Psixoanalizin bir çətinliyi

Dərhal girişdə qeyd etmək istəyirəm ki, mən intellektual çətinliyi nəzərdə tutmuram, yəni psixoanalizi alıcının (dinləyicinin və ya oxucunun) başa düşməsi üçün əlçatmaz edən bir şeyi deyil, əksinə affektiv çətinliyi nəzərdə tuturam: psixoanalizin alıcının hisslərini özündən uzaqlaşdırdığı, belə ki, onun maraq və ya inam göstərməyə daha az meyilli olduğu bir şeyi. Göründüyü kimi, hər iki növ çətinlik eyni nəticəyə gətirib çıxarır. Bir məsələ üçün kifayət qədər rəğbət bəsləyə bilməyən şəxs, onu asanlıqla başa düşməyəcək.

Hələ tamamilə maraqsız təsəvvür etdiyim oxucuya hörmət olaraq, bir az daha geniş izahat verməliyəm. Psixoanalizdə çox sayda fərdi müşahidə və təəssüratdan nəhayət ki, libidolar nəzəriyyəsi adı ilə tanınan bir nəzəriyyə formalaşdı. Məlum olduğu kimi, psixoanaliz sözdə sinir pozğunluqlarının aydınlaşdırılması və aradan qaldırılması ilə məşğul olur. Bu problem üçün hücum nöqtəsi tapılmalı idi və ruhun həvəs həyatında axtarmaq qərarına gəldilər. Beləliklə, insan həvəs həyatı haqqında fərziyyələr sinirliyə baxışımızın təməlini təşkil etdi.

Məktəblərimizdə tədris edilən psixologiya, biz ondan ruh həyatının problemləri haqqında soruşduqda, çox az məmnunluq verən cavablar verir. Lakin heç bir sahədə onun məlumatları həvəslər sahəsində olduğu qədər kasıb deyil.

Burada ilkin istiqaməti necə qurmaq istədiyimiz bizə buraxılıb. Populyar baxış, fərdi qorumağa çalışan və nəsil verməyə çalışan həvəslərin nümayəndələri kimi aclıq və məhəbbəti ayırır. Bu qədər aydın olan ayrılığa qoşularaq, psixoanalizdə də Mən-həvəslərini (özünüqoruma həvəslərini) cinsi həvəslərdən ayırırıq və cinsi həvəsin ruh həyatında təzahür etdiyi gücü, Mən-həvəslərindəki aclıq, hakimiyyət iradəsi və s. analoq olan bir şey kimi Libido — cinsi istək — adlandırırıq.

Bu fərziyyənin əsasında sonra ilk əhəmiyyətli kəşfi edirik. Öyrənirik ki, nevroz xəstəliklərinin başa düşülməsində cinsi həvəslərə çox daha böyük əhəmiyyət kəsb edir, nevrozlar demək olar ki, cinsi funksiyanın spesifik xəstəlikləridir. Bir insanın ümumiyyətlə nevroza tutulub-tutulmaması libidonun miqdarından və onun təmin edilməsi və təmin etməklə boşaldılması imkanından asılıdır. Xəstəliyin forması fərdin cinsi funksiyanın inkişaf yolunu necə keçməsindən və ya bizim dediyimiz kimi, libidosunun inkişafı ərzində yaşadığı fiksasiyalardan asılıdır. Və psixiki təsir göstərmənin müəyyən, çox sadə olmayan texnikası ilə nevrozların bəzi qruplarını eyni anda aydınlaşdırmaq və geri qaytarmaq vasitəsinə malikik. Terapevtik səylərimiz ən yaxşı nəticəni, Mən-həvəsləri ilə cinsi həvəslər arasındakı münaqişədən yaranan nevrozların müəyyən bir sinfində verir. İnsanda belə bir hal baş verir ki, fərdi aşan cinsi həvəslərin tələbləri Mənə onun özünüqorumasını və ya özünə hörmətini təhdid edən təhlükə kimi görünür. Sonra Mən müdafiəyə keçir, cinsi həvəslərə arzulanan təminatı imtina edir və onları sinir simptomları kimi özünü büruzə verən əvəzedici təminatın həmin dolambaçlı yollarına məcbur edir.

