Bölüm 2. «Putana» münasibət modeli

Mənəviyyata qarşı üsyan: Utanmaz etirazın tələsi.

1. AD VƏ MƏNA

Transkripsiya və Etimologiya: Modelin adı italyanca «puttana» sözündən gəlir, bu söz «fahişə» mənasını verir. Lakin metodikamızın kontekstində bu anlayış bədənin fiziki satışı çərçivəsindən kənara çıxır. Bu, travma və etiraz vasitəsilə ictimai normaları rədd edən şəxsiyyətin psixoloji arxetipidir.

«Mən hamıdan yaxşı bilirəm», «Mənə ağıl öyrətməyin», «Mənə hər şey olar», «Nə istəsəm edə bilərəm», «Mən düz edirəm» — İnsanın təfəkküründə bu kimi fikirlər cərəyan edərsə, nəticədə o yeni bilik və bacarıqları inkişaf etdirməyə deyil, cəmiyyəti sarsıda biləcək hərəkətləri ilə diqqət cəlb edəcək.

Bu zaman fərdin həyat hekayəsində nələr baş verir? Onun şəxsiyyətinə deyil, məşhurluğuna pərəstiş edən insanların sayəsində özünü sevilən kimi hiss etməyə çalışır. Belə insanlar tənqidə dözümsüz, tərifə aldanan olurlar. Daxilində özünə qarşı tərif və ya sevgi olmadığı üçün bu ikili oyun içində özünü aldadılmış hiss edir və bu hissi ətrafında axtarır. Nəticədə insanlara inanmır və hər kəsin yalanını ifşa etməyə çalışır. Gənc yaşlarında diqqət mərkəzində olsa da, səmimi və uzun müddətli münasibət qura bilmədiyi üçün, orta yaşdan sonra adətən tənha və qəmgin insan kimi tanınır. Lakin bu davranışın tərkibində duran düşüncə tərzi dəyişmədiyinə görə, tənhalıqdan nə qədər əziyyət çəksə də, bunun səbəbini onu tərk edən insanlarda görür. Təbii ki, bu da öz yerində insanlara qarşı etibarını azaldır, tənhalıq duyğusunu daha da dərinləşdirir və növbəti münasibətin qurulmasına da imkan vermir.

Təbii ki, insan psixikası nə qədər dəyişkəndirsə, münasibət modelləri də bir o qədər fərqlənəcək. Bu cür koqnitiv təfəkkür tərzləri irslə, şəxsiyyət tipləri ilə sabit ölçülərlə əlaqəli deyil. Bu yalnız davranışında, nitqində qəbul olunan, öyrədilən təfəkkür modeli ilə bağlıdır. Ona görə də sadə bir ailənin övladı da, əvvəlcədən ictimai qadağalar mövcud olmasına baxmayaraq sonradan o qadağalara qarşı çıxıb, üsyankar davranışı nümayiş etdirə bilər.

