Uşaq nevrozunun tarixindən

I. Ön sözlər

Burada haqqında – yenə də yalnız fraqmentar şəkildə – məlumat verəcəyim xəstəlik hadisəsi⁷, təsvirdən əvvəl vurğulanmasını tələb edən bir sıra xüsusiyyətlərlə seçilir. Bu, on səkkiz yaşında qonoreya infeksiyasından sonra xəstə olaraq yıxılan və bir neçə il sonra psixoanalitik müalicəyə başladığı zaman tamamilə asılı və mövcud olma qabiliyyətini itirmiş gənc bir kişini əhatə edir. Xəstəlikdən əvvəlki gənclik dövrünün onilliyini təxminən normal şəkildə keçirmiş və orta məktəb təhsilini çox maneə olmadan başa çatdırmışdı. Lakin onun əvvəlki illəri ağır bir nevroz pozğunluğu ilə xarakterizə olunmuşdu; bu pozğunluq dördüncü doğum günündən bir az əvvəl təşviş histeriyası (heyvan fobiyası) kimi başlamış, sonra dini məzmunlu bir məcburiyyət nevrozuna çevrilmiş və izləri onuncu yaşına qədər davam etmişdi.

Yalnız bu uşaq nevrozu mənim məlumatlarımın mövzusu olacaq. Xəstənin birbaşa tələbinə baxmayaraq, onun xəstəliyinin, müalicəsinin və sağalmasının tam tarixini yazmağı imtina etdim, çünki bu vəzifəni texniki cəhətdən icra edilə bilməz və sosial cəhətdən qəbuledilməz hesab edirdim. Bu, onun uşaq və sonrakı qəti xəstəliyi arasındakı əlaqəni göstərmə imkanını da aradan qaldırır. Sonuncu xəstəlik haqqında yalnız onu qeyd edə bilərəm ki, xəstə uzun müddət Alman sanatoriyalarında qalmış və o vaxtlar aidiyyatı orqan tərəfindən "manik-depressiv dəlilik" halı kimi təsnif edilmişdir. Bu diaqnoz, şübhəsiz ki, xəstənin atasına aid idi; fəaliyyət və maraqlarla zəngin həyatı ağır depressiya tutmaları ilə dəfələrlə pozulmuşdu. Oğlunun özündə çoxillik müşahidə zamanı, intensivliyi və ortaya çıxma şərtləri baxımından görünən psixi vəziyyətdən kənara çıxan heç bir əhval-ruhiyyə dəyişikliyi müşahidə edə bilmədim. Mənim fikrimcə, bu hal və kliniki psixiatriya tərəfindən müxtəlif və dəyişən diaqnozlarla təsnif edilən bir çox digər hallar, öz-özünə bitmiş və qüsurla sağalmış məcburiyyət nevrozundan sonra yaranan nəticə kimi qəbul edilməlidir.

Beləliklə, mənim təsvirim, mövcud olduğu müddət ərzində deyil, bitdikdən on beş il sonra analiz edilmiş bir uşaq nevrozu haqqında olacaq. Bu vəziyyətin, digər vəziyyətlə müqayisədə üstünlükləri də, çatışmazlıqları da var. Nevrotik uşağın özündə aparılan analiz, əvvəlcədən daha etibarlı görünəcək, lakin çox məzmunlu ola bilməz; uşağa çoxlu söz və fikirlər ödünç vermək lazımdır və bəlkə də ən dərin qatların şüur üçün nüfuzedilməz olduğunu tapacaqsınız. Yetkin və mənən yetişmiş şəxsin yaddaş vasitəsilə uşaqlıq xəstəliyinin analizi bu məhdudiyyətlərdən azaddır; lakin insan, keçmişin sonrakı vaxtdan geri baxış zamanı məruz qaldığı təhrif və uyğunlaşdırmanı nəzərə almalıdır. Birinci hal bəlkə də daha inandırıcı nəticələr verir, ikinci hal isə qat-qat daha öyrədici olanıdır.

Hər halda belə iddia etmək olar ki, uşaq nevrozlarının təhlili xüsusi yüksək nəzəri maraq doğura bilər. Onlar böyüklərin nevrozlarının düzgün anlaşılmasında, uşaq yuxularının böyüklərin yuxularına görə etdiyi qədər iş görürlər. Sanki onları anlamaq daha asandır və ya elementlərlə daha az zəngindir; uşaq psixikasına empatiya qurmaq çətinliyi onları həkim üçün xüsusi çətin bir işə çevirir. Lakin onlarda sonradan əlavə olunan qatların çoxu silinmişdir, belə ki, nevrozun mahiyyəti şübhəsiz şəkildə üzə çıxır. Psixoanalizin nəticələrinə qarşı müqavimət, məlum olduğu kimi, psixoanaliz uğrunda mübarizənin indiki mərhələsində yeni bir forma alıb. Əvvəllər analiz tərəfindən iddia olunan faktların reallığını inkar etmək kifayət sayılırdı və yoxlamadan yayınmaq ən yaxşı texnika kimi görünürdü. Bu üsul indi yavaş-yavaş tükənir kimi görünür; artıq başqa bir yol tutulur: faktları etiraf etmək, lakin onlardan irəli gələn nəticələri yenidən şərh etməklə aradan qaldırmaq, beləliklə, xoşagəlməz yeniliklərdən yenidən qurtulmaq. Uşaq nevrozlarının öyrənilməsi bu səthi və ya zorakı yenidən şərh cəhdlərinin tamamilə yetərsiz olduğunu sübut edir. O, nevrozun formalaşmasında çox vaxt inkar edilən libidinal həvəs qüvvələrinin üstün rolunu göstərir və uşağın hələ heç nə bilmədiyi, ona görə də onun üçün heç nə demək olmayan uzaq mədəni məqsədlərin yoxluğunu aşkar edir.

Burada təqdim olunan təhlili diqqətə layiq edən başqa bir xüsusiyyət xəstəliyin ağırlığı və onun müalicəsinin müddəti ilə əlaqədardır. Qısa müddət ərzində uğurlu nəticəyə aparan təhlillər terapevtin özünəinamı üçün dəyərli olacaq və psixoanalizin tibbi əhəmiyyətini göstərəcək; elmi məlumatın inkişafı üçün isə onlar əksər hallarda əhəmiyyətsiz qalır. Onlardan heç nə yeni öyrənmək olmur. Onlar yalnız ona görə bu qədər tez uğurlu olub ki, artıq onların həlli üçün lazım olan hər şeyi bilirdilər. Yeni şeylər yalnız xüsusi çətinliklər təqdim edən təhlillərdən öyrənilə bilər, onların həlli üçün isə çox vaxt sərf olunur. Yalnız bu hallarda psixiki inkişafın ən dərin və ibtidai qatlara enmək və oradan sonrakı formalaşmaların problemlərinə həll yolları tapmaq mümkün olur. İnsan o zaman deyir ki, əslində, yalnız bu qədər irəli gedən təhlil bu adı haqq edir. Təbii ki, tək bir hal insanın bilmək istədiyi hər şeyi öyrətmir. Daha düzgün desək, o, hər şeyi öyrədə bilərdi, əgər insan hər şeyi qavramaq qabiliyyətində olsaydı və öz qavrayışının təcrübəsizliyi səbəbindən az şeylə kifayətlənməyə məcbur olmasaydı.

Belə məhsuldar çətinliklər burada təsvir edilən xəstəlik halında heç bir arzu qoymadı. Müalicənin ilk illəri demək olar ki, heç bir dəyişiklik əldə etmədi. Uğurlu bir konstellasiya təsadüfən belə oldu ki, bütün xarici şəraitə baxmayaraq, terapevtik təcrübənin davam etdirilməsi mümkün idi. Mən asanlıqla təsəvvür edə bilərəm ki, daha az əlverişli şəraitdə müalicə bir müddət sonra dayandırılardı. Həkimin mövqeyindən yalnız bunu deyə bilərəm ki, o, belə bir halda bir şey öyrənmək və əldə etmək istəyirsə, Şüursuzluğun özü kimi 'zamansız' davranmalıdır. O, nəhayət, qısa görüşlü terapevtik həvəsdən imtina etməyi bacardıqda bunu əldə edir. Xəstənin və onun yaxınlarının tərəfindən tələb olunan səbr, itaətkarlıq, dərrakət və etimad miqdarını bir neçə başqa halda gözləmək olmaz. Lakin təhlilçi belə deyə bilər ki, bir xəstə üzərində bu qədər uzun iş nəticəsində əldə etdiyi nəticələr, növbəti, eyni dərəcədə ağır xəstəliyin müalicə müddətini əhəmiyyətli dərəcədə qısaltmağa və beləliklə, şüursuzluğun zamansızlığını, ona ilk dəfə tabe olduqdan sonra tədricən aşmağa kömək edəcək.

Burada məşğul olduğum xəstə uzun müddət itaətkar maraqsızlıq mövqeyinin arxasında hücum olunmaz şəkildə möhkəmlənmiş vəziyyətdə qaldı. O, dinləyirdi, başa düşürdü və heç nəyi özünə yaxın buraxmırdı. Onun qüsursuz zəkası, ona qalan azsaylı həyat əlaqələrində davranışına hakim olan tələ qüvvələrindən sanki kəsilmişdi. Onu işə müstəqil qatılmağa hərəkətə gətirmək üçün uzun bir tərbiyə tələb olunurdu və bu cəhdlər nəticəsində ilk azadlaşmalar baş verdikdə, o, dərhal işi dayandırdı ki, daha çox dəyişikliklər qarşısını alsın və yaradılmış vəziyyətdə rahatlığını qorusun. Onun müstəqil mövcudluqdan çəkinməsi o qədər böyük idi ki, xəstəliyin bütün əziyyətlərini üstələyirdi. Onu aşmaq üçün tək bir yol tapıldı. Mən, şəxsimə bağlılığın ona qarşı tarazlığı qorumaq üçün kifayət qədər güclü olmasını gözləməli idim, sonra bu bir amili digərinə qarşı istifadə etdim. Vaxtında olduğunu göstərən yaxşı əlamətlərlə rəhbərlik etmədən, müalicənin müəyyən bir müddətdə, nə qədər irəliləmiş olmasından asılı olmayaraq, başa çatdırılmalı olduğunu müəyyən etdim. Bu müddətə əməl etməyə qərarlı idim; xəstə nəhayət mənim ciddiliyimə inandı. Bu müddət təyininin amansız təzyiqi altında onun müqaviməti, xəstəliyə bağlılığı zəiflədi və təhlil, ləngimələrinin həllini və simptomlarının aradan qaldırılmasını mümkün edən bütün materialı qeyri-mütənasib dərəcədə qısa müddət ərzində təqdim etdi. İşin bu son dövründən, müqavimətin müvəqqəti olaraq yoxa çıxdığı və xəstənin əks halda yalnız hipnozda əldə edilə bilən aydınlıq təəssüratı yaratdığı dövrdən, onun uşaq nevrozunu başa düşməyimə imkan verən bütün izahlar da gəlir.

Beləliklə, bu müalicənin gedişi, analitik texnikanın uzun müddətdir qiymətləndirdiyi bir qaydanı nümayiş etdirdi: təhlilin xəstə ilə qət etməli olduğu yolun uzunluğu və bu yolda idarə edilməli olan materialın bolluğu, iş zamanı qarşılaşdığımız müqavimətə qarşı nəzərə alınmır və yalnız müqavimətə zəruri olaraq mütənasib olduqda nəzərə alınır. Bu, indi düşmən ordusunun, sülh dövründə bir neçə sürətli qatar saatında keçilən və öz ordusu tərəfindən bir neçə gün əvvəl qət edilən bir ərazi parçasını keçmək üçün həftələr və aylar sərf etməsinə bənzər eyni prosesdir.

Burada təsvir edilməli olan təhlilin üçüncü xüsusiyyəti, onu açıqlamaq qərarını daha da çətinləşdirdi. Onun nəticələri ümumilikdə indiyə qədərki biliklərimizlə qaneedici şəkildə üst-üstə düşdü və ya onlara yaxşı uyğun gəldi. Lakin bəzi təfərrüatlar mənə o qədər qəribə və inanılmaz göründü ki, başqalarını onlara inandırmaqda çətinlik çəkirdim. Mən xəstəni xatirələrinə ən sərt tənqidi yanaşmağa çağırdım, lakin o, ifadələrində heç bir inandırıcılıqdan uzaq şey tapmadı və onlara sadiq qaldı. Oxucular heç olmasa ondan əmin olsunlar ki, mən yalnız gözləntilərimdən təsirlənmədən, müstəqil bir təcrübə kimi qarşıma çıxan şeyləri nəql edirəm. Beləliklə, mənə yalnız ağıllı sözü xatırlamaq qalırdı: göy ilə yer arasında məktəb biliyimizə yuxu kimi belə gəlməyən daha çox şeylər var. Özü ilə gətirdiyi inamları daha da dərindən kənarlaşdırmağı bacaran biri, şübhəsiz ki, belə şeylərdən daha çoxunu kəşf edə bilərdi.

II. Mühit və xəstəlik tarixçəsinə ümumi baxış

Mən xəstəmin tarixçəsini nə tamamilə tarixi, nə də tamamilə praktik şəkildə yaza bilmərəm, nə müalicə, nə də xəstəlik tarixçəsi verə bilmərəm, əksinə, hər iki təsvir üsulunu bir-biri ilə birləşdirməyə məcbur olacağam. Məlumdur ki, təhlildən yaranan inamı onun təqdimatında hər hansı şəkildə yerləşdirmək üçün bir yol tapılmayıb. Analiz seanslarında baş verən hadisələrin yorucu protokol qeydləri heç bir nəticə verməzdi; onların hazırlanması müalicə texnikası tərəfindən də istisna edilir. Beləliklə, belə analizlər, indiyə qədər rəddedici və inanmaz mövqe tutmuş insanlarda inam yaratmaq üçün dərc edilmir. Yalnız xəstələr üzərində öz təcrübələri ilə artıq inamlar əldə etmiş tədqiqatçılara yeni bir şey gətirmək gözlənilir.

Mən uşağın dünyasını təsvir etməklə və onun uşaqlıq tarixindən, səy göstərmədən öyrənmək mümkün olan və bir neçə il ərzində daha tam və daha şəffaf olmayan məlumatları verməklə başlayacağam.

Hələ xoşbəxt ailə həyatı sürən gənc evlənmiş valideynlər, tezliklə onların xəstəlikləri ilk kölgələri atacaq, ananın qarın xəstəlikləri və atanın evdən uzaqlaşmasına səbəb olan ilk depressiya növbələri. Xəstə, təbii ki, atanın xəstəliyini çox sonra başa düşür, ananın xəstəliyi isə ona uşaqlıq illərində artıq məlumdur. Buna görə də o, uşaqlarla nisbətən az məşğul olurdu. Bir gün, əlbəttə dörd yaşından əvvəl, ananın əlindən tutulmuş halda, evdən müşayiət etdiyi həkimə anasının şikayətlərini eşidir və onun sözlərini yaddaşına həkk edir ki, sonra onları özünə tətbiq etsin. O, tək uşaq deyil; ondan iki yaş böyük, həyatında böyük rol oynayan, canlı, istedadlı və vaxtından əvvəl yaramaz olan bacısı var.

Xatırladığı qədər, onu bir uşaq tərbiyəçisi qayğısına qalır, xalqdan olan, təhsilsiz yaşlı bir qadın, ona qarşı yorulmaz bir hərisliklə. O, onun erkən yaşda vəfat etmiş öz oğlunun əvəzidir. Ailə bir mülkdə yaşayır, yayda isə başqa bir mülklə əvəz olunur. Böyük şəhər hər iki mülkdən uzaq deyil. Uşaqlığının bir dövrü var, valideynlər mülkləri satır və şəhərə köçürlər. Yaxın qohumlar tez-tez bu və ya digər mülkdə uzun müddət qalırlar, atanın qardaşları, ananın bacıları və onların uşaqları, ana tərəfdən olan böyük valideynlər. Yayda valideynlər bir neçə həftəlik səyahətə çıxırlar. Bir uşaqlıq xatirəsi ona göstərir ki, uşaq tərbiyəçisi ilə birlikdə, ata, ana və bacısını aparan arabaya baxır və sonra sakitcə evə qayıdır. O vaxt çox kiçik olmalı idi⁸. Növbəti yayda bacısı evdə saxlanıldı və uşaqlar üzərində nəzarət ona həvalə edilmiş bir ingilis tərbiyəçisi işə götürüldü.

Sonrakı illərdə ona uşaqlığı haqqında çox şey danışılmışdı⁹. Çox şeyi özü bilirdi, lakin təbii ki, zamani və ya məzmun əlaqəsi olmadan. Bu nəql edilən məlumatlardan biri, sonrakı xəstəliyi münasibətilə sayısız dəfə onun qarşısında təkrarlanmış, bizi məşğul edəcək məsələ ilə tanış edir. İlk olaraq çox yumşaq, itaətkar və daha çox sakit bir uşaq olduğu deyilir, elə ki, adətən onun qız olmalı və böyük bacısının oğlan olmalı olduğu deyilirdi. Amma bir dəfə, valideynlər yay səyahətindən qayıtdıqda, onu dəyişmiş halda tapdılar. O, narazı, həssas və həddindən artıq qəzəbli olmuşdu, hər bir fürsətdə özünü təhqir olunmuş hiss edir, sonra əsəbiləşir və vəhşi kimi qışqırırdı; elə ki, vəziyyət davam etdikcə valideynlər narahatlıqlarını bildirərək, onu gələcəkdə məktəbə göndərməyin mümkün olmayacağını deyirdilər. Bu, ingilis tərbiyəçisinin olduğu yay idi; o, ağılsız, yola getməyən və əslində spirtli içkiyə aludə olan bir şəxs kimi ortaya çıxdı. Ana, uşağın xarakter dəyişikliyi ilə bu ingilis qadınının təsiri arasında əlaqə qurmağa meylli idi və onun uşağı öz davranışı ilə qıcıqlandırdığını düşünürdü. Uzaqgörən nənə, yayı uşaqlarla birlikdə keçirmişdi, oğlanın həssaslığının ingilis xanım ilə baxıcı arasındakı mübahisələrdən qaynaqlandığını düşünürdü. İngilis qadını dayəni dəfələrlə cadugər adlandırmış, onu otağı tərk etməyə məcbur etmişdi; kiçik isə sevdiyi «Nanya»nın tərəfini açıq şəkildə tutmuş və tərbiyəçiyə nifrətini bildirmişdi. Necə olursa olsun, ingilis qadını valideynlərin qayıtmasından qısa müddət sonra göndərildi, lakin uşağın dözülməz davranışında heç bir dəyişiklik baş vermədi.

Xəstədə bu pis dövrün xatirəsi qorunub saxlanılıb. O, ilk səhnələrindən birini, bir dəfə Milad bayramında ona layiq olduğu kimi ikiqat hədiyyə verilmədiyi zaman yaratdığını deyir; çünki Milad günü eyni zamanda onun doğum günü idi. Tələbləri və həssaslığı ilə o, sevdiyi Nanyanı da əsirgəmədi, bəlkə də onu ən amansız şəkildə əziyyətə çəkdi. Lakin xarakter dəyişikliyinin bu fazası, onun xatirəsində, vaxt baxımından sıralaya bilmədiyi bir çox digər qəribə və xəstəlik əlamətləri ilə ayrılmaz şəkildə bağlıdır. O, indi nəql ediləcək, eyni anda baş verməsi mümkün olmayan və məzmun etibarilə ziddiyyətli olan hər şeyi, «hələ birinci mülkdə» adlandırdığı eyni dövrə yerləşdirir. Beş yaşında olduqlarını, bu mülkü tərk etdiklərinə inanır. Beləliklə, bacısının onu əzablandırmaq üçün istifadə etdiyi bir təşvişdən əziyyət çəkdiyini danışa bilir. Bir müəyyən şəkillər kitabı var idi, orada dik duran və addımlayan bir canavar təsvir olunmuşdu. Bu şəkli gördükdə, dəli kimi qışqırmağa başlayırdı; canavarın gəlib onu yeyəcəyindən qorxurdu. Lakin bacısı həmişə elə təşkil edirdi ki, o, bu şəkli görməyə məcbur olsun və qorxusundan zövq alırdı. O, həmçinin böyük və kiçik digər heyvanlardan da qorxurdu. Bir dəfə, tutmaq üçün sarı zolaqlı, ucları sivri qanadları olan gözəl, böyük bir kəpənəyin (yəqin ki, «quyruqkəpənək» idi) arxasınca qaçırdı. Birdən həmin heyvan qarşısında onu dəhşətli təşviş bürüdü, qışqıraraq təqibi dayandırdı. Həmçinin böcəklər və tırtıllar qarşısında təşviş keçirir və onlardan iyrənirdi. Lakin o, eyni vaxtda böcəkləri işgəncə verdiyini və tırtılları kəsdiyini xatırlamağı bacardı; atlar da ona qorxulu gəlirdi. Bir at döyüldükdə, o, qışqırır və buna görə də bir dəfə sirki tərk etməli olurdu. Bəzən isə özü atları döyməyi sevirdi. Bu heyvanlara qarşı əks davranış növlərinin həqiqətən eyni vaxtda qüvvədə olub-olmadığını, yoxsa bir-birini əvəz edib-etmədiyini, sonra hansı ardıcıllıqla və nə vaxt olduğunu onun yaddaşı dəqiq müəyyən edə bilmirdi. O, həmçinin pis dövrünün xəstəlik mərhələsi ilə əvəz olunduğunu, yoxsa bu mərhələdən keçərək davam etdiyini də deyə bilmirdi. Hər halda, onun bundan sonrakı məlumatları, uşaqlıq illərində məcburiyyət nevrozu ilə çox aydın tanınan bir xəstəlik keçirdiyini qəbul etməyə əsas verirdi. O, uzun müddət çox dindar olduğunu danışdı. Yatmazdan əvvəl uzun uzun dua etməli və sonsuz sayda xaç işarəsi çəkməli idi. Axşamlar da üstünə çıxdığı bir stul ilə otaqdakı bütün müqəddəs təsvirlərin qarşısından keçərək, hər birini təbərrüklə öpməyi adət etmişdi. Bu dindar mərasimə, şeytanın vəhyi kimi ağılına gələn küfr fikirlərinin xatırlanması çox uyğun gəlmirdi – və ya bəlkə də tam uyğun gəlirdi. O, belə düşünməli idi: Tanrı – donuz və ya Tanrı – çirklənmiş şey. Alman kurortlarından birinə səyahət zamanı, küçədə at pisliyi və ya digər çirklənmədən ibarət üç təpə gördükdə, Müqəddəs Üçlüyü düşünməyə məcbur edən məcburiyyətdən əziyyət çəkirdi. O vaxtlar dilənçiləri, əlacsızları və qocaları gördükdə də özünəməxsus bir mərasimə əməl edirdi. Onun kimi olmamaq üçün səsli nəfəs buraxmalı, bəzi digər şərtlərdə isə nəfəsi güclü şəkildə içəri çəkməli idi. Təbii ki, mənə məcburiyyət nevrozuna xas bu aydın əlamətlərin təşviş əlamətlərindən və heyvanlara qarşı qəddar hərəkətlərdən bir az daha sonrakı dövrə və inkişaf mərhələsinə aid olduğunu fərz etmək məntiqli görünürdü.

Xəstənin daha yetkin illəri, depressiyanın təkrarlanan növbələrindən sonra xarakterinin xəstəlikli tərəflərini gizlədə bilməyən atası ilə çox əlverişsiz münasibətlərlə xarakterizə olunurdu. Uşaqlığın ilk illərində bu münasibət, oğlunun yaddaşının qoruduğu kimi, çox şirin idi. Ata onu çox sevirdi və onunla oynamağı xoşlayırdı. Kiçik yaşlarından atası ilə fəxr edir və yalnız onun kimi bir cənab olmaq istədiyini bildirirdi. Nanya ona bacının ananın uşağı, özünün isə atanın uşağı olduğunu demişdi və bu, onu çox məmnun etmişdi. Uşaqlıq dövrünün sonunda onunla atası arasında bir uzaqlaşma baş vermişdi. Ata şübhəsiz ki, bacını üstün tuturdu və o, buna görə çox incik idi. Sonralar ata qarşısında təşviş dominant hala gəldi.

Təxminən səkkiz yaşında xəstənin pisliklə başlayan həyat mərhələsinə aid etdiyi bütün hadisələr yox oldu. Onlar birdən-birə yox olmadı, bir neçə dəfə təkrarlandı, lakin nəhayət, xəstənin fikrincə, qadın baxıcıların yerini alan müəllimlərin və tərbiyəçilərin təsirinə məğlub oldular. Beləliklə, təhlilin həllinə həvalə edilən tapmacaların ən qısa xülasəsi budur: Oğlanın xarakterindəki ani dəyişiklik haradan gəlirdi, onun fobiyası və sapqınlıqları nə demək idi, o, məcburi dindarlığa necə gəlib çıxmışdı və bütün bu fenomenlər bir-biri ilə necə əlaqəlidir? Terapevtik işimizin sonradan baş verən nevroz xəstəliyinə aid olduğunu və həmin erkən problemlər haqqında məlumatların yalnız təhlilin müəyyən müddət ərzində indiki zamandan uzaqlaşaraq bizi uşaqlıq dövrünə aparan dolambaclı yola məcbur etməsi ilə əldə edilə biləcəyini bir daha xatırladıram.

III. Başdan çıxarma və onun dərhal sonrakı nəticələri

Təbii ki, növbəti fərziyyə ingilis tərbiyəçisinə yönəldi, çünki oğlanın dəyişikliyi onun iştirakı dövründə baş vermişdi. Ona aid olan, özlüyündə başa düşülməyən iki örtük xatirəsi qorunub saxlanmışdı. Bir dəfə, irəli gedərkən, arxadan gələnlərə belə demişdi: "Qulaq asın, quyruğuma baxın!" Digər dəfə isə, bir səyahət zamanı, bacı-qardaşların böyük məmnuniyyəti ilə onun şapkası uçub getmişdi. Bu, kastrasiya kompleksinə işarə edir və onun oğlana yönəltdiyi bir təhdidin onun qeyri-adi davranışının yaranmasına çox töhfə verdiyi haqqında bir quruluşu təxmin etməyə imkan verirdi. Belə quruluşları təhlil olunan şəxslərə bildirmək tamamilə təhlükəsizdir; əgər onlar səhvdirsə, təhlilə heç vaxt zərər vermirlər və insan yalnız həqiqətə hər hansı bir yaxınlaşma əldə etmək ümidi olduqda onları dilə gətirir. Bu fərziyyənin növbəti təsiri kimi, şərhi tam uğurla aparılmayan, lakin həmişə eyni məzmun ətrafında fırlanırmış kimi görünən yuxular ortaya çıxdı. Onların başa düşülə bilən hissəsində, oğlanın bacısına və ya tərbiyəçisinə qarşı aqressiv hərəkətləri və buna görə edilən sərt qınama və cəzalar nəzərdə tutulurdu. Sanki o, hamamdan sonra bacısını soyundurmaq, onun paltarlarını və ya örtüklərini cırmaq və bənzər şeylər etmək istəmişdi. Lakin şərhdən etibarlı bir məzmun əldə etmək mümkün olmadı və bu yuxularda eyni materialın daim dəyişən şəkildə emal olunduğu təəssüratı yarandıqda, bu iddia olunan xatirələrin qavranılması təmin edilmiş oldu. Bu, yalnız yuxu görənin uşaqlığı haqqında, ehtimal ki, pubertet dövründə yaratdığı və indi çox çətin tanınan formada yenidən üzə çıxan fantaziya ola bilərdi.

Xəstə bacısının onu, "hələ çox kiçik ikən, ilk mülkdə", cinsi təxribatlara sövq etdiyi faktını qəfildən xatırladıqda, onların mənası dərhal aydınlaşdı. Əvvəlcə uşaqların tez-tez birgə istifadə etdikləri tualetdə bacısının "Gəlin popomuzu göstərək" təklifini irəli sürdüyü və sözlərinin arxasından əməlin də gəldiyi xatirəsi ortaya çıxdı. Daha sonra başdan çıxarmanın əsas hissəsi zaman və yerin bütün detalları ilə birlikdə ortaya çıxdı. Bu, yazda, atanın olmadığı bir vaxtda baş vermişdi; uşaqlar qonşu otaqda anası işləyərkən, bir otaqda yerdə oyun oynayırdılar. Bacısı onun cinsiyyət orqanına toxunmuş, onunla oynayıb, Nanya haqqında izahat kimi başa düşülməyən şeylər demişdi. Nanya bütün insanlarla eyni şeyi edirmiş, məsələn, bağbanla, onu başı üstə qaldırır və sonra onun cinsiyyət orqanlarına toxunurmuş.

Beləliklə, əvvəlcədən təxmin edilən fantaziyaların mənası aydınlaşmış oldu. Onlar, xəstənin kişi özünəhörmətinə sonradan xoşagəlməz görünsə də, sonradan baş verən hadisənin xatirəsini silməli idilər və tarixi həqiqətin yerinə bir istək əksinə qoyaraq bu məqsədə nail oldular. Bu fantaziyalara görə, o, bacısına qarşı passiv rol oynamamışdı, əksinə, aqressiv olmuş, bacısını soyunmuş görmək istəmiş, geri qaytarılmış və cəzalandırılmış və buna görə də ailə ənənəsinin çox danışdığı qəzəbə düşmüşdü. Tərbiyəçini də bu uydurma hekayəyə qarışdırmaq məqsədəuyğun idi, çünki anası və nənəsi onun qəzəb növbələrinin əsas günahını artıq ona yükləyirdilər. Bu fantaziyalar, sonradan böyük və qürurlu bir millətin öz başlanğıcındakı kiçikliyini və bədbəxtliyini ört-basdır etmək üçün istifadə etdiyi əfsanə yaranma prosesinə tamamilə uyğun gəlirdi.

Həqiqətdə isə müəllimənin başdan çıxarmada və onun nəticələrində yalnız çox uzaq bir payı ola bilərdi. Bacı ilə olan səhnələr, ingilis qadınının yox olan valideynlərin əvəzinə girdiyi ilin yazında baş vermişdi. Oğlanın müəlliməyə qarşı düşmənçiliyi daha çox başqa bir yolla yaranmışdı. Nanyanı təhqir edərək və onu cadugər kimi böhtan ataraq, bacının Nanya haqqında ilk dəfə o qədər dəhşətli şeyləri danışdığı izlərdən gedirdi və ona bacıya qarşı başdan çıxarma nəticəsində inkişaf etmiş nifrəti, öz üzərində açıqlamağa imkan verirdi.

Bacı tərəfindən başdan çıxarma isə şübhəsiz ki, fantaziya deyildi. Onun inandırıcılığı, sonrakı yetkin illərdən heç vaxt unudulmayan bir məlumatla artırıldı. Bir on ildən çox böyük olan əmi oğlu, bacı haqqında söhbət zamanı ona, bacının nə qədər dəcəl şəhvətli bir məxluq olduğunu çox yaxşı xatırladığını söyləmişdi. Dörd və ya beş yaşında bir uşaq olaraq, bir dəfə onun dizinə oturmuş və cinsiyyət orqanına toxunmaq üçün şalvarını açmışdı.

İndi xəstəmin uşaq hekayəsini kəsmək istəyirəm ki, bu bacı, onun inkişafı, sonrakı taleyi və ona təsiri haqqında danışım. O, ondan iki yaş böyük idi və həmişə ondan irəlidə gedirdi. Uşaq vaxtı oğlan kimi yaramaz olsa da, sonra parlaq intellektual inkişaf yolu seçdi, kəskin realist ağılı ilə seçildi, təhsilində təbiət elmlərinə üstünlük verdi, lakin atasının yüksək qiymətləndirdiyi şeirlər də yazdı. Onun çoxsaylı ilk namizədlərinə ruhən çox üstün idi və onlarla alay etməyə adət etmişdi. Lakin iyirminci illərin əvvəllərində əsəbiləşməyə başladı, kifayət qədər gözəl olmadığını şikayət etdi və bütün ünsiyyətdən geri çəkildi. Dost olan yaşlı bir xanımla səyahətə göndərildikdə, evə qayıtdıqdan sonra, yoldaşı tərəfindən pis rəftar olunduğuna dair inanılmaz şeylər danışdı, lakin açıq şəkildə iddia olunan işgəncə verənə bağlı qaldı. Qısa müddət sonra edilən ikinci səyahətdə özünü zəhərlədi və evdən uzaqda öldü. Ehtimal ki, onun xəstəliyi şizofreniyanın başlanğıcına uyğun gəlirdi. O, ailədəki əhəmiyyətli nevro-patik irsiyyət üçün şahidlərdən biri idi, lakin heç də yeganə deyildi. Bir əmi, ata qardaşı, uzun illər təkbaşına həyat sürdükdən sonra ağır məcburiyyət nevrozuna işarə edən əlamətlərlə öldü; bir çox yan qohumlar yüngül sinir pozğunluqlarından əziyyət çəkirdi və çəkməkdədir.