Psixoanalitik terapiya sonra sıxışdırma prosesini nəzərdən keçirməyə və münaqişəni sağlamlıqla uyğun gələn daha yaxşı nəticəyə yönəltməyə nail olur. Anlayışsız düşmənlik sonra cinsi həvəslərin qiymətləndirilməsini bizə birtərəfli kimi ittiham edir: İnsanın cinsi maraqlardan başqa maraqları da var. Biz bunu heç bir an unutmadıq və ya inkar etmədik. Bizim birtərəfliliyimiz, bütün quruluşları kimyəvi cazibə qüvvəsinə gətirən kimyagerin birtərəfliliyinə bənzəyir. O, buna görə cazibə qüvvəsini inkar etmir, onun qiymətləndirilməsini fizikə buraxır.

Terapevtik iş zamanı xəstədə libidonun paylanmasına diqqət yetirməliyik, libidosunun hansı obyekt təsəvvürlərinə bağlandığını araşdırırıq və onu azad edirik ki, Mənin ixtiyarına verilsin. Bu zaman insanlarda libidonun ilkin, əsas paylanması haqqında çox qəribə bir təsəvvürə gəldik. Fərdi inkişafın əvvəlində bütün libidonun (bütün erotik tələbatın, bütün sevmə qabiliyyətinin) öz şəxsiyyətinə bağlandığını, dediyimiz kimi, öz Mənini doldurduğunu qəbul etməli idik. Yalnız sonra böyük həyat tələbatlarının ödənilməsinə uyğun olaraq libido Məndən xarici obyektlərə axır, nəticədə libidinal həvəsləri belə tanımağa və Mən həvəslərindən fərqləndirməyə imkan qazanırıq. Bu obyektlərdən libido yenidən ayrıla və Mənə geri çəkilə bilər.

Mənin libidonu özündə saxladığı vəziyyəti, öz əksinə vurulan gənc Narzis haqqında yunan əfsanəsini xatırlayaraq, narsisizm adlandırırıq.

Beləliklə, fərdə narsisizmdən obyekt sevgisinə doğru irəliləmə xüsusiyyətini veririk. Lakin heç vaxt Mənin bütün libidosunun obyektlərə keçdiyinə inanmırıq. Həmişə müəyyən miqdarda libido Məndə qalır, yüksək inkişaf etmiş obyekt sevgisinə baxmayaraq, müəyyən dərəcədə narsisizm davam edir. Mən, obyektlər üçün nəzərdə tutulmuş libidonun axdığı və obyektlərdən geri axan böyük bir ehtiyatdır. Obyekt libidosu əvvəlcə Mən libidosu idi və yenidən Mən libidosuna çevrilə bilər. Şəxsiyyətin tam sağlamlığı üçün onun libidosunun tam hərəkətliliyini itirməməsi vacibdir. Bu münasibəti canlandırmaq üçün, qatı maye maddəsi ilə psevdopodiyalar (yalancı ayaqcıqlar) göndərən, maddənin içərisinə uzandığı, lakin istənilən vaxt geri çəkilə bilən və beləliklə protoplazma kütləsinin formasının bərpa olunduğu bir protoplazma orqanizmini düşünürük.

Bu işarələrlə təsvir etməyə çalışdığım şey, nevrozların libido nəzəriyyəsidir; bu nəzəriyyəyə əsasən, bu xəstəlik vəziyyətlərinin mahiyyəti haqqındakı bütün anlayışlarımız və onlara qarşı terapevtik yanaşmamız qurulur. Libido nəzəriyyəsinin şərtlərini normal davranış üçün də qəbul etdiyimiz aydındır. Biz kiçik uşağın narsisizmindən danışırıq və ilkin insanın həddindən artıq güclü narsisizminə aid edirik ki, o, düşüncələrinin hər şeyə qadirliyinə inanır və buna görə də xarici dünyada hadisələrin axarını sehr texnikası ilə təsir etmək istəyir.

Bu girişdən sonra, ümumi narsisizmin, insanlığın öz-sevgisinin, indiyə qədər elmi tədqiqat tərəfindən üç ağır zərbə aldığını izah etmək istəyirəm. a) İnsan tədqiqatının başlanğıcında, Günəş, Ay və planetlər Yer ətrafında dairəvi orbitlərdə hərəkət edərkən, onun məskəni olan Yerin kainatın mərkəzində sakit durduğuna inanırdı. O, duyğu qavrayışlarının təsirinə sadəlövh şəkildə tabe olurdu, çünki Yerin hərəkətini hiss etmirdi və harada azad şəkildə ətrafa baxa bilsə, xarici dünyanı əhatə edən bir dairənin mərkəzində olduğunu görürdü. Lakin Yerin mərkəzi mövqeyi ona kainatdakı hökmran rolunun təminatı kimi görünürdü və bu, özünü bu dünyanın sahibi kimi hiss etməyə meylli olması ilə yaxşı uyğun gəlirdi.

