Bölüm 8. «İnfanta» münasibət modeli

Əbədi uşaq — Çarəsizliyin tələsi.

1. AD VƏ MƏNA

Transkripsiya və Etimologiya: Modelin adı «İnfanta» titulundan gəlir — bu titulu XIV əsrin əvvəllərində İspaniyada taxtın birbaşa varisi olmayan bütün kral övladlarına verirdilər. Lakin daha dərin, latın «İnfans» sözünə gedən etimoloji mənada bu «uşaq» və ya «danışa bilməyən» deməkdir. Müasir aviasiyada bu termin iki yaşa qədər uşaqlara tətbiq edilir — onlar ayrıca yer tutmur, valideynin qucağında oturur, tamamilə ondan asılıdır.

Psixoanalizin məntiqinə əsaslanaraq desək, bu, erkən inkişaf mərhələsindəki fiksasiyadır. Metodikamızın kontekstindəki «İnfanta» — yetkin bir insanın yaşına və zahiri müstəqilliyinə baxmayaraq, uşaq düşüncəsini saxladığı psixoloji münasibət modelidir. Bu, münasibətlərdə həyatı üçün məsuliyyəti başqasının çiyninə yükləyərək, öz ehtiyaclarının ödənilməsini və «valideyn-uşaq» üslubunda qayğı tələb edən insanın arxetipidir.

Obrazın kökləri ailə dinamikasına gedir. Metodikanın terminologiyasında «İnfanta» — müstəqillik və yetkinlik üzərindən təhlükəsizlik və himayənin prioritetləşdirilməsidir. Bu, insanın şüurlu və ya şüursuz şəkildə səhv etmək hüququndan imtina etdiyi, lakin idarə olunan, qorunan olmağı üstün tutduğu modeldir.

2. ŞÜAR VƏ İNANCLAR

«İnfanta» ruh halında olan insanlar tez-tez himayəyə gizli ehtiyaclarını ifşa edən fikirlər səsləndirir. Bu modelə xas, daxili dialoqunda mantra kimi eşidilən üç əsas inanc bunlardır:

«Hər bir insanın mütləq bir dayağı olmalıdır». (Müstəqilliyin qeyri-mümkün və ya ölümcül təhlükəli olduğuna inanc).

«Mənə hər şey olar, mən günahkar deyiləm». (Səhvlər üçün məsuliyyəti şəraitə, taleyə və ya başqa insanlara keçirmək).

«Mənim əvəzimə qərar verin, mən necə yaxşı olduğunu bilmirəm». (Hətta məişət məsələlərindəki qərar qəbulundan imtina, hərəkət üçün xarici impuls axtarışı)

3. İNFORMASİYA BLOKU: TARİX, ƏDƏBİYYAT VƏ PSİXOLOGİYA

«Mən özüm seçim edə bilmirəm». Müəyyən bir yaşdan sonra hər yetkin şəxsiyyət müstəqil qərarlar qəbul etməyi bacarmalıdır. Bu yetkinliyin aksiomudur. Lakin elə insanlar var ki, hətta geyim seçimindəki çətinliyi yaşayırlar. Onlara mütləq kimsə hansı rəngi seçməli olduğunu deməlidir — çünki istənilən hərəkət üçün xarici impulsa ehtiyac duyurlar. Xarici komanda olmadan iradə mühərriki sönür.

Yetkin olmayan düşüncə sahiblərinin düşüncə tərzindəki koqnitiv təhriflər hansılardır? Hər dəfə başqalarının köməyinə ehtiyac duyan insanlar həyatları üçün vacib qərarlar qəbul edə bilmir, bunu müxtəlif bəhanələrlə izah edir və qurban mövqeyindən əl çəkmir. Onlara həmişə məsləhətçi lazımdır ki, adi məişət işlərindəki yolunu da göstərsin.

İnfantilizmin başlıca problemi simbiotik münasibətlərdir. Belə münasibətlərin mənbəyi uşaqlıq dövrünə gedib çıxan amilə əsaslanır. Narahat valideynlər övladlarının hər işinə qarışmaqla onların seçimlərinə mane olur, hər addımı nəzarət altında saxlayır. Davamlı olaraq müxtəlif səhvlərin baş verəcəyi ilə qorxudur və tənqid edirlər. Bu münasibətin nəticəsindəki uşağın düşüncəsində «Mən bacarmaram» fikri formalaşır, tədricən özgüvən əskikliyinə gətirib çıxarır. Beləliklə, Eqosunun peşəkar bacarıqlara cavabdeh olan hissəsi inkişafdan geri qalır.