Öz həyat tərzinə görə peşman olan, acı çəkən insanlardan savayı, sanki qəsdən öz reputasiyasını pozanlar da az deyil. Bu vəziyyətə psixoloji aspektdən yanaşmaq üçün, açıq-aşkar öz bədənini satanları xatırlayaq. Geyim atributlarından tutmuş, hərəkət və danışıq tərzinə qədər hər bir meta-ismarış «Məndən istifadə edə bilərsən» informasiyasının daşıyıcısıdır. Birincisi, nəzərə alaq ki, insan dünyaya gələndən cəmiyyət içində şəxsiyyət olaraq yetişməyə başlayır. İctimailəşmə həyatın bütün mərhələlərində insanın təfəkküründə ciddi rol oynayır. Hər bir mərhələdə insanın əhatəsində olan yaxınlar, ailə üzvləri, qonşular, qohumlar, kollektiv — daim ünsiyyət saxladığı şəxslər — onun necə biri kimi yetişməsində, ehtiyacların təmin olunmasında xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Aydınlıq üçün kiçik bir misal gətirək. Əgər bir insan həyatının müəyyən mərhələsində fahişəlik və ya dilənçilik ilə məşğul olanların çevrəsinə düşərsə, onun psixologiyasında, dünya görüşündə inanclar səviyyəsində dəyişikliklər başlayacaq. Bu dəyişikliklər yalnız onun bu fəaliyyətə qarşı münasibəti deyil, eyni zamanda onun ümumi olaraq insanlara qarşı fikirlərini, dəyərlərini dəyişməyə başlayacaq. Və özü də insan olduğuna görə bu fikirləri vasitəli şəkildə özünə aid edəcək. Sanki insan cəmiyyətdə müşahidə etdiyi haqsızlıqlara görə, elə bir qənaətə gəlir ki, insanlar «İnsanlar vəhşidir, insanlar eqoistdir». Tədricən bu fikri tək üzləşdiyi insanlara aid etmir, hətta tanımadığı insanlara ilk tanışlıqda bəyan edir. Gec-tez bu fikrin əsaslı olduğunu qəbul edərək bir «həqiqət» olduğunu qəbul edərkən özünün də davranışında bu xüsusiyyətləri görməyə başlayır. Və özü ilə səmimi olmaq niyyəti ilə sanki özü-özünə etiraf edir: «Sən də vəhşisən, sən də eqoistsən, özünü olduğu kimi qəbul et, heç nədən qorxma, olduğun kimi yaşa». Nəticədə olduğu mühitin münaqişələrində ani məqamda duyğusallıqdan yaranan bir fikir onun həyat fəlsəfəsi kimi genişlənir və həyatın hər bir sahəsində insanlarla davranışında büruzə verir. Eyni zamanda özünün də bu mənfi xüsusiyyətlərin cəmi olduğunu qəbul edərək, özünə qarşı aqressiyanı (autoaqressiya, depressiya) artırır. Bu da öz növbəsində, pis vərdişlər, impulsiv hərəkətlər, konfliktə meyillilik, özünə və digər insanlara bədən xəsarəti yetirmək davranışı ilə nəticələnir. Bu tək bir fikir belə onun dünyagörüşünü aqressiv inanclarla inkişaf etdirir, yeni-yeni aqressiv inanclar cərəyan edir və nəticədə olduğu mühitdə belə olan dəyərləri qəbul etmir. Onların saxta dəyərlər olduğunu ifadə edir və olduğu mühitin mənəvi dəyərlərinə qarşı üsyan etməyə başlayır. Bir müddət sonra ətrafında olan insanlarla münasibətini gərginləşdirir, üsyankar davranışı cəmiyyətin qadağalarına və tabularına da aid edilir. Cəmiyyətin ən çox qadağaları cinsi münasibətlə əlaqəli olduğuna görə, bu insanın davranışı sanki tabulara qarşı çıxmağa da məcbur edir. Cəmiyyətin qaydalarını qəbul etməyən, onlara qarşı üsyan edən şəxs sanki, cinsi münasibətlərdə də heç bir qadağa qəbul etmədiyini bəyan edir. Ona görə də cəmiyyətdə bu insana cinsi münasibətdə daha əlçatan, pozğun bir insan kimi qiymət verilir. Bu davranışına Putana adını vermək uyğun gəlir. Belə bir quyuda nə qədər çırpınsa belə, çıxmaq üçün bir ip ucu tapa bilməyəcək. Hətta onu qınaq obyektinə çevirənlərə düşmən gözü ilə baxacaq, çünki öz aləmində onları şəxsi sərhədlərinə müdaxilə edənlər kimi görəcək. Artıq onun öz mikrocəmiyyətində daxili məni ilə əlaqəli normal amillər formalaşır və qəbul olunur, lakin sevilmir. Təsəvvür edin ki, insan özünü bəyənmir, güzgüdə özünə baxmaqdan çəkinir, təklikdən qorxduğuna görə daim insanların əhatəsində olur. Amma buna baxmayaraq, özünü hər kəsdən üstün bilir. Bu sağlam olmayan özgüvən hissi onu daim mübahisələrə cəlb edir.

