Müharibə nevrozlarının psixoanalizinə giriş

MÜHARİBƏ NEVROZLARI. V. Budapeştdəki Beynəlxalq Psixoanalitik Konqresdə müzakirə, 28 və 29. 1918-ci il sentyabr. Freyd, Ferentsi, Abraham, Simmel, Consun məqalələri (Beynəlxalq Psixoanalitik Kitabxanası № 1). Beynəlxalq Psixoanalitik Nəşriyyatı, Leypsiq və Vyana 1919.

Nəşriyyatın "Beynəlxalq Psixoanalitik Kitabxana" seriyasını açdığı müharibə nevrozları haqqında kiçik kitab, bir müddət əvvələ qədər ən yüksək aktuallıq üstünlüyündən bəhrələnən mövzunu işləyir. Eyni mövzu V. Budapeştdə keçirilən Psixoanalitik Konqresdə (sentyabr 1918) müzakirəyə çıxarıldıqda, Mərkəzi Dövlətlərin rəhbər orqanlarından rəsmi nümayəndələr məruzə və müzakirələrdən xəbərdar olmaq üçün gəldilər və bu ilk görüşün ümidverici nəticəsi, analitik təlim almış həkimlərin bu sirli xəstəliklərin təbiətini və psixoanaliz vasitəsilə onların terapevtik təsirini öyrənmək üçün vasitə və vaxt tapacaqları psixoanalitik stansiyaların qurulması vədi oldu. Bu qərarlar həyata keçirilməzdən əvvəl müharibə sona çatdı; dövlət təşkilatları dağıldı, müharibə nevrozlarına maraq digər narahatlıqlara yer verdi; simvolik olaraq, müharibə şəraitinin dayandırılması ilə birlikdə müharibənin törətdiyi nevroz xəstəliklərinin əksəriyyəti də yox oldu. Bu xəstəliklərin dərindən araşdırılması imkanı təəssüf ki, əldən gedib. Əlavə etmək lazımdır: ümid edirik ki, bu imkan tezliklə yenidən yaranmayacaq.

Lakin artıq başa çatmış bu epizod psixoanalizin yayılması üçün əhəmiyyətsiz deyildi. Ordunun xidmət tələbləri tərəfindən onlara yüklənmiş müharibə nevrozları ilə məşğul olarkən, indiyə qədər psixoanalitik təlimlərdən uzaq durmuş həkimlər də bu təlimlərə yaxınlaşdılar. Ferentsinin məruzəsindən oxucu bu yaxınlaşmanın hansı tərəddüdlər və ört-basdırmalar altında baş verdiyini anlaya bilər. Psixoanalizin sülh dövrü nevrozlarında uzun müddət əvvəl tanıdığı və təsvir etdiyi bəzi amillər – simptomların psixogen mənşəyi, şüursuz həvəs təhriklərinin əhəmiyyəti, ruhi konfliktlərin həllində birincil xəstəlik qazancının rolu ("Xəstəliyə qaçış") – müharibə nevrozlarında da təsbit edildi və demək olar ki, ümumi qəbul edildi. E. Simmelin işləri, müharibə nevrotiklərini, psixoanalitik texnikanın məlum ilkin mərhələsi olan katartik texnika vasitəsilə müalicə etdikdə əldə edilə bilən uğuru da göstərdi.

Lakin psixoanalizə belə başlayan yaxınlaşmaya, ona qarşı olan ziddiyyətin barışdırılması və ya uzlaşdırılması dəyərini tanımaq lazım deyil. Əgər bir şəxs, indiyə qədər bir-biri ilə əlaqəli iddialar toplusuna etibar etməyibsə, birdən bu bütünün bir hissəsinin düzgünlüyünə əmin olmaq vəziyyətinə düşürsə, düşünmək olar ki, o, artıq ümumiyyətlə imtina etməkdə tərəddüd edəcək və özünün hələ təcrübəsi və buna görə də öz hökmü olmayan digər hissənin də düzgün çıxa biləcəyinə dair müəyyən ehtiram dolu gözləntiyə yol verəcək.

Müharibə nevrozlarının öyrənilməsi ilə toxunulmayan psixoanalitik təlimin bu digər hissəsi, simptomların yaranmasında ifadə olunan cinsi həvəs qüvvələri olduğunu və nevrozun Mən və onun tərəfindən rədd edilmiş cinsi həvəslər arasındakı konfliktdən yarandığını bildirir. Burada "cinsəllik" psixoanalizdə istifadə olunan geniş mənada başa düşülməli və "genitalitet" anlayışının daha dar mənası ilə qarışdırılmamalıdır. E. Consun öz töhfəsində izah etdiyi kimi, nəzəriyyənin bu hissəsi müharibə nevrozlarında indiyə qədər sübut edilməyib. Bunu sübut edə biləcək işlər hələ aparılmayıb. Bəlkə də müharibə nevrozları belə bir sübut üçün ümumiyyətlə yararsız materialdır. Lakin psixoanalizin rəqibləri, cinsəlliyə qarşı nifrətləri məntiqdən daha güclü olanlar, müharibə nevrozlarının tədqiqinin psixoanalitik nəzəriyyənin bu hissəsini qəti şəkildə təkzib etdiyini bəyan etməyə tələsdilər. Onlar bu zaman kiçik bir yer dəyişikliyinə yol verdilər. Əgər – hələ çox dərindən aparılmamış – müharibə nevrozlarının tədqiqi nevrozların cinsəllik nəzəriyyəsinin düzgün olduğunu göstərmirsə, bu, həmin nəzəriyyənin düzgün olmadığını göstərməsindən tamamilə fərqli bir şeydir.

Qərəzsiz mövqe və bir az yaxşı niyyət ilə daha da aydınlaşmaya aparan yolu tapmaq çətin deyil.