İnfantilizm — qərar qəbul etməkdən, məsuliyyət daşımaqdan, lazımi nəticəni əldə etməkdən imtina edən və uşaq davranış modelini nümayiş etdirən psixoloji bir vəziyyətdir. Bu, insanın özünü başqalarından asılı vəziyyətə saldığı haldır. Belə ki, infantil düşüncə tərzi ilə insan özü istənilən rolda ola bilər, lakin hər bir addımını öz «qəyyumu» ilə məsləhətləşərək edəcək. Mövqeyini tez-tez dəyişə bilər — təbii ki, xüsusi göstərişlər əsasında.

Psixologiyadakı «infantilizm» termini orta əsr İspaniya şahzadələrinin titulu ilə eyni latın kökünə (infans — «uşaq») gedib çıxır. İnfanta kim idi? XIV əsrin əvvəllərində İspaniya krallıqlarında yalnız taxtın birbaşa varisləri şahzadə adlanırdı, digər övladlara isə infanta titulu verilirdi. Tərcümədə infanta «körpə» deməkdir.

Uşaq davranış modeli müxtəlif mütəxəssislərin nəzəriyyələrində nümunə kimi göstərilir. Məsələn, Erik Bernin «Tranzakt analizi»ndə Eqo vəziyyətlərinin (Uşaq, Valideyn, Yetkin) kəsişməsi müəyyən nəticələrlə hesablanır. Eqo vəziyyətlərindən fərqli olaraq, «İnfanta» modeli təfəkkürdə koqnitiv təhrif kimi kök salıbsa, bir kompleks olaraq həyat boyu istənilən vəziyyətdə özünü büruzə verəcək. Rollardan və vəziyyətlərdən asılı olmayaraq İnfanta başqalarının seçiminə arxalanacaq. Hətta yüksək intellektə sahib biri, istedadlı rəssam və ya yazıçı belə İnfanta kompleksindən əziyyət çəkə bilər. O, işində uğur qazana bilər, lakin başqa bir sahədə sublimasiya axtaracaq, daim özünü müxtəlif yerlərdə sınamağa çalışacaq.

İnfantilizm necə inkişaf edir? Həyatı boyu valideynlərin himayəsindəki insanlar hər bir işlərində mütləq valideyn məsləhətinə ehtiyac duyar, valideynin istədiyi kimi hərəkət edərlər. Yetkinlik yaşına çatdıqda iş yerinin seçilməsi, kiminlə ailə qurması mütləq emosional bağlı olan valideynlərə və ya valideyn rolundakı başqa şəxslərə aiddir. İş dünyasında əməkdaşların fikrindən asılı olar, onların hər fikri ilə razılaşar. Gündəlik görülən ən xırda işlər barədə də məsləhətə ehtiyac duyar: fasiləyə çıxsın, ya yox, tədbirə getsin, ya yox, necə geyinsin, nə vaxt qayıtsın. Çox vaxt belə insanlara «təsir altına düşən» deyirlər.

Öz iradəsindən və seçimindən imtina hallarını bir çox sahələrdə açıq-aşkar müşahidə etmək mümkündür. Ailə həyatında «ana uşağı» kimi tanınan İnfantalar münasibətlərdə bir sıra çətinliklərə düşürlər. «Ata-anasının sözü ilə oturub-duran» adı altında bir çox münaqişələr yaşayırlar. Lakin bu bağlılıq yalnız ana ilə bala arasında olmalı deyil. Əgər İnfanta hiperqayğıya və nəzarətə meyilli olan biri ilə ailə həyatı qurarsa, gec-tez yoldaşından emosional və ya maddi asılılığa düçar olacaq. İki İnfanta heç vaxt yola gedə bilməz. Onların ailədaxili mübahisələrinin həllinə mütləq üçüncü şəxslər qarışacaq. Hətta ailə qurarkən belə yaxın bildikləri insanların fikri ilə hərəkət edəcəklər. «Bu insanla ailə qurmağa dəyərmi?» sualına ətrafdakılar «hə» deyərsə, özlərində güc toplayıb «hə» cavabı verəcəklər. Lakin ailə həyatı istədikləri kimi getməsə, öz uğursuz seçimlərindən deyil, başqalarının verdiyi məsləhətdən gileylənəcəklər. Məsuliyyəti öz öhdəsinə götürməkdən imtina edən insanların başlıca problemi — yaranmış problemli vəziyyəti obyektiv təhlil edə bilməmələridir. Çünki İnfanta hələ uşaqdır, öz hərəkətlərinə görə cavabdehlik daşımır və buna görə də məsuliyyəti öz üzərinə götürmür. Yaranmış problemlərin səbəblərini özündə yox, başqalarında axtarır. Ona görə də İnfanta həmişə narazıdır və hamıdan şikayətlənir.