Hindu mifologiyasında Putana zalım padşah Kansa tərəfindən körpə Krişnanı öldürmək üçün göndərilmiş iblisə (Rakşasiyə) bənzər bir varlıq idi. O, ətrafındakı hamını aldatmaq üçün gözəl qadın obrazına girdi, lakin onun əsl mahiyyəti dağıdıcı idi. Əfsanəyə görə, o, Krişnanı südü ilə zəhərləməyə çalışdı, lakin uşağın ilahi gücü onun həyatını sovurub çıxardı və Putananı ölümündən əvvəl öz həqiqi iblisə bənzər görüntüsünü qəbul etməyə məcbur etdi. Bu mif modelin mənasını şifrələyir: məhv etmək naminə mənəviyyat və əxlaqın itirilməsi, daxili ağrını üsyankar maskası altında gizlətmək cəhdi.

Əgər «Lilit» modelində prioritet maddi təminat idisə, burada prioritet hər şeyin mübah olduğunu nümayiş etdirməyə çevrilir. Bu, şəxsiyyətin travmatik ağrı vasitəsilə bütün cəmiyyətə etiraz edərək özünü büruzə etdiyi münasibət modelidir. Bu, utanc olmayan, ar olmayan bir vəziyyətdir — bədən deyil, vicdan və ləyaqət diqqət və özünütəsdiq naminə satıldığı üçün fahişəlikdən də pis bir forma deyə bilərik.

2. ŞÜAR VƏ İNANCLAR

«Putana» münasibət modelini daşıyan insanlar tez-tez dünyadan özlərini qoruyan qalxana çevrilən fikirlər səsləndirir. Bu modelə xas üç əsas inanc bunlardır:

«Mən hamıdan yaxşı bilirəm, mənə ağıl öyrətməyin». (Cəmiyyətin mənəviyyatından öz üstünlüyünə inanc).

«Mən düz edirəm. Mənə hər şey olar, istədiyimi edirəm». (Nəticələrin və sərhədlərin inkarı).

«Sizin fikriniz mənə maraqlı deyil». (Tənqidə nümayişkaranə biganəlik — diqqətdən asılılığı gizlədir).

3. İNFORMASİYA BLOKU: TARİX, ƏDƏBİYYAT VƏ PSİXOLOGİYA

Bu model bir insanın həyat hekayəsində nə zaman formalaşır? Çox vaxt bu, dərin travmaya bir reaksiyadır. Şəxsiyyəti təzyiqə məruz qalmış insan, nəzarət hissini şok vasitəsilə özünə qaytarmağa çalışır. O, diqqəti istedadla və ya xeyirxahlıqla deyil, cəmiyyəti sarsıda bilən hərəkətlərlə cəlb etməyə başlayır.

Psixoanaliz terminləri ilə desək, burada İD-in (Onun) Süper-Eqoya qarşı üsyanı baş verir. Əgər Süper-Eqo əxlaq və dəyərlərə cavabdehdirsə, «Putana» modelinin daşıyıcısı bu səsi şüurlu şəkildə susdurur. O, tənqidə dözümsüz, tərifə aldanan olur. Gənc yaşlarında diqqət mərkəzində olsa da, orta yaşdan sonra onları adətən tənhalıq və depressiya gözləyir. Onlar dərin bağlar qura bilmirlər, çünki insanlara etibar etmirlər, hamını yalançı hesab edirlər.

Psixoloji mexanizm: İnsan əxlaqsız davranışın çiçəkləndiyi mühitə düşə bilər. Psixika adaptasiya edir: sağ qalmaq üçün o, bu mühitin normalarını «doğru» hesab etməyə başlayır. Koqnitiv təhrif yaranır: «Bütün insanlar qəddar və eqoistdir, deməli mən də belə olacağam ki, qurban olmayım». Bu həyat fəlsəfəsinə çevrilir. O, özündə eyni mənfi xüsusiyyətləri görməyə başlayır və onları qəbul edir: «Olduğun kimi ol, heç nədən qorxma». Beləliklə özünə qarşı aqressiya (autoaqressiya) dünyaya qarşı aqressiyaya çevrilir.