Bu narsisistik illüziyanın məhv edilməsi bizim üçün on altıncı əsrdə Nik. Kopernikin adı və əsəri ilə bağlıdır. Çox uzun müddət əvvəl Pifaqorçular Yer kürəsinin üstün mövqeyinə şübhə ilə yanaşmışdılar və Samoslu Aristarx eramızdan əvvəl üçüncü əsrdə Yerin Günəşdən çox kiçik olduğunu və bu göy cisminin ətrafında fırlanmasını açıq şəkildə bildirmişdi. Beləliklə, Kopernikin böyük kəşfi də ondan əvvəl artıq edilmişdi. Lakin bu kəşf ümumi tanınma qazandıqda, insanın özünəməxsus sevgisi ilk, yəni kosmoloji zərbəni almış oldu.

b) İnsan mədəni inkişafı prosesində özündən aşağı olan heyvanlara hökmranlıq etməyə başladı. Amma bu hökmranlıqla kifayətlənməyərək, öz təbiəti ilə heyvanlar arasında uçurum yaratmağa başladı. O, heyvanlara ağlı olmadığını bildirdi, özünə ölməz ruh mənsub etdi və heyvanlar aləmi ilə olan ortaq bağları qırmağa imkan verən yüksək ilahi mənşəyə istinad etdi. Maraqlıdır ki, bu qürur və təkəbbür kiçik uşağa, ibtidai insana və ilk insana hələ də yaddır. Bu, sonrakı iddialı inkişafın nəticəsidir. İbtidai insan Totemizm mərhələsində qəbiləsini heyvan əcdadına bağlamağı ayıb saymırdı. Həmin qədim təfəkkür tərzinin məhsulu olan mif tanrıların heyvan formasına girməsinə imkan verir və ilk dövrlərin incəsənəti tanrıları heyvan başlı təsvir edir. Uşaq öz təbiəti ilə heyvanın təbiəti arasında heç bir fərq hiss etmir; nağıllarda heyvanların düşünməsinə və danışmasına təəccüblənmədən icazə verir; insan ataya aid olan təşviş affektini itə və ya ata köçürür, lakin bunu atanı aşağılamaq məqsədi güdmədən edir. Yalnız böyüdüyü zaman heyvanlardan o qədər uzaqlaşacaq ki, insanı heyvan adı ilə təhqir edə biləcək.

Biz hamımız bilirik ki, tədqiqatlar Ç. Darvinin, onun həmkarlarının və sələflərinin işləri yarım əsrdən bir az çox vaxt əvvəl insanın bu qüruruna son qoydu. İnsan heyvanlardan nə daha aşağı, nə də daha üstündür; o, özü heyvanlar silsiləsindən törəmişdir, bəzi növlərə daha yaxın, digərlərinə isə daha uzaq qohumdur. Onun sonradan əldə etdiyi nailiyyətlər, bədən quruluşunda və psixi qabiliyyətlərində mövcud olan bərabərlik əlamətlərini silə bilmədi. Bu isə insan narsisizminə vurulan ikinci, yəni bioloji zərbədir.

c) Üçüncü zərbə, yəni psixoloji təbiətli olan zərbə, bəlkə də ən çox təsir edir.