O, heyranlıq və təəssüf hissi arasında qalır. Təəssüflənmək onun həyat tarixçəsidir. Onlar əzəldən qərarlarını şəxsi ehtiyaclarına əsaslanaraq deyil, başqalarının subyektiv fikirlərinə görə və ya kimisə qane etmək məqsədi ilə qəbul edirlər.

Səhv etmək qorxusu ucbatından məsuliyyəti öz üzərinə götürə bilməyən insanlarla tez-tez rastlaşa bilərsiniz. Amma bu o demək deyil ki, belə hərəkət edən hər kəs «İnfanta» münasibət modelini formalaşdırır. Fərqi anlamaq üçün kiçik bir misal çəkək: əgər insan hər hansı bir vəziyyətdə qeyri-müəyyənlikdən əziyyət çəkirsə və bunun səbəbini səhv etmək qorxusu ilə izah edirsə, bu, sadəcə həmin anda yaşanan problemdir. Bu halda insanların qarşısında alternativ yollar və seçimlər olarsa, izah verilərsə, problem gec-tez öz həllini tapacaq. Söhbət «İnfanta» münasibət modelindən gedirsə, burada insanların nə deyəcəyi deyil, birbaşa həllə yönəldilmə gözlənilən ehtiyac kimi yaşanır.

İnfanta münasibət modeli quranlar əlbəttə ki, gözəl valideyn, yaxşı mütəxəssis ola bilərlər, lakin maraqlı və parlaq şəxsiyyət olaraq yetişmirlər. Məsələn, gənc bir İnfanta xanım uğurlu bir iş adamı ilə ailə qurarsa, həmişə onu dinləyəcək və onun istədiyi kimi hərəkət edəcək. Yoldaşını qane etmək üçün heç vaxt sözündən çıxmayacaq və hər addımını onunla məsləhətləşərək atacaq. Avtoritar kişi obrazı İnfantanın sayəsində özünü təsdiq edir, ona görə də öz qurbanını uzaqdan görəcək. «Sözəbaxan» həyat yoldaşı belə bir ehtiyac sahibi üçün ideal seçim ola bilər. Bu baxımdan çox uğurlu seçimdir. İnfanta üçün də qətiyyətli Ata obrazını xatırladan bir şəxsiyyətlə ailə qurmaq böyük şansdır. Lakin yoldaşını nə qədər qane etsə də, bir qadın kimi onunla danışmaq və vaxt keçirmək maraqsız olacaq, o, yoldaşını yoracaq. Belə olan halda tədricən həyat yoldaşından darıxan kişi dostları ilə daha çox vaxt keçirməyə başlayacaq. Çünki ortaq maraqlar və istəklər olmadıqda aralarında dərin mənəvi uçurum yarana bilər. «Uşaq» və «Yetkin» ümumi maraq kəsb edən məşğuliyyət tapa bilməyəcək, çünki maraqları fərqlidir.

Amma nə qədər darıxdırıcı olsa da, adətən uşaqları atmırlar, ona görə də İnfantanı tərk etmək çətindir. İnfanta həmişə kiminsə himayəsində olmağa meyillidir. Hətta yoldaşı ona xəyanət edərsə, dostları ilə gecə səhərədək əylənərsə belə, İnfanta bu münasibət modelində ondan imtina etməyəcək. Münaqişələrin dərəcəsindən asılı olmayaraq, İnfanta tərk edilmir. «O mənsiz nə edər? Yazıqdır, mən onu ata bilmərəm» fikri ilə həmişə bu cür davamlı münasibətə cəlb olunur. Sanki bu fikirlərlə öz yaşadığı qorxuları qarşı tərəfin adından ifadə edir. İnfanta öz aləmində zəif və aciz görünməyə çalışaraq hər kəsdə mərhəmət hissi oyatmaq istəyir. Ətrafdakılar onunla uşaq kimi davranmağa, lazım gələndə isə danlamağa məcbur olurlar. İnfanta isə hər sözdən inciyib küsə bilər. Buna baxmayaraq, «küsəyən uşaq qəlbi» heç vaxt özündən zəif biri ilə münasibət qura bilməyəcək. Ona mütləq göstəriş verməyi bacaran biri lazımdır. Məsələn, adi «Nə geyinim?» sualı qarşısında «Bilmirəm» cavabı yeni bir mübahisə doğura bilər. İki uşaq sərbəst şəkildə bir yerdə qala bilməz, mütləq onları himayəsinə götürən biri olmalıdır. Ona görə də İnfanta ömrü boyu qurban mövqeyində qalaraq istənilən münasibətdə özünü çarəsiz hiss edəcək.