Sərhəd şəxsiyyət pozuntusundan fərqi: Bu modeli kliniki vəziyyət sayılan sərhəd şəxsiyyət pozuntusu (Borderline) ilə qarışdırmamaq vacibdir. Əlamətlər üst-üstə düşsə də, emosional qeyri-sabitlik, münaqişələr olsa da, «Putana» davranış modelidir, mütləq patologiya deyil. İnsan üsyankar hərəkatların lideri ola bilər, ətrafına davamçılar toplaya bilər. Tarixdə elmi sahədə, siyasətdə və ya ictimai hərəkatlarda cəmiyyətin tabularına meydan oxuyaraq bu modelin cizgilərini nümayiş etdirənlərə çox rast gəlinir. Hətta Ziqmund Freyd öz zamanında viktorian əxlaqını öz nəzəriyyələri ilə pozan üsyankar kimi qəbul edilmişdi.

Ədəbi və mifik kontekst: Hindu mifindəki Putananı xatırlayaq. O, gözəlliyi ilə dünyanı aldatmağa çalışdı, lakin içindən zəhər daşıdı. Bu modelin daşıyıcısı da belədir: xarici görünüşü uğurlu və azad görünə bilər, lakin içindən özü üçün və yaxınları üçün məhvetmə gətirir. Bu, etiraz maskası naminə «həqiqi Mən»in itirilməsinin faciəsidir.

4. 5 MƏŞHUR ŞƏXSİYYƏT (MODELİN ARXETİPLƏRİ)

Davranışı «Putana» modelinə — əxlaqı rədd etmə, epataj, özünüməhvetmə vasitəsilə etiraz — uyğun gəlmiş tarixi və mədəni şəxsiyyətlər.

Ziqmund Freyd (Avstriya, XIX–XX əsr).

Viktorian dövrdə onun seksuallıq və şüuraltı haqqındakı nəzəriyyələri qalmaqallı və qəbuledilməz sayılırdı.

Modelin təzahürü: Metodika onu üsyankar davranış kontekstində «Putana» nümunəsi kimi birbaşa göstərir. O, cəmiyyətin əsaslarına meydan oxudu, bunun üçün həmkarları tərəfindən ostrakizmə məruz qaldı. İctimai qınağa baxmayaraq ideyalarını irəli sürməsindəki israr, ictimai məhdudiyyətləri öz həqiqəti naminə qəbul etməmək cəhətini nümayiş etdirir.

Markiz de Sad (Fransa, XVIII əsr).

Əxlaqsızlığı və qəddarlığı həyatının və yaradıcılığının fəlsəfəsinə çevirmiş fransız yazıçısı, filosof, aristokrat.

Modelin təzahürü: Utancın və əxlaqın mütləq inkarı. Onun həyatı və əsərləri hər şeyin mübah olmasının simvoluna çevrildi. O, həzzi bütün insan normalarından üstün tutan modeli nümayiş etdirdi ki, bu da utanc və arın olmadığı vəziyyət kimi «Putana»nın tərifinə tam uyğun gəlir.

Sid Vişes (Böyük Britaniya, XX əsr).

Sex Pistols pank qrupunun bas-gitaristi, pank hərəkatının ikonası.

Modelin təzahürü: Epataj, narkotiklər, zorakılıq, həbslər. Onun həyatı istehlak cəmiyyətinə və normalara qarşı nümayişkaranə etiraz idi. O, öz çöküşünü gizlətmirdi, əksinə, onunla fəxr edirdi ki, bu da erkən faciəli ölümə gətirdi. Bu, özünüməhvetmə yolu ilə etirazın klassik nümunəsidir.