Xəstəmiz üçün bacı uşaqlıqda – başdan çıxarmadan əvvəl – valideynlərin nəzərində mövqe üçün narahat edən bir rəqib idi və onun amansızca göstərilən üstünlüyünü çox ağır hiss edirdi. O, ona xüsusilə atasının onun intellektual qabiliyyətlərinə və nailiyyətlərinə göstərdiyi hörməti qısqanırdı, halbuki o, məcburiyyət nevrozundan bəri intellektual olaraq ləngimişdi və aşağı qiymətləndirmə ilə kifayətlənməli idi. On dörd yaşından etibarən bacı-qardaş münasibətləri yaxşılaşmağa başladı; oxşar intellektual meyillər və valideynlərə qarşı ortaq müxalifət onları o qədər yaxınlaşdırdı ki, ən yaxşı dostlar kimi ünsiyyət qurdular. Pubertet dövründəki fırtınalı cinsi həyəcanında, onunla yaxın fiziki əlaqə axtarmağa cəsarət etdi. O, onu qətiyyətlə və bacarıqla rədd etdikdən sonra, dərhal evdə xidmət edən və bacı ilə eyni adı daşıyan kiçik bir kənd qızına yönəldi. Beləliklə, heteroseksual obyekt seçimi üçün həlledici bir addım atmışdı, çünki sonradan çox vaxt məcburiyyətin açıq əlamətləri ilə aşiq olduğu bütün qızlar da təhsili və zəkası özündən çox geri qalan xidmətçi şəxslər idi. Bütün bu sevgi obyektləri ona verilməyən bacısı üçün əvəzedici şəxslər idisə, bir vaxtlar onu o qədər sıxan bacısının intellektual üstünlüyünü ləğv etmək, onu aşağılamaq təmayülünün onun obyekt seçimini müəyyən etməkdə həlledici rol oynadığını inkar etmək olmaz.

Fərdin hakimiyyət iradəsindən, iddia etmə təmayülündən qaynaqlanan bu cür motivlər Alf. Adler hər şeyi, o cümlədən insanın cinsi davranışını da özünə tabe etmişdir. Belə hakimiyyət və imtiyaz motivlərinin qüvvətini heç vaxt inkar etmədən, onların onlara aid edilən dominant və eksklüziv rolu oynaya biləcəklərinə heç vaxt inanmamışam. Xəstəmin analizini sona qədər aparmasaydım, Adlerin mənəviyyatına uyğun olaraq qabaqcadan mövcud olan qənaətimi düzəltmək üçün bu halın müşahidəsini səbəb kimi götürməli idim. Gözlənilmədən, analizinin sonu yenidən ondan aydın oldu ki, bu hakimiyyət motivləri (bizim halda aşağılama təmayülü) obyekt seçimini yalnız töhfə və rasionalizasiya mənasında müəyyən etmişdilər, əsl, daha dərin müəyyənləşdirmə isə mənə köhnə qənaətlərimə sadiq qalmağa imkan verdi¹⁰.

Bacısının ölüm xəbəri gəldikdə, xəstə danışdı, ağrının ən kiçik bir işarəsini belə hiss etmədi. O, kədər əlamətləri göstərməyə məcbur oldu və indi var-dövlətin tək varisi olduğunu soyuqqanlılıqla sevinə bildi. Bu hadisə baş verəndə, o, artıq bir neçə ildir ki, son xəstəliyi ilə məşğul idi. Amma etiraf edirəm ki, bu bir məlumat məni bir müddət ərzində halın diaqnostik qiymətləndirilməsində qərarlaşmamış vəziyyətə saldı. Onun ailəsinin ən sevimli üzvünün itirilməsi üzündən ağrının, ona qarşı davam edən qısqanclıq və şüursuzlaşmış qohumlar arası sevginin qarışması nəticəsində ifadənin ləngiməsinə məruz qalacağı güman edilə bilərdi, amma baş verməyən ağrı ifadəsinin əvəzini tərk etmək iqtidarında deyildim. Belə bir əvəz nəhayət, ona başa düşülməyən qalmış başqa bir hissi ifadədə tapıldı. Bacısının ölümündən bir neçə ay sonra, o, özünün idealı olan böyük şairin məzarını orada axtardı və bu məzarın üstündə isti gözyaşları tökdü. Bu, onu da təəccübləndirən bir reaksiya idi, çünki o, hörmətli şairin ölümündən sonra iki nəslin çoxundan artıq keçdiyini bilirdi. O, bunu yalnız atasının vəfat etmiş bacısının şeirlərini böyük şairin şeirləri ilə müqayisə etməyə adət etdiyini xatırladıqda başa düşdü. Şairə yönəldilmiş kimi görünən bu hörmətə düzgün baxışa dair başqa bir işarəni o, hekayəsindəki bir səhv ilə mənə vermişdi, mən də bu məqamda onu önə çıxara bildim. O, əvvəllər dəfələrlə bacısının özünü güllələdiyini bildirmişdi, sonra isə düzəliş edərək onun zəhər içdiyini bildirməli oldu. Amma şair tapança duelində güllələnmişdi.

İndi qardaşın hekayəsinə qayıdıram, lakin bunu buradan bir qədər praktik şəkildə təqdim etməliyəm. Bacısının başdan çıxarma hərəkətlərinə başladığı dövrdə oğlanın yaşı 3¼ il olaraq ortaya çıxdı. Deyildiyi kimi, bu, valideynlərinin qayıtdıqda onu bu qədər köklü dəyişmiş tapdıqları ilin payızında baş verən eyni ilin yazında oldu. Bu dəyişikliyi, bu arada baş verən cinsi fəaliyyətinin oyadılması ilə əlaqələndirmək çox məntiqli görünür.

Oğlan böyük bacısının cazibələrinə necə reaksiya verdi? Cavab belədir: rədd etməklə, lakin rədd etmə şəxsə, məsələyə deyil, aid idi. Bacısı ona cinsi obyekt kimi uyğun gəlmirdi, ehtimal ki, çünki onun bacısı ilə münasibəti artıq valideynlərin sevgisi uğrunda düşmənçilik məqsədli rəqabətlə müəyyən edilmişdi. O, bacısından qaçırdı və onun təklifləri də tezliklə sona çatdı. Amma o, bacısının yerinə daha çox sevdiyi bir şəxsi qazanmağa çalışdı və Nanyanı nümunə göstərən bacısının özünün etdiyi açıqlamalar onun seçimini bu şəxsə yönəltdi. Beləliklə, o, Nanyanın qarşısında cinsiyyət orqanı ilə oynamağa başladı; uşaqlar onaniyanı gizlətmədikləri bir çox digər hallarda olduğu kimi, bu da başdan çıxarma cəhdi kimi qəbul edilməlidir. Nanya onu məyus etdi, ciddi üz ifadəsi ilə bunun yaxşı olmadığını bildirdi. Belə işlər görən uşaqlar həmin yerdə «yara» alırlarmış.

Təhdidə bənzəyən bu açıqlamanın təsiri müxtəlif istiqamətlərdə izlənilməlidir. Onun Nanyaya bağlılığı bu səbəbdən zəiflədi. O, ona qəzəblənə bilərdi; sonradan, qəzəb növbələri başlayanda, onun həqiqətən Nanyaya qarşı kin bəslədiyi məlum oldu. Lakin onun üçün xarakterik olan odur ki, tərk etməli olduğu hər bir libido mövqeyini əvvəlcə yeni olan şeyə qarşı inadla müdafiə edirdi. Tənbəkiçi qadın səhnəyə çıxanda və Nanyaya söyüb, onu otaqdan qovanda, onun avtoritetini məhv etmək istəyəndə, o, təhlükə altında olan qadına olan sevgisini daha da artırdı və hücum edən tərbiyəçi qadına qarşı soyuq və inatçı davranırdı. Bütün bunlara baxmayaraq, o, gizlin başqa bir cinsi obyekt axtarmağa başladı. Başdan çıxarma ona passiv cinsi hədəfi, yəni cinsiyyət orqanlarına toxunulmasını təmin etdi; biz kimdən bunu əldə etmək istədiyini və onu bu seçməyə aparan yolları eşidəcəyik.

Onun ilk genital oyanmaları ilə cinsi tədqiqatlarının başladığını və tezliklə kastrasiya problemi ilə qarşılaşdığını eşitmək bizim gözləntilərimizə tam uyğundur. Bu dövrdə o, iki qızın, qardaşının və onun dostunun sidik atmasını müşahidə edə bilirdi. Onun dərin düşüncəsi bu mənzərədə vəziyyəti başa düşməsinə imkan verə bilərdi, lakin o, digər oğlan uşaqlarından bildiyimiz kimi davranırdı. O, Nanyanın təhdid etdiyi yaranın burada təsdiqləndiyi fikrini rədd etdi və bunun qızların «ön poposu» olduğunu izah etdi. Kastrasiya mövzusu bu qərarla bitmiş deyildi; eşitdiyi hər şeydən ona yeni işarələr çıxarırdı. Uşaqlara bir dəfə rəngli şəkər çubuqları paylananda, vəhşi fantaziyalara meylli olan tərbiyəçi qadın bunların kəsilmiş ilan parçaları olduğunu bildirdi. Bununla əlaqədar olaraq, o, atasının bir dəfə gəzinti yolunda ilanla qarşılaşdığını və onu çubuğu ilə parçalara ayırdığını xatırladı. O, «Reynke Tülkü» hekayəsindən qışda balıq tutmaq istəyən və quyruğunu yem kimi istifadə edən, nəticədə quyruğu buzda qırılan canavar haqqında hekayəni dinlədi. O, cinsiyyət orqanlarının bütövlüyündən asılı olaraq atlara verilən müxtəlif adları öyrəndi. Beləliklə, o, kastrasiya fikri ilə məşğul idi, lakin hələ buna inanmırdı və bundan təşviş keçirmirdi. Bu dövrdə ona məlum olan nağıllardan digər cinsi problemlər yarandı. «Qırmızı Papaq» və «Yeddi Oğlaq» nağıllarında uşaqlar canavarın bədənindən çıxarılmışdı. Beləliklə, canavar dişi bir varlıq idimi, yoxsa kişilər də bətnində uşaq daşıya bilərdimi? Bu sual hələ həmin vaxt həll edilməmişdi. Qeyd edək ki, bu tədqiqat apardığı dövrdə o, canavar qarşısında hələ təşviş tanımırdı.

Xəstənin verdiyi məlumatlardan biri valideynlərin yoxluğu dövründə baş verən və uzaq keçmişdəki başdan çıxarılmaya bağlı olan xarakter dəyişikliyinə yol açan başa düşməyimizə kömək edəcək. O, Nanyanın rədd etməsi və hədələməsindən sonra masturbasiyası çox qısa müddət ərzində dayandırdığını danışır. Beləliklə, genital zonanın rəhbərliyi altında başlayan cinsi həyat xarici bir ləngiməyə məğlub olmuş və onun təsiri ilə daha əvvəlki pregenital təşkilatlanma mərhələsinə geri qaytarılmışdı. Masturbasiyanın boğulması nəticəsində uşağın cinsi həyatı sadist-anal xarakter almışdı. O, həssas, əziyyət verən biri olmuş və belə bir şəkildə heyvanlardan və insanlardan doyum tapırdı. Onun əsas obyekti sevdiyi Nanya idi; onu gözyaşlarına boğana qədər əziyyət verməyi bacarırdı. Beləliklə, o, yaşadığı rədd etməyə görə ondan qisas alır və eyni zamanda geri qayıdış mərhələsinə uyğun formada cinsi istəklərini təmin edirdi. Kiçik heyvanlara qarşı qəddarlıq etməyə başladı: qanadlarını qoparmaq üçün milçəkləri tuturdu, böcəkləri əzirdi; xəyalında isə atlar kimi böyük heyvanları döyməyi sevirdi. Bunlar tamamilə aktiv, sadist fəaliyyətlər idi; bu dövrün anal təhrikləri haqqında daha sonra başqa bir kontekstdə söhbət gedəcək.

Xəstənin xatirələrində tamamilə fərqli təbiətdə olan eyni vaxtdakı xəyalların da ortaya çıxması çox qiymətlidir; bu xəyallar oğlanların döyülməsi və şillələnməsi, xüsusilə penisə şillə vurulması məzmununda idi; və bu anonim obyektlərin kimin döyülmə hədəfi kimi xidmət etdiyi, vəliəhdin dar bir yerə həbs edilib döyülməsini təsvir edən digər xəyallardan asanlıqla təxmin edilə bilər. Vəliəhd aydın şəkildə özü idi; beləliklə, sadizm xəyalda öz şəxsinə yönəlmiş və mazoşizmə çevrilmişdi. Cinsiyyət orqanının özü cəzanı qəbul etməsi haqqında detallar, bu çevrilmədə artıq masturbasiyaya istinad edən günahkarlıq hissinin iştirak etdiyi nəticəsinə gəlməyə imkan verir.

Analizdə bu passiv meyllərin aktiv-sadist meyllərlə eyni vaxtda və ya onlardan çox qısa müddət sonra baş verdiyinə dair heç bir şübhə qalmadı¹¹. Bu, xəstənin qeyri-adi dərəcədə aydın, intensiv və davamlı ambivalentliyinə uyğundur; bu ambivalentlik burada ilk dəfə əks qismi həvəs cütlərinin bərabər inkişafı ilə özünü göstərmişdi. Bu davranış, eləcə də yaradılan libido mövqelərinin heç birinin sonrakı bir mövqe tərəfindən tamamilə ləğv edilməməsi xüsusiyyəti, onun üçün gələcəkdə də eyni dərəcədə xarakterik olaraq qaldı. Əksinə, bu mövqelər digərləri ilə yanaşı mövcud olaraq qaldı və ona sabit xarakter qazanmaqla uzlaşmayan daimi bir tərəddüd imkanı verdi.

Uşağın mazoxist meylləri, inkişafının növbəti mərhələsinin analizi ilə təsdiqlənə biləcəyi üçün qeydini sonraya saxladığım başqa bir nöqtəyə keçid verir. Nanyanın rədd etməsindən sonra onun libidinal gözləntisini ondan ayırdığını və başqa bir şəxsi cinsi obyekt kimi nəzərdə tutduğunu artıq qeyd etmişdim. Bu şəxs o vaxt yoxluqda olan atası idi. Bu seçimi mütləq müxtəlif amillərin, o cümlədən ilan parçalanması xatirəsi kimi təsadüfi amillərin təsadüfən üst-üstə düşməsi ilə etmişdi; lakin əsasən, kiçik uşağın narsisizminə uyğun olaraq identifikasiya yolu ilə həyata keçirilən ilk və ən ilkin obyekt seçimini yenidən təkrarlayırdı. Atasının onun heyran olduğu nümunə olduğunu, kim olmaq istədiyi soruşulduqda isə adətən 'ata kimi bir cənab' cavabını verdiyini artıq eşitmişdik. Bu, onun aktiv axınının identifikasiya obyekti idi, indi isə sadist-anal mərhələdə passiv axınının cinsi obyektinə çevrildi. Onun bacısının cazibəsi onu passiv rolə məcbur etmiş və ona passiv cinsi məqsəd vermiş kimi görünür. Bu təcrübənin davam edən təsiri altında o, artıq bacıdan Nanya vasitəsilə ataya, qadına qarşı passiv münasibətdən kişiyə qarşı münasibətə qədər olan yolu təsvir edir və beləliklə, özünün əvvəlki spontan inkişaf mərhələsi ilə əlaqəni tapmış olurdu. Ata artıq yenidən onun obyekti idi; identifikasiya, daha yüksək inkişafa uyğun olaraq, obyekt seçimi ilə əvəz olunmuşdu; aktiv münasibətin passiv münasibətə çevrilməsi, bu müddət ərzində baş vermiş azdırmanın nəticəsi və əlaməti idi. Sadistik mərhələdə güclü ataya qarşı aktiv mövqe tutmaq, əlbəttə ki, o qədər də asan həyata keçirilə bilməzdi. Ata gecə yazda və ya payızda geri qayıtdıqda, onun qəzəb növbələri və hirs səhnələri yeni bir məqsəd qazandı. Onlar Nanyaya qarşı aktiv-sadist məqsədlərə xidmət etmişdilər; ataya qarşı isə mazoxist niyyətlər güdürdülər. O, atasından cəza və döyülməni öz pisliyini nümayiş etdirərək məcburi şəkildə əldə etmək, beləliklə, onun yanında istədiyi mazoxistik cinsi doyumunu təmin etmək istəyirdi. Onun qışqırma növbələri əslində başdan çıxarma cəhdləri idi. Sadizm motivlərinə uyğun olaraq, o, belə bir cəzalandırma zamanı günahkarlıq hissinin təminini də tapmış olardı. Onu belə bir pislik səhnəsi zamanı atası ona yaxınlaşan kimi qışqırığını daha da gücləndirdiyinə dair bir xatirə saxlayıb. Atası ona vurmur, əksinə, körpənin döşəkləri ilə onun qarşısında top oynamaqla onu sakitləşdirməyə çalışır.

Bilmirəm ki, valideynlər və tərbiyəçilər uşağın izahedilməz pisliyi qarşısında bu tipik əlaqəni xatırlamaq üçün neçə dəfə səbəb tapıblar. Bu qədər nəzarətsiz davranan uşaq etiraf edir və cəza almağa çalışır. O, cəzalandırma yolu ilə eyni zamanda günahkarlıq şüurunu sakitləşdirməyi və mazoxist cinsi istəklərini ödəməyi axtarır.

Xəstəliyimizin bundan sonra aydınlaşmasını, bütün təşviş əlamətlərinin yalnız müəyyən bir hadisədən sonra xarakter dəyişikliyi əlamətlərinə əlavə olunduğuna dair çox qətiyyətli xatırlamamıza borcluyuq. Əvvəllər heç bir təşviş yox idi və hadisədən dərhal sonra təşviş əzabverici şəkildə özünü büruzə verdi. Bu dəyişikliyin vaxtını dəqiq müəyyən etmək olar, o, dördüncü ad günündən bir az əvvəl baş vermişdi. Uşaqlıq dövrü, ki, onunla məşğul olmaq istəyirdik, bu əsas nöqtəyə görə iki mərhələyə bölünür: birincisi, 3¼ yaşından dörd yaşına qədər olan, başdan çıxarma ilə əlaqədar pislik və sapqınlıq mərhələsidir; ikincisi isə daha uzun davam edən və nevroz əlamətlərinin üstünlük təşkil etdiyi mərhələdir. Lakin bu bölgüyə imkan verən hadisə xarici bir travma deyil, əksinə, onun təşvişlə oyandığı bir yuxu idi.

IV. Yuxu və ilkin səhnə

Bu yuxunu nağıl motivlərinin bolluğuna görə artıq başqa bir yerdə dərc etmişəm¹² və əvvəlcə orada verilmiş məlumatları təkrarlayacağam:

»Mən yuxuda gördüm ki, gecədir və mən öz yatağımda uzanmışam, (mənim yatağımın ayaq tərəfi pəncərəyə doğru baxırdı, pəncərənin qarşısında isə bir sıra qoca qoz ağacları var idi. Bilirəm, mən yuxu gördüyüm zaman qış idi və gecə vaxtı idi. Birdən-birə pəncərə öz-özünə açılır və mən böyük dəhşətlə görürəm ki, pəncərənin qarşısındakı böyük qoz ağacının üzərində bir neçə ağ canavar oturub. Onlar altı və ya yeddi dənə idilər. Canavarlar tam ağ idi və tülkülərə və ya çoban itlərinə daha çox bənzəyirdilər, çünki tülkülər kimi böyük quyruqları var idi və qulaqları, itlər bir şeyə diqqət yetirdikdə olduğu kimi, dik durmuşdu. Canavarlar tərəfindən yeyiləcəyimə dair açıq-aşkar böyük təşviş içində, qışqıraraq oyandım. Baxıcım mənim yanıma gəlib başıma nə gəldiyini yoxlamaq üçün tələsdi. Pəncərənin açılıb canavarların ağacın üzərində oturduğunu təsvir edən obraz mənə o qədər təbii və aydın göründüyündən, bunun yalnız yuxu olduğuna əmin olmaq üçün bir müddət vaxt lazım oldu. Nəhayət sakitləşdim, təhlükədən qurtulmuş kimi hiss etdim və yenidən yuxuya getdim. Yuxudakı yeganə hərəkət pəncərənin açılması idi, çünki canavarlar ağacın budaqlarında, gövdənin sağında və solunda hərəkətsiz, sakit şəkildə oturub mənə baxırdılar. Elə görünürdü ki, bütün diqqətlərini mənə yönəltmişlər. – İnanıram ki, bu mənim ilk təşviş yuxum idi. O vaxt üç, dörd, ən çoxu beş yaşında idim. On bir və ya on iki yaşıma qədər yuxuda dəhşətli bir şey görməkdən həmişə təşviş keçirirdim. O, təsvirini təsdiqləyən canavarlı ağacın çəkilmiş şəklini də təqdim edir. Yuxunun təhlili aşağıdakı materialı üzə çıxarır. O, bu yuxunu həmişə uşaqlıq illərində nağıl kitabındakı canavar şəkli qarşısında göstərdiyi misli görünməmiş təşviş xatirəsi ilə əlaqələndirib. Ona üstünlük təşkil edən böyük bacısı onu incitməyə vərdiş etmişdi, ona hər hansı bir bəhanə ilə məhz bu şəkli göstərərək, nəticədə o, dəhşətdən qışqırmağa başlayırdı. Bu şəkildə canavar ayaq üstə durmuş, bir ayağı ilə addım atır, pəncələrini uzatmış və qulaqlarını dik tutmuşdu. O, bu şəklin 'Qırmızı Papaq' nağılına illüstrasiya olduğunu düşünür. Canavarlar niyə ağdır? Bu, ona malikanənin yaxınlığında saxlanılan böyük qoyun sürülərini xatırladır. Atası vaxt-vaxt onu bu sürüləri ziyarət etmək üçün özü ilə aparırdı və o, hər dəfə çox qürurlu və xoşbəxt olurdu. Sonra – araşdırmalardan sonra məlum olur ki, bu yuxunun vaxtından bir az əvvəl ola bilər – bu qoyunlar arasında bir xəstəlik yayıldı. Atası bir Paster şagirdini gətirdi, o, heyvanları peyvəndlədi, lakin peyvənddən sonra onlar əvvəlkindən daha çox sayda öldülər. Canavarlar ağaca necə çıxır? Bununla bağlı ona böyükbabasının danışdığı bir hekayə gəlir yadına. Yuxudan əvvəl və ya sonra eşitdiyini xatırlamır, lakin hekayənin məzmunu qətiyyətlə birincini təsdiqləyir. Hekayə belədir: Bir dərzi otağında işləyir, birdən pəncərə açılır və bir canavar içəri tullanır. Dərzi ona arşınla zərbə vurur – yox, düzəldir, quyruğundan tutub qoparır, beləliklə canavar qorxub qaçır. Bir müddət sonra dərzi meşəyə gedir və birdən-birə bir canavar dəstəsinin yaxınlaşdığını görür, onlardan qorunmaq üçün bir ağaca çıxır. Canavarlar əvvəlcə çarəsiz qalırlar, lakin aralarında olan və dərzidən qisas almaq istəyən şikəst, birinin digərinin üstünə çıxması, nəhayət sonuncunun dərziyə çatması təklifini edir. Özü – güclü bir yaşlı adamdır – bu piramidanın əsasını qurmaq istəyir. Canavarlar belə edir, amma tənəzzül edən qonağı tanıyan təkərlərçi birdən həmin vaxtkı kimi qışqırır: Boz canavarı quyruğundan tutun. Quyruqsuz canavar bu xatirədən qorxur, qaçıb gedir və digərlərinin hamısı aşağı yuvarlanır. Bu hekayədə yuxuda canavarların oturduğu ağac mövzusu da yer alır. Lakin o, həmçinin kastrasiya kompleksinə şübhəsiz bir əlaqəni də ehtiva edir. Köhnə canavar təkərlərçi tərəfindən quyruğundan məhrum edilmişdir. Yuxuda canavarların tülkü quyruqları, yəqin ki, bu quyruqsuzluğun kompensasiyasıdır. Niyə altı və ya yeddi canavardır? Bu sual cavabsız görünürdü, ta ki, mən onun təşviş obrazının Qırmızı Papaq hekayəsinə aid olub-olmadığına dair şübhə irəli sürənə qədər. Bu hekayə yalnız iki illüstrasiyaya səbəb olur: Qırmızı Papaqın meşədə canavarla görüşünə və canavarın nənənin papağı ilə yataqda uzandığı səhnəyə. Deməli, obraz xatirəsinin arxasında başqa bir hekayə gizlənməlidir. O, tezliklə bunun yalnız «Canavar və yeddi oğlaq» hekayəsi ola biləcəyini aşkarladı. Burada yeddi sayı, həm də altı sayı var, çünki canavar yalnız altı oğlağı udur, yeddincisi saat qutusunda gizlənir. Bu hekayədə ağ rəng də mövcuddur, çünki canavar oğlaqlar ilk ziyarətində onun boz pəncəsindən onu tanıdıqdan sonra, çörəkçidə pəncəsini ağardır. Hər iki hekayənin əslində çox ortaq cəhətləri var. Hər ikisində udma, qarın kəsilməsi, udulmuş şəxslərin çıxarılması, onların ağır daşlarla əvəz edilməsi və nəhayət, pis canavarın ölümü mövzusu var. Oğlaqlar haqqında hekayədə də ağac mövzusu var. Canavar yeməkdən sonra bir ağacın altında uzanır və qırtıllanır. Mən bu yuxu ilə xüsusi bir səbəbdən başqa bir yerdə də məşğul olmalı və sonra onu daha ətraflı şərh edib qiymətləndirməliyəm. Bu, uşaqlıqdan xatırlanan ilk təşviş yuxusudur və onun məzmunu, qısa müddət sonra baş verən digər yuxular və yuxu görənin uşaqlığındakı bəzi hadisələrlə əlaqədar olaraq, çox xüsusi bir maraq oyadır. Burada biz yuxunun çox ortaq cəhətləri olan iki hekayəyə, «Qırmızı Papaq» və «Canavar və yeddi oğlaq» hekayələrinə olan əlaqəsi ilə məhdudlaşırıq. Bu hekayələrin təsiri uşaq yuxu görəndə düzgün bir heyvan fobiyası şəklində özünü göstərdi; bu fobiya digər oxşar hallardan yalnız təşviş heyvanının asan qavranılan bir obyekt olmaması (məsələn, at və ya it kimi), yalnız nağıllardan və şəkli kitablardan tanınması ilə fərqlənirdi. Başqa bir dəfə bu heyvan fobiyalarının hansı izahı olduğunu və onlara hansı əhəmiyyətin verildiyini izah edəcəyəm. Əvvəlcədən qeyd edirəm ki, bu izah yuxu görənin sonrakı həyat dövrlərində nevrozunun əsas xarakterinə çox uyğundur. Ata qarşısında təşviş onun xəstəliyinin ən güclü motiv olmuşdu və hər bir ata əvəzinə ambivalent münasibət onun həyatını və müalicə zamanı davranışını idarə edirdi. Əgər canavar mənim xəstəmdə yalnız ilk ata əvəzi idisə, onda sual yaranır ki, oğlaqları udan canavar və Qırmızı Papaq haqqında hekayələrin gizli məzmunu uşaqlıqdakı ata təşvişindən başqa bir şey ola bilərmi¹³. Mənim xəstəmin atası, əslində, bir çox insanın uşaqları ilə ünsiyyətdə göstərdiyi «şirin söymə» xüsusiyyətinə malik idi və «səni udaram» şəkli təhdidi, sonradan sərt olan atanın kiçik oğlu ilə oynayıb sevindiyi ilk illərdə bir neçə dəfə ifadə edilmiş ola bilər. Xəstələrimdən biri mənə danışdı ki, uşaqları böyük babalarını heç vaxt sevə bilməmişdilər, çünki o, şirin oyunlarında onları qorxudardı, deyirdi ki, onların qarnını kəsəcək.

İndi bu məqalədə yuxunun işlənməsinə aid olan hər şeyi kənara qoyaq və onun növbəti yozumuna qayıdaq. Qeyd etmək istəyirəm ki, bu yozum həlli bir neçə il çəkən bir məsələ idi. Xəstə yuxunu çox erkən bildirmiş və onun arxasında uşaq nevrozunun səbəbinin gizləndiyinə dair mənim inamımı çox tez qəbul etmişdi. Müalicə prosesində yuxuya tez-tez qayıtdıq, lakin yalnız müalicənin son aylarında, xəstənin öz-özünə apardığı iş sayəsində onu tam başa düşmək mümkün oldu. O, həmişə vurğulayırdı ki, yuxunun iki anı ona ən böyük təsir göstərib: birincisi, canavarların tam sakitliyi və hərəkətsizliyi, ikincisi isə hamısının ona baxarkən göstərdikləri gərgin diqqət. Yuxunun sonlandığı davamlı reallıq hissi də ona diqqətəlayiq görünürdü.

Biz bu sonuncu məqamdan başlayacağıq. Yuxu yozumu təcrübələrindən bilirik ki, bu reallıq hissinə müəyyən bir məna aiddir. Bu, bizə yuxunun gizli materialında xatirədə reallıq iddiası qaldıran bir şeyin olduğunu, yəni yuxunun həqiqətən baş vermiş və sadəcə xəyal edilməmiş bir hadisəyə aid olduğunu təsdiqləyir. Təbii ki, burada yalnız naməlum bir şeyin reallığından söhbət gedə bilər; inam məsələn, böyük atanın həqiqətən dərzi və canavar haqqında hekayə danışdığını və ya ona Qırmızı papaq və Yeddi oğlaq nağıllarının həqiqətən oxunduğunu, yuxudan sonra qalan reallıq hissi ilə heç vaxt əvəz edilə bilməzdi. Yuxu, reallığı nağılların qeyri-reallığına qarşı belə vurğulanan bir hadisəyə işarə edirdi.

Əgər yuxunun məzmununun arxasında belə bir naməlum, yəni yuxu zamanı artıq unudulmuş səhnənin olduğunu fərz etmək lazımsa, bu səhnə çox erkən baş vermiş olmalıdır. Yuxu görənin dediyi kimi: "Mən yuxu görəndə üç, dörd, ən çoxu beş yaşında idim." Biz əlavə edə bilərik: "və yuxu onu daha erkən bir dövrə aid olan bir şeyi xatırlatdı."

Bu səhnənin məzmununa, yuxu görənin yuxunun açıq məzmunundan vurğuladığı, diqqətlə baxma və hərəkətsizlik anları gətirib çıxarmalı idi. Təbii ki, gözləyirik ki, bu material səhnənin naməlum materialını hər hansı bir təhriflə, bəlkə də əksinə çevrilmə təhrifi ilə yenidən təqdim etsin.

Xəstə ilə aparılan ilk təhlildən əldə edilən xammaldan da axtarılan əlaqəyə daxil edilməli olan bir neçə nəticə çıxarmaq mümkün idi. Qoyunçuluqdan bəhs edildiyi yerlərdə onun cinsi araşdırmasına dair sübutlar axtarılmalı idi, çünki atası ilə etdiyi ziyarətlərdə bu maraqlarını təmin edə bilirdi, lakin eyni zamanda ölüm təşvişinə dair işarələr də olmalı idi, çünki qoyunların əksəriyyəti vəba xəstəliyindən ölmüşdü. Yuxuda ən əhəmiyyətli olan, ağacdakı canavarlar, birbaşa böyük atanın hekayəsinə aparırdı; bu hekayədə kastrasiya mövzusu ilə əlaqədən başqa heç nə yuxuya ilham verən və cazibədar ola bilməzdi.

Yuxunun ilk qeyri-kamil təhlilindən biz canavarın ata əvəzi olduğunu nəticələmişdik, belə ki, bu ilk təşviş yuxusu bundan sonra həyatına hakim olacaq ata təşvişini üzə çıxarmışdı. Bu nəticənin özü isə hələ də qəti deyildi. Lakin ilkin təhlilin nəticəsi olaraq, yuxu görənin təqdim etdiyi materialdan çıxarılanları bir araya gətirdikdə, rekonstruksiya üçün təxminən aşağıdakı parçalar əlimizdədir:

Həqiqi bir hadisə – çox erkən dövrdən – Baxmaq – Hərəkətsizlik – Cinsi məsələlər – Kastrasiya – Ata – Bir dəhşət.

Bir gün xəstə yuxunun yozumunu davam etdirməyə başladı. O, yuxunun, 'birdən pəncərə öz-özünə açılır' deyilən hissəsinin, dərzi oturan pəncərə ilə və canavarın otağa girməsi ilə əlaqəsinə görə tam aydınlaşmadığını bildirdi. Bu, 'gözlər birdən açılır' mənasını daşımalıdır. Deməli, mən yatıram və birdən oyanıram, bu zaman bir şey görürəm: canavarlarla dolu ağacı. Buna qarşı etiraz yox idi, lakin bu, daha geniş istifadəyə imkan verirdi. O, oyandı və bir şey görməyə başladı. Yuxuda canavarlara aid edilən diqqətli baxış, əslində ona aid edilməlidir. Həll edici bir nöqtədə, əksinə, manifest yuxu məzmunundakı başqa bir tərsinə çevrilmə ilə özünü göstərən bir tərsinə çevrilmə baş vermişdi. Canavarların ağacda oturması, böyükbabanın hekayəsində onların aşağıda olması və ağaca çıxa bilməmələri də bir tərsinə çevrilmə idi.

