Bölüm 11. «Buqələmun» münasibət modeli

1. AD VƏ MƏNA

Transkripsiya və Etimologiya: Modelin adı canlı varlıqdan — Buqələmundan götürülüb. Bu sürünən, ətraf mühitdən asılı olaraq dəri rəngini dəyişə bilir, gözə görünməz olur və ya faydalı olduqda parlaq görünür. Metodikamız çərçivəsində «Buqələmun» — adaptasiya sənətinə yiyələnmiş, amma öz rəngini itirmiş insandır.

Təkamül psixologiyasının məntiqini izləsək, bu, sosial konformizmin ali formasıdır. Bu, keçid mərhələsidir. Feniks səviyyəsinə çatmaq üçün insan mütləq Buqələmun mərhələsindən keçir. Bu, insanın bir çox nevrotik modellərini sınadıqdan sonra heç birinin bütünlük vermədiyini anladığı andır. O, onları özünə uyğunlaşdırmağa başlayır, hamı üçün rahat, özü üçün isə yad olur.

Obrazın kökləri siyasətə və diplomatiyaya gedir. Metodika terminologiyasında «Buqələmun» — daxili səmimiliyin üstündən xarici uğurun prioritetləşdirilməsidir. Bu, insanın həmsöhbətin dilində danışdığı, amma öz dilini unutduğu modeldir.

2. ŞÜAR VƏ İNANCLAR

«Buqələmun» ruh halında olan insanlar tez-tez daxili boşluqlarını gizlədən düşüncələri səsləndirirlər. Bu modelin xarakterik üç əsas inancı var:

«Hər insanla onun dilində danışmaq lazımdır». (Səmimiliyin adaptasiyadan daha az effektiv olduğuna inam).

«Məndə hər şey var, amma bir şey çatmır». (Xarici uğur fonunda ekzistensial boşluq hissi).

«İnsan bu dünyaya tək gəlib tək gedir». (Daxili tənhalığın fatalizm fəlsəfəsi ilə bəraəti).

3. İNFORMASİYA BLOKU: TARİX, ƏDƏBİYYAT VƏ PSİXOLOGİYA

Xaosdan adaptasiyaya aparan yol. İnsan çox vaxt yoluna körpə asılılığı ilə başlayır (İnfanta), sonra təhlükəsizlik almağa çalışır (Lilit, Məşuqə). Sistemə üsyan edir (Putana, Hippi), istedadla dünyanı fəth etməyə cəhd edir (Geyşa, Kurtizan) ya da başqaları üçün özünü fəda edir (Tereza, Sinderella). Bəzən dibə düşür, kömək tələb edir (Dilənçi).

Mənbənin məntiqini izləsək, bütün bu modellər nevrotikdir. Onlar yalançı ehtiyaclar üzərində qurulub. İnsan hər dəfə dibə endikcə, axtarışa düşür. Çıxış yolunu axtarmağa başlayır. Tapılan ilk həll adaptasiya olur. Anlayır: sağ qalmaq üçün rahat olmaq lazımdır. Bir addım Buqələmuna daha yaxınlaşır.

Psixoloji mexanizm: Buqələmunun geniş dünyagörüşü var. Müxtəlif xalqların müxtəlif dəyərləri olduğunu bilir və bunu qəbul edir. «Hər kəsin öz fikri var, hamıya hörmətlə yanaşmaq lazımdır» — onun sevimli ifadəsidir. Həmsöhbətinin əhval-ruhiyyəsini bacarıqla oxuduğundan münaqişələrdən qaçır. İstənilən cəmiyyətdə arzuolunan qonaq olur. Tədbirlərə dəvət edilir, karyerada, xüsusən siyasət və ya diplomatiyada uğurludur.

Tranzakt analizi terminlərində bu, öz «Mən»inin bloklanmasıdır.

Buqələmun özünün nə istədiyini bilmir. Öz arzularını başqalarının arzuları ilə qarışdırır. Xarici görünüşdə anlayışlı görünür, amma içdən tənhalıqdan əziyyət çəkir. Özünə sual verir: «Nə istədiyimi bilmirəm. Niyə yaşayıram?».

Kütlə içindəki tənhalıq. Bu modelin əsas əlamətidir. İnsan dostlar, ailə, iş yoldaşları ilə əhatə olunmuş halda da özünü yad hiss edə bilər. «Məndə hər şey var — iş, ailə, dostlar, amma bir şey çatmır, sanki bilinməyən bir ehtiyac var» — Buqələmunun tipik şikayətidir. Resurs və ya sevgi çatışmazlığından əziyyət çəkən digər modellərdən fərqli olaraq, Buqələmun öz çatışmazlığından əziyyət çəkir.