Ledi Qaqa (ABŞ, XXI əsr) — erkən karyera mərhələsi.

Yolun əvvəlində şok doğuran kostyumlardan (ət paltarı), provokasiyalı çıxışlardan istifadə edirdi.

Modelin təzahürü: Diqqət cəlb etmək üçün epatajdan istifadə. Sonradan o transformasiyaya uğrasa da, ilkin obrazı tabuları pozmaq və tamaşaçıları şoka salmaq üzərində qurulmuşdu ki, bu da qalmaqal vasitəsilə diqqət axtarışında «Putana» modelinə xasdır.

Jan Jene (Fransa, XX əsr).

Cinayət tərcümeyi-halını ədəbiyyata çevirmiş yazıçı, oğru, avara.

Modelin təzahürü: Jene cinayəti, xəyanəti və homoseksuallığı, bunun tabu olduğu bir dövrdə açıqca tərənnüm edirdi. O, öz «qaranlıq» tərəfini gizlətməyə çalışmırdı, əksinə, onu burjua əxlaqına qarşı silaha və brendinə çevirirdi. Onun həyatı sosial dibdən bütün mümkün normaları nümayişkaranə şəkildə pozaraq tanınmağı nümayiş etdirir — bu da utancı qürura çevirən «Putana» arxetipinə tam uyğun gəlir.

5. MODELDƏN ÇIXIŞ (DEPRESSİV VƏ AQRESSİV)

Transformasiya və Böhran: «Putana» ictimai tanınmağa nail olarsa, onun özünütənqidi azalır, hərəkətləri daha da sərtləşir. Lakin tərəfdaşlar üz döndərəndə, üsyan resursu tükəndikdə böhran gəlir. Yığılmış kin hissini ifadə edə bilməmək autoaqressiyaya çevrilir. Metodikaya görə, insan tənhalıqla üzləşə və ya əks-hücuma keçə bilər.

Depressiv çıxış: İnsan tək qalır. Tərəfdarlar gedir. Psixosomatik ağrılar yaranır (baş ağrısı, ürək ağrısı). Güvəndiyi insanların xəyanətini dərk edir. «İnsanlar etibarsızdır, mən həddindən artıq sadəlövh idim». Bu, çatallıq nöqtəsidir. İnsan əsl niyyətlərini gizlətməyə başlaya bilər, ehtiyatlı və ikiüzlü ola bilər — Buqələmun modelinə keçid. Yaxud özünə çəkilə, bağları dəyərsizləşdirə bilər. (Hippi modelinə keçid)

Aqressiv çıxış: İnsan üz döndərənləri cəzalandırmağa qərar verir. Eyni manipulyasiya üsullarından, lakin zərər məqsədi ilə istifadə edir. İctimai nüfuzu varsa, rəqibləri sıxışdırmaq üçün ondan istifadə edə bilər. Bu, izolyasiyanı gücləndirir. Ən pis halda bu cinayətə və ya tam ictimai çöküşə aparır. Lakin insan öz travmasını dərk edə bilərsə, üsyan enerjisini başqalarını müdafiəyə (Terezaya keçid) və ya səmimi əlaqə axtarışına (Buqələmuna keçid) çevirə bilər.

6. MƏRYƏMİN HEKAYƏSİ: PUTANA YOLU

Ninagildə iki həftə yaşadı, şkafla pəncərənin arasındakı açılıb-yığılan çarpayıda. Elə ilk gecə, Nina yuxuya gedəndə, Məryəm dəhlizdəki güzgünün qabağında dayanıb əynində özgə köynəyi olan qadına uzun-uzadı baxdı. Üz əvvəlki üz idi, dəyişən yalnız ona baxışı idi: mağazaya geri qaytarılmış mala baxan kimi, xırdaçılıqla baxırdı.