Əgər yuxu görənin vurğuladığı digər an da bir tərsinə çevrilmə və ya dəyişmə ilə təhrif olunmuşdusa? Onda hərəkətsizlik (canavarlar hərəkətsiz oturur, ona baxır, lakin tərpənmirlər) əvəzinə 'şiddətli hərəkət' deyilməli idi. Deməli, o, birdən oyandı və gərgin diqqətlə baxdığı şiddətli hərəkət səhnəsini qarşısında gördü. Bir halda təhrif, subyekt və obyektin, aktivlik və passivliyin, baxılmaq əvəzinə baxmağın dəyişdirilməsindən; digər halda isə əksinə çevrilmədən: hərəkət əvəzinə sakitlikdən ibarət olardı.

Yuxunun başa düşülməsində növbəti irəliləyiş, bir dəfə birdən ortaya çıxan fikir gətirdi: Ağac Milad ağacıdır. İndi o, yuxunun Milad bayramından qısa müddət əvvəl, Milad gözləntisi ilə yuxulandığını bildi. Milad günü onun doğum günü də olduğu üçün, yuxunun və ondan qaynaqlanan dəyişikliyin vaxtı artıq dəqiqliklə müəyyən edilə bilərdi. Bu, onun dördüncü doğum günündən bir az əvvəl idi. Deməli, o, ona ikiqat hədiyyə gətirəcək günün gərgin gözləntisi ilə yuxuya getmişdi. Bilirik ki, uşaq belə şəraitdə arzularının yuxuda reallaşmasını asanlıqla öncədən yaşayır. Deməli, yuxuda artıq Milad idi, yuxunun məzmunu ona hədiyyələrini göstərirdi, ağacda ona aid hədiyyələr asılı idi. Lakin hədiyyələr əvəzinə – canavarlar ortaya çıxdı və yuxu, canavar (ehtimal ki, ata) tərəfindən yeyilməkdən təşvişə düşməsi və dayəyə sığınması ilə bitdi. Yuxudan əvvəlki cinsi inkişafı haqqında məlumat, yuxudakı boşluğu doldurmağa və məmnuniyyətin təşvişə çevrilməsini izah etməyə imkan verir. Yuxu yaradan arzular arasında, o vaxt atadan gözlədiyi cinsi məmnuniyyət arzusu ən güclüsü kimi qalxmalı idi. Bu arzunun gücü, çoxdan unudulmuş bir səhnənin xatirə izini canlandırmağa nail oldu; bu səhnə ona atadan cinsi məmnuniyyətin necə göründüyünü göstərə bilərdi və nəticə, bu arzunun reallaşmasından dəhşət, vəhşət, bu arzu ilə ifadə olunan təhrikin sıxışdırılması və buna görə də atadan daha təhlükəsiz olan dayəyə qaçış oldu.

Bu Milad tarixinin mənası, Milad hədiyyələrindən məmnun qalmadığı üçün ilk qəzəb tutmasını keçirdiyi iddia olunan xatirədə qorunub saxlanılmışdı. Xatirə doğru və yanlış olanı birləşdirdi, dəyişmədən haqlı ola bilməzdi, çünki valideynlərinin tez-tez təkrarlanan sözlərinə görə, onun pisliyi artıq payızda geri qayıtdıqlarında, Miladda deyil, əvvəlcədən nəzərə çarpırdı, lakin sevgi məmnuniyyətinin çatışmazlığı, qəzəb və Milad dövrü arasındakı əlaqələrin əsas məğzi xatirədə möhkəm saxlanılmışdı.

Amma gecə vaxtı təsir edən cinsi həvəs hansı təsviri canlandıra bilərdi ki, istənən tələbə bu qədər intensiv şəkildə mane olsun? Təhlilin materialına görə bu təsvir bir şərti yerinə yetirməli idi, o, kastrasiyanın mövcudluğu haqqında inamı əsaslandırmağa uyğun olmalı idi. Kastrasiya təşvişi sonra affekt dəyişməsinin hərəkətverici qüvvəsi oldu.

Burada təhlilin gedişinə söykənməni tərk etməli olduğum yer gəlir. Qorxuram ki, bu, oxucunun inamının da məni tərk edəcəyi yer olacaq.

Həmin gecə şüursuz izlərin xaosundan aktivləşən şey, valideynlər arasında tam qeyri-adi və müşahidə üçün xüsusi əlverişli şəraitdə baş verən cinsi əlaqənin təsviri idi. Bu səhnəyə bağlı ola biləcək bütün suallara kifayət qədər cavablar almaq müalicə müddətində həmin ilk yuxunun sayısız dəyişikliklər və yenidən təqdimatlarla təkrarlanması və təhlilin arzulanan izahatları təqdim etməsi ilə tədricən mümkün oldu. Beləliklə, əvvəlcə müşahidə zamanı uşağın yaşı, təxminən 1½ il¹⁴ ortaya çıxdı. O, vaxtı müəyyən saatda gündəlik təkrarlanan malyariyadan əziyyət çəkirdi¹⁵. On yaşından etibarən o, bəzən günortadan sonra başlayan və beşinci saatda zirvəyə çatan depressiya əhval-ruhiyyəsinə məruz qalırdı. Bu simptom analitik müalicə dövründə də mövcud idi. Təkrarlanan depressiya həmin dövrdəki qızdırma və ya halsızlıq tutmasını əvəz edirdi; beşinci saat ya qızdırmanın zirvəsi, ya da cinsi əlaqənin müşahidəsi vaxtı idi, əgər hər iki vaxt üst-üstə düşmürsə¹⁶. O, ehtimal ki, məhz bu xəstəliyə görə valideynlərinin otağında idi. Birbaşa ənənə ilə də təsdiqlənən bu xəstəlik hadisəni yay aylarına köçürməyi və beləliklə, Milad günü doğulana n + 1½ yaş yaşını qəbul etməyi bizə məsləhət görür. Beləliklə, o, valideynlərinin otağında öz beşikində yatmış və günortadan sonra, bəlkə də sonradan depressiya ilə xarakterizə olunan beşinci saatda, ehtimal ki, artan qızdırma nəticəsində oyandı. Əgər valideynlər yarımçıq soyunmuş¹⁷ halda günorta yuxusuna çəkilmiş olsaydılar, isti bir yay günü fərzinə uyğun gəlir. Oyandıqda, üç dəfə təkrarlanan¹⁸ a tergo cinsi əlaqənin şahidi oldu, anasının cinsiyyət orqanını və atasının cinsiyyət orqanını görə bildi və prosesi və onun mənasını başa düşdü¹⁹. Nəhayət, valideynlərinin əlaqəsini sonradan söhbəti gedəcək bir şəkildə pozdu.

Əslində, gənc və yalnız bir neçə ildir evli olan bir cütün isti yay günlərindən birində gündüz yuxusundan sonra şirin bir yaxınlıq qurması və bu zaman 1½ yaşında, öz beşiyində yatan uşağın mövcudluğunu nəzərə almaması, həddindən artıq təəccüblü deyil və ya həddindən artıq fantaziyanın məhsulu kimi görünmür. Əksinə, mən hesab edirəm ki, bu, tamamilə adi və gündəlik bir hadisədir və cinsi əlaqə zamanı açılan mövqe də bu hökmü dəyişə bilməz. Xüsusilə də sübut materiallarından cinsi əlaqənin hər dəfə arxa mövqedə həyata keçirildiyi aydın görünmür. Bir dəfə belə, tamaşaçıya, sevənlərin digər mövqeləri ilə çətinləşdirilən və ya qeyri-mümkün olan müşahidələr aparmaq imkanı vermək üçün kifayət idi. Beləliklə, bu səhnənin məzmunu onun inandırıcılığına qarşı arqument ola bilməz. Qeyri-mümkünlük haqqındakı şübhə üç digər məqama yönələcəkdir: birincisi, 1½ yaşında bir uşağın belə mürəkkəb bir prosesin qavranılmasını qəbul etmək və onu şüursuzluğunda bu qədər dəqiq saxlamaq qabiliyyətində olması; ikincisi, belə qəbul edilmiş təəssüratların sonradan 4 yaşında başa düşülməyə yönələn emalı; və nəhayət, belə bir səhnənin təfərrüatlarını, bu şəraitdə yaşanmış və başa düşülmüş halda, ardıcıl və inandırıcı şəkildə şüurlu etmək üçün hansısa üsulun işləməsi²⁰.

Mən bu və digər şübhələri sonradan diqqətlə nəzərdən keçirəcəyəm, oxucuya belə bir uşaq müşahidəsi fərziyyəsinə qarşı onun qədər tənqidi olduğuma əminlik verirəm və onu bu səhnənin reallığına müvəqqəti inam göstərməyə dəvət edirəm. Əvvəlcə bu 'İlkin Səhnə'nin yuxu, simptomlar və xəstənin həyat hekayəsi ilə əlaqələrinin öyrənilməsini davam etdirək. Səhnənin əsas məzmunundan və onun vizual təəssüratlarından birindən hansı təsirlərin yayıldığını ayrıca izləyəcəyik.

Sonuncu dediklərimlə valideynlərin gördüyü mövqeləri, yəni kişinin dik duruşunu və qadının heyvanabənzər əyilmiş duruşunu nəzərdə tuturam. Biz artıq eşitmişdik ki, təşviş dövründə bacısı onu nağıl kitabındakı şəkildə qorxutmağa adət edirdi; həmin şəkildə canavar dik durmuş, bir ayağı irəli atılmış, pəncələri uzadılmış və qulaqları qaldırılmış vəziyyətdə təsvir olunmuşdu. Müalicə zamanı uşaqlıq nağıl kitabını tapana qədər antikvari mağazalarında axtarmaqdan çəkinmədi və qorxu obrazını 'Canavar və Yeddi Oğlaq' hekayəsinə aid illüstrasiyada tanıdı. O, fikirləşirdi ki, bu şəkildə canavarın mövqeyi onu konstruksiya edilmiş ilkin səhnədə atasının mövqeyini xatırlada bilərdi. Bu şəkil hər halda sonrakı təşviş təsirlərinin başlanğıc nöqtəsi oldu. Yeddinci və ya səkkizinci yaşında ona sabah yeni bir müəllimin gələcəyi xəbər verildikdə, növbəti gecə həmin müəllimi, həmin şəkildəki canavarın mövqeyində gümbür-gür bərkidə-bərkidə yatağına yaxınlaşan bir aslan kimi gördü və yenidən təşvişlə oyandı. Canavar fobiyası o vaxt artıq aradan qalxmışdı, ona görə də yeni bir təşviş heyvanı seçmək azadlığına malik idi və bu gec yuxuda müəllimi ata əvəzi kimi tanıdı. Onun müəllimlərinin hər biri uşaqlıq illərində eyni ata rolunu oynayırdı və yaxşıya da, pisliyə də təsir edən ata nüfuzu ilə təchiz olunmuşdu.

Taleh ona gimnaziyada canavar fobiyasını yenidən canlandırmaq və onun əsasında dayanan münasibəti ağır ləngimələrin nəticəsi etmək üçün qəribə bir fürsət bəxş etdi. Sinifinin latın dili dərsini aparan müəllimin adı Volf idi. O, əvvəldən bu müəllimdən qorxurdu, bir dəfə latın dilindən tərcümədə axmaq bir səhv etdiyi üçün müəllimdən ağır bir təhqir eşitdi və o vaxtdan bu müəllimə qarşı iflic edici bir təşvişdən qurtula bilmədi, bu təşviş tezliklə digər müəllimlərə də keçdi. Amma tərcümədə səhv etdiyi fürsət də əlaqəsiz deyildi. O, latın sözü olan 'filius'u tərcümə etməli idi və bunu ana dilinə uyğun söz əvəzinə fransız sözü 'fils' ilə etdi. Canavar hələ də ataydı²¹.

Xəstənin müalicə zamanı ortaya qoyduğu ilk «keçici simptom»²² hələ də canavar fobiyasına və «Yeddi oğlaq» nağılına aid idi. İlk görüşlərin keçirildiyi otaqda xəstənin qarşısında böyük bir divar saatı var idi, xəstə isə mənə arxa çevirərək divanda uzanmışdı. Mənə diqqət çəkən məqam, onun vaxtaşırı üzünü mənə çevirməsi, çox mehriban, sanki sakitləşdirici baxışla mənə baxması və sonra baxışını məndən saatına yönəltməsi idi. O vaxtlar mən düşünürdüm ki, o, dərsin bitməsinə olan həsrətini belə bir işarə ilə göstərir. Çox uzun müddət sonra xəstə mənə bu jestləri xatırlatdı və onların izahını verdi, «Yeddi oğlaq» nağılında ən kiçik oğlağın divar saatının qutusunda gizləndiyini, altı bacı-qardaşın isə canavar tərəfindən yedildiyini xatırladaraq. Deməli, o, o vaxt belə demək istəyirdi: Mənimlə yaxşı ol. Səndən qorxmalıyam? Məni yeyəcəksən? Səndən gizlənmək üçün ən kiçik oğlaq kimi divar saatının qutusuna sığınmalıyam?

Onun qorxduğu canavar şübhəsiz ki, ata idi, amma canavar təşvişi dik duruş vəziyyəti şərti ilə bağlı idi. Xatirələri çox qətiyyətlə iddia edirdi ki, dörd ayağı üstündə gəzən və ya «Qırmızı papaq» nağılında olduğu kimi yataqda uzanan canavar təsvirləri onu qorxutmamışdı. Bizim ilkin səhnə konstruksiyamıza görə qadının tutduğu vəziyyət də az olmayan əhəmiyyət daşıyırdı; lakin bu əhəmiyyət yalnız cinsi sahə ilə məhdudlaşdı. Yetkinlikdən sonra onun əhval-ruhiyyə həyatındakı ən diqqətəlayiq hadisə, sirli ardıcıllıqla ortaya çıxan və sonra yox olan məcburi şəhvani aşiq olma tutmaları idi; bu növbələr onun digər hallarda ləngimə olduğu vaxtlarda belə nəhəng enerji azad edir və onun nəzarətindən tamamilə çıxırdı. Bu məcburi sevdalara xas olan xüsusi dəyərli əlaqəyə görə onların tam qiymətləndirilməsini hələ təxirə salmalıyam, lakin burada qeyd edə bilərəm ki, onlar müəyyən, onun şüuruna gizli olan və yalnız müalicə zamanı aşkarlanan bir şərtə bağlı idi. Qadın, ilkin səhnədə anaya aid etdiyimiz mövqeyi tutmuş olmalı idi. Böyük, nəzərəçarpan budları pubertetdən etibarən qadının ən güclü cazibəsi kimi qəbul edirdi; arxa tərəfdən baş verən cinsi əlaqədən başqa heç bir cinsi əlaqə ona demək olar ki, həzz verirdi. Tənqidi mülahizə haqlıdır, çünki belə bir cinsi üstünlüyün arxa bədən hissələrinə verilməsi məcburiyyət nevrozuna meylli şəxslərin ümumi xarakteridir və uşaqlıq dövründəki xüsusi bir təəssüratdan gəlməsinə əsas vermir. Bu, anal-erotik qabiliyyətin quruluşuna və bu konstitusiyanı xarakterizə edən arxaik cizgilərə aiddir. Arxa tərəfdən cütləşməni – more ferarum – filogenetik olaraq daha qədim forma kimi qəbul etmək olar. Şüursuz sevgi şərti üçün materialı əlavə etdikdən sonra, sonrakı müzakirədə bu nöqtəyə də qayıdacağıq.

İndi yuxu ilə ilkin səhnə arasındakı əlaqələrin müzakirəsinə davam edək. İndiyə qədərki gözləntilərimizə əsasən, yuxu, Milad bayramında arzularının yerinə yetirilməsinə sevinən uşağa, atası tərəfindən cinsi doyumun təsvirini, atasının öz doyumundan gözlədiyi kimi, həmin ilkin səhnədə gördüyü kimi nümunə kimi təqdim etməli idi. Bu təsvir əvəzinə, babasının bir müddət əvvəl danışdığı hekayənin materialı ortaya çıxır: ağac, canavarlar, iddia edilən canavarların tüklü quyruqlarında ifrat kompensasiya formasında quyruqsuzluq. Burada bizə ilkin hekayənin məzmunundan canavar hekayəsinin məzmununa keçid edən bir əlaqə, bir assosiasiya körpüsü çatışmır. Bu əlaqə yenidən yalnız mövqe və yalnız bu mövqe tərəfindən təmin edilir. Babasının hekayəsində quyruqsuz canavar digərlərini özünə minməyə dəvət edir. Bu detal ilkin səhnənin təsvirinə olan xatirəni oyatdı, bu yolla ilkin səhnənin materialı canavar hekayəsinin materialı ilə əvəz oluna bildi, eyni zamanda valideynlərin ikiliyi arzu olunan şəkildə canavarların çoxluğu ilə əvəz olundu. Canavar hekayəsinin materialı Yeddi Oğlaq hekayəsinin məzmununa uyğunlaşaraq, ondan yeddi sayını götürdüyü üçün yuxunun məzmunu növbəti dəyişikliyə uğradı²³.

Material dəyişikliyi: ilkin səhnə – canavar hekayəsi – Yeddi Oğlaq hekayəsi – yuxu qurulması zamanı düşüncənin irəliləyişinin əksidir: atası tərəfindən cinsi doyum arzusundan – kastrasiya şərtinə aid olan anlayışa – ata qarşısında təşvişə. Məncə, dörd yaşlı oğlanın təşviş yuxusu indi tamamilə aydınlaşdı²⁴.

İlkin səhnənin patojen təsiri və onun oyadılmasının onun cinsi inkişafında yaratdığı dəyişiklik haqqında, indiyə qədər toxunulmuş hər şeydən sonra qısa danışa bilərəm. Biz yalnız yuxunun ifadə etdiyi təsiri izləyəcəyik. Sonra biz başa düşməliyik ki, ilkin səhnədən yalnız bir cinsi axın deyil, əksinə, libidonun tamamilə parçalanması kimi bir sıra belə axınlar yayılıb. Bundan əlavə, biz nəzərə almalıyıq ki, bu səhnənin aktivləşdirilməsi (mən qəsdən 'xatirə' sözündən qaçıram) təzə bir təcrübə imiş kimi eyni təsiri göstərir. Səhnə sonradan təsir edir və bu müddət ərzində, 1,5 ilə 4 yaş arasındakı intervalda təravətindən heç nə itirməyib. Bəlkə də, onun müəyyən təsirləri artıq qavranıldığı dövrdə, yəni 1,5 yaşından etibarən göstərdiyinə dair daha sonra bir dəlil tapacağıq.

Xəstə ilkin səhnənin vəziyyətinə daldıqda, aşağıdakı özünüqavrayışları ortaya çıxardı: O, əvvəlcə müşahidə edilən prosesin zorakı bir akt olduğunu düşünürdü, lakin anasının etdiyi zövqlü üz ifadəsi buna uyğun gəlmirdi; o, bunun bir doyum olduğunu başa düşməli idi²⁵. Ona valideynlərin cinsi əlaqəsini müşahidə etmənin gətirdiyi əsas yeni şey, kastrasiyanın reallığına inam idi; bunun mümkünlüyü fikirlərini əvvəlcədən məşğul edirdi. (İki sidik edən qızın mənzərəsi, Nanyanın təhdidi, müəllimənin şəkər çubuqları haqqındakı şərhi, atanın ilanları parçaladığına dair xatirə.) Çünki indi o, Nanyanın danışdığı yaraya öz gözləri ilə baxdı və onun mövcudluğunun ata ilə cinsi əlaqənin şərti olduğunu başa düşdü. O, artıq onları kiçik qızların poposunu müşahidə edərkən olduğu kimi qarışdıra bilməzdi²⁶.

Yuxunun sonu təşviş idi, o, yanına Nanyasını götürənə qədər sakitləşmədi. Beləliklə, o, atadan ona qaçdı. Təşviş, atadan cinsi doyum istəyinin rədd edilməsi idi, bu istək ona yuxunu bəxş etmişdi. Onun ifadəsi: canavar tərəfindən yeyilmək, yalnız – eşidəcəyimiz kimi – regressiv bir çevrilmə idi, yəni ananın olduğu kimi ata tərəfindən cinsi əlaqəyə girilməsi, yəni doyum istəyinin. Onun son cinsi hədəfi, ataya passiv münasibət, sıxışdırmaya məruz qalmışdı, ata qarşısında təşviş canavar fobiyası şəklində onun yerini tutmuşdu.

Bu sıxışdırmanın hərəkətverici qüvvəsi nə idi? Bütün vəziyyətə görə, bu, yalnız narsisistik genital libido ola bilərdi, o, kişilik üzvünün qayğısı kimi, bu üzvdən imtinanın şərt kimi göründüyü bir doyumdan imtina edirdi. Təhlükə altında olan narsisizmdən o, ataya passiv münasibətə qarşı müdafiə olunduğu kişiliyi qazanırdı.

İndi diqqətimizi çəkək ki, təsvirin bu nöqtəsində terminologiyamızı dəyişməliyik. O, yuxu zamanı cinsi təşkilatının yeni bir fazasına çatmışdı. Cinsi ziddiyyətlər ona qədər aktiv və passiv idi. Onun cinsi hədəfi başdan çıxarıldığı vaxtdan bəri passiv idi, genital bölgəyə toxunulmaq, sonra isə sadist-anal təşkilatın əvvəlki mərhələsinə geriləmə ilə mazoxist hədəfə, yəni döyülməyə, cəzalandırılmağa çevrildi. Onun üçün bu hədəfə kişidə və ya qadında çatmasının fərqi yox idi. O, cinsiyyət fərqinə əhəmiyyət vermədən Nanyadan ataya keçmiş, Nanyadan cinsiyyət orqanına toxunulmasını tələb etmiş, atadan isə cəzalandırmağı qıcıqlandırmaq istəmişdi. Bu zaman cinsiyyət orqanı nəzərə alınmırdı; fantaziyada, cinsiyyət orqanına zərbə endirilməsi, geriləmə ilə örtülmüş əlaqəni hələ də ifadə edirdi. İndi isə yuxuda ilkin səhnənin aktivləşməsi onu genital təşkilata qaytardı. O, qadın cinsiyyət orqanını və kişilik-qadınlığın bioloji mənasını kəşf etdi. İndi o, başa düşdü ki, aktivlik kişiliyə, passivlik isə qadınlığa bərabərdir. Onun passiv cinsi hədəfi indi qadın hədəfinə çevrilməli, ifadəsini dəyişməli idi: atadan cinsi əlaqəyə girmək əvəzinə, onun tərəfindən cinsiyyət orqanına və ya popoya zərbə endirilmək. Bu qadın hədəfi indi sıxışdırmaya məruz qaldı və canavar qarşısında təşviş ilə əvəz olunmalı idi.

Onun cinsi inkişafı müzakirəsini burada dayandırmalıyıq, ta ki, tarixinin sonrakı mərhələlərindən bu əvvəlki mərhələlərə yeni işıq düşənə qədər. Canavar fobiyasının qiymətləndirilməsinə əlavə edirik ki, həm ata, həm də ana canavara çevrildi. Ana, digərlərinin özünə minməsinə icazə verən, kastrasiya edilmiş canavarı canlandırırdı, ata isə minən canavarı. Lakin onun təşvişi, bizə təsdiqlədiyi kimi, yalnız dayanan canavara, yəni ataya aid idi. Bundan əlavə, diqqətimizi çəkməlidir ki, yuxunun nəticələndiyi təşviş, böyük atanın hekayəsində bir nümunəyə malik idi. Bu hekayədə, digərlərinin özünə minməsinə icazə verən kastrasiya edilmiş canavar, öz quyruqsuzluğu faktı xatırladıldığı anda təşvişə tutulur. Belə görünür ki, o, yuxu prosesi zamanı kastrasiya edilmiş ana ilə eyniləşdi və indi bu nəticəyə qarşı çıxdı. Ümid edirik ki, düzgün tərcümə: Əgər atadan doyumluq istəyirsənsə, ana kimi hadım edilməyə razı olmalısan; amma mən bunu istəmirəm. Deməli, kişiliyin açıq etirazı! Qeyd edək ki, burada izlədiyimiz halın cinsi inkişafı, araşdırmamız üçün böyük bir çatışmazlığa malikdir: o, maneəsiz deyil. O, əvvəlcə başdan çıxarma ilə həlledici şəkildə təsirlənir, sonra isə cinsi əlaqənin müşahidəsi səhnəsi ilə yayındırılır, bu da sonradan ikinci bir başdan çıxarma kimi təsir edir.

V. Bir neçə müzakirə

Deyilib ki, ağ ayı və balina bir-biri ilə müharibə apara bilməz, çünki hər biri öz elementinə məhdudlaşdığından bir-birinə yaxınlaşa bilməz. Eyni şəkildə, psixologiya və ya nevroz sahəsində işləyən, psixoanalizin əsaslarını tanımayan və nəticələrini süni hesab edən işçilərlə müzakirə aparmaq da mənə qeyri-mümkündür. Lakin son illərdə, öz iddialarına görə, analizin zəminində duran, onun texnikasını və nəticələrini inkar etməyən, yalnız eyni materialdan digər nəticələr çıxarmaq və onu digər baxışlara tabe etmək üçün haqlı olduqlarını hesab edən başqalarının müxalifəti inkişaf etdi.

Nəzəri ziddiyyət isə əksər hallarda məhsuldar deyil. İnsan, çıxış mənbəyi olan materialdan uzaqlaşmağa başladığı anda, iddialarına qapılma və nəhayət, hər hansı müşahidənin təkzib etdiyi fikirləri müdafiə etmə təhlükəsi ilə üzləşir. Buna görə də, fərqli baxışları müxtəlif hallar və problemlər üzərində sınamaqla mübarizə aparmaq mənə daha məqsədəuyğun görünür.

Yuxarıda (s. 157-158) qeyd etmişəm ki, «bir uşağın 1½ yaş kimi nazik çağında belə mürəkkəb bir prosesin qavrayışlarını özündə qəbul etmək və onları şüursuzluğunda bu qədər dəqiq saxlamaq, ikincisi, bu materialın dörd yaşında sonradan başa düşülə biləcək şəkildə işlənməsi və nəhayət, belə bir səhnənin təfərrüatlarını, belə şəraitdə yaşanmış və başa düşülmüş halda, ardıcıl və inandırıcı şəkildə şüurlu hala gətirmək üçün hər hansı bir üsulun uğurlu olacağı» ehtimalı güman edilməyəcək.

Son sual tamamilə faktiki xarakter daşıyır. Təhlili göstərilmiş texnika ilə belə dərinliklərə aparmaq üçün əziyyət çəkən, bunun çox mümkün olduğuna əmin olacaq; təhlili hansısa daha yüksək qatda dayandıran isə bu barədə hökm vermək imkanı itirir. Lakin dərinlik təhlili ilə əldə edilənlərin qavranılması bununla həll olunmur.

Digər iki şübhə, erkən uşaqlıq təəssüratlarının kiçik hesablanmasına, onlara belə davamlı təsirlərin verilməməsinə əsaslanır. Onlar nevrozların səbəbini demək olar ki, yalnız sonrakı həyatın ciddi münaqişələrində axtarmaq istəyirlər və uşaqlığın əhəmiyyətinin analitikada bizə yalnız nevrotiklərin cari maraqlarını erkən keçmişin xatirələri və simvolları ilə ifadə etmək meyli tərəfindən təqdim edildiyini qəbul edirlər. Uşaqlıq anının belə qiymətləndirilməsi ilə təhlilin ən intim xüsusiyyətlərindən bir çoxu aradan qalxar, lakin eyni zamanda ona maneə yaradan və kənar şəxslərin etimadını sarsıdan bir çox şey də yox olar.

Beləliklə, müzakirəyə belə bir baxışı təqdim edirik: nevrozların ətraflı təhlili, məsələn, bizim halımızda təqdim etdiyi kimi, erkən uşaqlıq səhnələri... ...sonrakı həyatın formalaşmasına və simptomların yaranmasına təsir göstərdiyi iddia edilə bilən real hadisələrin reproduksiyası deyil, əksinə, yetkinlik dövründən ilham alan, real istəklərin və maraqların müəyyən mənada simvolik təmsili üçün nəzərdə tutulan və cari vəzifələrdən uzaqlaşma, yəni geriyə doğru təmayül sayəsində yaranan fantaziya quruculuqlarıdır. Əgər belədirsə, onda uşaqların ən kiçik yaşlarında ruhi həyatına və intellektual qabiliyyətlərinə edilən bütün o təəccüblü tələblərdən qurtulmaq olar.

Bu baxışa, çətin vəzifənin sadələşdirilməsi və rasionalizasiyası istəyindən başqa, bir çox faktiki məlumatlar da kömək edir. Həmçinin, əvvəlcədən, xüsusilə praktik analitikdə yarana biləcək bir şübhəni aradan qaldırmaq olar. Qəbul etmək lazımdır ki, əgər bu uşaqlıq səhnələrinə aid müzakirə olunan baxış düzgündürsə, təhlilin icrasında ilkin olaraq heç nə dəyişməz. Nevrotik bir dəfə marağını cari vəziyyətdən uzaqlaşdırıb fantaziyasının geriyə doğru olan bu əvəzedici quruculuqlarına bağlamaq kimi pis bir xüsusiyyət qazanırsa, ona edilə biləcək yeganə şey, onun izini getmək və bu şüursuz məhsulları şüurlu hala gətirməkdir, çünki onların real dəyərsizliyini bir kənara qoysaq belə, onlar bizim azad etmək istədiyimiz və cari vəzifələrə yönəltmək istədiyimiz marağın hazırkı daşıyıcıları və sahibləri kimi bizim üçün son dərəcə qiymətlidir. Təhlil, bu fantaziyaları saf etimadla doğru qəbul edən təhlillə tamamilə eyni cürə gedəcək. Fərq yalnız təhlilin sonunda, bu fantaziyaların üzə çıxarılmasından sonra ortaya çıxacaq. Onda xəstəyə deyiləcək: «Yaxşı; nevrozunuz elə inkişaf etmişdir ki, sanki uşaqlıq illərinizdə belə təəssüratlar almış və onları davam etdirmişsiniz. Bunun mümkün olmadığını görürsünüz. Onlar qarşınızda duran real vəzifələrdən yayınmaq üçün fantaziya fəaliyyətinizin məhsulları idi. İndi gəlin araşdıraq ki, bu vəzifələr hansılar idi və bu vəzifələrlə fantaziyalarınız arasında hansı əlaqə yolları mövcud idi.» Uşaqlıq fantaziyalarının həllindən sonra, real həyata yönəlmiş ikinci bir müalicə mərhələsi başlaya bilər.

Bu yolun qısaltılması, yəni indiyə qədər tətbiq olunan psixoanalitik müalicənin dəyişdirilməsi texniki cəhətdən qəbul edilməzdir. Əgər xəstəyə bu fantaziyaların tam həcmi şüurlu hala gətirilməzsə, onlara bağlı olan marağın idarə edilməsi ona verilə bilməz. Əgər onların mövcudluğunu və ümumi konturlarını sezən kimi xəstəni onlardan yayınmağa məcbur etsəniz, yalnız onları xəstənin bütün cəhdlərindən toxunulmaz hala gətirən sıxışdırma işini dəstəkləmiş olarsınız. Əgər onları erkən dəyərdən salarsınız, məsələn, xəstəyə bunun yalnız real əhəmiyyəti olmayan fantaziyalar olacağını bildirsəniz, onları şüura gətirmək üçün onun köməyini heç vaxt hazır tapmayacaqsınız. Beləliklə, analitik texnika, bu uşaqlıq səhnələrinə necə yanaşmasından asılı olmayaraq, düzgün aparıldıqda heç bir dəyişiklik görməməlidir.

Bu səhnələrin reqressiv fantaziya kimi qəbul edilməsinin, dəstəkləyici bir çox əsl anı çağıra biləcəyini qeyd etmişdim. Ən əsası budur: Bu uşaq səhnələri müalicə zamanı – indiyə qədərki təcrübəmə görə – xatirə kimi təkrarlanmır, onlar quruculuğun nəticələridir. Şübhəsiz ki, bir çoxları üçün bu tək etiraf artıq mübahisəni həll edilmiş kimi göstərəcək.

Yanlış başa düşülmək istəmirəm. Hər bir analitik bilir və dəfələrlə təcrübə ilə öyrənib ki, uğurlu bir müalicədə xəstə uşaqlıq illərindən çoxlu sayda spontan xatirə bildirir; həkim bu xatirələrin – bəlkə də ilk dəfə – ortaya çıxmasında tamamilə günahsız olduğunu hiss edir, çünki heç bir quruculuq cəhdi ilə xəstəyə oxşar məzmun təklif etməyib. Bu əvvəllər şüursuz olan xatirələr mütləq həqiqət olmalı deyil; ola bilər, lakin çox vaxt həqiqətə zidd təhrif olunmuş, fantaziya elementləri ilə qarışmış vəziyyətdədirlər, eyni spontan saxlanılan və adlandırılan örtük xatirələr kimi. Sadəcə bunu demək istəyirəm: Mənim xəstəmdəki kimi, çox erkən dövrə aid və belə məzmuna malik olan, sonra isə hadisənin tarixçəsi üçün fövqəladə əhəmiyyət iddia edən səhnələr, adətən xatirə kimi təkrarlanmır, əksinə, işarələrin cəmindən addım-addım və çətinliklə tapılmalı – qurulmalıdır. Belə səhnələrin məcburiyyət nevrozu hallarında xatirə kimi şüurlu hala gəlmədiyini etiraf etməyim və ya bu iddianı burada öyrəndiyimiz tək hadisəyə məhdudlaşdırmam da arqument üçün kifayətdir.