İnsan, xaricdə alçaldılmış olsa belə, öz ruhu daxilində suveren olduğunu hiss edir. O, Məninin nüvəsində öz tələblərinə uyğun olub-olmadığını yoxlamaq üçün öz təhriklərini və hərəkətlərini izləyən bir nəzarət orqanı yaratmışdır. Əgər onlar bu tələblərə uyğun gəlmirsə, amansızcasına ləngidilir və geri çəkilir. Onun daxili qavrayışı, yəni şüur, psixi proseslərdə baş verən bütün əhəmiyyətli hadisələr haqqında Məni məlumatlandırır və bu məlumatlarla idarə olunan iradə Mənin əmr etdiyi şeyləri yerinə yetirir, müstəqil şəkildə baş vermək istəyən şeyləri dəyişdirir. Çünki bu ruh sadə bir şey deyil, əksinə, bir-birinə tabe olan və tabeçilik edən instansiyaların iyerarxiyası, bir-birindən müstəqil olaraq icraya can atan impulsların qarışıqlığıdır; bu, həvəslərin və xarici aləmlə əlaqələrin çoxluğuna uyğun gəlir, onların bir çoxu bir-birinə zidd və bir-biri ilə uyuşmazdır. Funksiyanın icrası üçün ən yüksək instansiyanın hazırlanan hər şeydən xəbərdar olması və təsirini göstərmək üçün iradəsinin hər yerə çatması zəruridir. Ancaq Mən həm xəbərlərin tam və etibarlı olmasına, həm də əmrləri üçün keçid yollarının mövcudluğuna əminlik hissi keçirir.

Müəyyən xəstəliklərdə, əlbəttə ki, məhz bizim araşdırdığımız nevrozlarda vəziyyət fərqlidir. Mən narahatlıq hissi keçirir, öz evində, yəni ruhdakı gücünün sərhədləri ilə qarşılaşır. Qəfildən haradan gəldiyi bilinməyən fikirlər peyda olur; insan onları qovmaq üçün heç nə edə bilmir. Bu yad qonaqlar Mənə tabe olanlardan daha güclü görünür; onlar iradənin digər hallarda sınanmış bütün güc vasitələrinə müqavimət göstərir, məntiqi inkarlarla dəyişməz qalır, reallığın əks iddiaları ilə toxunulmaz olur. Və ya yadın impulsuna bənzəyən impulslar gəlir, elə ki, Mən onları inkar edir, lakin yenə də onlardan qorxmalı və onlara qarşı ehtiyat tədbirləri görməlidir. Mən özünə deyir: bu xəstəlikdir, yad bir işğaldır, o, diqqətini gücləndirir, lakin niyə bu qədər qəribə şəkildə iflic olmuş kimi hiss etdiyini başa düşə bilmir.

Psixiatriya belə hallarda ruhun həyatına pis, yad ruhların sızdığını inkar edir, lakin başqa heç nə demir, yalnız çiyin çəkərək: degenerasiya, irsi meyllilik, konstitusional aşağılıq! Psixoanaliz bu qorxulu xəstəlik hallarını aydınlaşdırmağı qarşısına məqsəd qoyur, diqqətli və uzun araşdırmalar aparır, köməkçi anlayışlar və elmi konstruksiyalar yaradır və nəhayət Mənə belə deyə bilir: "Sənə yad heç nə daxil olmayıb; ruhunun özünün bir hissəsi sənin məlumatından və iradənin hakimiyyətindən yayınmışdır. Buna görə də müdafiədə bu qədər zəifsən; gücünün bir hissəsi ilə digər hissəsinə qarşı mübarizə aparırsan, xarici düşmənə qarşı etdiyin kimi bütün gücünü birləşdirə bilmirsən. Həm də səninlə əks mövqedə duran və sənə asılı olmayan bu hissə, ruhi qüvvələrinin ən pis və ya ən əhəmiyyətsiz hissəsi deyil. Günah, deməliyəm ki, sənin özündədir. Sən cinsi həvəslərinlə istədiyin kimi rəftar edə biləcəyinə və onların niyyətlərinə ən kiçik diqqət yetirməyə ehtiyacın olmadığına inandığın zaman gücünü artıq qiymətləndirmisən. Onlar da üsyan edib, təzyiqdən yayınmaq üçün öz qaranlıq yollarına düşüblər, sənə artıq xoş gəlməyən bir şəkildə öz hüquqlarını qazanıblar. Bunu necə bacardıqlarını və hansı yolları keçdiklərini sən bilmirsən; yalnız bu işin nəticəsi, əziyyət kimi qəbul etdiyin simptom sənin məlumatına çatıb. Sən onu öz qovulmuş həvəslərinin törəməsi kimi tanımır və onun onların əvəzedici ödənişi olduğunu bilmirsən.