Emosional cəhətdən valideyndən ya vaxtından əvvəl, ya da həddindən artıq gec ayrılan insanlar emosional bağları qıra bilmirlər. Belə insanların bir çoxu «İnfanta» münasibət modelinə düçar ola bilər. Burada mütləq qeyd etməliyik ki, emosional bağlar valideynlə bir yerdə və ya ayrı yaşamaqdan asılı deyil. Ola bilər ki, insan hətta başqa ölkədə, valideyndən ayrı yaşasın, lakin bu məsafədən belə valideynin əhvalından asılı vəziyyətə düşsün. Bir çox hallarda bu problem valideynlə münasibəti yaxşılığa deyil, əksinə, münaqişəyə aparır. Üsyankar davranış və ya ayrılıq valideyn–övlad münasibətlərində ciddi problem yarada bilər. Lakin uşaq təfəkkürü münasibətlərdə daim öz əksini tapacaq. Belə insanlar uyğun şəraitə düşərsə, «İnfanta» münasibət modelini inkişaf etdirəcəklər.

Eyni zamanda İnfanta uzunmüddətli münasibət qura bilər; sevgi olmasa belə, bu münasibətlər məsuliyyət üzərində qurulacaq. Çünki onunla münasibətə razı olan insan belə davranışı qəbul etmək və narazılıq doğurmamaq üçün həddindən artıq məsuliyyətli olmalıdır. Qarşı tərəf bu halda çox vaxt «Sinderella» münasibət modelinin daşıyıcısı olur.

Bu halda cinsi münasibətlər qane etməsə belə, digər modellərdən fərqli olaraq, münasibətin əsasında valideyn–övlad münasibətinin emosional bağlılığı dayandığına görə cütlük ayrılmır və uzun müddət bir yerdə qala bilər. İnfantanın Himayədarla bağlılığı cinsi istəyə əsaslanmadığı üçün bu rolu müxtəlif şəxslər — valideyn, bacı, qardaş, nənə, baba, qonşu və ya iş yoldaşı daşıya bilər; bu insanlar həyatın müxtəlif dövrlərində İnfantanı öz himayəsinə götürərək bir-birini əvəz edə bilərlər. İnfanta özünü sığortalamaq üçün şüuraltı olaraq kənar adamların yanında Himayədarından şikayətlənir və onların emosional reaksiyasına diqqət yetirərək gələcəkdə Himayədar ola bilib-bilməyəcəklərinə qərar verir.

İnfanta münasibət modeli şəxsiyyətin primitiv olması əsasında ən çox yayılmış münasibət modelidir. İnfanta modeli yeganə münasibət modelidir ki, inkişaf etdikcə bütün digər münasibət modellərinə çevrilə bilər, lakin heç bir münasibət modeli bir daha sadələşərək İnfantaya qayıda bilməz. Yəni uşaq böyüyübsə, kiçilməz.

Bəs «İnfanta» necə böyüyə bilər? Əgər İnfanta bir gün dərk edərsə ki, bütün narazılıq və şikayətləri onun özü ilə bağlıdır, dərin bir depressiya yaşayacaq. Məhz buna görə psixoloji müdafiə mexanizmləri bu düşüncənin qəbul edilməsinə mane olur. Belə düşüncə sahibləri adətən heç mütəxəssislərə də müraciət etmirlər. Məsələn, evdə su borusu xarab olarsa, İnfanta usta çağırmır, problemin həlli üçün onu himayə edən şəxsə müraciət edir. Təbii ki, ünsiyyətdəki problemlərə görə psixoloqa da özü müraciət etmir, problemi həll etsin deyə «Valideyn»i gözləyir. Belə düşüncə tərzi «İnfanta» modelini uzun müddət həyat tərzinin dəyişməz əsasına çevirir.

Depressiv faza: Hansı hallarda İnfanta ağır depressiya yaşayır?

Himayədar (Valideyn rolundakı istənilən şəxs) qəflətən dünyadan köçdükdə.

Himayədar başqa sevgilisinin tələbinə görə İnfantanı kəskin şəkildə tərk etdikdə.

Himayədar sağlamlığı ilə əlaqədar olaraq qayğı göstərə bilmədikdə və özü qayğıya ehtiyac duyduqda.

Himayədar göstərdiyi qayğı qarşılığında həddindən çox xidmət tələb edirsə və ya cinsi istismar, zorakılıq halları olarsa.