İndi isə bu səhnələrin xatirə kimi geri qayıtmadıqları üçün mütləq fantaziya olmalı olduqları fikrində deyiləm. Onların – bizim hadisəmizdə olduğu kimi – təhlili həmişə eyni səhnəyə qayıdan və hər bir məzmun parçasını yorulmadan yenidən işləyərək təkrarlayan yuxularla əvəz olunması, mənə xatirə ilə tam bərabər görünür. Yuxu görmək də xatırlamadır, baxmayaraq ki, gecə şəraiti və yuxu formalaşması şərtləri altında. Yuxularda bu təkrarlanma ilə, xəstələrin özündə bu ilkin səhnələrin reallığına dair tədricən etibarlı bir inancın formalaşdığını izah edirəm; bu inanc, xatirəyə əsaslanan inanclardan heç də geri qalmır²⁷.

Rəqiblər, əlbəttə, bu arqumentlərə qarşı mübarizəni ümidsiz kimi təslim etmək məcburiyyətində deyillər. Məlum olduğu kimi, yuxular idarə oluna bilər²⁸. Və analizin nəticəsi olan inanc, analitik müalicənin qüvvələr oyununda hələ də rolu axtarılan təlqinin nəticəsi ola bilər. Köhnə tipli psixoterapevt xəstəsinə sağ olduğunu, ləngimələrini üstələdiyini və s. təlqin edərdi; psixoanalitik isə uşaqlıqda bu və ya digər təcrübəyə malik olduğunu və sağalmağı üçün indi bunu xatırlamalı olduğunu təlqin edir. İkisi arasındakı fərq budur.

Gəlin aydınlaşdıraq ki, rəqiblərin bu son izah cəhdi, uşaq səhnələrinin əvvəlcə açıqlanandan daha köklü bir həllinə gətirib çıxarır. Onlar reallıqlar deyil, fantaziyalar olmalı idilər. İndi aydın olur: Bu, xəstənin deyil, analitikin öz fantaziyalarıdır ki, onları hər hansı şəxsi komplekslərdən qaynaqlanaraq analizə edilənə tətbiq edir. Bu ittihamı eşidən analitik, əlbəttə, özünü sakitləşdirmək üçün, iddia olunduğu kimi özünün təklif etdiyi bu fantaziyanın quruluşunun necə tədricən yarandığını, onun çox nöqtələrdə həkim təşəbbüsündən müstəqil inkişaf etdiyini, müalicənin müəyyən mərhələsindən sonra hər şeyin ona doğru konvergensiyaya getdiyi görünürdüyünü və sintezdə ən müxtəlif qəribə nəticələrin ondan yayıldığını, xəstəlik tarixçəsinin böyük və kiçik problemlərinin və qəribəliklərinin həllinin tək bir fərziyyədə tapıldığını nümayiş etdirəcək və bütün bu tələbləri bir anda yerinə yetirə biləcək bir hadisəni uydurmaq üçün özündə belə bir dərin ağıl görmədiyini irəli sürəcək. Lakin bu müdafiə də, analizi özünün yaşamayan digər tərəfə təsir etməyəcək. Tərəflərdən biri incə qavranılmış özünü aldatma deyəcək, digəri isə mühakimədə kütlük; qərar vermək mümkün olmayacaq.

Gəlin uşaq səhnələrinin quruluşuna dair rəqib baxışını dəstəkləyən başqa bir məqama müraciət edək. Məsələ belədir: Şübhəli formalaşmaların fantaziyalar kimi izah edilməsi üçün cəlb edilən bütün proseslər həqiqətən mövcuddur və əhəmiyyətli kimi tanınmalıdır. Reallıq həyatının vəzifələrindən marağın yayındırılması²⁹, icra edilməmiş hərəkətlərin əvəzi kimi fantaziyaların mövcudluğu, bu yaradıcılıqlarda özünü göstərən geriyə dönüş təmayülü – bir neçə mənada geriyə dönüş, eyni zamanda həyatdan geri çəkilmə və keçmişə qayıtma baş verdiyi üçün – bütün bunlar doğrudur və təhlil vasitəsilə müntəzəm olaraq təsdiqlənə bilər. İnsan düşünə bilər ki, müzakirə olunan iddia edilən erkən uşaq xatirələrinin izahı da kifayət edər və bu izah, yeni və qəribə fərziyyələr olmadan kifayət edə bilməyən digər izah qarşısında elmi iqtisadi prinsiplərə görə üstünlük təşkil edər.

Bu yerdə diqqətinizi cəlb etməyə icazə verirəm ki, bugünkü psixoanalitik ədəbiyyatdakı ziddiyyətlər adətən 'pars pro toto' (bütünü təmsil edən hissə) prinsipinə əsasən qurulur. Çox mürəkkəb bir komplektdən təsirli amillərin bir hissəsi seçilir, bu hissə həqiqət kimi elan edilir və sonra onun xatirinə digər hissəyə və bütünə ziddiyyət yaradılır. Əgər bu üstünlüyün hansı qrupa verildiyinə daha yaxından baxsaq, görürük ki, bu, artıq başqa yerlərdən məlum olanı ehtiva edən və ya ona ən tez qoşulan qrupdur. Yunqda aktuallıq və geriyə dönüş, Adlerdə isə eqoist motivlər belədir. Lakin psixoanalizdə yeni olan və ona məxsus olan şey, xüsusilə buraxılır və səhv kimi rədd edilir. Bu yolla narahat edici psixoanalizin inqilabi irəliləyişləri ən asan şəkildə rədd edilə bilər.

Uşaq səhnələrinin başa düşülməsi üçün rəqib baxışın cəlb etdiyi heç bir məqamın Yunq tərəfindən yenilik kimi öyrədilməsinə ehtiyac olmadığını vurğulamaq artıq deyil. Cari konflikt, reallıqdan yayındırma, fantaziyada əvəzedici doyum, keçmiş materialına geriyə dönüş – bütün bunlar, eyni birləşmədə, bəlkə terminologiyada kiçik dəyişikliklərlə, həmişə mənim öz təlimimin ayrılmaz bir hissəsi olmuşdur. Bu, onun bütün deyildi, yalnız reallıqdan nevrozların yaranmasına geriyə doğru təsir edən səbəb hissəsi idi. Mən bunun yanında uşaq təəssüratlarından təsir edən, həyatdan geri çəkilən libidoya yol göstərən və əks halda izah edilə bilməyən uşaqlığa geriyə dönüşü başa düşülən edən ikinci bir irəliyə doğru təsirə yer buraxmışam. Beləliklə, mənim baxışıma görə bu iki məqam simptomların yaranmasında birlikdə təsir edir, lakin daha əvvəlki bir birlik də mənim üçün eyni dərəcədə əhəmiyyətlidir. Mən iddia edirəm ki, uşaq təsiri nevrozların yaranmasının ilkin vəziyyətində artıq özünü hiss etdirir və fərdin həyatın real problemlərinin öhdəsindən gəlmədə harada və nə dərəcədə uğursuzluğa uğrayacağını həlledici şəkildə müəyyən edir.

Beləliklə, mübahisə uşaq məqamının əhəmiyyəti üzərindədir. Vəzifə, bu əhəmiyyəti hər hansı bir şübhədən uzaq şəkildə sübut edə biləcək bir hal tapmaqdır. Lakin belə bir hal, burada bu qədər ətraflı müzakirə etdiyimiz xəstəlik halıdır, onun xarakterik cəhəti odur ki, sonrakı həyatdakı nevrozun əvvəlində uşaqlığın erkən illərindəki bir nevroz gəlir. Məhz buna görə də bu halı təqdim etmək üçün seçmişəm. Əgər kimsə heyvan fobiyasını müstəqil nevroz kimi tanınmaq üçün kifayət qədər əhəmiyyətli saymadığı üçün bu halı rədd etmək istəsə, ona bu fobiyadan sonra heç bir fasilə olmadan məcburi rituallar, məcburi hərəkətlər və düşüncələrin gəldiyini və bu yazının növbəti bölmələrində bunlardan bəhs ediləcəyini xatırlatmaq istəyirəm.

Uşaqlığın dördüncü və ya beşinci ilində nevroz xəstəliyi, ilk növbədə, uşaq təcrübələrinin tək başına nevroz yaratmağa qadir olduğunu, həyatda qarşıya çıxan vəzifədən qaçmağa ehtiyac olmadan bunu edə bildiyini sübut edir. İnsan etiraz edəcək ki, uşağa da daima öhdəsindən gəlmək istəmədiyi vəzifələr gəlir. Bu doğrudur, lakin məktəb yaşına qədər uşağın həyatı nəzərdən qaçırılmağa meyllidir; insan nevrozun səbəbini müəyyən edən bir «vəzifə»nin orada olub-olmadığını araşdıra bilər. Lakin insan, uşağın doyumunun mümkün olmadığı, öhdəsindən gəlməyə gücünün çatmadığı həvəs təhriklərindən və bunların axıb gəldiyi mənbələrdən başqa heç nə kəşf etmir.

Nevrozun baş verməsi ilə söhbət gedən uşaqlıq hadisələri arasındakı intervalın kəskin qısalması, gözlənilən kimi, səbəbin geriləyən hissəsini son dərəcə kiçildir və onun irəliləyən hissəsini, yəni əvvəlki təəssüratların təsirini, açıq şəkildə üzə çıxarır. Ümid edirəm ki, bu xəstəlik tarixi bu nisbət barədə aydın bir mənzərə verəcəkdir. İlk səhnələrin və ya təhlildə aşkarlanan ən erkən uşaqlıq hadisələrinin təbiəti sualına uşaqlıq nevrozu başqa səbəblərə görə də həlledici cavab verir.

Belə bir ilk səhnənin texniki cəhətdən düzgün inkişaf etdirildiyini, uşaqlıq xəstəliyinin simptomatikasının bizə verdiyi bütün tapmacaların ümumiləşdirilmiş həlli üçün zəruri olduğunu, bütün təsirlərin ondan yayıldığını və təhlilin bütün iplərinin ona gətirildiyini qəbul edək; belə olduqda, onun məzmununa görə, uşaq tərəfindən yaşanmış reallığın təkrarından başqa bir şey olması qeyri-mümkündür. Çünki uşaq, böyüklər kimi, yalnız haradasa əldə edilmiş materialla fantaziyalar yarada bilər; bu əldəetmə yollarının bir hissəsi (məsələn, oxumaq) uşağa bağlıdır, əldəetmə üçün mövcud olan zaman müddəti qısadır və bu mənbələri araşdırmaq asandır.

Bizim halımızda ilk səhnə, valideynlər arasında cinsi əlaqənin, bəzi müşahidələr üçün xüsusi əlverişli olan mövqedə təsvirini ehtiva edir. Əgər bu səhnəni, simptomları, yəni səhnənin təsirləri, sonrakı həyatının müəyyən bir vaxtında ortaya çıxmış bir xəstədə tapmış olsaydıq, bu, həmin səhnənin reallığı üçün heç nə sübut etməzdə. Belə bir xəstə, uzun intervalın müxtəlif vaxtlarında, sonra fantaziya obrazına çevirdiyi, uşaqlığına geri proyeksiya etdiyi və valideynlərinə bağladığı təəssüratları, təsəvvürləri və bilikləri əldə etmiş ola bilər. Lakin belə bir səhnənin təsirləri dördüncü və beşinci yaş illərində ortaya çıxırsa, uşaq bu səhnəni daha erkən yaşda müşahidə etmiş olmalıdır. Onda uşaqlıq nevrozunun təhlilindən bizə məlum olan bütün təəccüblü nəticələr qüvvədə qalır. Əgər kimsə xəstənin yalnız bu ilk səhnəni şüursuz şəkildə fantaziyalaşdırdığını, həmçinin xarakter dəyişikliyini, canavar təşvişini və dini məcburiyyətini uydurduğunu fərz etmək istəməsə; lakin bu izahat onun digər tərəfdən soyuqqanlı təbiətinə və ailəsindəki birbaşa ənənəyə zidd olardı. Deməli, belə qalmalıdır – mən başqa bir imkan görmürəm – ya uşaqlıq nevrozundan irəli gələn təhlil ümumiyyətlə dəlilikdir, ya da hər şey yuxarıda təsvir etdiyim kimi doğrudur.

Biz əvvəlki bir yerdə də ikili məna kəsb etməsinə etiraz etmişdik: xəstənin qadın budlarına və bu budların xüsusilə önə çıxdığı mövqedə cinsi əlaqəyə olan üstünlük verməsi, valideynlərin müşahidə edilən cinsi əlaqəsindən irəli gəlməyi tələb edirdi, halbuki belə bir üstünlük məcburiyyət nevrozuna meylli arxaik konstitusiyaların ümumi xüsusiyyətidir. Burada ziddiyyəti həddindən artıq müəyyənlik kimi həll edən asan bir izahat təklif olunur. Onun cinsi əlaqə zamanı bu mövqeni müşahidə etdiyi şəxs, əslində, onun bioloji atası idi və bu konstitusional üstünlüyü ondan miras almış ola bilərdi. Nə atanın sonrakı xəstəliyi, nə də ailə tarixi buna qarşı çıxır; daha əvvəl qeyd edildiyi kimi, bir ata qardaşı, ağır bir məcburiyyət xəstəliyinin nəticəsi kimi qəbul edilməli olan bir vəziyyətdə vəfat etmişdir.

Bu kontekstdə xatırlayırıq ki, bacı 3¼ yaşlı oğlanın başdan çıxarılması zamanı, dürüst yaşlı uşaq tərbiyəçisinə qarşı qəribə bir böhtan söyləmişdi: o, bütün insanları başı üstə qoyur və sonra onların cinsiyyət orqanlarına əl uzadır (S. 140). Bizə belə bir fikir gəlməli idi ki, bəlkə də bacı da eyni dərəcədə kiçik yaşda, sonradan qardaşının etdiyi kimi, eyni səhnəni müşahidə etmiş və buna görə də cinsi akt zamanı başı üstə qoyma təşəbbüsünü oradan götürmüşdür. Bu fərziyyə onun öz cinsi tələskənliyinin bir mənbəyinə də işarə edir.

[Əvvəlcə «ilk səhnələrin» reallıq dəyəri haqqında müzakirəni bu yerdə davam etdirmək niyyətimdə deyildim, lakin bu müddət ərzində mənə bu mövzunu psixoanalizə giriş mühazirələrimdə daha geniş kontekstdə və artıq polemik məqsəd güdmədən nəzərdən keçirməyə məcbur etdiyim üçün, orada müəyyən edici nöqtələri burada mövcud olan halımıza tətbiq etməmək yanıltıcı olardı. Beləliklə, əlavə və düzəliş olaraq davam edirəm: Yuxunun əsasını təşkil edən ilk səhnənin, əvvəlki qərarı xeyli dərəcədə dəyişdirən və bizi bir çox çətinliklərdən qurtaran başqa bir qavranılması da mümkündür. Uşaqlıq səhnələrini geriləyən simvollar səviyyəsinə endirmək istəyən nəzəriyyə, bu modifikasiyada da heç nə qazanmayacaq; mənə görə, bu nəzəriyyə uşaqlıq nevrozunun – və hər hansı digər – təhlili ilə qəti şəkildə aradan qalxır.

Yəni mənim fikrimcə, vəziyyəti aşağıdakı kimi də izah etmək olar. Uşağın, kastrasiyanın sadəcə boş bir təhdid ola biləcəyindən daha çox bir şey olduğuna inandığı bir cinsi əlaqəni müşahidə etdiyi fərziyyəsindən imtina edə bilmərik; həmçinin, gələcəkdə kişi və qadın mövqelərinin təşviş inkişafı və sevgi şərti kimi əhəmiyyəti bizə, bunun heyvanların tətbiq etdiyi üsulda, yəni arxa tərəfdən edilmiş bir cinsi əlaqə olması lazım gəldiyi nəticəsinə gəlməkdən başqa çarə qoymur. Ancaq başqa bir amil o qədər də əvəzsiz deyil və buraxıla bilər. Bəlkə uşağın müşahidə etdiyi və sonra valideynlərə yüklədiyi, valideynlərin də fərqli etmədiyi nəticəsinə gəldiyi kimi görünən valideynlərin cinsi əlaqəsi deyil, bir heyvan cinsi əlaqəsi idi.

Bu baxışa ilk növbədə, yuxudakı canavarların əslində çoban itləri olması və eskizdə də belə görünməsi kömək edir. Yuxudan qısa müddət əvvəl oğlan dəfələrlə qoyun sürülərinə aparılmışdı, orada belə böyük ağ itləri görə və ehtimal ki, onları cinsi əlaqədə müşahidə edə bilərdi. Həmçinin, yuxu görənin heç bir əlavə motivasiya olmadan qoyduğu üç rəqəmini buraya aid etmək və yaddaşında çoban itlərində belə üç müşahidə etdiyi qaldığını fərz etmək istəyirəm. Yuxu gecəsindəki gözləntili həyəcanla əlavə olunan, sonra valideynlərə bütün təfərrüatları ilə yeni qazanılmış xatirə obrazının köçürülməsi idi, lakin yalnız bu, həmin güclü emosional təsirləri mümkün etdi. İndi bəlkə bir neçə həftə və ya ay əvvəl alınmış təəssüratların sonradan başa düşülməsi var idi, bu, bəlkə hər birimizin özündə yaşadığı bir prosesdir. Cinsi əlaqədə olan itlərdən valideynlərə köçürülmə, sözlərlə bağlı nəticə çıxarma yolu ilə deyil, valideynlərin birgə olmasının real səhnəsinin xatirədə axtarılması və cinsi əlaqə vəziyyəti ilə birləşdirilməsi ilə həyata keçirildi. Yuxu təhlilində iddia edilən səhnənin bütün təfərrüatları dəqiq şəkildə təkrarlanmış ola bilərdi. Həqiqətən, uşaq malyariyadan əziyyət çəkərkən, bir yay günortasında, valideynlər hər ikisi ağ geyimdə hazır ikən, uşaq yuxusundan oyandı, amma – səhnə zərərsiz idi. Qalan hissəni, sonradan valideynlərin sevgi münasibətlərini dinləmək istəyən maraqlı uşağın, itlərdəki təcrübələrinə əsasən əlavə etdiyi və indi belə fantaziyalaşdırılmış səhnənin, tamamilə real olmuş və əvvəlki laqeyd və sonrakı çox təsirli iki komponentdən yapışdırılmamış kimi, bizə təsvir etdiyimiz bütün təsirləri açdı.

Bizdən tələb olunan inam səyinin nə qədər asanlaşdığı dərhal aydın olur. Artıq valideynlərin, çox gənc olsa belə, uşağın iştirakı ilə cinsi əlaqəni həyata keçirdiyini fərz etməyə ehtiyac yoxdur, bu, bir çoxumuz üçün xoşagəlməz bir təsəvvürdür. Sonradan əlavə olunma dərəcəsi çox azalır; bu, artıq yalnız dördüncü həyat ilinin bir neçə ayına aiddir və qaranlıq ilk uşaqlıq illərinə ümumiyyətlə qayıtmır. Uşağın itlərdən valideynlərə köçürdüyü və atadan deyil, canavardan qorxduğu davranışında təəccüblü olan az bir şey qalır. O, Totem və Tabu-da totemizmin təkrarı kimi xarakterizə olunan dünya görüşünün inkişaf mərhələsindədir. Nevrozların ilkin səhnələrini sonrakı dövrlərdən geri fantaziyalaşdırmaqla izah etmək istəyən nəzəriyyə, nevrozumuzun dörd yaş kimi kiçik yaşına baxmayaraq, müşahidəmizdə güclü dəstək tapır. Nə qədər gənc olsa da, dördüncü ildəki bir təəssüratı bir buçuk yaşında fantaziyalaşdırılmış travma ilə əvəz etməyi bacardı; lakin bu geriləmə nə sirrli, nə də təmayüllü görünür. Yaradılmalı olan səhnə, yuxu görənin həyat şərtləri səbəbindən yalnız bu erkən dövrdə tapıla bilən bəzi şərtləri ödəməli idi, məsələn, valideynlərin yataq otağında yataqda olması şərti.

Digər hallardan analitik nəticələrə əsasən əlavə edə biləcəyim şey, burada təklif olunan baxışın düzgünlüyü üçün bir çox oxucu üçün həlledici görünəcək. Çox erkən uşaqlıqda valideynlərin cinsi münasibətlərinin müşahidəsi səhnəsi – real xatirə və ya fantaziya olsun – nevrozlu insan uşaqlarının təhlillərində həqiqətən nadir deyil. Bəlkə o, nevrozlu olmayanlarda da eyni dərəcədə tez-tez rast gəlinir. Bəlkə o, onların – şüurlu və ya şüursuz – xatirə xəzinəsinin müntəzəm hissəsidir. Ancaq belə bir səhnəni təhlil vasitəsilə inkişaf etdirdiyim hər dəfə, o, bizim xəstəmizdə də bizi təəccübləndirən eyni xüsusiyyəti göstərdi: bu, yalnız tamaşaçıya cinsiyyət orqanlarını nəzərdən keçirməyə imkan verən a tergo cinsi əlaqəyə aid idi. Bu halda, bunun yalnız, bəlkə də heyvanların cinsi əlaqəsinin müşahidəsi ilə mütəmadi olaraq stimullaşdırılan bir fantaziya olduğundan daha çox şübhə etmək lazım deyil. Hətta daha çox; mən «İlkin Səhnə»nin təsvirimin qeyri-kamil qaldığını, uşağın valideynlərinin cinsi əlaqəsini hansı yolla pozduğunu sonra bildirməyi özüm üçün saxladığımı qeyd etmişdim. İndi əlavə etməliyəm ki, bu pozğunluğun tərzi də bütün hallarda eynidir.

Bu xəstəlik tarixçəsinin oxucuları tərəfindən ağır şübhələrə məruz qaldığımı təsəvvür edə bilərəm. Əgər mənə «İlkin Səhnə»nin belə bir başa düşülməsinin lehinə bu cür arqumentlər mövcud idisə, əvvəlcə belə absurd görünən başqa bir mövqeyi müdafiə etməyi necə izah edə bilərdim? Yoxsa xəstəlik tarixçəsinin ilk yazılışından bu əlavəyə qədər olan fasilədə, ilkin başa düşməmi dəyişməyə məcbur edən yeni təcrübələr qazanmışdım və bunu hansısa səbəblərlə etiraf etmək istəmirdim? Bunun əvəzinə başqa bir şeyi etiraf edirəm: «İlkin Səhnə»nin real dəyəri haqqında müzakirəni bu dəfə non liquet (qeyri-müəyyən) ilə bitirmək niyyətindəyəm. Bu xəstəlik tarixçəsi hələ bitməyib; onun gedişində indi həzz aldığımız inamı pozan bir məqam ortaya çıxacaq. Onda mənim mühazirələrimdə ilkin fantaziyalar və ya ilkin səhnələr problemini nəzərdən keçirdiyim yerlərə istinad etməkdən başqa çarə qalmayacaq.

VI. Məcburiyyət nevrozu

Üçüncü dəfə o, inkişafını həlledici şəkildə dəyişən bir təsirlə qarşılaşdı. 4,5 yaşında ikən və hələ də əsəbilik və təşvişlilik vəziyyəti yaxşılaşmadığı üçün, anası onu Müqəddəs Kitab hekayələri ilə tanış etməyə qərar verdi, ümid edirdi ki, bununla onun diqqətini yayındıra və ruhunu qaldıra biləcək. Ona bu da müvəffəq oldu; dinin tətbiqi əvvəlki mərhələyə son qoydu, lakin təşviş simptomlarının məcburiyyət simptomları ilə əvəz olunmasına səbəb oldu. O, əvvəllər asanlıqla yata bilmirdi, çünki Milad bayramından əvvəlki gecə gördüyünə bənzər pis yuxular görməkdən qorxurdu: indi yatmazdan əvvəl otaqdakı bütün müqəddəs təsvirləri öpməli, dualar oxumalı və özünə və döşəyinə sayısız xaç işarəsi çəkməli idi.

Uşaqlığı bizə indi aşağıdakı mərhələlərə aydın şəkildə bölünür: birincisi, ilkin səhnənin düşdüyü başdan çıxarılmağa qədər olan (3,25 yaş) əvvəlki dövr; ikincisi, xarakter dəyişikliyi dövrü təşviş yuxusuna qədər (4 yaş); üçüncüsü, dinə girişə qədər olan heyvan fobiyası dövrü (4,5 yaş) və oradan onuncu ildən sonraya qədər olan məcburiyyət nevrozu dövrü. Bir mərhələnin növbəti mərhələ ilə ani və hamar əvəz olunması nə vəziyyətin təbiətində, nə də xəstəmizin təbiətindədir; əksinə, onun üçün əvvəlki hər şeyin qorunması və ən müxtəlif cərəyanların birgə mövcudluğu xarakterik idi. Təşviş ortaya çıxanda pislik yox olmadı və tədricən azalaraq dindarlıq dövrünə qədər davam etdi. Lakin bu son mərhələdə canavar fobiyası haqqında artıq söhbət gedə bilməz. Məcburiyyət nevrozu fasiləli (kəsik-kəsik) gedirdi; ilk hücum ən uzun və ən intensiv idi, digərləri səkkiz və on yaşlarında, hər dəfə nevrozun məzmunu ilə aydın əlaqəsi olan səbəblərdən sonra baş verdi. Anası müqəddəs hekayəni ona özü danışdı və üstəlik, Nanya (uşaq baxıcısı) vasitəsilə illüstrasiyalarla bəzədilmiş kitablardan oxutdu. Əsas diqqət təbii ki, İsa Məsihin əziyyətləri hekayəsinə verildi. Çox dindar və batil inanclı olan Nanya öz izahlarını verdi, lakin kiçik tənqidçinin bütün etirazlarını və şübhələrini də dinləməli oldu. Əgər onu indi sarsıdan mübarizələr nəhayət inancın qələbəsi ilə nəticələndisə, Nanyanın təsiri də bundan yayınmırdı.

Dinə girişə verdiyi reaksiyalardan yadda qalanları mənə bildirdiyi şey, əvvəlcə mənim qəti inanmamağıma rast gəldi. Məncə, bu, 4,5-5 yaşlı bir uşağın düşüncələri ola bilməzdi; o, çox güman ki, tezliklə 30 yaşına çatan böyüyün təfəkküründən doğulanları bu uzaq keçmişə itələyirdi³⁰. Lakin xəstə bu düzəlişdən heç nə bilmək istəmirdi; bizim aramızdakı bir çox digər fikir ayrılıqlarında olduğu kimi, onu inandırmaq mümkün olmadı; xatırladığı düşüncələrinin bildirdiyi simptomlarla əlaqəsi və bunların onun cinsi inkişafına uyğun gəlməsi nəhayət məni ona daha çox inanmağa məcbur etdi. Sonra özümə dedim ki, uşağa layiq görmədiyim din təlimlərinə yönəlmiş tənqid, böyüklər arasında yalnız çox az bir azlığın nəticəsidir.

İndi mən onun xatirələrinin materialını təqdim edəcəyəm və yalnız bundan sonra onun anlaşılmasına aparan bir yol axtaracağam.

Onun müqəddəs tarixin hekayəsindən aldığı təəssürat, onun bildirdiyinə görə, əvvəllər xoşagəlməz idi. O, əvvəlcə Məsihin şəxsiyyətinin əziyyət xarakterinə, sonra isə bütün onun hekayəsinin məntiqinə qarşı çıxdı. O, narazı tənqidini Tanrı Ataya yönəltdi. Əgər o, hər şeyə qadirdirsə, deməli, insanların pis olması və digərlərinə işgəncə verməsi, buna görə də cəhənnəmə düşmələri onun günahıdır. O, onları yaxşı etməli idi; bütün pisliklərə və bütün işgəncələrə görə özü məsul idi. O, bir yanağa zərbə endirildikdə digər yanağı uzatmaq əmrinə, Məsihin xaç üzərində fincanın özünün yanından keçməsini istəməsinə, habelə onu Tanrı Oğlu kimi təsdiqləmək üçün heç bir möcüzə baş verməməsinə də etiraz etdi. Beləliklə, onun dəqiqliyi oyandı və müqəddəs poemanın zəifliklərini amansız sərtliklə aşkar etməyi bildi.

Bu rasionalist tənqidə çox qısa müddət sonra, bizə gizli təhriklərin iştirakını açıqlaya bilən dərin düşüncələr və şübhələr əlavə olundu. Onun Nanyaya (uşaq tərbiyəçisinə) verdiyi ilk suallardan biri, Məsihin də arxasının olub-olmaması idi. Nanya cavab verdi ki, o, həm Tanrı, həm də insan idi. İnsan olaraq, o, digər insanlar kimi hər şeyə sahib idi və hər şeyi edirdi. Bu, onu heç də qane etmədi, lakin o, özünü təsəlli etmək üçün, arxa hissənin yalnız ayaqların davamı olduğunu özünə deyirdi. Müqəddəs şəxsiyyəti alçaltmaq məcburiyyətində qalma təşvişi, ona Məsihin də nəcis atıb-atmadığı sualı ortaya çıxanda yenidən alovlandı. Bu sualı dindar Nanyaya verməyə cəsarət etmədi, lakin o, Nanyanın ona daha yaxşı göstərə bilməyəcəyi bir bəhanə tapdı. Məsih şarabı yoxdan yaratdığına görə, o, yeməyi də yoxa çıxara və beləliklə, defekasiyadan (nəcis atmaqdan) qurtula bilərdi.

Bu dərin düşüncələrin anlaşılmasına, onun cinsi inkişafının əvvəllər müzakirə edilmiş bir hissəsinə qayıtmaqla yaxınlaşacağıq. Bilirik ki, Nanya tərəfindən rədd edildikdən və bununla əlaqədar olaraq başlayan genital fəaliyyətin boğulmasından sonra onun cinsi həyatı sadizm və mazoxizm istiqamətlərində inkişaf etmişdi. O, kiçik heyvanlara işgəncə verir, onlara zərər yetirir, atların döyülməsi haqqında xəyallar qurur, digər tərəfdən isə taxt varisinin döyülməsi haqqında fantaziyalar yaradırdı³¹. Sadizmdə atayla olan qədim eyniləşməni davam etdirdi, mazoxizmdə isə onu cinsi obyekt kimi seçmişdi. O, tamamilə, məcburiyyət nevrozuna dispozisiyanı gördüyüm pregenital təşkilat mərhələsində idi. Onu ilkin səhnənin təsiri altına salan həmin yuxunun təsiri sayəsində, genital təşkilata doğru irəliləyə və atasına qarşı olan mazoxizmini ona qarşı qadın mövqeyinə, yəni homoseksuallığa çevirə bilərdi. Lakin bu yuxu irəliləməni təmin etmədi, o, təşvişlə nəticələndi. Ataya münasibət, cinsi məqsəddən – ondan döyülüb cəzalandırılmaqdan – növbəti məqsədə, yəni qadın kimi atayla cinsi əlaqədə olmağa aparmalı idi, lakin onun narsisistik kişiliyinin etirazı ilə daha primitiv bir səviyyəyə geri atıldı və bir ata əvəzi üzərinə köçürülərək, canavar tərəfindən yeyilmə təşvişi kimi ayrıldı, lakin heç də bu yolla həll edilmədi. Əksinə, mürəkkəb görünən vəziyyətə yalnız ataya yönəlmiş üç cinsi tələnin birgə mövcudluğunda qalmaq şərti ilə ədalətli yanaşa bilərik. O, yuxudan sonra şüursuz olaraq homoseksual, nevrozda isə kannibalizm səviyyəsində idi; üstünlük təşkil edən isə əvvəlki mazoxist mövqe qaldı. Hər üç axımın passiv cinsi məqsədləri var idi; eyni obyekt, eyni cinsi təhrik idi, lakin bu təhrikin üç müxtəlif səviyyəyə görə parçalanması baş vermişdi.

Müqəddəs tarixi bilməsi ona artıq ataya qarşı üstünlük təşkil edən mazoxist mövqeyi sublimasiya etmək imkanı verdi. O, Məsih oldu, bu isə eyni doğum tarixinə malik olması sayəsində ona xüsusilə asanlaşdırıldı. Beləliklə, o, böyük bir şeyə çevrilmişdi və həm də – hələlik kifayət qədər vurğulanmayan bir məqam – bir kişi. Məsihin qulağı olub-olmadığı sualında, sıxışdırılmış homoseksual mövqe parıltı kimi görünür, çünki bu fikrə dalmaq, atanın onu qadın kimi, ilkin səhnədə ananın olduğu kimi istifadə edib-etməyəcəyi sualından başqa bir şey demək deyildi. Digər məcburi fikirlərin həllinə keçdikdə, bu yozumun təsdiqləndiyini görəcəyik. Passiv homoseksuallığın sıxışdırılmasına, müqəddəs şəxsiyyəti belə tələblərlə əlaqələndirməyin rüsvayçılıq olması haqqındaki şübhə uyğun gəldi. Qeyd etmək lazımdır ki, o, yeni sublimasiyasını sıxışdırılmış olanın mənbələrindən aldığı əlavədən azad saxlamağa çalışırdı. Amma ona bu bacarılmadı.