«Məndən istifadə edib xərc maddəsi kimi ixtisar etdilər, — deyə düşünürdü və fikri aydın idi, bir damla göz yaşı da yox idi. — Deməli, daha qoruyası bir şey qalmayıb. Onlara Rafaelin vitrinində gözəl bir əşya lazım idi? Qoy indi görsünlər ki, əşya dil açanda nə olur».

Utancı o gecə ləğv etdi. Qərara gəldi ki, onu itirəcək bir şeyi olanlar üçün uydurublar, özünün isə bircə hirsi qalıb, hirsi də o qədər idi ki, bütöv bir şəhərə bəs edərdi.

Telefondan başladı. İlk mətni iyirmi dəqiqəyə, açılıb-yığılan çarpayıda oturub yayları cırıldatmamağa çalışa-çalışa yazdı: qadınları necə satın aldıqlarından, sonra da söhbət kağız sancaqlarından gedirmiş kimi onlara çəkilən «xərcləri necə ixtisar etdiklərindən». Ad çəkmədi, əvəzində saatını, maşınını və «biznes biznesdir» deməyə adətkar olmasını elə təsvir etdi ki, onun çevrəsində ilk sətirdən tanıyardılar. Mətnə əvvəllər heç vaxt ürək eləməyəcəyi bir şəkil əlavə etdi və barmaqları hələ sözünə baxarkən «paylaş» düyməsini basdı. Sonra dan yeri sökülənə qədər gözüaçıq uzandı; ürəyi haradasa boğazında döyünürdü, qorxudan, yoxsa vəcddən, özü də ayırd edə bilmirdi.

Səhərə yaxın yazı başqalarının səhifələrinə yayılmışdı, bir ay sonra isə baxışların sayı artıq milyonlarla ölçülürdü. Ona ağıllarına gələni yazırdılar: «qəhrəman», «rüsvayçılıq», «pozğun», «axır ki, bir nəfər dedi». Hər sözü, ən çirkinlərini belə oxuyur, ən acıqlılarına cavab verir və özünü inandırırdı ki, bunlar ona sadəcə gülməli gəlir.

— Axı sən özün onların qabağında soyunursan, — növbəti şəkli görən Nina dedi. — Bu sənin nəyinə lazımdır?

— Mənə yaşamağı öyrətmə, — Məryəm cavab verdi və elə həmin axşam köçüb getdi.

Mənzili zərflərdən yığıb saxladığı pulla kirayələdi və bunda xüsusi bir ədalət görürdü. Elə həmin həftə anası zəng etdi. Qırıq-qırıq, yad, nazik bir səslə danışırdı: qonşu qadın telefonunu gətirib göstərib, atası da indi otaqdan çıxmır. «Məryəm, qızım, de ki, bu sən deyilsən». Məryəm cavab verdi ki, bu özüdür, iyirmi dörd yaşı var və nə istəyirsə, onu da edir, sonra anası ağlamağa macal tapmamış zəngi kəsdi. Bundan sonra əlləri elə əsirdi ki, siqareti alışqanın alovuna birdən-birə tuşlaya bilmədi, halbuki bir ay əvvəl dilinə siqaret vurmamışdı.

İkinci ayda demək olar ki, yatmırdı. Gecələr işığın və gurultunun heç nə barədə düşünməyə qoymadığı klubları gəzir, oradan adlarını soruşmadığı kişilərlə çıxıb gedirdi. Onlar hələ yatarkən birinci çıxıb getmək, indi seçənin də, tərk edənin də özü olması xoşuna gəlirdi. Səhərə yaxın, taksidə bu hiss kefliliklə birlikdə uçub gedir, yerində xəstəlikdən sonrakı kimi bütün bədəninə yayılan sızıltı qalırdı, bir də özündən qovduğu bir iyrənmə: iyrənməli olsaydı, özündən iyrənməli olacaqdı.

«Sizə mənim bədənim lazımdır? Götürün, — yanındakı yastıqda növbəti üzə baxa-baxa düşünürdü. — Mənə sizdən bircə şey lazımdır: bir saatlığa ətraf belə sakit olmasın».