Bu cür vəziyyətlərdə İnfanta depressiya və ya qəzəb yaşadığından, çıxış yolunu hansı istiqamətdə gördüyündən asılı olaraq qətiyyətli qərar verir. Məhz bu qərar mənəvi dəyərlərin dəyişməsini əks etdirir. Məsələn, o, zehnində «Həyatda ən vacib nədir?» sualını təkrarlayır. Ödənilmə tələbatı maksimum, peşəkar bacarıqlar isə minimum olduğuna görə bir çox hallarda bu qərar aqressiv xarakter daşıyır və o, istənilən tələbatın ödənilməsini hər şeydən vacib sayır. Maddi ehtiyacı ən vacib dəyər hesab edirsə «Pul varsa, hər şeyim var» düşünür — avtomatik «Lilit» münasibət modelini qurur. Cinsi istəyin əsasında Himayədarını itirdiyi halda «İnsanlar cinsi istəyə görə hər şey edər» düşünürsə — «Məşuqə» modelini canlandırır. Hətta bu mövzuda qeyri-adi istedada sahib olduqda, gələcək sevgililəri ilə münasibəti «Kurtizan» modeli üzərindədir.

Bəzi hallarda dərin depressiya yaşayan İnfanta öz «dram»ını ictimailəşdirib «faciə»sini sosial şəbəkələrdə və mediada ictimai müzakirəyə çıxara bilər. Belə olduqda özünü «haqsızlıq qurbanı» kimi təqdim edərək ətrafına çoxlu abunəçi və pərəstişkar toplaya, bir çox insandan maddi yardım və hədiyyələr alaraq ehtiyaclarını ödəməyi öyrənə bilər. Bu təşəbbüsü davam etdirərsə, cəmiyyətə heç bir fayda verməməsinə və heç bir istedada sahib olmamasına baxmayaraq, cəmiyyətdə tanınmış şəxslərdən birinə çevriləcək və məşhurluğundan istifadə edərək müxtəlif qazanc yolları əldə edə biləcək. Belə hallarda o, artıq İnfanta deyil, münasibətlərini «Geyşa» modeli üzrə qurur. Eynilə, maddi və mənəvi asılılıqdan əziyyət çəkən İnfanta eyni vəziyyətə düşmüş başqa insanları ətrafına toplayıb bu ictimai təbəqənin problemlərini birgə həll etməyə çalışarsa, gələcəkdə fəaliyyətini qeyri-hökumət təşkilatı kimi rəsmiləşdirə bilər. Hətta bundan sonra həyatını belə problemi olan insanlara kömək etməyə həsr etmək qərarına gələ bilər. Bu halda o, artıq İnfanta deyil, «Tereza»dır.

Lakin əksər hallarda İnfanta depressiv fazadan dəyişərək çıxanda ona daha yaxın «Dilənçi» modeli ilə insanlarla münasibət qurmağa davam edir.

Həyatının bu mərhələsində mütəxəssisə müraciət edərsə, psixoterapiya vasitəsilə öz düşüncə tərzini və münasibət modellərini təhlil edə biləcək. Psixoterapiya prosesində dərk edə bilsə ki, hər dəfə yaranmış problemin həlli üçün kənar şəxslərə arxalanıb — bu münasibət tələsindən çıxmaq şansı yaranacaq. O, aydın görəcək ki, əvvəlki münasibətlərində onun yerinə qərar verə bilən biri olanda belə dərhal öz iradəsini həmin şəxsə tabe etməyə çalışıb. «İnfanta» bunu dərk edərsə, bu cür klassik psixoloji komplekslərdən imtina etmək istəyəcək.

«Mən kiməm? Nəyi gizlədirəm, hansı hisslərdən qaçıram, nəyi üzə çıxarmağa qorxuram, hansı xüsusiyyətlərimi valideynlərim bilməməli idi?» suallarına cavab tapdıqda, o susmasının əzəldən cəza almaq qorxusundan irəli gəldiyini anlayacaq. Məhz bu zaman yeni düşüncə tərzi formalaşmağa başlayır. Artıq hisslərinə daha çox diqqət yetirərək, əksinə, açılmağa çalışacaq. Reallıqda çəkindiyi məqamları dilə gətirəcək, nəyisə istəmədikdə «yox» deməyi sınayacaq, yeni fikirlərlə öz yeni davranışında dəyişikliklər görəcək. Danışarkən kimsə gülsə, mübahisə etmək və incimək əvəzinə vəziyyətə uyğun davrana biləcək. Bu davranış modelindən zövq almağa başlayacaq və cəmiyyətdən asılı vəziyyətdən çıxmaq ona əsl düşüncə azadlığı bəxş edəcək. Məcburiyyətdən deyil, istəkdən irəli gələrək hərəkət edəcək.