Niyə onun artıq Məsihin passiv xarakterinə və atanın zorakılığına qarşı da etiraz etdiyini, beləliklə, indiyə qədərki mazoxist idealını, hətta sublimasiya olunmuş formada da, inkar etməyə başladığını hələ başa düşmürük. Fərz edə bilərik ki, bu ikinci konflikt, birinci konflikt (üstünlük təşkil edən mazoxist və sıxışdırılmış homoseksual axım arasında) arasından alçaldıcı məcburi düşüncələrin ortaya çıxması üçün xüsusilə əlverişli idi, çünki psixi bir konfliktdə bütün əks istəklərin, müxtəlif mənbələrdən gəlsələr belə, bir-biri ilə toplanması təbiidir. Onun etirazının və beləliklə, dinə yönəlik tənqidin motivini yeni məlumatlardan öyrənəcəyik.

Müqəddəs tarix haqqındakı məlumatlardan onun cinsi araşdırması da qazanmışdı. İndiyə qədər uşaqların yalnız qadından gəldiyini fərz etmək üçün əsas görməmişdi. Əksinə, Nanya ona inandırmışdı ki, o, atanın uşağıdır, bacısı isə ananın uşağıdır və atanla olan bu daha yaxın münasibət ona çox qiymətli idi. İndi eşidirdi ki, Məryəmə Tanrı doğuran deyilir. Deməli, uşaqlar qadından gəlirdi və Nanyanın dediyi artıq dəstəklənə bilməzdi. Bundan əlavə, Məsihin atasının əslində kim olduğu barədə hekayələr onu çaşdırırdı. O, Yozefi belə hesab etməyə meylli idi, çünki onların həmişə bir yerdə yaşadığını eşidirdi, amma Nanya deyirdi: Yozef yalnız onun atası kimi idi, əsl ata Allah idi. Bundan heç nə çıxara bilmədi. O, yalnız bunu başa düşürdü: əgər bunun haqqında ümumiyyətlə müzakirə etmək mümkün idisə, onda ata ilə oğul arasındakı münasibət onun həmişə təsəvvür etdiyi qədər yaxın deyildi.

Oğlan bütün dinlərdə yerləşən ataya qarşı emosional ambivalensiyanı müəyyən dərəcədə hiss edir və bu ata münasibətinin zəifləməsi səbəbindən öz dininə hücum edirdi. Təbii ki, onun müxalifəti tezliklə təlimin həqiqiliyinə şübhə etmək olmaqdan dayandı və bunun əvəzinə birbaşa Allahın şəxsiyyətinə yönəldi. Allah öz oğluna sərt və qəddar rəftar etmişdi, amma insanlara qarşı da daha yaxşı deyildi. O, öz oğlunu qurban vermiş və İbrahimdən də eyni şeyi tələb etmişdi. O, Allahdan qorxmağa başladı.

Əgər o Məsih idisə, onda ata Allah idi. Amma dinin ona tətbiq etdiyi Allah, onun sevdiyi və əlindən alınmasına imkan vermək istəmədiyi atanın əvəzini tutan düzgün bir əvəz deyildi. Bu ataya olan sevgi ona tənqidi dərrakəsini yaratdı. O, ataya bağlı qala bilmək üçün Allaha qarşı müdafiə olunurdu, əslində isə yeni ataya qarşı köhnə atanı müdafiə edirdi. O, burada atadan ayrılmanın çətin bir hissəsini həyata keçirməli idi.

Deməli, Allaha qarşı mübarizə üçün enerji və dinə tənqidi dərrakə üçün mənbə, onun ən erkən dövrlərdə açıq şəkildə ortaya çıxan atasına olan köhnə sevgisi idi. Amma digər tərəfdən, yeni Allaha qarşı bu düşmənçilik də ilkin bir akt deyildi; onun nümunəsi təşviş yuxusunun təsiri altında yaranan ataya qarşı düşmən təhrikdə idi və əslində onun yenidən canlanmasından başqa bir şey deyildi. Onun bütün sonrakı həyatını idarə edəcək iki zidd hiss təhriki burada din mövzusunda ambivalensiya mübarizəsində qarşılaşdılar. Bu mübarizədən simptom kimi ortaya çıxan şey, yəni küfr ideyaları, Allah – nəcis, Allah – Donuz düşünməyə məcbur edən məcburiyyət, anal erotika kontekstində bu ideyaların təhlili bizə göstərəcəyi kimi, düzgün bir kompromis nəticəsi idi.

Daha az tipik olan bəzi digər məcburi simptomlar da eyni dərəcədə etibarlı şəkildə ataya aparır, lakin məcburiyyət nevrozunun əvvəlki təsadüflərlə əlaqəsini də açıq şəkildə göstərir.

Sonunda küfrünü kəffarələmək üçün etdiyi dindarlıq mərasimlərinə, müəyyən şərtlər daxilində təntənəli şəkildə nəfəs almaq əmri də daxil idi. Xaç işarəsi çəkərkən hər dəfə dərin nəfəs almalı və ya güclü nəfəs verməli idi. Onun dilində nəfəs ruh deməkdir. Deməli, Müqəddəs Ruhun rolu bu idi. O, Müqəddəs Ruhu içərisinə çəkməli və ya eşitdiyi və oxuduğu pis ruhlardan³² qurtulmaq üçün onları xaricə verməli idi. Bu pis ruhlara o, özünə bu qədər kəffarə yükləməli olduğu küfr düşüncələrini də aid edirdi. Lakin dilənciləri, şikəstləri, çirkin, yaşlı və rəhmlə baxılan insanları görəndə nəfəsini buraxmağa məcbur olurdu və bu məcburiyyəti ruhlarla əlaqələndirə bilmirdi. Özünə yalnız belə hesab verirdi ki, bunu onlara bənzəməmək üçün edir.

Sonra təhlil, bir yuxu ilə əlaqəli olaraq, təcili şəxslərin görünüşü zamanı nəfəs buraxmanın yalnız altıncı ildən sonra başladığını və ataya bağlandığını ortaya qoydu. Atasını uzun aylar görməmişdi, bir dəfə anası uşaqlarla şəhərə gedəcəklərini və onları çox sevindirəcək bir şey göstərəcəyini dedi. Sonra onları sanatoriyaya apardı, orada atanı yenidən gördülər; ata pis görünürdü və oğluna çox təəssüf doğururdu. Beləliklə, ata da qarşısında nəfəsini buraxmağa məcbur olduğu bütün şikəstlərin, diləncilərin və yoxsulların ilkin nümunəsi idi, necə ki, o, təşviş hallarında görünən qəddar üzlərin və təhqir etmək üçün çəkilən karikaturaların ilkin nümunəsidir. Başqa bir yerdə öyrənəcəyik ki, bu rəhm hissi, məcburiyyət nevrozunda çox gec təsir göstərən ilkin səhnənin xüsusi bir detalına gedib çıxır.

Şikəstlər qarşısında nəfəsini buraxmasını əsaslandıran, onlara bənzəməmək qərarı, əslində mənfiyə çevrilmiş köhnə ata eyniləşdirməsi idi. Lakin o, bu zaman atanı müsbət mənada da təqlid edirdi, çünki güclü nəfəs alma, atadan gələn cinsi əlaqə zamanı eşitdiyi səs-küyün təqlidi idi³³. Müqəddəs Ruh, öz mənşəyini kişinin şəhvani oyanmasının bu əlamətinə borclu idi. Sıxışdırma nəticəsində bu nəfəs alma, mənşəyi başqa olan, yəni ilkin səhnə dövründə əziyyət çəkdiyi malyariya olan pis ruha çevrildi.

Bu pis ruhların rədd edilməsi, başqa reaksiyalarda da özünü göstərən aydın bir sərtlik (asketizm) xüsusiyyətinə uyğun gəlirdi. Məsihin bir dəfə pis ruhları donuzlara köçürdüyünü və onların sonra uçuruma düşdüyünü eşidəndə, bacısının ilk uşaqlıq illərində onun yaddaşından limanın qayalı yolundan çiyə doğru yuvarlandığını xatırladı. O da belə bir pis ruh və donuz idi; buradan Tanrı – Donuz arasında qısa bir yol var idi. Atanın özü də eyni dərəcədə duyğusallıqdan idarə olunduğunu sübut etmişdi. İlk insanların hekayəsini öyrənəndə, öz taleyinin Adəmin taleyinə bənzərliyi diqqətini çəkdi. Nanya ilə söhbətində ikiüzlü şəkildə, Adəmin bir qadın tərəfindən bədbəxtliyə sürüklənməsinə təəccübləndi və Nanyaya heç vaxt evlənməyəcəyinə söz verdi. Bacı tərəfindən başdan çıxarıldığı üçün qadınla düşmənçilik, bu dövrdə güclü ifadə tapdı. Bu, onun sonrakı sevgi həyatında onu kifayət qədər tez-tez narahat edəcəkdi. Bacı, onun üçün günahın və imtahana çəkilmənin daimi təcəssümünə çevrildi. İtiraf etdikdən sonra, özünü təmiz və günahsız hiss edirdi. Lakin sonra ona elə gəlirdi ki, bacı onu yenidən günaha sürükləmək üçün fürsət gözləyir və özünü qoruya bilmədən, yenidən günahkar olmasına səbəb olan bacısı ilə mübahisə səhnəsi yaradırdı. Beləliklə, başdan çıxarılmış olma faktını daim yenidən təkrarlamağa məcbur idi. Əlavə olaraq, küfr düşüncələri ona nə qədər ağırlıq etsə də, heç vaxt onları günah etirafında açıqlamamışdı.

Biz gözlənilmədən məcburiyyət nevrozunun sonrakı illərinin simptomatikasına düşdük və buna görə də aradakı çox şeyi kənara qoyaraq onun nəticəsi haqqında məlumat vermək istəyirik. Artıq bilirik ki, bu, daimi mövcudluğundan asılı olmayaraq, müvəqqəti güclənmələrə məruz qalmışdı; bir dəfə, hələ bizə aydın olmayan səbəbdən, eyni küçədə özünü onunla eyniləşdirə bildiyi bir oğlan öldükdə. On yaşında ikən, çox qısa müddət ərzində ona böyük təsir göstərən bir alman tərbiyəçi tutuldu. Onun ağır dindarlığının, müəllimlə apardığı təlim verici söhbətlərdə bu ata əvəzinin dindarlığa dəyər vermədiyini və dinin həqiqətinə inanmadığını başa düşdükdən sonra heç vaxt geri qayıtmamaq üzrə yox olmasının çox ibrətamiz olduğunu qeyd etmək lazımdır. Dindarlıq, yerini daha yeni və daha mehriban bir ataya buraxan atadan asılılıqla birlikdə ortadan qalxdı. Lakin bu, məcburiyyət nevrozunun son bir parıltısı olmadan baş vermədi; bu parıltı xüsusilə, küçədə yan-yana üç gübrə yığını gördükdə Müqəddəs Üçlüyü düşünməyə məcbur edən təzyiqi xatırladırdı. O, heç vaxt dəyəri düşürülmüş şeyi saxlamağa cəhd etmədən bir təşəbbüsə tabe olmurdu. Müəllim ona kiçik heyvanlara qarşı qəddarlıq etməyi qadağan etdikdə, o, bu pis əməllərə son qoydu, lakin əvvəlcə tırtılları kəsib-parçalamaqla kifayət qədər doyunca məşğul olmadan bunu etmədi. O, analitik müalicə zamanı da eyni davranışı nümayiş etdirdi, yəni müvəqqəti bir "mənfi reaksiya" inkişaf etdirdi; hər bir kəskin həlldən sonra qısa müddət ərzində həll edilmiş simptomun pisləşməsi ilə onun təsirini neqativləşdirməyə çalışdı. Məlumdur ki, uşaqlar ümumiyyətlə qadağalara qarşı oxşar davranırlar. Əgər onlar, məsələn, dözülməz bir səs çıxardıqlarına görə qınanmışlarsa, qadağadan sonra həmin səsi dayandırmadan əvvəl bir dəfə təkrarlayırlar. Beləliklə, görünüşdə könüllü olaraq dayandıqlarını və qadağaya qarşı gəldiklərini iddia etmiş olurlar.

Alman müəllimin təsiri altında onun sadomazoxizminin yeni və daha yaxşı bir sublimasiyası yarandı; bu, yaxınlaşan pubertet dövrünə uyğun olaraq, o vaxtlar mazoxizmə üstünlük təşkil edən sadomazoxizmə cavab verirdi. O, hərbi işlərə, uniformalara, silahlara və atlara həvəs göstərməyə başladı və bununla davamlı gündüz xəyalları qidalandırdı. Beləliklə, bir kişinin təsiri altında passiv mövqelərindən qurtuldu və əvvəlcə olduqca normal bir gedişatda idi. Onu tezliklə tərk edən müəllimə olan bağlılığın bir nəticəsi də, sonrakı həyatında alman elementini (həkimlər, müəssisələr, qadınlar) yerli elementdən (atanın təmsili) üstün tutması idi; bu da müalicədə transferdən böyük fayda əldə etməsinə səbəb oldu.

Müəllim tərəfindən azad edilmədən əvvəlki dövrə aid olan bir yuxu da var ki, mən onu qeyd edirəm, çünki müalicədə ortaya çıxana qədər unudulmuşdu. O, özünü bir atın üstündə minərkən nəhəng bir tırtıl tərəfindən təqib olunduğunu gördü. O, bu yuxuda müəllimdən əvvəlki dövrə aid, çoxdan yozduğumuz daha əvvəlki bir yuxuya işarə olduğunu tanıdı. Bu daha əvvəlki yuxuda o, şeytanı qara libasda və o vaxtlar canavar və aslanla bağlı onu çox qorxudan dik duruşda gördü. Uzadılmış barmağı ilə nəhəng bir ilbizə işarə edirdi. O, tezliklə başa düşdü ki, bu şeytan məşhur bir şeirdəki cin-dir, yuxu isə cinin bir qızla eşq səhnəsində təsvir edildiyi çox yayılmış bir şəklin yenidən işlənməsidir. Sipir, qadının yerinə, seçkin qadın cinsi simvol kimi idi. Şeytanın işarə edən jesti ilə yönləndirildiyimiz üçün, tezliklə yuxunun mənasını belə izah edə bildik: o, cinsi əlaqənin sirləri haqqında ona sonuncu çatışmayan təlimləri verəcək birini arzulayırdı, eyni ilkin səhnədə atanın ilk dəfə etdiyi kimi.

Sonrakı yuxuda, qadın simvolunun kişi simvolu ilə əvəz olunduğu halda, ondan əvvəl baş vermiş müəyyən bir hadisəni xatırladı. Bir gün mülkdə at çaparkən yatan bir kəndlinin yanından keçdi, onun yanında oğlu uzanmışdı. Oğul atanı oyatdı və ona bir şey dedi, bundan sonra ata at çapana söyməyə və onu təqib etməyə başladı, nəticədə o, atının üstündə tezliklə uzaqlaşdı. Buna əlavə olaraq, eyni mülkdə tam ağ, tamamilə tırtıllarla bürünmüş ağacların olması haqqında ikinci xatirə. Biz anlayırıq ki, fantaziyanın reallaşmasından əvvəl də qaçmağı üstün tutdu, oğlun atanın yanında yatdığını və ağ canavarlar haqqındakı təşviş yuxusuna işarə etmək üçün ağ ağacları önə çıxardı. Bu, əvvəlcə dini sublimasiya ilə qorunduğu və tezliklə hərbi sublimasiya ilə daha səmərəli qorunacağı kişiyə qarşı həmin qadınvari münasibət qarşısındakı təşvişin birbaşa partlayışı idi.

Məcburiyyət simptomları aradan qalxdıqdan sonra məcburiyyət nevrozunun daimi təsirlərinin qalmadığını düşünmək böyük səhv olardı. Proses, dindar inancın tənqidi araşdırmaçı üsyan üzərində qələbəsinə və homoseksual münasibətin sıxışdırılmasına səbəb olmuşdu. Hər iki amildən daimi çatışmazlıqlar yarandı. İntellektual fəaliyyət, bu ilk böyük məğlubiyyətdən sonra ciddi şəkildə zədələnmiş qaldı. Öyrənmə həvəsi inkişaf etmədi, beş yaşında dinin təlimlərini tənqidi şəkildə parçalayan kəskin zəkanın heç bir izi qalmadı. Həmin təşviş yuxusu zamanı baş verən həddindən artıq homoseksuallığın sıxışdırılması, bu mühüm təhriki şüursuzluğa ayırdı, onu ilkin məqsəd istiqamətində saxladı və digər hallarda təklif oluna biləcəyi bütün sublimasiyalardan məhrum etdi. Xəstənin həyata məna verən bütün sosial maraqları çatışmırdı. Yalnız analitik müalicədə homoseksuallığın bu bağlanmasının həlli mümkün olduqda, vəziyyət yaxşılaşa bildi və – həkimin birbaşa xəbərdarlığı olmadan – azad edilmiş hər bir homoseksual libido hissəsinin həyatda tətbiq və insanlığın ortaq böyük işlərinə bağlanış axtardığını müşahidə etmək çox maraqlı idi.

VII. Anal erotizm və kastrasiya kompleksi

Oxucudan xahiş edirəm, bu uşaq nevrozu tarixini, yetkin yaşda bir xəstəliyin analizi zamanı, demək olar ki, yan məhsul kimi əldə etdiyimi xatırlasın. Onu sintez üçün adətən mövcud olanlardan daha kiçik parçalardan təşkil etməli idim. Adətən çətin olmayan bu iş, çoxölçülü bir quruluşu təsvir müstəvisinə yerləşdirmə məsələsi olduqda təbii bir həddə rast gəlir. Buna görə də, oxucunun canlı bir bütövlükə birləşdirə biləcəyi hissələri təqdim etməklə kifayətlənməliyəm. Təsvir edilən məcburiyyət nevrozu, dəfələrlə vurğulandığı kimi, sado-mazoxist-anal təbiət əsasında yarandı. Lakin indiyə qədər yalnız əsas amil, sadizm və onun çevrilmələri haqqında danışılmışdı. Anal erotizm ilə bağlı hər şey qəsdən kənara buraxılmışdı və burada toplanaraq əlavə edilməlidir.

Təhlilçilər uzun müddətdir razıdırlar ki, anal erotizm kimi ümumiləşdirilən çoxsaylı həvəs təhriklərinə, cinsi həyatın və ümumiyyətlə psixi fəaliyyətin qurulmasında çox böyük, heç vaxt qiymətləndirilməyəcək əhəmiyyət kəsb edir. Eyni zamanda, bu mənbədən gələn yenidən formalaşmış erotizmin ən vacib ifadələrindən birinin pulun idarə edilməsində olduğu, həyat boyu dəyərli maddənin, əslində anal zonasının məhsulu olan nəcisə aid olan psixi marağı özünə cəlb etdiyi də məlumdur. Biz pul marağını, libidinal və ağlabatan təbiətli olduqda, ifrazat həvəsinə aid etməyə vərdiş etmişik və normal insandan pul ilə münasibətini tamamilə libidinal təsirlərdən azad saxlamasını və onu real məqsədlərə əsasən tənzimləməsini tələb edirik.

Bizim xəstəmizdə sonrakı xəstəliyi dövründə bu münasibət xüsusi dərəcədə pozulmuşdu və bu, onun müstəqillik çatışmazlığı və həyat qabiliyyətsizliyinin ən kiçik hissəsi deyildi. O, atadan və əmidən miras yolu ilə çox varlı olmuşdu, varlı sayılmağa açıq şəkildə böyük əhəmiyyət verirdi və onu bu məsələdə kiçik gördüklərində çox incinə bilərdi. Amma nə qədər malı olduğunu, nə qədər xərclədiyini və nə qədər saxladığını bilmirdi. Onu xəsis və ya israfçı adlandırmaq lazım gəldiyini demək çətin idi. Bəzən belə, bəzən elə davranırdı, heç vaxt ardıcıl bir niyyətə işarə edən şəkildə deyil. Aşağıda qeyd edəcəyim bəzi nəzərəçarpan xüsusiyyətlərə görə onu, varlığı şəxsiyyətinin ən böyük üstünlüyü sayan və pul maraqlarının yanında hissi maraqları nəzərə belə almayan qəddar bir pul qürurçüsü hesab etmək olardı. Amma o, başqalarını onların varlığına görə qiymətləndirmirdi və çox hallarda daha çox sadə, köməksevər və şəfqətli olduğunu göstərirdi. Pul onun şüurlu nəzarətindən çıxmışdı və onun üçün başqa bir şeyi ifadə edirdi.

Artıq qeyd etmişəm (S. 142), son illərdə onun ən yaxşı yoldaşı olan bacısının itirilməsi ilə bağlı təsəllini: 'İndi valideynlərin mirasını onunla bölüşmək lazım deyil' düşüncəsi ilə ifadə etmə tərzi məni çox narahat etmişdi. Bəlkə də daha nəzərəçarpan olan, belə etiraf edilmiş hissi qəddarlığa heç bir anlayışı olmayan kimi, bunu sakitliklə danışa bilməsi idi. Təhlil, bacıya görə kədərin yalnız yerdəyişməyə uğradığını göstərərək onu bərpa etdi, amma indi varlanmanı bacı üçün əvəz kimi tapmaq istəməsi daha da anlaşılmaz oldu.

Başqa bir halda onun davranışı özünə də sirr kimi görünürdü. Atanın ölümündən sonra qoyulan miras onunla ana arasında bölüşdürüldü. Ana onu idarə edirdi və onun pul tələblərinə, özünün də etiraf etdiyi kimi, qüsursuz və səxavətli şəkildə cavab verirdi. Buna baxmayaraq, aralarındakı hər bir pul məsələləri müzakirəsi onun tərəfindən ən şiddətli ittihamlarla bitirdi: ana onu sevmir, ondan qənaət etməyi düşünür və pulu tək başına idarə etmək üçün onu ən çox ölmüş görmək istəyir. Ana sonra ağlayaraq öz mənfəətpərəzliyini and içərək təsdiqləyirdi, o isə utanırdı və haqlı olaraq belə düşünmədiyini təsdiqləyə bilərdi, amma növbəti dəfə eyni səhnəni təkrarlayacağından əmin idi.

Nəcisin təhlildən əvvəl uzun müddət onun üçün pul mənası daşıdığı, bir neçə təsadüfdən aydın olur, onlardan ikisini nəql etmək istəyirəm. Bağırsağın xəstəliyinə hələ qarışmadığı bir dövrdə, o, böyük bir şəhərdə kasıb bir əmidoğlunu ziyarət etdi. Getdiyi zaman, bu qohumunu pul ilə dəstəkləmədiyi üçün özünü qınadı və dərhal sonra 'həyatının bəlkə də ən güclü istəyini' hiss etdi. İki il sonra həqiqətən bu əmidoğluna pensiya təsis etdi. Digər hal: 18 yaşında yetkinlik attestatı imtahanına hazırlaşarkən bir sinif yoldaşını ziyarət etdi və imtahandan kəsilmək barədə ortaq təşvişin məsləhət gördüyü şeyi onunla razılaşdırdı³⁴. Məktəb xidmətçisini rüşvətlə almaq qərara alınmışdı və toplanmalı məbləğdə onun payı təbii ki, ən böyük idi. Evə gedərkən, yalnız keçsə, imtahanda ona heç nə olmasa, daha çox vermək istədiyini düşündü və həqiqətən də evinin qapısına çatmazdan əvvəl başqa bir bədbəxtlik başına gəldi³⁵.

Onun sonrakı xəstəliyi zamanı çox inatçı, lakin müxtəlif səbəblərdən dəyişən bağırsaq funksiyası pozğunluqlarından əziyyət çəkdiyini eşitməyə hazırıq. Mənim müalicəmə başlayanda, o, yoldaşının etdiyi klizmalara öyrəşmişdi; ay boyu spontan boşalma baş vermir, yalnız müəyyən bir tərəfdən gələn ani oyanma qoşulmasa, nəticədə bir neçə gün normal bağırsaq fəaliyyəti bərpa oluna bilirdi. Onun əsas şikayəti, dünyanın onun üçün bir pərdə ilə örtülmüş olması və ya onun bir pərdə ilə dünyadan ayrılması idi. Bu pərdə yalnız klizma zamanı bağırsaq məzmunu bağırsağı tərk etdiyi anda cırılır və sonra o, yenidən sağlam və normal hiss edirdi³⁶.

Xəstəni bağırsaq vəziyyətinin qiymətləndirilməsi üçün yönləndirdiyim həmkarım, onu funksional və ya hətta psixoloji səbəbli hesab etmək və müdaxiləedici dərman müalicəsindən çəkinmək üçün kifayət qədər anlayışlı idi. Həm bu, həm də təyin edilən pəhriz fayda vermədi. Analitik müalicə illərində (o ani təsirlərdən başqa) heç bir spontan mədə-bağırsaq hərəkəti olmadı. Xəstə, inatçı orqanın daha intensiv işlənməsinin vəziyyəti daha da pisləşdirəcəyinə inandırıldı və həftədə bir və ya iki dəfə klizma və ya qusdurucu vasitə ilə bağırsaq boşalmasını məcburi etməklə kifayətləndi.

Bağırsaq pozğunluqlarının müzakirəsində xəstənin sonrakı xəstəlik vəziyyətinə, adətən onun uşaqlıq nevrozu ilə məşğul olan bu işin planına uyğun gələn məsafədən daha geniş yer verdim. Buna iki səbəb əsas idi: birincisi, bağırsaq simptomatikasının uşaqlıq nevrozundan sonrakı dövrə az dəyişmiş şəkildə davam etməsi, ikincisi isə müalicənin bitməsində ona əsas rolun düşməsi.

Məcburiyyət nevrozunu analiz edən həkim üçün şübhənin hansı əhəmiyyətə malik olduğunu bilirik. O, xəstənin ən güclü silahı, müqavimətinin üstünlük təşkil edən vasitəsidir. Bu şübhə sayəsində bizim xəstəmiz də hörmətli bir laqeydlik arxasında sığınaraq, illər boyu müalicənin səylərini özündən uzaqlaşdıra bildi. Heç nə dəyişmədi və onu inandırmaq üçün heç bir yol tapılmadı. Nəhayət, bağırsaq pozğunluğunun mənim məqsədlərim üçün əhəmiyyətini dərk etdim; o, məcburiyyət nevrozunun əsasında müntəzəm olaraq tapılan histeriya parçasını təmsil edirdi. Xəstəyə bağırsaq fəaliyyətinin tam bərpasını vəd etdim, bu vədlə onun inanmamasını açıq şəkildə ortaya qoydum və sonra bağırsaq histeriya ilə zədələnmiş bir orqan kimi işdə «sözünü deməyə» başlayanda və bir neçə həftə ərzində uzun müddət pozulmuş normal funksiyasını bərpa etdikdə, onun şübhəsinin yox olduğunu görməkdən razılıq duydum.

İndi xəstənin uşaqlığına, nəcis onun üçün pul mənasına malik ola bilməyəcəyi bir dövrə qayıdırıq.

Bağırsaq pozğunluqları onda çox erkən yaşda, hər şeydən əvvəl ən çox yayılmış və uşaq üçün ən normal olan sidik və ya nəcis saxlaya bilməmə (inkontinensiya) ilə ortaya çıxdı. Lakin bu ən erkən hadisələr üçün patologik izahı rədd etdiyimiz və onlarda yalnız boşalma funksiyası ilə bağlı həzzdən narahat olmamaq və ya dayandırılmamaq niyyətini gördüyümüz zaman, əlbəttə haqlıyıq. Anal zarafatlar və nümayişlərdən güclü həzz, adətən bəzi cəmiyyət təbəqələrinin təbii kobudluğuna uyğun gəlsə də, onda sonrakı xəstəliyin başlanğıcından sonra qalmışdı.

İngilis müəlliminin dövründə, onun və Nanyanın nifrət edilən şəxsin yataq otağını bölüşməli olduğu təkrar-təkrar baş verdi. Nanya sonra anlayışla qeyd etdi ki, o, məhz bu gecələrdə yatağına sidiq etmişdi, əvvəllər isə belə deyildi. O, bundan heç bir utanc duymurdu; bu, müəllimə qarşı inadkarlığın ifadəsi idi.

Bir il sonra (4,5 yaşında), təşviş dövründə, gündüz vaxtı şalvarını çirkləndirməsi başına gəldi. Təmizləndiyi zaman dəhşətli dərəcədə utandı və inlədi: belə yaşaya bilməzdi. Bu müddət ərzində, şikayətinin izini sürməklə bizə yol göstərən bir şey dəyişmişdi. Məlum oldu ki, o, 'belə yaşaya bilmərəm' sözlərini başqa birinin ağzından təkrarlamışdı. Bir dəfə³⁷ anası onu yanına götürmüşdü, həmin vaxt onu ziyarət edən həkimi qatar stansiyasına qədər müşayiət edirdi. Bu yol boyu ağrılarından və qanamasından şikayət edərək eyni sözləri dilə gətirdi: 'Belə yaşaya bilmərəm', əlindən tutulmuş uşağın bunu yadda saxlayacağını gözləmədən. Qeyd edək ki, sonrakı xəstəliyi zamanı sayısız dəfə təkrarlayacağı bu şikayət, anası ilə eyniləşməni ifadə edirdi.

Hər iki hadisə arasında zaman və məzmun baxımından çatışmayan vasitəçi həlqə tezliklə xatirədə yerini tutdu. Təşviş dövrünün əvvəllərində bir dəfə, narahat ana yaxınlıqdakı mülkdə yayılmış dizenteriyadan uşaqları qorumaq üçün xəbərdarlıqlar yaymışdı. Bu nədir deyə soruşdu və dizenteriya zamanı nəcisdə qan tapıldığını eşitdikdə çox təşvişə düşdü və nəcisdə qan olduğunu iddia etdi; dizenteriyadan öləcəyindən qorxdu, lakin müayinə nəticəsində səhv etdiyinə və qorxacaq bir şey olmadığına inandırıldı. Anlayırıq ki, bu təşvişdə, həkimlə söhbətində eşitdiyi qanaması olan anası ilə eyniləşmə özünü təsdiqləmək istəyirdi. Sonrakı eyniləşmə cəhdində (4,5 yaşında) qanı buraxmışdı; özünü başa düşmürdü, utandığını zann edirdi və şikayətində birmənalı şəkildə özünü büruzə verən ölüm təşvişi ilə silkələndiyini bilmirdi.

Qarın ağrısı çəkən ana o vaxtlar həm özünə, həm də uşaqlarına görə ümumiyyətlə təşvişli idi; onun təşvişliliyinin anasının öz səbəbləri ilə yanaşı, anası ilə eyniləşməyə əsaslandığı tamamilə ehtimal oluna bilər.

Anası ilə eyniləşmə nə deməli idi?

3,5 yaşında sidik tutmama halının cəsarətlə istifadəsi ilə 4,5 yaşında ondan dəhşətə gəlməsi arasında, təşviş dövrünün başladığı yuxu yerləşir; bu yuxu ona 1,5 yaşında yaşadığı səhnənin³⁸ sonradan başa düşülməsini və cinsi akt zamanı qadının roluna aydınlıq gətirdi. Nəcis ifrazına qarşı davranışındakı dəyişikliyi də bu böyük inqilabla əlaqələndirmək məntiqli görünür. Dizenteriya ona açıq-aydın, anasının 'belə yaşaya bilmərəm' deyə şikayət etdiyi xəstəliyin adı idi; ana ona qarın xəstəsi kimi deyil, bağırsaq xəstəsi kimi görünürdü. İlkin səhnənin təsiri altında, anasının atasının onunla etdiyi şey³⁹ nəticəsində xəstələndiyi əlaqəsi ona açıldı və nəcisdə qan olması, anası kimi xəstə olmaq təşvişi, həmin cinsi səhnədə anası ilə eyniləşmənin rədd edilməsi idi, yəni yuxudan oyandığı zaman etdiyi eyni rədd. Lakin təşviş, ilkin səhnənin sonrakı işlənməsində anasının yerinə keçdiyini və ona atası ilə olan bu münasibəti qısqandığını sübut edirdi. Qadınla eyniləşmənin, kişiyə qarşı passiv homoseksual münasibətin ifadə oluna bildiyi orqan anal zona idi. Bu zonanın funksiyasındakı pozğunluqlar indi qadınvari mehribanlıq təhriklərinin mənasını almışdı və sonrakı xəstəlik dövründə də bu mənanı saxlamışdı.

Bu nöqtədə, görünüşdə qarışıq olan vəziyyətin aydınlaşdırılmasına çox töhfə verə biləcək bir etiraza qulaq asmalıyıq. Biz yuxu prosesinin gedişatında onun qadının kastre edildiyini, kişi cinsiyyət orqanı əvəzinə cinsi əlaqəyə xidmət edən bir yarası olduğunu, kastrasiyanın qadınlığın şərti olduğunu və bu hədələnən itki səbəbindən kişiyə qarşı feminen münasibətini sıxışdırdığını və homoseksual vəcddən təşvişlə oyandığını başa düşdüyünü qəbul etməli idik. Cinsi əlaqənin bu cür başa düşülməsi, qınlığın (vaginanın) tanınması qadınla eyniləşdirmə üçün bağırsağın seçilməsi ilə necə uzlaşır? Bağırsaq simptomları, bağırsaq çıxışının cinsi əlaqə yeri olduğu haqqında, kastrasiya təşvişinə tam zidd olan, ehtimal ki, daha qədim olan anlayışa əsaslanmırmı?