Evdə soyunmadan çarpayının yanında döşəməyə oturur və telefonu açırdı. Əvvəlcə gecə ərzində nə yazdıqlarını oxuyur, yalnız bundan sonra əl-üzünü yumağa gedirdi. Az yazmışdılarsa, günü korlanırdı və elə bir şey paylaşırdı ki, ardınca çox yazsınlar. Bunda görməməyə çalışdığı bir qəribəlik vardı: özgələrinin rəyinin vecinə olmadığını bütöv bir şəhərə elan etmiş qadın əlində özgələrinin rəyi ilə yuxuya gedir, onunla da oyanırdı.

Üçüncü ayda onu gördü. Bu, adını hələ isti yemək gəlməmiş unutduğu bir adamın onu gətirdiyi restoranda baş verdi. Rafael iki masa aralıda, arvadı və iki uşağı ilə oturmuşdu. Səkkiz yaşlarında bir oğlan, yəqin, elə sudan qorxan həmin uşaq, çəngəlini yellədə-yellədə nə isə danışır, arvadı gülürdü, Rafael də hər yerdə özünü apardığı kimi, sahibkarcasına stulun söykənəcəyinə yayxanıb gülürdü.

Onlar elə yaşayırdılar ki, sanki Məryəm heç vaxt olmayıb. Üç ay idi hər gün onun haqqında yazırdı, yeganə rəfiqəsi ilə arası dəymiş, anasını ağlatmışdı, o isə balıq yeyib gülürdü.

Məryəm yanındakı adamı axıra qədər dinləmədən ayağa qalxdı. Sonralar nə demək istədiyini dəfələrlə xatırlamağa çalışdı, bacarmadı: söz yox idi, yalnız əminlik vardı ki, bu dəqiqə Rafael, nəhayət, qorxacaq.

O, doğrudan da, qorxdu. Rəngi ağardı, çəngəlini kənara qoydu və dodaqlarını az qala aralamadan astaca dedi:

— Gedin.

«Siz» deyə müraciət etdi, masanı səhv salmış yad bir qadına deyilən kimi.

Məryəm bütün zalı başına götürən bir səslə güldü, onun qədəhini götürüb süfrənin üstünə çevirdi. Şərab oğlanın boşqabına tərəf axdı, yanağına sıçradı. Oğlan gözlərini bərəldib ona baxırdı, baxışında qorxudan çox maraq vardı. Rafaelin arvadı isə oğlunun boşqabını kənara çəkdi, gözlərini qaldırıb Məryəmə baxdı və asta səslə soruşdu:

— Xanım, özünüzü pis hiss edirsiniz?

Onun səsində nə nifrət vardı, nə də qorxu. Küçədəki sərxoş qadına duyulan ən adi bir rəhm vardı və bu rəhmdən Məryəmin dizləri büküldü. Nifrətə üç ay hazırlaşmışdı, ona tab gətirərdi, bəlkə sevinərdi də. Amma məhz bu qadının ona yazığı gələcəyinə hazır deyildi.

Mühafizəçi onun dirsəyindən tutub söhbətlərin birdən kəsildiyi zalın içindən çıxartdı. Çöldə külək əsirdi, nazik paltarı ayaqlarına yapışmışdı. Divarın dibində dayanıb zəfər hissinin gələcəyini gözləyirdi: axı neçə gecə arzuladığını etmişdi. Zəfər gəlmirdi. İçi boş idi və bu boşluqda hələ də o asta səs eşidilirdi: «Xanım, özünüzü pis hiss edirsiniz?»

«Bəs bundan sonra nə olacaq?» — deyə düşündü. Əlləri əsirdi və o, uşaqlıqda dayanacaqda avtobus gözləyib evə getməyə qorxduğu vaxtlardakı kimi əllərini qoltuqlarının altında gizlətdi.