Bu mərhələdən sonra İnfantanın məsuliyyəti öz üzərinə götürdüyünü, həyatındakı dəyişiklikləri və davranışındakı fərqi gördüyünü müşahidə edə bilərik. Şəxsiyyət kimi inkişaf etdikcə, o, həyatını onun yerinə qərar verəcək və ehtiyaclarını ödəyəcək şəxslə deyil, ürəyincə olan insanla davam etdirmək qərarına gələ bilər. Bundan sonra sağlam və qarşılıqlı, sevgi dolu münasibətlər onun üçün ön plana keçəcək.

4. 5 MƏŞHUR ŞƏXSİYYƏT (MODELİN ARXETİPLƏRİ)

Davranışı «İnfanta» modelinə — qərar qəbul edə bilməmək, himayədar axtarışı, yetkin yaşda uşaq mövqeyi — uyğun gəlmiş tarixi və mədəni şəxsiyyətlər.

İlya Oblomov (Ədəbi arxetip, İ. Gonçarov).

«Oblomov» romanının qəhrəmanı — divanından qalxıb öz həyatının idarəsini öz əlinə ala bilməyən zadəgan.

Modelin təzahürü: İnfantilizmin klassik nümunəsi. O, bütün işlərini nökəri Zaxara həvalə edir, ideal haqqında xəyal qurur, lakin ona doğru addımlar atmır. Onun həyatı — başqa birinin (Stolts, Olya) gəlib xoşbəxtliyini quracağını gözləməkdir. O, məsuliyyətdən və dəyişiklikdən qorxur, təhlükəsiz durğunluğu üstün tutur.

Çar II Nikolay (Rusiya, XIX–XX əsr).

Son Rusiya imperatoru — hakimiyyəti qərarsızlıq və ətrafının təsiri ilə xarakterizə olunurdu.

Modelin təzahürü: Hakimiyyətin zirvəsindəki insanın tarixi nümunəsi — o, tez-tez müstəqil siyasi qərarlar qəbul edə bilmirdi, nazirlərin, arvadının və Rasputinin məsləhətinə arxalanırdı. Onun gündəlikləri və məktubları xeyirxah, lakin ölkənin taleyi üçün tək cavab yükünü daşımağa hazır olmayan, kənarda dayaq axtaran bir insanı göstərir.

Piter Pen (Ədəbi arxetip, C. Barri).

Böyüməkdən imtina edərək Neverland-ə uçan oğlan.

Modelin təzahürü: İnfantanın simvolik arxetipi. O, nəticələr üçün məsuliyyət daşımağın lazım olmadığı oyunlar dünyasında yaşayır. Ona qulluq edəcək, nağıllar danışacaq, paltarlarını tikəcək «analara» (Vendi) ehtiyac duyur, lakin özü bərabər yetkin insanlar münasibətinə hazır deyil.

Britni Spirs (ABŞ, XXI əsr) — qəyyumluq dövrü.

On ildən çox atasının qanuni qəyyumluğu altında yaşayan pop ulduzu.

Modelin təzahürü: Dünya şöhrəti və puluna baxmayaraq, həyatı, maliyyəsi və hətta sağlamlığı barəsindəki qərarlar qəbul etmək hüququndan məhrum edilmişdi. Bu, zahirən uğurlu bir insanın İnfanta mövqeyində qala biləcəyini göstərir — daxilən həyat hüququnu başqa şəxsə (hətta hüquqi struktur vasitəsilə belə) həvalə edərsə.

Forrest Qamp (Ədəbi/Kinematoqrafik arxetip, U. Qrum).

Anasının və dostlarının məsləhətinə əsaslanaraq həyat axarı ilə irəliləyən sadə insan.

Modelin təzahürü: Onun hekayəsi müsbət şəkildə təqdim edilsə də, münasibət modeli baxımından o, öz məqsədlərini formalaşdırmır. Uğurları göstərişlərə («Qaç, Forrest, qaç») əməl etməyin və şansın nəticəsidir, şüurlu seçim və strategiyanın yox. O, yetkin qərarlar dünyasında «əbədi uşaq» olaraq qalır.

5. MODELDƏN ÇIXIŞ (DEPRESSİV VƏ AQRESSİV)

İnsan himayədarı ilə üzləşə və ya üsyan edə bilər.

Himayə strukturu dağıldıqda (himayədarın ölümü, getməsi, xəstəliyi) böhran başlayır.

Depressiv çıxış: İnsan dərk edir: «Mən təkbaşına yaşaya bilmirəm». İnfanta təlaşa düşür, tam bir acizlik hiss edir. O, nəyin bahasına olursa-olsun, hətta özünü alçaltmaq bahasına belə yeni bir qəyyum axtarmağa başlaya bilər (Dilənçi modelinə keçid). Və ya, əgər resursu varsa, öz «faciəsi» ətrafında yardım toplayaraq acizliyini monetizə edə bilər (Geyşa modelinə, yaxud da əgər onun kimilərə kömək etməyə başlasa, Tereza modelinə keçid).