Şübhəsiz, bu ziddiyyət mövcuddur və bu iki anlayış bir-biri ilə heç cür uzlaşmır. Sual yalnız ondadır ki, onların uzlaşması vacibdirmi? Bizim təəccübümüz, şüursuz psixi prosesləri həmişə şüurlu olanlar kimi qəbul etməyə və iki psixi sistemin dərin fərqlərini unutmağa meylli olmamızdan irəli gəlir.

Milad yuxusunun həyəcanlı gözləntisi ona valideynlərinin bir vaxtlar müşahidə etdiyi (və ya qurduğu) cinsi əlaqənin obrazını canlandırdıqda, əlbəttə, əvvəlcə qadının cinsiyyət orqanını qəbul edən bədən yerinin bağırsaq çıxışı olduğu haqqında köhnə anlayış ortaya çıxdı. 1,5 yaşında bu səhnənin tamaşaçısı ikən başqa nəyə inanmış ola bilərdi?⁴⁰ Amma sonra dörd yaşında yeni baş verən hadisə gəldi. Onun o vaxtki təcrübələri, eşitdiyi kastrasiya haqqında işarələr oyandı və «kloaka nəzəriyyəsi»nə şübhə toxudu, ona cinsiyyət fərqini və qadının cinsi rolunu tanımağı təlqin etdi. O, bu zaman, onlara istənməyən (cinsi və ya başqa cür) məlumat verilən uşaqların ümumiyyətlə necə davrandıqları kimi davrandı. O, yenini rədd etdi – bizim halımızda kastrasiya təşvişi motivləri ilə – və köhnəyə yapışdı. O, sonradan Tanrıya qarşı Atanın tərəfini tutduğu eyni üsulla və oxşar motivlərlə qınlığa qarşı bağırsağın tərəfini tutdu. Yeni məlumat rədd edildi, köhnə nəzəriyyə saxlanıldı; sonuncusu, sonradan bağırsaq ölümü qarşısında təşviş kimi ortaya çıxan qadınla eyniləşdirmə üçün və Məsihin arxası olub-olmadığı və s. haqqında ilk dini qərəzlər üçün material verə bilərdi. Elə bil ki, yeni anlayış təsirsiz qalmışdır; tam əksinə, o, yuxu prosesinin bütününü sıxışdırma altında saxlamaq və sonradan şüurlu emaldan kənarlaşdırmaq üçün motivə çevrilməklə son dərəcə güclü təsir göstərdi. Amma bununla onun təsiri bitdi; cinsi məsələnin həllinə təsir göstərmədi. Əlbəttə, bundan sonra kastrasiya təşvişinin bağırsaq vasitəsilə qadınla eyniləşdirmə ilə yanaşı mövcud olması ziddiyyət idi, amma bu yalnız məntiqi ziddiyyət idi, bu da çox şey demək deyil. Bütün proses daha çox şüursuzun necə işlədiyini xarakterizə edir. Sıxışdırma rədd etmədən fərqli bir şeydir.

Biz canavar fobiyasının yaranmasını öyrənərkən cinsi akt haqqında yeni anlayışın təsirini izlədik; indi, bağırsaq fəaliyyətinin pozulmalarını araşdırdığımız zaman, köhnə kloaka nəzəriyyəsinin zəmini üzərindəyik. Bu iki mövqe bir-birindən sıxışdırma mərhələsi ilə ayrılır. Sıxışdırma aktı ilə rədd edilən kişiyə qarşı feminen münasibət, demək olar ki, bağırsaq simptomatologiyasına çəkilir və uşaqlıq dövründə tez-tez baş verən ishal, qəbizlik və bağırsaq ağrıları şəklində ifadə olunur. Düzgün cinsi anlayış əsasında qurulmuş sonrakı cinsi fantaziyalar indi regressiv şəkildə bağırsaq pozğunluqları kimi ifadə oluna bilər. Biz onları, ilk uşaqlıq günlərindən bəri nəcis mənasının dəyişməsini açığa çıxarmadan başa düşmürük⁴¹.

Əvvəlki bir yerdə təxmin etmişdim ki, ilkin səhnənin məzmunundan bir hissə geri saxlanılıb və mən indi onu əlavə edə bilərəm. Uşaq nəhayət valideynlərin birgə olmasını, qışqırığını əsaslandıra bilən bir bağırsaq boşalması ilə dayandırdı. Bu əlavənin tənqidi üçün, həmin səhnənin digər məzmunu barədə əvvəllər müzakirə etdiyim bütün fikirlər keçərlidir. Xəstə mənim tərəfimdən qurulmuş bu son aktı qəbul etdi və onu 'keçici simptom yaranması' ilə təsdiqlədi. Atanın pozuntudan narazı qalaraq, sövgü ilə qəzəbini ifadə etdiyi barədə təklif etdiyim digər bir əlavə silinməli idi. Analiz materialı buna reaksiya vermədi.

İndi əlavə etdiyim bu detal, təbii ki, səhnənin digər məzmunu ilə eyni səviyyədə qəbul edilə bilməz. Burada söhbət, çoxlu sonrakı işarələrdə təkrarlanmasını gözlədiyimiz xarici bir təəssüratdan deyil, uşağın öz reaksiyasından gedir. Əgər bu ifadə həmin vaxt edilməmiş olsaydı və ya sonradan səhnənin prosesinə daxil edilmiş olsaydı, bütün hekayədə heç bir dəyişiklik olmazdı. Lakin onun mənası şübhəli deyil. Bu, anal zonanın (ən geniş mənada) həyəcanlanması deməkdir. Bənzər digər hallarda cinsi əlaqənin müşahidəsi sidik ifrazı ilə nəticələnmişdir; eyni şəraitdə böyüklər ereksiya hiss edirlər. Kiçik oğlanın cinsi oyanmasının əlaməti olaraq bağırsaq ifrazı yaratması, onun gətirdiyi cinsi təşkilatının xarakteri kimi qiymətləndirilməlidir. O, dərhal passiv mövqe tutur, kişidən çox qadınla eyniləşməyə daha çox meyil göstərir.

Bu zaman o, bağırsaq məzmununu, hər hansı digər uşaq kimi, ilk və ən ilkin mənalardan birində istifadə edir. Nəcis, uşağın ilk hədiyyəsi, ilk şirinlik qurbanı, öz bədəninin bir hissəsidir ki, ondan sevilən bir şəxsin xatirinə⁴² imtina edilir. Bizim halda olduğu kimi, 3,5 yaşında tərbiyəçi xanıma qarşı inad üçün istifadə, yalnız bu əvvəlki hədiyyə mənasının mənfi tərəfidir. Oğruların hadisə yerində buraxdıqları grumus merdae (nəcis ləkəsi), həm istehzayı, həm də geriləmə yolu ilə ifadə olunan təzminatı bildirir. Hər dəfə daha yüksək mərhələyə çatıldıqda, əvvəlki mərhələ mənfi və alçaldılmış mənada istifadə oluna bilər. Sıxışdırma (verdrängung) öz ifadəsini əkslikdə⁴³ tapır.

Cinsəllik inkişafının sonrakı mərhələsində nəcis uşaq mənasını qəbul edir. Uşaq da, nəcis kimi, anal dəlikdən doğulur. Nəcisə hədiyyə mənasının verilməsi bu dəyişikliyə asanlıqla imkan verir. Dildə uşaq «hədiyyə» kimi adlandırılır; qadının kişiyə «uşaq hədiyyə etdiyi» tez-tez deyilir, lakin şüursuzluğun istifadəsində münasibətin digər tərəfi, yəni qadının uşağı kişidən hədiyyə kimi «qəbul etdiyi» də haqlı olaraq nəzərə alınır.

Nəcisə pul mənasının verilməsi hədiyyə mənasından başqa bir istiqamətə ayrılır.

Xəstəmizin ilk qəzəb hücumunun, Milad bayramında kifayət qədər hədiyyə almadığı üçün baş verdiyinə dair erkən dəqiq xatirəsi indi daha dərin mənasını açır. Onun çatışmayan şeyi, anal şəkildə dərk etdiyi cinsi ödəniş idi. Onun cinsi axtarışı yuxudan əvvəl buna hazırlaşmış və yuxu prosesi zamanı cinsi aktın kiçik uşaqların mənşəyi sirrini həll etdiyini başa düşmüştü. O, kiçik uşaqları yuxudan əvvəl də sevmirdi. Bir dəfə o, yuvadan düşən kiçik, hələ çılpaq bir quş tapdı, onu kiçik bir insan hesab etdi və ondan qorxdu. Təhlil göstərdi ki, onun qəzəbləndiyi bütün kiçik heyvanlar, tırtıllar, həşəratlar ona kiçik uşaqları ifadə edirdi⁴⁴. Onun böyük bacısı ilə münasibəti, böyük uşaqların kiçik uşaqlarla əlaqəsi haqqında çox düşünməsinə səbəb olmuşdu; Nanya ona bir dəfə anasının onu ən kiçik olduğu üçün çox sevdiyini dedikdə, ona kiçik bir uşağın gəlməməsini istəmək üçün başa düşülən bir motiv yaranmışdı. Bu ən kiçik uşaq qarşısındakı təşviş, valideynlərin cinsi əlaqəsini ona nümayiş etdirən yuxunun təsiri altında yenidən canlandı.

Beləliklə, biz artıq tanıdığımız cərəyanlara, yuxuda təkrarlanan ilkin səhnədən qaynaqlanan digərləri kimi yeni bir cinsi cərəyan əlavə etməliyik. Qadınla (ana ilə) eyniləşmədə o, ataya uşaq hədiyyə etməyə hazırdır və bunu artıq etmiş və bəlkə də yenidən edəcək anaya qarşı qısqanclıq hissi keçirir.

Hədiyyə mənasının ortaq çıxış yolu vasitəsilə pul uşaq mənasını özünə cəlb edə bilər və bu şəkildə qadın (homoseksual) ödənişinin ifadəsini üzərinə götürə bilər. Bu proses xəstəmizdə, hər iki bacı-qardaşın Alman sanatoriyasında olduğu bir vaxt, atanın bacısına iki böyük əskinas verdiyini gördüyü zaman baş verdi. O, təsəvvüründə atanı həmişə bacısı ilə əlaqələndirərək şübhə altında saxlayırdı; indi qısqanclığı oyandı, tək olduqları zaman bacısının üstünə atıldı və puldan öz hissəsini belə bir həvəslə və belə ittihamlarla tələb etdi ki, bacısı ağlayaraq bütün pulu ona atdı. Onu qızışdıran yalnız real pul deyildi, daha çox uşaq, atadan olan anal cinsi ödəniş idi. Atası həyatda ikən bacısı öldükdə, o, bununla özünü təsəlli edə bildi. Onun ölüm xəbərini eşidəndəki qəzəbli düşüncəsi əslində heç nə demək deyildi, yalnız: İndi mən tək uşağam, indi ata məni tək sevməlidir. Lakin bu, qətiyyən şüur səviyyəsinə çıxabilən düşüncənin homoseksual fonu o qədər dözülməz idi ki, onun çirkin hərisliyə bürünməsi böyük bir yüngüllük kimi mümkün oldu. Eyni şəkildə, atasının ölümündən sonra anasına haqsız ittihamlar irəli sürdüyü zaman, yəni anasının onu puldan məhrum etmək istədiyi, pulu ondan daha çox sevdiyi iddiaları. Anasının ondan başqa bir uşağı da sevdiyi, hətta ondan sonra başqa bir uşaq istədiyi ehtimalına qarşı köhnə qısqanclığı, özünün də əsassız olduğunu bildiyi ittihamlara onu məcbur etdi.

Nəcis mənasının bu təhlili bizə aydın edir ki, Tanrını nəcis ilə əlaqələndirməli olan məcburi düşüncələr, onun onları tanıdığı təhqirdən başqa bir şeyi də ifadə edirdi. Onlar daha çox həqiqi kompromiss nəticələri idi; burada şirin, sədaqətli bir axın düşmənçiliklə təhqir edən axın qədər iştirak edirdi. «Tanrı – nəcis» ehtimal ki, həyatda qısaltılmamış formada da eşidilən bir təklifin qısaltması idi. «Tanrıya işəmək», «Tanrıya bir şey işəmək» həm də ona bir uşaq hədiyyə etmək, ondan bir uşaq hədiyyə almaq deməkdir. Köhnə mənfi aşağıladıcı hədiyyə mənası və sonradan ondan inkişaf etdirilən uşaq mənası məcburi sözlərdə bir-biri ilə birləşmişdir. Sonuncuda, əvəzində qadın kimi sevilə bilsə, kişiliyindən imtina etməyə hazır olan qadın incəliyi ifadə olunur. Deməli, məhz paranoid senat sədri Şreberin sayıqlama sistemində qəti sözlərlə ifadə olunan Tanrıya qarşı bu təhrik.

Sonradan xəstəmdəki son simptom həllini nəql edəndə, bağırsaq pozğunluğunun homoseksual axının xidmətinə necə qoyulduğunu və ataya qarşı qadın mövqeyini necə ifadə etdiyini bir daha göstərmək mümkün olacaq. Nəcisin yeni mənası indi bizə kastrasiya kompleksinin müzakirəsinə yol açmalıdır.

Nəcis sütunu erojen bağırsaq selikli qişasını qıcıqlandırdığı üçün, eyni selikli qişaya qarşı aktiv orqan rolunu oynayır, vaginal selikli qişaya qarşı penis kimi davranır və kloaka dövründə onun bir növ sələfi olur. Nəcisin başqa bir şəxsin xeyrinə (sevgi üçün) təqdim edilməsi öz növbəsində kastrasiyanın nümunəsi olur; bu, sevilən bir başqasının lütfünü qazanmaq üçün öz bədəninin bir hissəsindən⁴⁵ imtina etmənin ilk halıdır. Beləliklə, penisə qarşı adətən narsisistik olan sevgi anal erotizmdən gələn töhfədən məhrum deyil. Nəcis, uşaq və penis beləliklə bir vahidlik, şüursuz bir anlayış – icazə verilsə – bədəndən ayrıla bilən kiçik şey anlayışını təşkil edir. Bu əlaqə yolları vasitəsilə patologiya üçün əhəmiyyətli olan və analiz tərəfindən aşkarlanan libido qoyulmalarının sürüşmələri və güclənmələri baş verə bilər.

Xəstəmizin kastrasiya problemi qarşısında ilkin mövqeyi bizə məlumdur. O, bunu rədd etdi və anal yolla əlaqə mövqeyində qaldı. Onu rədd etdiyini dediyim zaman, bu ifadənin növbəti mənası, sıxışdırma mənasında ondan heç nə bilmək istəməməsidir. Bu, əslində onun mövcudluğu haqqında hökm vermədi, amma sanki mövcud deyilmiş kimi idi. Lakin bu mövqe qəti, hətta uşaqlıq nevrozunun illəri üçün belə qalmamış ola bilər. Sonradan onun kastrasiyanı fakt kimi tanıdığını göstərən yaxşı dəlillər tapılır. O, bu məsələdə də təbiətinə xas olan şəkildə davranmışdı; bu isə bizə təsviri və empatiyanı son dərəcə çətinləşdirir. O, əvvəlcə qarşı çıxdı, sonra təslim oldu, amma bir reaksiya digərini ləğv etmədi. Nəticədə, ondan biri kastrasiyadan iyrənən, digəri isə onu qəbul etməyə və qadın kimi əvəzləmə ilə təsəlli verməyə hazır olan iki əks axın yan-yana mövcud idi. Kastrasiyanı sadəcə rədd edən, real mövcudluğu haqqında hökmün hələ sual altına alınmadığı üçüncü, ən qədim və ən dərin axın şübhəsiz ki, hələ də aktivləşdirilə bilərdi. Eyni xəstənin beşinci yaşından olan bir hallüsinasiyasını başqa yerdə⁴⁶ nəql etmişəm; burada ona yalnız qısa bir şərhlə əlavə etməliyəm:

Beş yaşım olanda bağda dayəmin yanında oynayır və cib bıçağımla yuxumda⁴⁷ da rol oynayan⁴⁸ qoz ağaclarından birinin qabığını oyurdum. Birdən, təsviredilməz bir dəhşətlə, əlimin (sağ və ya sol?) kiçik barmağını elə kəsdiyimi gördüm ki, o, yalnız dəri ilə asılı qalmışdı. Heç bir ağrı hiss etmədim, amma böyük bir təşviş keçirdim. Bir neçə addım uzaqda olan dayəmə bir şey deməyə cəsarət etmədim, yaxınlıqdakı bir oturacaqda oturdum və barmağa bir daha nəzər salmağa qadir olmadan orada qaldım. Nəhayət sakitləşdim, barmağa diqqətlə baxdım və gördüm ki, o, heç bir zədə almamışdı.

4,5 yaşında müqəddəs tarixin nəqlindən sonra onun, məcburi dindarlığa səbəb olan intensiv düşünmə işinin başladığını bilirik. Beləliklə, bu hallüsinasiyanın, onun kastrasiyanın reallığını qəbul etməyə qərar verdiyi dövrə təsadüf etdiyini və bəlkə də məhz bu addımı qeyd etmək üçün olduğunu fərz edə bilərik. Həmçinin xəstənin kiçik düzəlişi də maraqlıdır. Əgər o, Tassonun 'Azad edilmiş Yerusəlim' əsərində qəhrəmanı Tankred haqqında danışdığı eyni dəhşətli təcrübəni hallüsinasiya edibsə, onda kiçik xəstəm üçün də ağacın bir qadın mənasına gəldiyi şərhi yerindədir. Beləliklə, o, atanın rolunu oynayırdı və anasının bildiyi qan axmalarını, qadınların kastrasiyası, 'yara' ilə əlaqələndirirdi.

Kəsilmiş barmaq haqqındaki hallüsinasiyaya səbəb, sonradan bildirdiyinə görə, altı barmaqla doğulan bir qohumunun həddindən artıq barmağının dərhal sonra balta ilə kəsildiyi hekayəsi idi. Qadınların penisləri yox idi, çünki doğuş zamanı onlardan alınmışdı. Bu yolla, o, məcburiyyət nevrozu dövründə, yuxu prosesi zamanı artıq təcrübə etdiyi və həmin vaxt sıxışdırma yolu ilə özündən uzaqlaşdırdığı şeyi qəbul etdi. Həmçinin, ümumiyyətlə yəhudilərin ritual sünnət edilməsi, müqəddəs tarixin oxunması və onun haqqında söhbətlər zamanı ona bəlli olmaya bilməzdi.

Bu vaxt atanın ona kastrasiya ilə hədələyən dəhşətli şəxsə çevrildiyi şübhəsizdir. O vaxt mübarizə apardığı, insanları günahkar edib sonra cəzalandıran, öz oğlunu və insan oğullarını qurban verən qəddar tanrı, bir tərəfdən bu tanrıya qarşı müdafiə etməyə çalışdığı atasının xarakterini geri qaytardı. Oğlan burada bir filogenetik sxemi yerinə yetirməlidir və şəxsi təcrübələri buna uyğun gəlməsə belə, bunu bacarır. Onun təcrübə etdiyi kastrasiya hədələri və ya işarələri⁴⁹ daha çox qadınlardan gəlmişdi, amma bu, son nəticəni uzun müddət dayandıra bilməzdi. Nəhayət, kastrasiyadan qorxduğu şəxs yenə də ata oldu. Bu nöqtədə irsiyyət, təsadüfi təcrübəyə qalib gəldi; insanlığın tarixi öncəsi dövründə kastrasiyanı cəza kimi tətbiq edən və sonra onu sünnətə endirən şəxs şübhəsiz ki, ata idi. Məcburiyyət nevrozu prosesi zamanı duyğuların sıxışdırılmasında nə qədər irəliləsə⁵⁰, həssas fəaliyyətin əsl təmsilçisi olan atasını belə pis niyyətlərlə təcavüz etmək ona bir o qədər təbii görünməli idi.

Atanın kastratorla eyniləşdirilməsi⁵¹, ona qarşı intensiv, ölüm istəyinə qədər yüksələn şüursuz düşmənçiliyin və buna cavab olaraq yaranan günah hisslərinin mənbəyi kimi əhəmiyyətli hesab edilmişdir. Lakin o, özünü normal aparırdı, yəni müsbət Edip kompleksinə malik olan hər hansı bir nevrozlu kimi. Təəccüblü olan odur ki, onun bu mövzuda da əks-axın mövcud idi; bu axında ata daha çox kastrasiya edilmiş şəxs kimi qəbul olunur və belə qəbul edildiyi üçün onun rəhmini qıcıqlandırırdı.

Nefes ayinlərinin təhlili zamanı əlillərə, diləncilərə və s. baxarkən bu simptomun da ataya aid olduğunu göstərə bildim; ata ona xəstə halda müalicə müəssisəsindəki ziyarət zamanı acıma hissi oyatmışdı. Təhlil bu ipi daha da geriyə izləməyə imkan verdi. Çox qədim zamanlarda, ehtimal ki, hələ azdırma (3¼ il) hadisəsindən əvvəl, malikanədə evə su daşımaqla məşğul olan yoxsul bir gündəlik işçi var idi. Danışa bilmirdi, iddiaya görə dilini kəsmişdilər. Bəlkə də o, kar və lal idi. Kiçik onu çox sevir və ürəkdən ona acıyırdı. O öldükdən sonra onu göydə axtardı⁵². Deməli, onun rəhminə gəldiyi ilk əlillik bu idi; kontekstə və təhlildə ardıcıllığa əsasən, şübhəsiz ki, ata əvəzi idi.

Təhlil onunla əlaqədar olaraq, onun xoşladığı digər xidmətçilərlə bağlı xatirələri də əhatə etdi; o, bu xidmətçilərin xəstə və ya yəhudi (sünnət olunmuş!) olduqlarını vurğuladı. Onu 4,5 yaşındakı bədbəxt hadisə zamanı təmizləməyə kömək edən nökər də yəhudi idi, vərəmli idi və ona rəhmini qazanmışdı. Bu şəxslərin hamısı atanın sanatoriyaya səfərindən əvvəlki dövrə, yəni simptomların yaranmasından əvvəlki mərhələyə aiddir; bu simptomlar isə daha çox, nəfəs almaqla təəssüf hissi oyadan şəxslərlə eyniləşməni uzaqlaşdırmağa xidmət etməli idi. Ardından təhlil birdən-birə bir yuxuya istinadən qədim dövrə qayıtdı və ona ilkin səhnədəki cinsi əlaqə zamanı atasının penisinin yox olduğunu müşahidə etdiyini, atasına buna görə təəssüf hissi keçirdiyini və itmiş kimi görünən şeyin yenidən ortaya çıxmasına sevindiyini iddia etdirdi. Yenə də bu səhnədən qaynaqlanan yeni bir hiss təhriki. Şəfqətin narsisistik mənşəyi, ki, bu sözün özü də bunu deyir, burada tamamilə aydın görünür.

VIII. Qədimdən gələn əlavələr – həll

Çox təhlildə belə olur ki, sona yaxınlaşdıqca, əvvəllər diqqətlə gizlədilən yeni xatırlatma materialı birdən-birə üzə çıxır. Və ya bir dəfə, əhəmiyyətsiz bir tonda, sanki artıq bir şeymiş kimi, adi bir qeyd deyilir; başqa bir dəfə həmin qeydə həkimin diqqətini cəlb edən bir şey əlavə olunur və nəhayət, insan həmin kiçik hesab edilən xatirə parçasında xəstənin nevrozunu əhatə edən ən vacib sirlərin açarını tanıyır.

Xəstəm erkən yaşlarında, pisliyinin təşvişə çevrilməyə meyilli olduğu dövrə aid bir xatirə danışmışdı. O, sarı zolaqlı, böyük qanadları iti çıxıntılara malik olan gözəl, iri bir kəpənəyi – yəni qaranquşquyruq – izləyirdi. Kəpənək bir çiçəyin üstünə qonduqda, birdən-birə onu heyvan qarşısında dəhşətli bir təşviş bürüdü və o, qışqıraraq qaçıb getdi.

Bu xatirə təhlil zamanı vaxtaşırı yenidən ortaya çıxır və uzun müddət əldə edə bilmədiyi izahını tələb edirdi. Əvvəlcədən belə bir detalın özünə görə yaddaşda yer tutmadığını, əksinə, daha vacib bir şeyi təmsil edən örtük xatirə kimi, onunla müəyyən şəkildə əlaqəli olduğunu fərz etmək lazım idi. Bir gün o, öz dilində kəpənəyə 'Babuşka, yaşlı nənə' dediklərini, ümumiyyətlə kəpənəklərin ona qadın və qızlar, böcəklər və tırtılların isə oğlan uşaqları kimi göründüyünü söylədi. Deməli, həmin təşviş səhnəsində bir qadın varlığına aid xatirə oyandı. O vaxt kəpənəyin sarı zolaqlarının bir qadının geyindiyi bənzər zolaqlı bir paltara xatırlatdığını irəli sürdüyüm ehtimalı gizlətmək istəmirəm. Bunu yalnız həkimin qaldırılan sualların həlli üçün kombinasiyasının adətən nə qədər yetərsiz olduğunu, həkimin fantaziyasını və təlqinini təhlilin nəticələrinə görə məsul tutmağın nə qədər haqsız olduğunu bir nümunə üzərində göstərmək üçün edirəm.

Tamamilə fərqli bir kontekstdə, bir neçə ay sonra xəstə, kəpənək oturduqda qanadların açılıb bağlanmasının ona qorxulu təsir bağışladığı qeydini etdi. Bu, bir qadının ayaqlarını açması kimi idi və ayaqlar məlum olduğu kimi, uşaqlıq illərində, hətta indi də əhvalının qaranlıqlaşmağa başladığı saat olan Roma 'V' hərfi formasını əmələ gətirirdi.

Bu, heç vaxt mənə gəlməyəcək bir fikirdi, lakin orada üzə çıxan assosiasiya prosesinin tamamilə uşaq xarakterli olması fikrinin dəyərini artırdı. Uşaqların diqqətinin, çox vaxt müşahidə etdiyim kimi, hərəkətsiz formalardan çox hərəkətlər tərəfindən cəlb edildiyini və biz böyüklərin nəzərə almadığı və ya buraxdığı bənzər hərəkətlərə əsasən çox vaxt assosiasiyalar qurduqlarını qeyd edirəm.

Sonra kiçik problem yenidən uzun müddət sakitləşdi. Kəpənək qanadlarının sivri və ya çubuqvari çıxıntılarının cinsiyyət simvolu kimi əhəmiyyət daşıya biləcəyinə dair asan ehtimalı da qeyd etmək istəyirəm.

Bir gün utancaq və qeyri-müəyyən bir xatirə növü ortaya çıxdı, çox erkən, hələ dayədən əvvəl, onu çox sevən bir dayə (uşaq baxıcısı) olmalı idi. Onun adı anasının adı ilə eyni idi. Şübhəsiz ki, o, onun həssaslığına cavab verirdi. Deməli, itmiş ilk sevgi. Lakin biz sonradan əhəmiyyət kəsb edən bir şeyin orada baş verdiyi barədə razılaşdıq.

Sonra o, başqa bir dəfə xatirəsini düzəltdi. Anası ilə eyni ad daşıya bilməzdi, bu onun səhv idi və təbii ki, xatirəsində onunla anasının birləşdiyini sübut edirdi. Onun düzgün adı da ona dolayı yolla yadına düşdü. O, birdən-birə ilk mülkdəki, yığılmış meyvələrin saxlandığı anbara və qabığında sarı zolaqları olan, əla dadlı iri armud növlərindən birinə düşünməli oldu. Onun dilində armud 'Qruşa' adlanır və bu, dayənin də adı idi.

Beləliklə, aydın oldu ki, qovulan kəpənəyin örtük xatirəsinin arxasında dayənin xatirəsi gizlənirdi. Sarı zolaqlar isə onun paltarında deyil, özünün adını daşıyan armudun qabığında idi. Amma xatirənin aktivləşdirilməsi zamanı təşviş haradan gəlirdi? Növbəti kobud kombinasiya belə ola bilərdi: bu qızda o, kiçik uşaq ikən ilk dəfə ayaqlarının hərəkətlərini görmüşdü, bu hərəkətləri Roma rəqəmi V işarəsi ilə qeyd etmişdi, bu hərəkətlər cinsiyyət orqanını əlçatan edirdi. Biz bu kombinasiyadan imtina etdik və əlavə material gözlədik.

Çox qısa müddət sonra bir səhnəyə aid xatirə gəldi, qüsurlu, lakin qorunub saxlanılan hissəsi müəyyən idi. Qruşa yerdə uzanmışdı, yanında bir vedrə və qamışlardan hazırlanmış qısa bir süpürgə var idi; o da orada idi və qız onu incitir və ya qorxudurdu.

Əskik olan hissə başqa yerlərdən asanlıqla əvəz edilə bilərdi. O, müalicənin ilk aylarında bir kənd qızına qarşı məcburi bir aşqdan bəhs etmişdi, 18 yaşında gələcək xəstəliyinə səbəb olan hadisəni orada yaşamışdı. O vaxt o, qızın adını açıqlamaqdan çox nəzərəçarpan şəkildə imtina etmişdi. Bu, tamamilə tək bir müqavimət idi; əks halda o, analitik əsas qaydaya heç bir çətinlik çəkmədən itaət edirdi. Amma o, iddia edirdi ki, bu adı tələffüz etməkdən çox utanmalı idi, çünki ad tamamilə kəndli idi; daha əsilzadə bir qız heç vaxt bu adı daşımazdı. Nəhayət öyrənilən ad Matrona idi. Ad anaca bənzəyən bir səslənməyə malik idi. Utanma hissi açıq şəkildə yerini dəyişmişdi. Bu məhəbbətlərin yalnız ən aşağı təbəqədən olan qızlara aid olması faktından o, utanmırdı, yalnız addan utanırdı. Əgər Matrona ilə baş verən macəra Qruşa səhnəsi ilə ortaq bir şeyə malik idisə, onda utanc hissi bu erkən hadisəyə qaytarılmalı idi.

O, başqa bir dəfə Yan Hus haqqında hekayəni eşidəndə ondan çox təsirləndiyini və diqqətinin onun odun yığınına daşınan quru budaq dəstələrində qaldığını danışmışdı. Husa qarşı olan bu rəğbət tam müəyyən bir şübhə doğurur; mən bunu gənc xəstələrdə tez-tez tapmışam və həmişə eyni şəkildə izah edə bilmişəm. Onlardan biri hətta Husun taleyinin dramatik işlənməsini təqdim etmişdi; o, dramını gizli saxladığı aşqının obyektini itirdiyi gün yazmağa başlamışdı. Hus odla ölür, o, eyni şərti yerinə yetirən digərləri kimi, keçmiş enuretiklərin qəhrəmanına çevrilir. Xəstəm özüm Husun odun yığınındakı quru budaq dəstələrini uşaq baxıcısının süpürgəsi (qamış dəstəsi) ilə əlaqələndirirdi.

Bu material Qruşa ilə olan səhnənin xatirəsindəki boşluğu doldurmaq üçün təbii şəkildə birləşdi. O, qız yeri yuyarkən ona baxaraq otağa sidik edirdi və qız buna cavab olaraq əlbəttə ki, zarafat xarakterli bir kastrasiya təhdidi səsləndirirdi⁵³.

Oxucuların bu erkən uşaqlıq epizodunu niyə bu qədər ətraflı nəql etdiyimi artıq təxmin edə bilib-bilmədiklərini bilmirəm⁵⁴. Bu, ilkin səhnə ilə onun taleyində həlledici rol oynayan sonrakı məcburi sevgi arasında vacib bir əlaqə qurur və üstəlik, bu məcburiyyəti izah edən bir sevgi şərtini tətbiq edir.

Qızın yerdə, çamaşır yuyarkən, diz çökmüş, arxa hissəsini irəli uzatmış və belini üfüqi saxlamış halda olduğunu gördükdə, ananın cinsi akt səhnəsində tutduğu mövqeyi onda yenidən tapdı. O, ona ana oldu; həmin təsvirin⁵⁵ aktivləşməsi nəticəsində yaranan cinsi oyanma onu bürüdü və o, o vaxt yalnız sidik atma kimi başa düşdüyü atasının hərəkətinə bənzər şəkildə ona qarşı kişi kimi davrandı. Onun yerə sidik atması əslində bir başdan çıxarma cəhdi idi və qız, sanki onu başa düşmüş kimi, ona kastrasiya hədəsi ilə cavab verdi.

İlkin səhnədən qaynaqlanan məcburiyyət, Qruşa ilə olan bu səhnəyə keçdi və onun vasitəsilə təsirini davam etdirdi. Lakin sevgi şərti, ikinci səhnənin təsirini sübut edən bir dəyişikliyə uğradı; o, qadının mövqeyindən həmin mövqedəki fəaliyyətinə keçdi. Bu, məsələn, Matrona ilə olan təcrübədə aydın oldu. O, (sonradan) malikanəyə aid olan kənddə gəzinti etdi və gölün kənarında, göldə çamaşır yumaqla məşğul olan diz çökmüş bir kənd qızını gördü. Üzünü hələ görməmiş olsa da, dərhal və qarşıdurulmaz bir şiddətlə çamaşır yuyan qıza aşiq oldu. O, mövqeyi və fəaliyyəti ilə Qruşanın yerini tutmuşdu. İndi Qruşa ilə olan səhnənin məzmununa aid olan utancın matrona adı ilə necə əlaqələndirildiyini başa düşürük.