"Bütün bu proses yalnız bir şərtlə mümkündür: sən başqa bir vacib nöqtədə də səhv edirsən. Sən ruhdakı hər şeyi, əgər kifayət qədər vacibsə, şüurunun sənə xəbər verəcəyinə etibar edirsən. Və əgər ruhdakı bir şey haqqında xəbər almadınsa, inamla qəbul edirsən ki, o, orada yoxdur. Bəli, sən o qədər irəli gedirsən ki, 'ruhi' anlayışını 'şüurlu', yəni sənə məlum olanla eyni hesab edirsən, ruhdakı həyatda şüura məlum ola biləcəyindən daim daha çox şeyin baş verdiyinə dair ən aydın sübutlara baxmayaraq. Bu bir nöqtədə öyrədilməyə icazə ver! Səndəki ruhi olan sənə Şüurlu olanla eyni deyil; ruhdakı bir şeyin baş verməsi və onun sən tərəfindən dərk edilməsi fərqli şeylərdir. Adətən, etiraf edirəm ki, şüura xəbər xidməti ehtiyacların üçün kifayət edir. Sən daha vacib olan hər şeyi öyrəndiyinə dair illüziyada yaşaya bilərsən. Amma bəzi hallarda, məsələn, belə bir həvəs konfliktində, o, iflasa uğrayır və sənin iradən biliyindən kənara çıxa bilmir. Lakin bütün hallarda bu məlumatlar şüuruna çatma baxımından natamam və çox vaxt etibarsızdır; üstəlik, hadisələr haqqında çox vaxt yalnız onlar artıq baş verib bitdikdən və sən onlarda heç nəyi dəyişə bilməyəcəyin halda xəbər tutursan. Kim, hətta xəstə olmasan belə, ruhunda nələr qaynadığını, nələrdən xəbərsiz olduğunu və ya hansı məlumatların səhv verildiyini qiymətləndirə bilər? Sən tam bir mütləq hökmdar kimi davranırsan, yüksək saray məmurlarının məlumatları ilə kifayətlənir və xalqın səsinə qulaq asmaq üçün aşağılara enmir. Özünə dön, dərinliklərinə nüfuz et və əvvəlcə özünü tanımağı öyrən; sonra niyə xəstələnməli olduğunu başa düşəcəksən və bəlkə də xəstələnməkdən yayınacaqsan.

Psixoanaliz beləliklə, mənəni aydınlaşdırmaq istəyirdi. Lakin cinsəlliyin həvəs həyatının bizdə tamamilə idarə olunmadığı və psixi proseslərin özlüyündə şüursuz olduğu, yalnız qeyri-tam və etibarsız bir qavrayış vasitəsilə mənəyə əlçatan olduğu və ona tabe olduğu haqqındakı iki izah, aşağıdakı iddia ilə eyni məna daşıyır: Mən öz evimdə ağa deyiləm. Onlar bir-birləri ilə öz-sevginin üçüncü təhqirini təşkil edirlər, mən buna psixoloji təhqir demək istəyirəm. Buna görə də təəccüblü deyil ki, psixoanalizin «Mən»i ona öz lütfünü göstərmir və ona inamı inadla rədd edir.

Çox az adam, şüursuz ruhi proseslərin qəbulunun elm və həyat üçün nə qədər ağır nəticələri olan bir addım demək olacağını aydın dərk etmiş olar.

Ancaq əlavə etməyi tələsirik ki, bu addımı ilk növbədə psixoanaliz atmayıb. Sələflər sırasında tanınmış filosofları, hər şeydən əvvəl isə şüursuz «iradəsi» psixoanalizin ruhi həvəslərinə bərabər tutulmalı olan böyük mütəfəkkir Şopenhaueri göstərmək lazımdır. Həmin düşünür, sözləri ilə unudulmaz bir təsir yaradaraq, insanları hələ də kifayət qədər qiymətləndirilməyən cinsi istəklərinin əhəmiyyəti haqqında xəbərdar etmişdir. Psixoanalizin yeganə üstünlüyü ondadır ki, o, narsisizm üçün son dərəcə xoşagəlməz olan iki tezi — cinsəlliyin psixi əhəmiyyəti və ruhi həyatın şüursuzluğu haqqında — abstrakt şəkildə «iddia etmir», əksinə, hər bir fərdi birbaşa maraqlandıran və bu problemlərə münasibət bildirməyə məcbur edən material üzərində sübut edir. Amma məhz buna görə də böyük filosofun adından hələ də çəkinən və ona qarşı nifrət və müqavimət göstərən şəxslərin diqqətini öz üzərinə çəkir.