Aqressiv çıxış: İnsan himayədarı onu tərk etdiyi üçün ona qəzəblənir. «Niyə mənə qayğı göstərmədin?!». İnfanta aqressiv şəkildə diqqət tələb etməyə başlaya bilər, günahkarlıq hissi ilə manipulyasiya edə bilər. Sağ qalmaq üçün hansı dəyəri seçəcəyindən asılı olaraq, Lilit (pul — təhlükəsizlik), Məşuqə (seks — təhlükəsizlik) və ya Kurtizan (cazibə — alət) modelinə keçə bilər. Problemi dərk edib terapiyaya başlayarsa, yetkinliyə doğru yol və Feniksə keçid mümkündür.

6. MƏRYƏMİN HEKAYƏSİ: İNFANTA YOLU

Məryəmin şəhərin kənarında ucuz bir mənzil kirayələməsindən bir ay keçmişdi. Cibindəki açarlar qurğuşun kimi paltosunu aşağı dartırdı. Özü üçün yaşamaq döşəmə yumaqdan çətin çıxdı: fondda hər səhəri başqalarının ehtiyacı ilə saatbasaat yazılmışdı, indi isə oyanır və niyə qalxmalı olduğunu bilmirdi. Salondan yadigar gözəl əlləri və ev sahibəsinə ikinci ayın borcu qalmışdı. Yığılmış pulu yox idi, axı hər şeyini paylamışdı, hara getməli, nə ilə ödəməli olduğunu deyən bir kəs də yox idi.

Telefon iki dəfə zəng çaldı, hər ikisində ekranda «Edqar» yazılmışdı. Ad sönənə qədər ona baxdı.

Leonla bankda tanış oldu; orada ödənişinin niyə qəbul edilmədiyini aydınlaşdırmağa çalışırdı. Leon arxasında bir az dayanıb qulaq asdı, sonra onu çiyni ilə kənara çəkdi, pəncərənin dalındakı qıza üç qısa cümlə dedi və ödəniş keçdi. Məryəmdən on yaşa yaxın böyük, iri gövdəli, gur səsli bir kişi idi, ofisiantların kimin ödəyəcəyini soruşmadan hesabı qabağına qoyduğu adamlardan.

— Siz həyata qətiyyən uyğunlaşmamısınız, — küçədə dedi, məzəmmətdən çox ləzzətlə.

İki həftə sonra artıq ona «sən» deyir və otağında gəzib şeylərinə toxuna-toxuna danışırdı:

— Deməli, belə. Harada yaşayacağımızı mən həll edəcəyəm. Sənin nə ilə məşğul olacağını da mən həll edəcəyəm.

Məryəm rahat nəfəs aldı. Bu, şaxtadan qızdırılmış evə girmək kimi idi: daha nə hesablamaq lazım idi, nə seçmək, nə də səhv etməkdən qorxmaq. Ertəsi gün çantasını onun evinə daşıdı.

Üç ay onun arxasında divar arxasındakı kimi yaşadı. Leon restoranları, filmləri, məzuniyyət yerini seçir, ona paltar da seçirdi. «Sənə mavi yaraşar», — deyirdi və Məryəm heç vaxt mavi geyinmədiyi halda mavi alırdı. Aralarında zəngləşmə təzə-təzə bərpa olunan Nina ilk söhbətdən Leonun xoşuna gəlmədi. «Bu rəfiqənlə ünsiyyət saxlamasan yaxşıdır, o sənə paxıllıq edir», — dedi və Məryəm bu itkini demək olar ki, hiss etmədən dəstəyi götürməyi dayandırdı.

Bu həyatın heç kimə danışmayacağı daha bir şirinliyi vardı: nə baş verirdisə-versin, günahkar o olmurdu. Leon onu dostunun klinikasına inzibatçı düzəltdi, o da elə ilk gün yatıb qaldı və axşam dodaqlarını büzüb dedi: «Axı sən məni oyatmadın». Leon gülüb dostuna özü zəng etdi. Pasportunu itirdi, Leon onu tanışlarının vasitəsilə bərpa etdirdi. Əvvəlkindən nazik səslə danışmağa başlamışdı, bu incə səsi özü də eşidirdi və hətta xoşuna gəlirdi.

İnfanta modeli özünü belə göstərir: insan qərar vermək hüququnu başqasına verir və əvəzində hər şeyi yerinə böyüklərin həll etdiyi uşağın dincliyini alır.