Sonra dördüncü ay gəldi. Restorandakı qalmaqalı kimsə ondan qabaq paylaşmışdı, qonşu masadan çəkilmiş video ilə birlikdə. Bu videoda özünü kənardan gördü: saçı dağınıq, ağzı əyilmiş, yanında da şərab sıçramış yanağını qolu ilə silən uşaq. Dünən «qəhrəman» yazanlar indi başqa şey yazırdılar: «Özünü məhv edirsən», «Sənin axırın çatıb». Oxucuları günbəgün azalırdı və bu, özünü də təəccübləndirərək, hər söyüşdən ağrılı çıxdı. Ninadan iki söz gəldi: «Özünə bax».

Səhərlər başı ağrıyırdı, küt-küt, haradasa gözlərinin dalında, dərmanlar da kömək etmirdi; hərdən sol tərəfdə, qabırğalarının altında da eləcə küt bir sızıltı olurdu, onda qorxur, sonra unudurdu. Bir dəfə döşəmədə, paltarlı, boş butulkaların arasında oyandı və xeyli vaxt həftənin hansı günü olduğunu kəsdirə bilmədi. Sonra divardan tuta-tuta qalxıb güzgüyə yaxınlaşdı. Oradan sifəti bozarmış, dünənki dodaq boyası çənəsinə qədər yayılmış bir qadın baxırdı.

— Hə, kimə nəyi sübut etdin? — Məryəm ucadan soruşdu, səsi xırıltılı, yad çıxdı.

Güzgü, aydın məsələdir, cavab vermədi. Döşəmədəki telefon da susurdu, artıq ikinci gün idi.

«Mən ondan intiqam alırdım, sındırdığım isə özüm idim. O məni yarım zərfə qiymətləndirdi, mən də dörd aydır bütün şəhərə daha baha olduğumu sübut edirəm, özü də hamısını onun tərəzisində çəkə-çəkə».

Putananın tələsi də elə bundadır: özgə rəyinə qarşı üsyan yenə həmin rəydən asılılıq olaraq qalır, sadəcə tərsinə çevrilmiş şəkildə.

Anasına zəng etmək istədi, amma ilk cümləni fikirləşib tapa bilmədi. Ninaya yazmaq istədi, öz «mənə yaşamağı öyrətmə» sözləri yadına düşdü. Təzə hirsə daha gücü çatmırdı, hirsdən savayı isə bu aylar ərzində içində heç nə yetişdirməmişdi. Onda çantasını yığdı, bircə çanta, ən vacib şeylərlə, və açarları masanın üstünə qoydu. Telefonu da orada qoymaq fikrində idi, bir az əlində saxladı, axırda söndürüb cibinə dürtdü.

Yağış yağırdı. Çətirini açmadı, vağzala qədər piyada getdi, iliyinə kimi islandı; soyuq olması, suyun yaxasından içəri axması az qala xoşuna gəlirdi: heç olmasa bu, həqiqi bir şey idi. Bileti yox idi. Perronda dayanan ilk qatara mindi, lövhəsinə heç baxmadı da.

— Hara gedirsiniz? — başının üstündə dayanan vaqon bələdçisi soruşdu.

— Bu qatar hara qədər gedir?

O, Məryəmin heç vaxt eşitmədiyi bir stansiyanın adını çəkdi, Məryəm də dinməzcə pulu uzatdı.

Qatar tərpəndi. Yaş şüşənin arxasında şəhər əvvəlcə anbarlar və qarajlarla uzandı, sonra qurtardı. Məryəm gicgahını pəncərə çərçivəsinə söykədi və dörd ayda ilk dəfə hirs hiss etmədi. Qalan yorğunluq idi, ağır, lap sümüklərinə qədər işləmiş bir yorğunluq, onun altında da sükuta bənzər nə isə. Rafaelin mənzilində sükut başdan-başa zəng gözləməkdən ibarət idi, bu sükutda isə heç kim ondan heç nə gözləmirdi.

Ona elə gəldi ki, azadlıq elə budur.