Qruşa səhnəsinin məcburi təsirini bir neçə il əvvəl baş verən aşiq olma tutması daha da aydın göstərir. Evə xidmət edən gənc bir kənd qızı ona uzun müddətdir xoş gəlirdi, lakin o, ona yaxınlaşmamağı özündə bacarmışdı. Bir gün onu otaqda tək tapanda aşiq olma hissi onu bürüdü. Onu yerdə, çamaşır yumaqla məşğul, yanında vedrə və süpürgə ilə, uşaqlığındakı qızın tam olaraq olduğu kimi tapdı.

Həyatında bu qədər əhəmiyyətli olan qəti obyekt seçimi belə, burada qeyd edilməyən ətraflı şəraiti ilə eyni sevgi şərtindən asılı və ilkin səhnədən Qruşa səhnəsi vasitəsilə sevgi seçimini idarə edən məcburiyyətin bir davamı kimi özünü göstərir. Əvvəlki bir yerdə xəstədə sevgi obyektini alçaltmağa çalışmasını tanıdığımı qeyd etmişdim. Bu, ondan üstün olan bacısının təzyiqinə qarşı reaksiyaya aid edilə bilər. Ancaq o vaxt bu motivin (S. 142) özbaşına təbiətinin tək həlledici olmadığını, əksinə, daha dərin bir müəyyənləşdirmənin saf erotik motivlər tərəfindən örtüldüyünü göstərməyə söz vermişdim. Yeri yuyan, lakin mövqeyinə görə alçaldılmış dayənin xatirəsi bu motivləşdirməni üzə çıxardı. Sonrakı bütün sevgi obyektləri, təsadüfən vəziyyətin təsiri ilə ilk ana əvəzinə çevrilmiş olan bu birinin əvəzedici şəxsləri idi. Xəstənin kəpənək qarşısındakı təşviş məsələsinə aid ilk fikri, sonradan asanlıqla ilkin səhnəyə (saat beş) uzaqdan edilmiş bir işarə kimi tanına bilər. Qruşa səhnəsinin kastrasiya hədəsi ilə əlaqəsini, özü də tərcümə etməyi bacardığı xüsusi zəkalı bir yuxu ilə təsdiqlədi. O dedi: Yuxumda bir adam arıya qanadlarını qoparırdı. Eşşəkarısı? soruşmalı oldum, bununla nə nəzərdə tutursunuz? – Bəli, bədənində sarı zolaqlar olan, sancan həşərat. Bu, sarı zolaqlı armud olan Qruşaya edilmiş bir işarə olmalıdır. – Deməli, eşşəkarısı nəzərdə tutursunuz, deyə düzəltməli oldum. – Eşşəkarısı deyilir? Mən həqiqətən eşşəkarısı deyildiyinə inanırdım. (O, bir çox başqaları kimi, simptomatik hərəkətləri ört-basdır etmək üçün xarici dil bacarığından istifadə edirdi.) Amma arı, mən özüməm, S. P. (adının baş hərfləri). Espe, əlbəttə ki, şikəst edilmiş eşşəkarısıdır. Yuxu açıq şəkildə deyir ki, o, kastrasiya hədəsinə görə Qruşadan qisas alacaq.

2,5 yaşlı uşağın Qruşayla olan səhnədəki hərəkəti, ilkin səhnənin bizə məlum olan ilk təsiridir; bu, onu atanın bir nüsxəsi kimi təqdim edir və bizə sonradan 'kişilik' adını qazanacaq istiqamətdəki inkişaf təmayülünü tanımağa imkan verir. Yoldan çıxarmaqla o, valideynlərin cinsi əlaqəsini tamaşaçı kimi davranarkən artıq hazırlanmış olan passivliyə məcbur edilir.

Müalicə tarixindən onu da vurğulamalıyam ki, Qruşa səhnəsinin, yəni həqiqətən xatırlaya bildiyi və mənim təxminim və müdaxiləm olmadan xatırladığı ilk təcrübənin dəf edilməsi ilə müalicənin vəzifəsinin həll olunduğu təəssüratı yaranmışdı. O andan etibarən artıq müqavimətlər yox idi, yalnız toplamaq və birləşdirmək lazımdır. Psixoanalitik terapiyadan alınan təəssüratlar üzərində qurulmuş olan köhnə travma nəzəriyyəsi birdən-birə yenidən qüvvəyə mindi. Tənqidi maraqdan irəli gələrək, xəstəyə öz tarixi haqqında, soyuq ağıla daha xoş gələcək başqa bir baxış bucağını qəbul etdirməyə bir daha cəhd etdim. Qruşayla olan səhnədə şübhə yoxdur, amma bu, öz-özlüyündə heç nə deməkdir və aşağılama təmayülündən irəli gələrək bacıdan uzaqlaşıb xidmətçilərə yönəlmiş olan obyekt seçimi hadisələrindən geriləmə ilə sonradan gücləndirilmişdir. Amma cinsi əlaqənin müşahidəsi, tarixi nüvəsi zərərsiz bir söhbətin müşahidəsi və ya təcrübəsi ola biləcək, sonrakı illərinin fantaziyasıdır. Bəlkə də bəzi oxucular yalnız bu fərziyyələrlə hadisənin başa düşülməsinə yaxınlaşdığımı düşünə bilər; xəstə mənə bu baxış bucağını təqdim etdikdə, məni anlaşılmaz və bir qədər təhqiredici nəzərlərlə süzdü və heç vaxt buna cavab vermədi. Belə bir rasionallaşdırmaya qarşı öz arqumentlərimi yuxarıda kontekst daxilində inkişaf etdirmişəm.

[Qruşa səhnəsi, xəstənin həyatı üçün həlledici olan obyekt seçimi şərtlərini ehtiva etdiyi kimi, bizi qadına qarşı aşağılama təmayülünün əhəmiyyətini şişirtmək səhvindən qoruyur. O, mənə, əvvəllər ilkin səhnəni yuxudan qısa müddət əvvəl aparılan bir heyvan müşahidəsinə heç bir şübhə olmadan yeganə mümkün həll kimi gətirməyi rədd etdiyim zaman haqlı olduğumu təsdiqləməyə imkan verir (S. 176 və davamı). O, xəstənin yaddaşında spontan olaraq və mənim müdaxiləm olmadan üzə çıxmışdı. Ona qayıdan sarı zolaqlı kəpənək qarşısındakı təşviş, onun mənalı bir məzmuna malik olduğunu və ya məzmununa sonradan belə bir məna verməyin mümkün olduğunu sübut edirdi. Yaddaşda çatışmayan bu mənalı hissə, ona müşayiət edən fikirlər və onlara əsaslanan nəticələr ilə qəti şəkildə tamamlana bilərdi. Sonra məlum oldu ki, kəpənək təşvişi canavar təşvişi ilə tamamilə analoq idi; hər iki halda kastrasiya qarşısında təşviş mövcud idi, əvvəlcə kastrasiya təhdidini ilk dəfə ifadə edən şəxsə aid idi, sonra isə filogenetik nümunəyə əsasən birləşməli olduğu digər şəxsə köçürülmüşdü. Qruşa ilə bağlı səhnə 2,5 yaşında baş vermişdi, lakin sarı kəpənəklə bağlı təşviş təcrübəsi şübhəsiz ki, təşviş yuxusundan sonra gəlmişdi. Kastrasiyanın mümkünlüyünə sonrakı anlayışın Qruşa ilə bağlı səhnədən təşvişi sonradan inkişaf etdirdiyini asanlıqla başa düşmək olardı; lakin bu səhnənin özü heç bir qəbuledilməz və ya ehtimalolunmaz detal ehtiva etmirdi, əksinə, şübhə etmək üçün heç bir səbəb olmayan tamamilə adi detallar var idi. Onu uşağın fantaziyasına aid etmək üçün heç nə əsas vermir; bu, elə bil ki, mümkün də deyil.

İndi sual yaranır: diz üstü çökərək döşəməni təmizləyən qızın yanında dayanan oğlanın sidik ifrazında onun cinsi həyəcanının sübutunu görmək hüququmuz varmı? Bu halda, bu oyanma, həm ilkin səhnənin reallığını, həm də 2,5 ildən əvvəl heyvanlarda aparılan müşahidəni təsdiqləyən əvvəlki bir təəssüratın təsirini sübut edərdi. Yoxsa həmin vəziyyət tamamilə zərərsiz idi, uşağın sidik ifrazı sadəcə təsadüfi idi və bütün səhnə, oxşar vəziyyətlər əhəmiyyətli kimi tanındıqdan sonra, yalnız xatirələrdə sonradan cinsiləşdirilmişdi?

Burada mən heç bir qərar verməyə cəsarət etmirəm. Deməliyəm ki, psixoanalizin belə suallar verməyə nail olması artıq onun böyük üstünlüyüdür. Amma inkar edə bilmərəm ki, Qruşa ilə bağlı səhnə, analizdə ona düşən rol və həyatda ondan gələn təsirlər, başqa vaxtlar fantaziya ola bilən ilkin səhnəni burada reallıq kimi qəbul etdikdə, ən az məcburi və ən tam şəkildə izah olunur. O, əsasən heç nə qeyri-mümkün iddia etmir; onun reallığının qəbulu, yuxu obrazındakı çoban itlərinin işarə etdiyi heyvan müşahidələrinin stimullaşdırıcı təsiri ilə də tamamilə uyğun gəlir.

Bu qənaətbəxş olmayan yekundan, psixoanalizə giriş mühazirələrində toxunduğum sualın müzakirəsinə keçirəm. Özüm də bilmək istəyirəm ki, xəstəmdə ilkin səhnə fantaziya idi, yoxsa real təcrübə, lakin digər bənzər hallarla bağlı olaraq, bunu həll etməyin əslində çox da vacib olmadığını söyləmək lazımdır. Valideynlərin cinsi əlaqəsinin müşahidəsi, uşaqlıqda başdan çıxarma və kastrasiya təhdidi səhnələri şübhəsiz ki, irsi mülkiyyət, filogenetik mirasdır, lakin onlar eyni zamanda fərdi təcrübənin qazanılması da ola bilər. Xəstəmdə böyük bacı tərəfindən başdan çıxarma mübahisəsiz reallıq idi; valideynlərin cinsi əlaqəsinin müşahidəsi niyə də reallıq olmasın?

Nevrozun ilkin tarixində yalnız onu görürük ki, uşaq öz təcrübəsi kifayət etmədikdə, bu filogenetik təcrübəyə müraciət edir. O, fərdi həqiqətin boşluqlarını tarixdən əvvəlki həqiqətlə doldurur, əcdadların təcrübəsini öz təcrübəsinin yerinə qoyur. Bu filogenetik mirasın tanınmasında mən Yunqla (Şüursuz proseslərin psixologiyası, 1917, mühazirələrimi artıq təsir edə bilməyən bir əsər) tamamilə razıyam; lakin ontogenezin imkanlarını tükəndirmədən izah üçün filogenezə müraciət etməyi metodoloji cəhətdən yanlış hesab edirəm; əcdadların qədim dövrünə könüllü olaraq təsdiq etdiyimiz əhəmiyyəti uşaqlıq dövrünün qədimliyinə niyə inadla inkar etmək istədiklərini başa düşmürəm; filogenetik motivlərin və məhsulların özlərinin, bir çox halda fərdi uşaqlıqdan gələ bilən aydınlaşdırmaya ehtiyac duyduğunu görməzdən gələ bilmərəm və sonda, eyni şərtlərin qorunması fərdi orqanizmdə, bu şərtlərin qədim dövrlərdə yaratdığı və təkrar qazanmağa hazırlıq kimi irs buraxdığı şeyi yenidən canlandırdığına təəccüblənmirəm.

İlkin səhnə ilə başdan çıxarma arasındakı vaxt intervalına (1,5–3,25 yaş) hələ də lal su daşıyıcısını yerləşdirmək lazımdır, o, Qruşa ananın yerini tutduğu kimi, atasının yerini tutmuşdu. Hər iki valideynin xidmətçi şəxslər tərəfindən təmsil olunduğunu nəzərə alsaq da, burada alçaltma təmayülündən danışmağı əsassız hesab edirəm. Uşaq, hələ ona çox az məna kəsb edən sosial fərqləri nəzərə almır və valideynlərə bənzər şəkildə sevgi göstərən aşağı statuslu insanları da valideynlərin ardınca düzür. Bu təmayül, uşağın heyvanlara qarşı aşağılamadan tamamilə uzaq olması səbəbindən, valideynlərin heyvanlarla əvəz edilməsində də heç bir əhəmiyyət kəsb etmir. Belə alçaltmalara əhəmiyyət vermədən, dayı və xalalar valideynlərin yerini tutmaq üçün cəlb edilir, bu da bizim xəstəmiz üçün çoxsaylı xatirələrlə təsdiqlənmişdir.

Eyni dövrə, onun şirniyyatlardan başqa heç nə yemək istəmədiyi, nəticədə onun gedişatı üçün narahat olunduğu qaranlıq bir məlumat da aiddir. Ona, eyni şəkildə yeməkdən imtina edən və sonra gənc yaşda vərəmdən ölən bir dayısı haqqında danışmışdılar. O, üç aylıq ikən ağciyər iltihabı (?) kimi ağır xəstələndiyini və hətta onun üçün ölüm köynəyinin hazırlanmış olduğunu da eşitdi. Onu təşvişə salmaq mümkün oldu, nəticədə o, yeməyə başladı; uşaqlıq illərinin sonrakı dövründə o, təhdid edilən ölümdən qorunmaq üçün bu məcburiyyəti hətta artıqlaması ilə yerinə yetirirdi. O vaxt onun qorunması üçün oyadılan ölüm təşvişi, ana dizenteriya təhlükəsi haqqında xəbərdarlıq etdikdə sonralar yenidən özünü göstərdi; daha sonra isə məcburiyyət nevrozu tutmasını (s. 184) təhrik etdi. Gəlin onların mənşəyinə və mənasına sonrakı hissədə nəzər salmağa çalışaq.

Yemək pozğunluğu üçün ilk nevroz xəstəliyinin əhəmiyyətini nəzərə almaq istəyirəm; belə ki, yemək pozğunluğu, canavar fobiyası və məcburi dindarlıq, pubertetdən sonrakı illərdə nevroz çöküşünə meyillilik yaradan uşaqlıq xəstəliklərinin tam sırasını təşkil edir. Mənə qarşı belə bir arqument irəli sürüləcək ki, az uşaq müvəqqəti iştahasızlıq və ya heyvan fobiyası kimi pozğunluqlardan yayınır. Amma bu arqument mənə çox xoşdur. Hər bir böyüyün nevrozunun, diqqət çəkmək və tanınmaq üçün həmişə kifayət qədər intensiv olmasa da, uşaqlıq nevrozu üzərində qurulduğunu iddia etməyə hazıram. Uşaqlıq nevrozlarının, biz nevroz kimi qəbul etdiyimiz və yalnız sonrakı həyatın təsirlərindən irəli gəldiyini düşünmək istədiyimiz xəstəliklərin anlaşılmasında nəzəri əhəmiyyəti, həmin etirazla yalnız artır. Əgər xəstəmiz yemək pozğunluğu və heyvan fobiyasına əlavə olaraq məcburi dindarlığı da əldə etməsəydi, onun hekayəsi digər insan uşaqlarının hekayəsindən fərqlənməzdi və biz bizi asan səhvlərdən qoruya bilən qiymətli materiallardan məhrum olardıq.

Analiz, xəstənin əziyyətini ümumiləşdirdiyi şikayəti anlamağı gətirməsə, qənaətbəxş olmazdı. Bu şikayət belə idi: dünya ona pərdə ilə örtülmüşdür və psixoanalitik təlim, bu sözlərin mənasız və təsadüfi seçildiyi gözləntisini rədd edir. Pərdə – təkəbbürdür ki – yalnız bir vəziyyətdə, yəni klizma nəticəsində nəcis anal dəliyi keçdikdə yırtıldı. Sonra o, yenidən özünü yaxşı hiss etdi və dünyanı çox qısa bir müddət üçün aydın gördü. Bu 'pərdə'nin yozumu, kəpənək təşvişində olduğu kimi, eyni dərəcədə çətin idi. O, pərdəyə də yapışmadı; pərdə onun üçün 'tenèbres' (qaranlıq) və digər tutulmaz şeylər kimi bir alaqaranlıq hissinə çevrildi.

Müalicədən ayrılmağa az qalmış, o, 'bəxt başlığı' (Glückshaube) ilə dünyaya gəldiyini eşitdiyini xatırladı. Buna görə də o, həmişə ona heç bir pisliyin gələ bilməyəcəyini düşünən xüsusi bir şanslı uşaq kimi baxmışdı. Bu inam, yalnız gonoreya xəstəliyini bədənində ağır zədə kimi qəbul etməyə məcbur olduqda onu tərk etdi. Narsisizminin bu qırılması qarşısında o, çökdü. Biz deyəcəyik ki, o, artıq bir dəfə onunla işləmiş olan bir mexanizmi təkrarladı. Onun canavar fobiyası da, kastrasiyanın mümkün olduğu faktı ilə üzləşdikdə ortaya çıxdı və o, gonoreyanı açıq şəkildə kastrasiyaya bərabər tutdu.

Beləliklə, bəxt başlığı, onu dünyadan və dünyanı ondan pərdələyən pərdədir. Onun şikayəti əslində həyata keçirilmiş bir istək fantaziyasıdır; o, onu ana bətninə qayıtmış kimi göstərir, baxmayaraq ki, bu, dünyadan qaçış istək fantaziyasıdır. Bu belə tərcümə olunmalıdır: Mən həyatda bu qədər bədbəxtəm, ana bətninə qayıtmalıyam.

Amma bu o deməkdir ki, bu simvolik, bir vaxtlar real olmuş pərdə, klizma tətbiqindən sonra kreslonun boşaldıldığı anda yırtılır və onun xəstəliyi bu şərtlə ondan uzaqlaşır? Bu əlaqə bizə cavab verməyə imkan verir: Əgər doğuş pərdəsi yırtılarsa, o, dünyaya baxır və yenidən doğulur. Nəcis uşaqdır, ikinci dəfə daha xoşbəxt bir həyata doğulan kimi. Deməli, bu, Yunqun yaxın vaxtlar diqqətini cəlb etdiyi və nevrotiklərin istək həyatında ona belə dominant mövqe ayırdığı yenidən doğulma fantaziyasıdır.

Tam olsaydı, gözəl olardı. Vəziyyətin bəzi təfərrüatları və xüsusi həyat hekayəsi ilə tələb olunan əlaqəyə diqqət yetirmək bizə yozumu daha da davam etdirməyə məcbur edir. Yenidən doğulma şərti ondan ibarətdir ki, ona bir kişi klizma tətbiq etsin (bu kişini o, yalnız sonra məcburiyyətdən özü əvəz etmişdir). Bu yalnız o deməkdir ki, o, ana ilə eyniləşib, kişi atanı oynayır, klizma isə toxumlanma aktını təkrarlayır, nəticəsində nəcis uşaq – yenidən o – doğulur. Beləliklə, yenidən doğulma fantaziyası kişidən cinsi doyum şərti ilə sıx bağlıdır. İndi tərcümə belədir: Yalnız o, kişini əvəz etmək, ananı əvəz etmək, atadan doyum almaq və ona uşaq doğurmaq icazəsi alarsa, xəstəliyi ondan uzaqlaşar. Beləliklə, yenidən doğulma fantaziyası burada yalnız homoseksual istək fantaziyasının qüsurlu, senzuralanmış təsviri idi.

Daha yaxından nəzər salsaq, əslində xəstənin sağalma şərtində yalnız belə adlandırılan ilkin səhnəni təkrarladığını qeyd etməliyik: O vaxt o, ananın yerinə keçmək istəyirdi; nəcis uşağı, əvvəllər fərz etdiyimiz kimi, həmin səhnənin özündə istehsal etmişdir. O, hələ də cinsi həyatı üçün həlledici olan, həmin yuxu gecəsində təkrarlanması xəstəliyinin başlanğıcını qoyan səhnəyə, sanki sehrli şəkildə, bəndidir. Pərdənin yırtılması gözlərin açılmasına, pəncərələrin açılmasına analoqdur. İlkin səhnə sağalma şərtinə çevrilmişdir.

Şikayət və istisna ilə ifadə olunanları, bütün mənasını açıqlayan bir vahidə asanlıqla birləşdirmək olar. O, ana bətninə qayıtmaq istəyir, sadəcə yenidən doğulmaq üçün deyil, orada atanın cinsi əlaqəsi zamanı atadan zərbə almaq, ondan doyum almaq və ona uşaq doğurmaq üçün.

Atadan doğulmuş olmaq, əvvəlcə nəzərdə tutduğu kimi, ondan cinsi doyum almaq, ona uşaq hədiyyə etmək, kişiliyini qurban verərək və anal erotika dilində ifadə etsək: bu istəklərlə ataya fiksasiya dövrəsi bağlanır, beləliklə homoseksuallıq özünün ən yüksək və ən intim ifadəsini tapmışdır⁵⁶.

Məncə, bu nümunədən ana bətni və yenidən doğulma fantaziyalarının mənası və mənşəyi üzərinə işıq düşür. Birincisi, tez-tez bizim halda olduğu kimi, ataya bağlılıqdan qaynaqlanır. İnsan ana bətninə qayıtmaq istəyir ki, cinsi əlaqədə ananın yerinə keçsin, atanın yanında onun yerini tutsun. Yenidən doğulma fantaziyası, ehtimal ki, mütəmadi olaraq anayla insest əlaqəsi fantaziyasının yumşaldılması, bir növ eufemizmi, H. ifadəsi ilə desək, onun analoji qısaltmasıdır. Silbererin istifadə etdiyi ifadə. İnsan ananın genitaliyasında olduğu vəziyyətə qayıtmaq istəyir, burada kişi öz penisi ilə eyniləşir, onun tərəfindən təmsil olunur. Beləliklə, hər iki fantaziya, müvafiq olaraq kişinin və ya qadının mövqeyindən asılı olaraq, atayla və ya anayla cinsi əlaqə qurmaq istəyini ifadə edən qarşılıqlı əlaqəli elementlər kimi açılır. Xəstəmizin şikayətində və sağalma şərtində hər iki fantaziyanın, yəni hər iki insest istəyinin birləşmiş olması ehtimalını rədd etmək olmaz.

Təhlilin son nəticələrini rəqibin nümunəsinə uyğun olaraq yenidən şərh etmək cəhdini bir daha edirəm: Xəstə, tipik ana bətni fantaziyasında dünyadan qaçışından şikayət edir və sağalmasını yalnız tipik bir yenidən doğulma kimi görür. Bu sonuncunu, üstünlük təşkil edən xarakterinə uyğun olaraq anal simptomlarda ifadə edir. Anal yenidən doğulma fantaziyası nümunəsinə əsasən, istəklərini arxaik simvolik ifadə vasitələri ilə təkrarlayan uşaqlıq səhnəsini özünə uyğunlaşdırıb. Onun simptomları, sanki belə bir ilkin səhnədən qaynaqlanırmış kimi bir-biri ilə əlaqələnir. Bu bütün geri dönüş yoluna, həll etmək üçün çox tənbəl olduğu bir həyat vəzifəsi ilə qarşılaşdığına və ya aşağılıqlarına güvənməmək üçün bütün səbəblərə malik olduğuna və belə tədbirlərlə özünü alçalmadan ən yaxşı şəkildə qoruya biləcəyinə inandığına görə qərar verməli idi.

Əgər bədbəxt adam dörd yaşında, nevrozunun başladığı, babasının dərzi və canavar haqqında hekayəsi ilə qızışdırılan və şərh edilməsi belə bir ilkin səhnənin mövcudluğunu zəruri edən bir yuxu görməsəydi, bu hamısı yaxşı və gözəl olardı. Təəssüf ki, Yunq və Adlerin nəzəriyyələrinin bizə təmin etmək istədiyi asanlıqlar, bu kiçik, lakin toxunulmaz faktlar qarşısında uğursuzluğa düçar olur. Məsələlər necə durur ki, yenidən doğulma fantaziyasının əksinə, ilkin səhnənin yenidən doğulma fantaziyasının əksi olması deyil, daha çox ilkin səhnənin törəməsi olması daha çox ehtimal olunur. Bəlkə də xəstənin həmin vaxt, doğumundan dörd il sonra, artıq yenidən doğulmağı istəmək üçün çox kiçik olduğunu qəbul etmək olar. Amma bu sonuncu arqumenti geri götürməliyəm; mənim öz müşahidələrim sübut edir ki, uşaqların imkanlarını az qiymətləndiriblər və artıq onlara nə qədər güvənmək lazım olduğunu bilmirik⁵⁷.

IX. Xülasələr və problemlər

Yuxarıdakı təhlil hesabatının oxucusunun, xəstəmdə xəstəliyin yaranması və inkişafı haqqında aydın bir mənzərə yaratmağı bacarıb-bacarmadığını bilmirəm. Daha çox qorxuram ki, belə olmayıb. Amma, təsvirimin sənətinə digər vaxtlar tərəf tutmasam da, bu dəfə yüngülləşdirici şəraitin lehinə çıxış etmək istəyirəm. Bu, daha əvvəl heç vaxt ələ alınmamış bir vəzifə idi, ruh həyatının bu qədər erkən mərhələlərini və bu qədər dərin qatlarını təsvir etmək idi və bu vəzifəni pis həll etmək, ondan qaçmaqdansa yaxşıdır; üstəlik, bu qaçışın qorxaq üçün bəzi təhlükələrlə əlaqəli olduğu deyilir. Beləliklə, insan daha çox cəsarətlə göstərir ki, öz aşağılığının şüuru onu geri saxlamayıb.

Halın özü xüsusi olaraq əlverişli deyildi. Uşaqlıq haqqında məlumatların zənginliyini təmin edən, uşağı böyüyün vasitəsi ilə öyrənməyə imkan verən şey, təhlilin ən ağır parçalanmaları və təsvirdəki uyğun qüsurlar hesabına başa gəlməli idi. Şəxsi xüsusiyyətlər, bizimkindən fərqli milli xarakter, empatiya qurmağı çətinləşdirdi. Xəstənin mehriban və qarşı tərəflə əlaqə quran şəxsiyyəti, kəskin zəkası, incə təfəkkürü və tam cilovlanmamış həvəs həyatı arasındakı məsafə, nəzəriyyəni çətinləşdirən çox uzun bir hazırlıq və tərbiyə işini zəruri etdi. Təsvir üçün ən çətin vəzifələr qoyan belə bir işin xarakterinə görə, xəstənin özü tamamilə günahsızdır. Biz böyüklərin psixologiyasında psixi prosesləri şüurlu və şüursuz olaraq ayırmağı və hər ikisini aydın sözlərlə təsvir etməyi uğurla bacarmışıq. Uşaqlarda bu fərqləndirmə bizi demək olar ki, tək qoyur. İnsan tez-tez nəyi şüurlu, nəyi isə şüursuz adlandırmaq istədiyini bildirməkdə çətinlik çəkir. Hakim mövqeyə keçmiş və sonrakı davranışlarına görə şüurlu olanlarla bərabər tutulmalı olan proseslər, uşaqlarda belə olsa, şüurlu olmamışdır. Niyə olduğunu asanlıqla başa düşmək olar; uşaqlarda şüurlu olan hələ bütün xarakterlərini qazanmamışdır, hələ inkişaf mərhələsindədir və dil təsəvvürlərinə çevrilmə qabiliyyətinə tam malik deyildir. Bizim adətən etdiyimiz, yəni hadisənin şüurda qavrayış kimi ortaya çıxması ilə müəyyən bir psixi sistemin (biz onu konvensional olaraq adlandırmalıyıq, lakin eyni zamanda şüur (Bw sistemi) adlandırırıq) tərkib hissəsi olması arasındakı qarışdırma, böyüklərin psixoloji təsvirində zərərsizdir, lakin kiçik uşaqların təsviri üçün aldadıcıdır. «Şüuröncəsi»nin tətbiqi də burada çox faydalı deyil, çünki uşağın şüuröncəsi böyüyün şüuröncəsi ilə eyni dərəcədə üst-üstə düşməyə bilər. Beləliklə, insan qaranlığın aydın tanındığını qəbul etməklə kifayətlənir.

Burada təsvir olunan kimi bir işin psixoanalizin bütün nəticələrini və problemlərini müzakirəyə çıxarmaq üçün səbəb ola biləcəyi aydındır. Bu, sonsuz və əsassız bir iş olardı. İnsan, tək bir işdən hər şeyi öyrənə bilməyəcəyini, onunla hər şeyi həll edə bilməyəcəyini və buna görə də onun ən aydın göstərdiyi şeylər üçün ondan istifadə etməklə kifayətlənməli olduğunu qəbul etməlidir. Psixoanalizdə izahat vəzifəsi ümumiyyətlə dar çərçivədədir. Diqqət çəkən simptom yaranmalarının izahı, onların mənşəyinin açılması ilə aparılır; insanın bu yolla çatdığı psixi mexanizmlər və həvəs prosesləri izah edilməli deyil, təsvir edilməlidir. Bu son iki məqam haqqında müəyyən edilənlərdən yeni ümumi nəticələr əldə etmək üçün çox sayda belə yaxşı və dərin təhlil edilmiş işlər tələb olunur. Onları əldə etmək asan deyil, hər biri illərlə iş tələb edir. Beləliklə, bu sahələrdə irəliləyiş yalnız yavaş-yavaş baş verə bilər. Əlbəttə, bir sıra insanlarda psixi səthi "qazımaq" və buraxılanları müəyyən bir fəlsəfi cərəyanın himayəsi altında yerləşdirilən spekulyasiya ilə əvəz etmək kifayəti ilə yetinmək təşviqi çox güclüdür. Bu üsulun xeyrinə praktik ehtiyaclar da irəli sürülə bilər, lakin elmin ehtiyacları heç bir əvəzləyici ilə ödənilə bilməz.

Xəstəmin cinsi inkişafının sintetik icmalını tərtib etməyə çalışacağam, burada ən erkən əlamətlərdən başlaya bilərəm. Onun haqqında eşitdiyimiz ilk şey, digər təcrübələrə əsaslanaraq, lakin ehtiyatla, cinsi sahədə baş verən bir prosesin nəticəsi kimi qəbul etmək istədiyim iştahanın pozulmasıdır. İlk tanınan cinsi təşkilatlanma kimi, cinsi oyanmanın yemək həvəsinə ilkin söykənməsinin hələ də mənzərəyə hakim olduğu, kannibal və ya oral adlanan təşkilatlanmanı nəzərdə tutmalı olmuşam. Bu mərhələnin birbaşa ifadələrini gözləmək olmaz, lakin baş vermiş pozulmalarda əlamətlər müşahidə oluna bilər. Yemək həvəsinin zəifləməsi – əlbəttə, digər səbəblərə də malik ola bilər – bizə cinsi oyanmanın orqanizm tərəfindən öhdəsindən gəlinə bilmədiyini göstərir. Bu mərhələnin cinsi məqsədi yalnız kannibalizm, yəni yemək ola bilər; xəstəmizdə bu, daha yüksək mərhələdən geriləmə nəticəsində təşviş şəklində üzə çıxır: canavar tərəfindən yeyilmək təşvişi. Bu təşvişi biz belə tərcümə etməli idik: ata tərəfindən cinsi əlaqəyə məruz qalmaq. Məlumdur ki, çox irəli yaşlarda, qızlarda pubertet dövründə və ya dərhal sonra, cinsi imtina anoreksiya ilə ifadə olunan bir nevroz mövcuddur; onu cinsi həyatın bu oral mərhələsi ilə əlaqələndirmək olar. Aşiq paroksizminin zirvəsində ("səni məhəbbətdən yeyərdim") və kiçik uşaqlarla incə münasibətdə, böyüyün özünü uşaq kimi apardığı hallarda, oral təşkilatın məhəbbət məqsədi yenidən ortaya çıxır. Başqa bir yerdə mən fərziyyə irəli sürmüşəm ki, xəstəmizin atasının özü "incə sövgü" tərbiyəsi var idi, kiçik canavar və ya itlə oynayır və zarafatla onu yeyəcəyi ilə hədələyirdi (S. 152). Xəstə bu fərziyyəni transferdəki diqqət çəkən davranışı ilə yalnız təsdiqlədi. Hər dəfə müalicənin çətinlikləri qarşısında transferə geri çəkildikdə, o, yeməklə və sonra bütün mümkün pis rəftarlarla hədələyirdi, bu isə hamısı məhəbbətin ifadəsi idi.

Dil istifadəsi bu oral cinsi mərhələnin bəzi qalıqlarını daimi olaraq qəbul etmişdir, "iştah açıcı" məhəbbət obyektindən danışır, sevgilini "şirin" adlandırır. Xatırlayırıq ki, kiçik xəstəmiz də yalnız şirin şeylər yemək istəyirdi. Şirniyyatlar, konfetlər yuxularda müntəzəm olaraq incəlikləri, cinsi doyumları təmsil edir.