Bir axşam Leon otaqda gəzə-gəzə qışı necə keçirəcəkləri barədə ucadan fikir yürüdürdü. Onun fikrincə, klinikanı daha sanballı bir yerlə dəyişməyin vaxtı çatmışdı, məzuniyyəti fevralda götürmək lazım idi, yaza yaxın isə uşaq barədə düşünməyə dəyərdi. Cümlənin ortasında dayandı, ayaqlarını altına yığıb kresloda oturmuş Məryəmə baxdı və uşaqlardan çörəyə hansı mürəbbəni yaxım deyə soruşan kimi soruşdu:

— Bəs sən özün nə istəyirsən?

Cavab gözləmirdi, artıq pəncərəyə tərəf dönmüşdü. Məryəm isə ağzını açdı və heç nə deyə bilmədi. İçində vicdanla heç olmasa bir dənə «istəyirəm» axtardı, tapmadı. Mavi, yoxsa qırmızı, dəniz, yoxsa dağ, uşaq olsun, ya olmasın: adamlarda istək olan yerdə onun içi süpürülmüş döşəmə kimi hamar və boş idi.

Elə qorxdu ki, heç Ömərin qaranlıq qonaq otağında belə qorxmamışdı.

«Bu yaxınlarda otuz altı yaşım olacaq, mən isə şam yeməyinə nə istədiyimi bilmirəm. Sabah o getsə, məndən bircə mavi paltar qalacaq».

— Bilmirəm, — ucadan dedi.

— Bax, görürsən, — Leon xoş bir səslə dedi. — Bu gün qəribəsən. Yaxşı, həll edərik.

Kreslonun qollarının üstündəki əllərinə baxdı. Bankda qəbzin üstündə əsdikləri nə vaxt idi ki, indi isə sakit, qulluq görmüş halda dayanmışdılar, elə bil özünün deyildilər.

— Mən gedim şam edim, — dedi və özü də təəccübləndi.

— Bu hara belə? Mən saat doqquza masa sifariş etmişəm.

— Hara, bilmirəm. Tək.

Leon bunu şıltaqlıq sanıb əlini yellədi. Taksini Məryəm özü çağırdı, ağlına gələn ilk küçənin adını dedi və işığı yanan ilk kafeyə girdi. Ofisiant qız qabağına menyu qoydu və Məryəm onun başında iyirmi dəqiqə oturdu. Yeməklərin adlarını oxuyur və içində bir şeyin tərpənib-tərpənməyəcəyini gözləyirdi, içində isə Leonun səsi dillənirdi: balıq götür, sənə xeyirlidir. Axırda on yaşında sevdiyi qatılaşdırılmış südlü blinləri sifariş etdi, yarısını yedi və qalığı sayıb hesabı özü ödədi.

Blinlər elə də dadlı deyildi. Amma onları o seçmişdi.

Qayıdanda Leon bütün çarpayıya sərələnib yatmışdı. Qırağında oturub uzun-uzadı ona baxdı. Pis adam deyildi. Ona nə istədiyini bilməyən bir qadın lazım idi, Məryəm isə üç ay onun əvəzinə bilən birini axtarmışdı. Heç kim heç kimi aldatmırdı. Sadəcə onun yanında Məryəm ancaq kiçilə bilərdi.

Yaşamağa yeri üç günə, gizlicə, dirəyə yapışdırılmış elana görə tapdı: çörəkxananın üstündə mətbəxi olan bir otaq, ucuz, pəncərəsi həyətə baxan. Elə həmin çörəkxanaya satıcı da lazım idi. Bunlar uzun müddətdən bəri heç kimdən soruşmadan gördüyü ilk iki iş idi və bütün bu vaxt qorxudan ürəyi qısılırdı.

Dördüncü səhər Leon oyanıb qapının yanında çamadan gördü.

— Hara belə? Yenə bu nə oyundur çıxarırsan?

Məryəm zəncirbəndi çəkirdi, cavab vermədi.

— Sən tək bacarmayacaqsan, — Leon yatağında dikəlib dedi. Hirslənmirdi, doğrudan da, başa düşmürdü. — Sən bankda bir ödəniş edə bilmirsən.

— Ola bilər. Amma sınamaq istəyirəm.

Çöldə hava sərin idi. Cibində yüngül bir açar vardı, üstündəki karton yarlığa ev sahibəsi diyircəkli qələmlə mənzilin nömrəsini yazmışdı. Məryəm dayanacağa tərəf gedirdi və qorxurdu, amma bu qorxu neçə ildən bəri ilk dəfə onun özününkü idi, heç kimə saxlanca verilməmişdi.