Müharibə nevrozları, dinc dövrün adi nevrozlarından xüsusi xüsusiyyətləri ilə fərqləndiyi qədər, Mən konflikti ilə mümkün və ya asanlaşdırılmış travmatik nevrozlar kimi qəbul edilməlidir. Abrahamın məqaləsi bu Mən konfliktinə yaxşı işarələr verir; Consun sitat gətirdiyi ingilis və amerikalı müəlliflər də onu tanıyıblar. O, əsgərin köhnə dinc və yeni müharibə Məni arasında baş verir və dinc Mənə, yeni formalaşmış parazitik oxşarı tərəfindən həyatından məhrum edilmə təhlükəsi ilə nə qədər üzləşdiyi göstərildiyi anda kəskinləşir. Eyni dərəcədə belə demək olar ki, köhnə Mən, həyat təhlükəsinə qarşı travmatik nevrozuna qaçışla qorunur, ya da öz həyatı üçün təhlükəli kimi tanıdığı yeni Məndən imtina edir. Beləliklə, xalq ordusu müharibə nevrozlarının şərti, bəsləyici mühiti olardı; peşəkar əsgərlərdə, muzdçu dəstədə isə onların ortaya çıxma imkanı əlindən alınardı.

Müharibə nevrozlarında olan digər şey, məlum olduğu kimi, dinc dövrdə də qorxu və ağır qəzalar nəticəsində, Məndəki konfliktlə heç bir əlaqə olmadan rast gəlinən travmatik nevrozdur.

Nevrozların cinsi etiologiyası haqqında təlim, və ya bizim daha çox dediyimiz kimi: nevrozların libido nəzəriyyəsi, əslində yalnız dinc həyatın transfer nevrozları üçün qurulmuşdur və analitik texnikanın tətbiqi ilə onlarda asanlıqla sübut olunur. Ancaq onun sonradan narsisistik nevrozlar qrupu kimi birləşdirdiyimiz digər xəstəliklərə tətbiqi artıq çətinliklərlə üzləşir. Adi şizofreniya, paranoya və melanxoliya, libido nəzəriyyəsinin sübutu və onun anlaşılmasına giriş üçün əslində olduqca yararsız materialdır, buna görə də transfer nevrozlarını nəzərə almayan psixiatrlar onunla barışa bilmirlər. Bu baxımdan ən çox müqavimət göstərən həmişə travmatik nevroz (dinc dövrün) sayılırdı, belə ki, müharibə nevrozlarının ortaya çıxması mövcud vəziyyətə yeni bir amil əlavə edə bilməzdi.

Yalnız "narsisistik libido" anlayışının, yəni Məndən asılı olan və yalnız obyektdə olduğu kimi Məndə doyum tapan cinsi enerjinin miqdarının qoyulması və idarə edilməsi sayəsində, libido nəzəriyyəsini narsisistik nevrozlara da genişləndirmək mümkün olmuşdur və cinsəllik anlayışının bu tamamilə qanuni inkişafı, bu daha ağır nevrozlar və psixozlar üçün empirik olaraq irəliyə doğru yol axtaran nəzəriyyədən gözlənilə biləcək hər şeyi təmin edəcəyini vəd edir. Travmatik nevroz (dinc dövrün) də, dəhşət, təşviş və narsisistik libido arasındakı şübhəsiz mövcud olan əlaqələr haqqında araşdırmalar nəticəyə çatdıqda, bu kontekstə uyğunlaşacaqdır.

Əgər travmatik və müharibə nevrozları həyat təhlükəsinin təsirindən çox yüksək səslə danışır və "sevgidən məhrum etmə"nin təsirindən heç və ya kifayət qədər aydın danışmırsa, onda dinc dövrdəki adi transfer nevrozlarında, orada bu qədər güclü ortaya çıxan amilin ilk etioloji iddiası aradan qalxır. Hətta bu sonuncu xəstəliklərin yalnız əyləncə, rifah və işsizliklə stimullaşdırıldığı düşünülür ki, bu da müharibə nevrozlarının qopduğu həyat şərtləri ilə maraqlı bir ziddiyyət təşkil edir. Xəstələrini "sevgidən məhrum etmə"də, libidonun doyum tapmayan tələblərində xəstə tapan psixoanalitiklər, düşmənlərinin nümunəsi ilə, təhlükə nevrozunun ola bilməyəcəyini və ya qorxudan sonra ortaya çıxan xəstəliklərin nevroz olmadığını iddia etməli idilər. Bu, əlbəttə ki, onlara heç vaxt ağlına gəlməmişdir. Əksinə, onlar bir-birindən uzaqlaşan kimi görünən iki faktı bir anlayışda birləşdirmək üçün rahat bir imkan görürlər. Travmatik və müharibə nevrozlarında insanın Məni, ona xaricdən təhdid edən və ya bir Mən quruluşu tərəfindən özündə təcəssüm etdirilən təhlükəyə qarşı müdafiə olunur; dinc transfer nevrozlarında isə Mən, öz libidosunu, tələbləri ona təhlükəli görünən düşmən kimi qiymətləndirir. Hər iki halda Mənin zərər görməkdən qorxması: burada libido tərəfindən, orada isə xarici qüvvələr tərəfindən. Bəli, belə demək olar ki, müharibə nevrozlarında, saf travmatik nevrozdan fərqli olaraq və transfer nevrozlarına yaxınlaşaraq, qorxulan şey, əslində daxili düşməndir. Belə birləşdirici bir anlayışa mane olan nəzəri çətinliklər aşılmaz görünmür; hər bir nevrozun əsasında duran sıxışdırmanı, haqlı olaraq, travmaya reaksiya, elementar travmatik nevroz kimi adlandırmaq olar.