Görünür, bu mərhələyə də bir təşviş aiddir (əlbəttə, pozulma halında), həyat təşvişi kimi ortaya çıxır və uşağa uyğun hesab edilən hər şeyə yapışa bilər. Xəstəmizdə bu, onun yemək istəksizliyini dəf etmək, hətta onu aşmağa yönəltmək üçün istifadə olundu. Yemək pozğunluğunun mümkün mənbəyinə, çox danışılan fərziyyənin əsasında, bir çox sonrakı təsirlərin mənbəyi olan cinsi əlaqənin müşahidəsinin 1,5 yaşına, yemək çətinliklərindən əvvəlki dövrə düşdüyünü xatırladığımız zaman yönləndirilirik. Bəlkə də fərz edə bilərik ki, o, cinsi yetkinləşmə proseslərini sürətləndirdi və beləliklə, nəzərə çarpmayan olsa da, birbaşa təsirlər göstərdi.

Əlbəttə, mən də bilirəm ki, bu dövrün simptomatikasını, canavar təşvişini, yemək pozğunluğunu cinsəlliyə və onun pregenital təşkilat mərhələsinə diqqət yetirmədən başqa və daha sadə şəkildə izah etmək olar. Nevrotik əlamətləri və hadisələrin əlaqəsini nəzərə almaq istəməyən şəxs bu başqa izahı üstün tutacaq və mən ona mane ola bilmərəm. Cinsi həyatın bu başlanğıcları haqqında göstərilən dolayı yollarla olmasa, inandırıcı bir şeyi müəyyən etmək çətindir.

Qruşa ilə olan səhnə (2,5 yaş) bizə kiçik xəstəmizi, bəlkə də vaxtından əvvəl olması istisna olmaqla, normal tanınmağa layiq olan bir inkişafın başlanğıcında göstərir: Ata ilə eyniləşmə, kişiliyin təmsili olaraq sidik ifrazı erotizmi. O, tamamilə ilkin səhnənin təsiri altındadır. Ata ilə eyniləşməni biz indiyə qədər narsisistik kimi qəbul etmişik, ilkin səhnənin məzmununa görə, onun artıq genital təşkilat mərhələsinə uyğun gəldiyini inkar edə bilmərik. Kişi genital orqanı öz rolunu oynamağa başlamışdır və bacının başdan çıxarması təsiri altında bunu davam etdirir.

Lakin belə bir təəssürat yaranır ki, başdan çıxarma yalnız inkişafı təşviq etmir, hətta daha yüksək dərəcədə onu pozur və yönləndirir. O, kişi genital orqanının fəaliyyəti ilə əsasən uyğun gəlməyən passiv cinsi məqsəd verir. İlk xarici maneə, Nanyanın kastre edilmə işarəsi ilə (3,5 yaşında) hələ də qorxaq olan genital təşkilat qırılır və ondan əvvəlki sado-mazoxist anal təşkilat mərhələsinə geri qayıdır; bu mərhələ, bəlkə də, digər uşaqlarda olduğu kimi eyni dərəcədə yüngül əlamətlərlə keçilmiş olardı.

Sado-mazoxist anal təşkilatın oral təşkilatın təkamülü olduğunu asanlıqla görmək olar. Onu fərqləndirən obyekt üzərində zorakı əzələ hərəkəti, sonra cinsi məqsəd kimi ləğv edilən yemək üçün hazırlayıcı akt kimi yerini tapır. Hazırlayıcı akt müstəqil məqsədə çevrilir. Əvvəlki mərhələyə nəzərən yenilik əsasən, qəbul edən, passiv orqanın ağız zonasından ayrılıb anal zonasında formalaşmasından ibarətdir. Burada biologik paralellər və ya insanın pregenital təşkilatlarının bəzi heyvan siniflərində daimi olaraq saxlanılan quruluşların qalıqları kimi qəbul edilməsi çox aydındır. Tədqiqat həvəsinin komponentlərindən təşkil olunması bu mərhələ üçün də xarakterikdir.

Anal erotizm nəzərəçarpan şəkildə özünü büruzə vermir. Nəcis, sadizmin təsiri altında, şirin mənasını hücum mənası ilə dəyişdirmişdir. Sadizmin mazoxizmə çevrilməsində, cinsi olmayan digər sahələrdəki inkişaf proseslərinə işarə edən günah hissi də iştirak edir.

Başdan çıxarma, cinsi məqsədin passivliyini qoruyaraq öz təsirini davam etdirir. İndi o, sadizmin böyük bir hissəsini onun passiv qarşılığı olan mazoxizmə çevirir. Passivlik xarakterini tamamilə onun hesabına yazmaq olub-olmadığı sual altındadır, çünki 1,5 yaşlı uşağın cinsi əlaqəni müşahidəyə reaksiyası artıq əsasən passiv idi. Cinsi birgə oyanma, əlbəttə ki, aktiv hissənin də ayırd edilə bildiyi bir nəcis ifrazatı ilə nəticələndi. Cinsi istəklərinə hökm edən və fantaziyalarda ifadə olunan mazoxizmin yanında, sadizm də mövcudluğunu qoruyur və kiçik heyvanlara qarşı təzahür edir. Onun cinsi araşdırması başdan çıxarmadan başlayaraq, əsasən iki problemi — uşaqların haradan gəldiyini və genital orqanın itirilməsinin mümkün olub-olmadığını — nəzərə alaraq, həvəs təhriklərinin təzahürləri ilə iç-içə keçir. O, sadistik meyillərini kiçik uşaqların nümayəndələri kimi kiçik heyvanlara yönəldir.

Biz təsviri dördüncü doğum gününə yaxın bir vaxta qədər apardıq; bu vaxtda yuxu 1,5 yaşındakı cinsi əlaqə müşahidəsini sonradan təsirli edir. İndi baş verən prosesləri nə tam olaraq dərk edə, nə də kifayət qədər təsvir edə bilərik. İntellektual inkişafın irəliləməsi sayəsində indi başa düşülə bilən obrazın aktivləşdirilməsi, təzə bir hadisə kimi, lakin həm də başdan çıxarmaya analoq olan xarici müdaxilə kimi, yeni bir travma kimi təsir edir. Dayandırılmış genital təşkilat bir anda yenidən qurulur, lakin yuxuda həyata keçirilən irəliləyiş saxlanıla bilmir. Əksinə, yalnız sıxışdırma ilə bərabərləşdirilə bilən bir proses nəticəsində yeninin rədd edilməsi və onun fobiya ilə əvəz olunması baş verir.

Beləliklə, sado-mazoxist anal təşkilat, indi başlayan heyvan fobiyası fazasında da mövcudluğunu davam etdirir, yalnız ona təşviş əlamətləri qarışır. Uşaq həm sadistik, həm də mazoxist fəaliyyətlərini davam etdirir, lakin onların bir hissəsinə qarşı təşvişlə reaksiya verir; sadizmin əksinə çevrilməsi daha da irəliləyişləri ehtimal edir.

Təşviş yuxusunun təhlilindən sıxışdırmanın kastre edilmənin dərk edilməsinə bağlandığını nəticə çıxarırıq. Yeni olan, qəbul edilməsi fallusla bağlı qazancı itirməyə səbəb olacağı üçün rədd edilir. Daha diqqətli bir nəzərdən keçirmə təxminən aşağıdakı nəticəni ortaya qoyur: Sıxışdırılan, qazancın təsiri altında formalaşmış genital mənada homoseksual mövqeyidir. Lakin bu, şüursuzluq üçün qorunur və təcrid olunmuş daha dərin bir təbəqə kimi təşkil olunur. Bu sıxışdırmanın hərəkətverici qüvvəsi, homoseksual cinsi məqsədin passivliyi ilə uzun müddət əvvəlcədən hazırlanmış münaqişəyə girən genital orqanın narsisistik kişiliyi kimi görünür. Deməli, sıxışdırma kişiliyin bir uğurudur.

İnsanı buradan psixoanalitik nəzəriyyənin bir hissəsini dəyişdirməyə təhrik edən bir cəhd olar. İnsan, əl ilə tutulur kimi hiss edir ki, sıxışdırma və nevroz formalaşması kişiliyə və qadınlığa aid təməllər arasındakı münaqişədən, yəni biseksuallıqdan irəli gəlir. Ancaq bu yanaşma qüsurludur. Bir-birinə zidd olan iki cinsi təhrikdən biri Mənə uyğundur, digəri isə narsisistik marağı incidir; buna görə də sıxışdırmaya məruz qalır. Bu halda da sıxışdırma, cinsi təməllərdən birinin xeyrinə, mənim (Ich) tərəfindən həyata keçirilir. Digər hallarda kişilik və qadınlıq arasında belə bir münaqişə mövcud deyil; yalnız qəbul edilməyi tələb edən, lakin mənim (Ich) müəyyən qüvvələrinə zidd olan və buna görə də özünün rədd edildiyi bir cinsi təməl var. Cinsəlliyin daxilindəki münaqişələrdən daha çox, cinsəllik və mənəvi mənim (Ich) təmayülləri arasında yaranan digər münaqişələrə rast gəlinir. Bizim halımızda belə bir mənəvi münaqişə yoxdur. Biseksuallığın sıxışdırma motivasiyası kimi vurğulanması çox dar olardı; mənim (Ich) və cinsi təməllər (libido) arasındakı münaqişənin vurğulanması bütün hadisələri əhatə edir.

Adler tərəfindən formalaşdırılan 'kişi etirazı' nəzəriyyəsinə qarşı, sıxışdırmanın heç də həmişə kişiliyin tərəfini tutmadığını və qadınlığa aid olmadığını qeyd etmək lazımdır; böyük və geniş hadisə siniflərində sıxışdırmaya məruz qalan məhz kişilikdir.

Bizim halımızda sıxışdırma prosesinin daha ədalətli qiymətləndirilməsi, narsisistik kişiliyə yeganə motivasiya kimi əhəmiyyətini inkar edəcəkdi. Yuxu zamanı yaranan homoseksual mövqe o qədər intensivdir ki, kiçik insanın məni (Ich) onunla başa çıxmaqda aciz qalır və sıxışdırma prosesi vasitəsilə ondan qurtulur. Bu məqsədlə köməkçi olaraq, ona zidd olan genital orqanın narsisistik kişiliyi cəlb edilir. Bütün narsisistik təhriklərin Məndən təsir göstərdiyi və Məndə qaldığı, sıxışdırmaların isə libidinal obyekt yüklənmələrinə qarşı yönəldildiyi yalnız yanlış anlaşılmaların qarşısını almaq üçün bildirilməlidir.

Tamamilə üstəsindən gəlməyimiz bəlkə də mümkün olmayan sıxışdırma prosesindən, yuxudan ayılma zamanı yaranan vəziyyətə tərəf yönələk. Əgər yuxu prosesi zamanı homoseksuallıq (qadınlıq) üzərində qələbə çalan həqiqətən kişilik olsaydı, indi artıq açıq şəkildə kişi xarakteri daşıyan aktiv cinsi təməlin hökmran olduğunu tapmalı idik. Bu barədə heç bir söz gedə bilməz, cinsi təşkilatın əsas xüsusiyyəti dəyişməyib, sadistik-anal mərhələ mövcudluğunu davam etdirir və hökmran olaraq qalıb. Kişiliyin qələbəsi yalnız hökmran təşkilatın passiv cinsi məqsədlərinə (mazoxist, lakin qadın olmayan) təşvişlə reaksiya verilməsində özünü göstərir. Qalib gələn kişilik cinsi təhriki mövcud deyil, yalnız passiv olan və ona qarşı müqavimət göstərmə var.

Adi olmayan, lakin vacib olan aktiv-kişi və passiv-qadın ayrımının oxucuya yaratdığı çətinlikləri təsəvvür edə bilirəm və buna görə təkrarlardan qaçmaq istəmirəm. Beləliklə, yuxudan sonrakı vəziyyəti aşağıdakı kimi təsvir etmək olar: Cinsi istəklər parçalanmışdır, şüursuzda genital təşkilatlanma mərhələsinə çatılmış və çox intensiv homoseksuallıq qurulmuşdur; bunun üzərində (şüurda virtual olaraq) əvvəlki sadistik və əsasən mazoxistik cinsi axın mövcuddur, Mən cinsəlliklə olan münasibətini ümumilikdə dəyişdirmişdir, o, cinsəllikdən imtina vəziyyətindədir və hökmran olan mazoxistik məqsədləri təşvişlə rədd edir, eyni şəkildə ki, daha dərin homoseksual məqsədlərə fobiya yaradaraq reaksiya vermişdir. Beləliklə, yuxunun uğuru daha çox kişiliyin bir axınının qələbəsi deyil, qadın və passiv bir axına qarşı reaksiya idi. Bu reaksiyaya kişilik xarakteri vermək zorakı olardı. Mənim cinsi istəklərim yoxdur, yalnız özünü qorumaq və narsisizmini davam etdirmək marağı var.

İndi fobiyaya nəzər salaq. O, genital təşkilatlanma səviyyəsində yaranmışdır və bizə təşviş histeriyasının nisbətən sadə mexanizmini göstərir. Mən, onu üstün təhlükə kimi qiymətləndirdiyi şeydən, yəni homoseksual doyumdan təşviş inkişafı ilə qorunur. Lakin sıxışdırma prosesi göz ardı edilə bilməyəcək bir iz buraxır. Qorxulan cinsi məqsədin bağlandığı obyekt, şüur qarşısında başqa bir obyekt ilə əvəz olunmalıdır. Ata qarşısındakı yox, canavar qarşısındakı təşviş şüurlu olur. Fobiyanın yalnız bir məzmunla yaranması ilə də kifayətlənmir. Canavar bir müddət sonra aslanla əvəz olunur. Kiçik heyvanlara qarşı sadistik təhriklərlə, rəqiblərin, mümkün olan kiçik uşaqların nümayəndələri kimi onlara qarşı fobiya rəqabət aparır. Kəpənək fobiyasının yaranması xüsusilə maraqlıdır. Bu, yuxuda canavar fobiyasını yaradan mexanizmin təkrarı kimidir. Təsadüfi bir təkanla köhnə bir hadisə aktivləşir, Qruşayla olan səhnə, hansının ki, kastrasiya hədəsi sonradan təsirini göstərir, halbuki hadisə baş verərkən heç bir təsir bağışlamamışdı⁵⁸.

Demək olar ki, bu fobiyaların yaranmasına daxil olan təşviş kastrasiya təşvişidir. Bu ifadə, təşvişin homoseksual libidonun sıxışdırılmasından yarandığına dair baxışa ziddiyyət təşkil etmir. Hər iki ifadədə eyni proses nəzərdə tutulur: Mən homoseksual istək təhrikindən libidonu çəkir, bu isə sərbəst üzən təşvişə çevrilir və sonra fobiyalarda bağlanır. Birinci ifadədə yalnız Məni hərəkətə gətirən motiv qeyd olunur.

Daha yaxından nəzər saldıqda, xəstəmizin bu ilk xəstəliyinin (yemək pozğunluğunu nəzərə almasaq) fobiyanın seçilməsi ilə tükənmədiyi, əksinə, təşviş simptomları ilə yanaşı konversiya hadisələrinin də mövcud olduğu real bir histeriya kimi başa düşülməli olduğu aşkarlanır. Homoseksual təhrikin bir hissəsi onun iştirak etdiyi orqanda saxlanılır; bağırsaq bundan sonra və sonrakı dövrdə histerik şəkildə təsirlənmiş bir orqan kimi davranır. Şüursuz, sıxışdırılmış homoseksuallıq bağırsağa geri çəkilmişdir. Məhz bu histeriya hissəsi sonrakı xəstəliyin həllində ən yaxşı xidmətləri göstərdi.

İndi bizə məcburiyyət nevrozunun daha mürəkkəb vəziyyətlərini nəzərdən keçirmək üçün cəsarət çatmamalıdır. Gəlin vəziyyəti bir daha nəzərdən keçirək: üstünlük təşkil edən mazoxist və sıxışdırılmış homoseksual cinsi axın, buna qarşı histeriya inkarı ilə məşğul olan Mən; hansı proseslər bu vəziyyəti məcburiyyət nevrozu vəziyyətinə çevirir?

Bu çevrilmə daxili inkişaf yolu ilə deyil, xaricdən gələn başqa təsir nəticəsində baş verir. Onun görünən nəticəsi, ön planda olan və indiyə qədər canavar fobiyasında ifadə olunan ata ilə əlaqənin indi məcburi dindarlıqda ifadə olunmasıdır. Bu xəstədə baş verən prosesin, Totem və Tabu əsərində totem heyvanının ilahiliyə münasibəti haqqında irəli sürdüyüm iddianın qəti təsdiqini verdiyini qeyd etmədən keçə bilmərəm. Orada Allah təsəvvürünün totemin inkişafı olmadığını, əksinə, hər ikisinin ortaq kökündən asılı olaraq ondan ayrılıb yüksəldiyini müəyyən etdim. Totem ilk ata əvəzidir, Allah isə atanın insan obrazını yenidən qazandığı daha sonrakı əvəzdir. Biz bunu xəstəmizdə də belə tapırıq. O, canavar fobiyasında totemist ata əvəzi mərhələsini keçir, bu mərhələ indi kəsilir və onunla ata arasında yaranan yeni münasibətlər nəticəsində dindarlıq fazası ilə əvəz olunur.

Bu dəyişikliyə səbəb olan təsir, ana vasitəsilə din təlimləri və müqəddəs tarixlə tanışlıqdır. Nəticə tərbiyənin istədiyi kimi olur. Sadist-mazoxist cinsi təşkilatına yavaş-yavaş son qoyulur, canavar fobiyası tezliklə yox olur, cinsəlliyin təşvişlə rədd edilməsinin yerini onun daha yüksək formadakı boğulması alır. Dindarlıq uşağın həyatında üstünlük təşkil edən qüvvəyə çevrilir. Lakin bu üstələmələr mübarizəsiz baş vermir; küfr düşüncələri bu mübarizələrin əlaməti kimi görünür və nəticədə dini mərasimlərin məcburi şişirdilməsi yerləşir.

Bu patologik hadisələri nəzərə almasaq, deyə bilərik ki, din bu halda fərdin tərbiyəsində ona həvalə edilən bütün vəzifələri yerinə yetirdi. O, cinsi istəkləri onlara sublimasiya və möhkəm dayaq təklif edərək nəzarət altına aldı, ailəvi münasibətləri dəyərdən saldı və insanların böyük icması ilə əlaqə qurmasına imkan verərək hədələnən təcridlənmənin qarşısını aldı. Vəhşi, qorxmuş uşaq sosial, ədəbli və tərbiyə oluna bilən oldu.

Dini təsirin əsas hərəkətverici qüvvəsi, doğum tarixinin təsadüfi uyğunluğu ilə ona xüsusilə yaxın olan Məsih obrazı ilə eyniləşmə idi. Burada sıxışdırılmanı zəruri edən ataya olan həddindən artıq sevgi nəhayət ideal sublimasiyada çıxış yolu tapdı. Məsihin icazəsi ilə, artıq Allah adlanan atanı, dünyəvi atada boşalmağı nağıl axtaran eyni həvəslə sevmək olardı. Bu sevgini sübut etmək üçün olan yollar din tərəfindən göstərilmişdi və fərdi sevgi cəhdlərindən ayrıla bilməyən günah hissi onlara yapışmırdı. Əgər beləliklə, artıq şüursuz homoseksuallıq kimi basdırılmış ən dərin cinsi axın hələ də boşaldıla bilirdisə, daha səthi mazoxist cəhd, Məsihin əzab hekayəsində, ilahi atanın əmri və şərəfinə işgəncə və qurban verilməsinə icazə verdiyi üçün, çox az imtina ilə misilsiz bir sublimasiya tapdı. Beləliklə, din, kiçik sapmış adamda, doyum, sublimasiya, duyğusal olanlardan təmiz zehni proseslərə diqqətin yayındırılması və möminə təqdim etdiyi sosial əlaqələrin açılması qarışığı ilə öz işini gördü.

Onun dinə qarşı ilkin müqavimətinin üç müxtəlif başlanğıc nöqtəsi var idi. Birincisi, artıq nümunələrini gördüyümüz kimi, bütün yenilikləri rədd etmək onun xarakterinə aid idi. O, bir dəfə tutulmuş libido mövqeyini, tərk edildiyi zaman itki təşvişi və yeni tutulacaq mövqeyin tam əvəz etmə ehtimalına qarşı güvənsizliklə müdafiə edirdi. Bu, mənim Cinsəllik nəzəriyyəsinə dair üç məqalədə fiksasiya qabiliyyəti kimi təqdim etdiyim vacib və fundamental psixoloji xüsusiyyətdir. Yunq onu psixi 'tənbəllik' adı altında nevrotiklərin bütün uğursuzluqlarının əsas səbəbi kimi təqdim etmək istəmişdi. Məncə, haqsız olaraq, o, çox daha uzağa gedir və nevroz olmayanların həyatında da əhəmiyyətli rol oynayır. Libido enerjisinin və eyni qaydada digər enerji yüklənmələrinin asan hərəkətli və ya ağır axan olması, bir çox normal insana və hətta bütün nevrozlulara aid olmayan, indiyə qədər başqa şeylərlə əlaqələndirilməmiş, sanki sadə ədəd kimi daha bölünməyən xüsusi bir xarakterdir. Biz yalnız bir şeyi bilirik: psixi yüklənmələrin hərəkətliliyi xüsusiyyəti yaş artdıqca nəzərə çarpacaq dərəcədə azalır. O, psixoanalitik təsirin sərhədləri üçün bizə göstəricilərdən birini təqdim etdi. Lakin bu psixi plastikliyin adi yaş həddindən çox uzağa qədər davam etdiyi və ya çox erkən itirildiyi bəzi insanlar var. Əgər onlar nevrozlidirsə, eyni şəraitdə belə, başqalarında asanlıqla idarə oluna bilən dəyişikliklərin onlarda geri döndürülə bilmədiyi kəşfi narahatlıq yaradır. Beləliklə, psixi proseslərin çevrilmələrində də, ölçüsü baş verənlərin geri qaytarılmasına qarşı çıxan entropiya anlayışını nəzərə almaq lazımdır.

Ona ikinci hücum nöqtəsini din təliminin özünün Allah-Ata ilə birmənalı münasibətə əsaslanmaması, əksinə, yaranışına hakim olan ambivalent münasibət əlamətləri ilə dolu olması faktı təşkil etdi. O, bu ambivalentliyi öz yüksək inkişaf etmiş ambivalentliyi ilə hiss edir və beş yaşlı bir uşaqdan gözlənilməyən kəskin tənqidi ona bağlayırdı. Lakin şübhəsiz ən əhəmiyyətlisi, dinə qarşı mübarizəsinin patologik nəticələrini onun təsirinə bağlaya biləcəyimiz üçüncü amil idi. Din tərəfindən sublimasiya edilməli olan kişiliyə tələsən axın artıq sərbəst deyildi, əksinə, hissəsi sıxışdırma ilə ayrılmış və beləliklə sublimasiyadan çıxarılmış, ilkin cinsi hədəfinə bağlı qalmışdı. Bu əlaqənin gücü ilə, sıxışdırılmış hissə sublimasiya olunmuş hissəyə yol açmağa və ya onu özünə aşağı çəkməyə can atırdı. Məsih şəxsiyyətini əhatə edən ilk dərin düşüncələr artıq bu sublimasiya olunmuş oğlanın şüursuzluqda saxlanılan ataya qarşı cinsi münasibəti yerinə yetirib-yetirə bilməyəcəyi sualını ehtiva edirdi. Bu cəhdin rədd edilmələri, Allah üçün fiziki şirinliyin onun alçaldılması formasında özünü göstərdiyi, görünüşdə küfr olan məcburi düşüncələrin yaranmasından başqa nəticə vermədi. Bu kompromis formasiyalarına qarşı şiddətli müdafiə mübarizəsi, sonra, təqvanın, Allaha saf sevginin öz müəyyən edilmiş çıxış yolunu tapdığı bütün fəaliyyətlərin məcburi şişirdilməsinə səbəb olmalı idi. Nəhayət, din qalib gəldi, lakin onun həvəs əsaslı təməli, sublimasiya məhsullarının yapışma qabiliyyətindən qat-qat güclü olduğunu sübut etdi. Həyat yeni bir ata əvəzini gətirən kimi, onun təsiri dinə qarşı yönəldi, din tərk edildi və başqası ilə əvəz olundu. Mərhəmətin qadınların təsiri altında (ana və baxıcı) yarandığını, kişi təsirinin isə ondan qurtulmağa imkan verdiyini xatırlayaq.

Sadist-anal cinsi təşkilat zəminində məcburiyyət nevrozunun yaranması, başqa yerdə «Məcburiyyət nevrozuna meyl haqqında» (1913 i) yazdıqlarımı ümumilikdə təsdiqləyir. Lakin əvvəlki güclü histeriya halının mövcudluğu, bu baxımdan bizim hadisəmizi daha qaranlıq edir. Xəstəmizin cinsi inkişafına dair nəzəriyyəni, onun sonrakı dəyişikliklərinə qısa bir nəzər salaraq başa çatdırmaq istəyirəm. Pubertet yaşlarında, onun cinsi hədəfi genital təşkilat olan, adətən adlandırılan, güclü hissi, kişi axını ortaya çıxdı; onun taleyi sonrakı xəstəliyinə qədər olan dövrü doldurur. Bu, birbaşa Qruşa səhnəsinə bağlandı, ondan məcburi, tutmalarla gələn və yox olan aşiq olma xarakterini mənimsədi və uşaq nevrozlarının qalıqlarından gələn ləngimələrlə mübarizə aparmalı idi. Qadına zorla nüfuz etməklə nəhayət tam kişiliyi qazandı; bu cinsi obyekt bundan sonra möhkəm saxlanıldı, lakin o, sahibliyə sevinmədi, çünki bütün əvvəlki mərhələlərin qüvvələrini özündə birləşdirən, kişiyə güclü, tamamilə şüursuz meyl onu həmişə qadın obyektindən uzaqlaşdırır və aralıq dövrlərdə qadından asılılığı şişirtməyə məcbur edirdi. O, müalicəyə qadınla dözə bilmədiyi şikayətini təqdim etdi və bütün iş, ona şüursuz olan kişi ilə münasibətini üzə çıxarmağa yönəldi. Uşaqlığı, formalaşdırılmış şəkildə desək, aktivlik və passivlik arasındakı dalğalanma ilə seçilmişdi, pubertet dövrü kişilik uğrunda mübarizə ilə, xəstəliyin başlanğıcından sonrakı dövr isə kişi təşəbbüsünün obyekti uğrunda mübarizə ilə xarakterizə olunurdu. Xəstəliyinin səbəbi, mənim «məhrum etmə»nin xüsusi halları kimi ümumiləşdirə bildiyim⁵⁹ «nevroz xəstəlik tipləri»nə aid deyil və bu sıralamada bir boşluğa diqqət çəkir. Genital orqanların orqanik xəstəliyi onun kastrasiya təşvişini canlandırdıqda, narsisizmini zədələdikdə və taleyin şəxsi üstünlüyü gözləməsindən imtina etməyə məcbur etdikdə o, çökdü. Deməli, o, narsisistik «məhrum etmədən» xəstələndi. Narsisizminin bu həddindən artıq gücü, cinsi inkişafın ləngiməsinin digər əlamətləri ilə tam uyğun gəlirdi: heteroseksual sevgi seçimi bütün enerjisinə baxmayaraq, özündə bu qədər az psixiki təşəbbüsü cəmləşdirirdi və narsisizmə çox daha yaxın olan homoseksual mövqe, onun şüursuz qüvvəsi kimi bu qədər inadla özünü təsdiqləmişdi. Əlbəttə, psixoanalitik müalicə belə pozuntularda ani bir dəyişiklik və normal inkişafla bərabərləşmə yarada bilməz, yalnız maneələri aradan qaldıra və yolları keçidli edə bilər ki, həyatın təsirləri inkişafı daha yaxşı istiqamətlərə yönəldə bilsin.

Psixoanalitik müalicə tərəfindən üzə çıxarılan, lakin daha da izah edilməyən və buna uyğun olaraq birbaşa təsir göstərilməyən psixiki təbiətinin xüsusiyyətləri kimi aşağıdakıları toplayıram: artıq müzakirə edilmiş olan bərkidilmənin inadkarlığı, ambivalensiya meylinin həddindən artıq inkişafı və arxaik adlandırıla bilən bir konstitusiyanın üçüncü xüsusiyyəti kimi, ən müxtəlif və ziddiyyətli libidinal yüklənmələri hamısını yan-yana funksional saxlamaq qabiliyyəti. Eyni yüklənmələr arasındakı davamlı dalğalanma, hansı ki, həll və irəliləyişi uzun müddət qeyri-mümkün göstərirdi, burada yalnız qısa nəzər sala bildiyim sonrakı dövrün xəstəlik mənzərəsinə hakim idi. Şübhəsiz ki, bu, şüursuzun xarakteristikasından bir cizgi idi, o, xəstədə şüurlu hala gəlmiş proseslərə də davam etmişdi; lakin o, yalnız affektiv təhriklərin nəticələrində özünü göstərirdi, təmiz məntiqi sahələrdə isə əksinə, ziddiyyətlərin və uyğunsuzluqların aşkarlanmasında xüsusi bir bacarıq nümayiş etdirirdi. Beləliklə, onun ruh həyatından, qədim Misir dininin yaratdığı təəssüratı alırdıq, bu din, inkişaf mərhələlərini son məhsullarla birlikdə qoruduğu, ən qədim tanrıları və tanrı mənalılıqlarını ən gənc olanlarla davam etdirdiyi, başqa inkişaf proseslərində dərinlik quruluşuna çevrilən şeyi bir müstəviyə yaydığı üçün bizim üçün bu qədər təsəvvürolunmaz olur.

İndi bu xəstəlik hadisəsi haqqında bildirmək istədiyim şeyi başa çatdırdım. Onun qaldırdığı çoxsaylı problemlərdən yalnız ikisi xüsusi vurğulanmağa layiq görünür. Birincisi, fəlsəfi «kateqoriyalar» kimi həyat təəssüratlarının yerləşdirilməsini təmin edən, filogenetik olaraq daşınan sxemlərə aiddir. Onların insan mədəniyyət tarixinin çöküntüləri olduğu fikrini müdafiə etmək istəyirəm. Uşağın valideynlərlə münasibətini əhatə edən Edip kompleksi onlara aiddir, daha doğrusu, bu növün ən yaxşı tanınmış nümunəsidir. Təcrübələr irsi sxemə uyğun gəlmədikdə, onlarda fantaziyada yenidən işlənmə baş verir; bu işlənmənin detallarını izləmək şübhəsiz faydalı olardı. Məhz bu hallar sxemin müstəqil mövcudluğunu bizə sübut etmək üçün əlverişlidir. Çox vaxt sxemin fərdi təcrübəyə qalib gəldiyini müşahidə edə bilərik; məsələn, bizim halda, əksinə bir Edip kompleksinə baxmayaraq, ata uşağın cinsəlliyinin kastratoru və təhdidçisinə çevrilir. Süd anasının ana yerini tutması və ya onunla birləşməsi digər bir təsirdir. Sxemə qarşı təcrübənin ziddiyyətləri uşaq konfliktlərinə zəngin maddə təqdim edən kimi görünür.

İkinci problem bundan uzaq deyil, lakin qat-qat əhəmiyyətlidir. Dörd yaşlı uşağın reaktivləşdirilmiş ilkin səhnəyə qarşı davranışını nəzərə alsaq⁶⁰, hətta bu səhnəni təcrübə edərkən 1,5 yaşlı uşağın daha sadə reaksiyalarını düşünsək belə, uşağın bu prosesdə müəyyən bir təyini çətin bilik, anlamağa hazırlıq kimi bir şeyin iştirak etdiyi fikrini özümüzdən uzaqlaşdırmaq çətindir⁶¹. Bu nədən ibarət ola bilər, hər hansı bir təsəvvürdən qaçır; biz yalnız heyvanların geniş instinktiv bilikləri ilə möhtəşəm bir analogiyaya malikik.

Əgər insanda da belə bir instinktiv mülkiyyət olsaydı, onun cinsi həyatının proseslərinə xüsusilə aid olması təəccüblü olmazdı, baxmayaraq ki, o, yalnız bunlarla məhdudlaşa bilməz. Bu instinktiv olan, Şüursuz-un nüvəsi olardı; sonradan qazanılacaq insan ağılı tərəfindən taxtdan salınan və üstünə yığılan, lakin çox vaxt, bəlkə də hamıda, daha yüksək psixi prosesləri özünə doğru çəkmə qüvvəsini qoruyan primitiv bir zehni fəaliyyət. Sıxışdırma bu instinktiv səviyyəyə qayıdış olardı və insan nevroza qabiliyyəti ilə öz böyük yeni qazancını ödəyər, nevrozların mümkünlüyü ilə əvvəlki instinktivə bənzər mərhələnin mövcudluğunu sübut edərdi. Erkən uşaqlıq yuxularının əhəmiyyəti isə ondadır ki, onlar Şüursuz-a sonrakı inkişaf tərəfindən udulmasından qoruyan bir maddə təqdim edirlər.

Psixi həyatda irsi, filogenetik olaraq qazanılmış anı vurğulayan bənzər düşüncələrin müxtəlif tərəflərdən ifadə olunduğunu bilirəm, hətta onlara psixoanalitik qiymətləndirmədə yer verməyə çox hazır olunduğunu düşünürəm. Onlar mənə yalnız psixoanaliz fərdi olaraq qazanılmışın təbəqələrindən keçdikdən sonra, düzgün instansiyalar ardıcıllığına riayət edərək irsi olanın izlərinə düşəndə qəbul edilə bilən görünür⁶².