Feniksə keçid: Həqiqət Anı. Buqələmun necə Feniksə çevrilir? Bunun üçün daxili çevriliş lazımdır. İnsan adaptasiyanın doğru yol olmadığını anlamalıdır. Öz Missiyasını tapmalıdır. XVI–XVII əsrlərin böyük yapon samurayı Miyamoto Musaşi, qılınc ustadıdır. Bütün duelləri qazansa da, gücün qılıncda olmadığını anladı. Bir dəfə silahsız, hücum edənlərə avar ilə müqavimət göstərərək dərk etdi: ustadlıq daxildədir, alətdə deyil. O, keçmiş bilikləri yandırıb yeni məktəb yaratdı. Buqələmun da elədir. Kütlənin fikrindən daha vacib olan bir dəyər tapanda maskaları yandırır. O, artıq başqalarına uyğunlaşmır, əksinə onları arxasınca aparır.

Feniks — son hədəfdir. Feniks — yetkin şəxsiyyətdir. Bu mif deyil, psixoloji reallıqdır. Öz nevrotik modellərini dərk odunda yandıraraq səmimi şəkildə yenidən doğulmuş insandır. O manipulyasiya etmir, sevir. Onun ehtiyacı təhlükəsizlik və ya uğur deyil — proses xatirinə ünsiyyət və sevgidir. Bu, insanın başqalarına qayğı göstərdiyi, qiymətləndirmə üçün deyil (Tereza kimi), çünki bu onun təbiətidir. Nuh peyğəmbərin gəmisi haqqındakı rəvayətlərdə Feniks quşu kimi — o Nuhu çətin anda narahat etməmək üçün yemək tələb etmirdi və bunun müqabilində əbədi həyat hədiyyəsi aldı. Bu, mərhəmət və müstəqilliyin rəmzidir.

4. 5 MƏŞHUR ŞƏXSİYYƏT (MODELİN ARXETİPLƏRİ)

Davranışı «Buqələmun» modelinə — adaptivlik, uğur, lakin daxili missiya axtarışı — uyğun gəlmiş tarixi və mədəni şəxsiyyətlər.

Şarl Moris de Talleyran (Fransa, XVIII–XIX əsr).

Müxtəlif rejimlərə xidmət etmiş diplomat (XVI Lüdovikə, Napoleona, Restavrasiyaya).

Modelin təzahürü: Adaptasiya ustadı. Başqaları edam edilərkən o sağ qaldı. Uğurlu, varlı, nüfuzlu, amma memuarlarda daimi maskalardan yorğunluq hiss olunduğu qeyd olunurdu. Qeyri-sabit dünyada sabitlik axtaran siyasi Buqələmunun klassik nümunəsi.

Nikkolo Makiavelli (İtaliya, XV–XVI əsr).

Filosof və siyasətçi, «Hökmdar» traktatının müəllifi.

Modelin təzahürü: Hakimiyyətin adaptasiya mexanizmlərini hamıdan yaxşı anlayırdı. Məqsədin vasitəni haqq etdiyi haqqındakı təlimi Buqələmun üçün təlimatdır. Lakin şəxsi həyatında respublika ideallarına can atırdı, bu da adaptasiya ilə inanclar arasındakı daxili konflikti göstərir.

Oskar Uayld (Britaniya, XIX əsr)

Cəmiyyətdə estet obrazı oynayan, amma içindən anlaşılmazlıqdan əziyyət çəkən yazıçı.

Modelin təzahürü: İşıqlı dərnəkdə o, obraz yaradan Buqələmun idi. Həbsdə və sürgündə isə səmimi yazmağa başladı («De Profundis»), maskasını yandırdı. Bu, əzab vasitəsilə Buqələmundan daha dərin şəxsiyyətə keçidin nümunəsidir.

Henri Kissinger (ABŞ, XX əsr).

Diplomatik çevikliyi ilə məşhur olan dövlət katibi.

Modelin təzahürü: Dünyanın istənilən liderləri ilə ortaq dil tapmaq bacarığı. Uğur və nüfuz maksimal idi, lakin tənqidçilər Buqələmun modeli üçün xarakterik olan aydın mənəvi mövqenin olmadığını qeyd edirdilər.

Jozef Fuşe (Fransa, XVIII–XIX əsr).

Böyük Fransa inqilabını, Direktoriya, Konsulluq, İmperiya və Restavrasiyanı yaşamış siyasətçi, polis rəisi.

Modelin təzahürü: Onu «inqilabın Buqələmunu» adlandırırdılar. İstənilən sahiblərə xidmət etdi, hakimiyyət və nüfuzunu qorudu. İstənilən siyasi küləklərə uyğunlaşmaq bacarığı əfsanəvi idi, lakin müasirlərin memuarlarında o faciəli fiqur olaraq qaldı, çünki heç kim onun həqiqi simasını tanımırdı.

5. MODELDƏN ÇIXIŞ (DEPRESSİV VƏ AQRESSİV)

Metodikamızın kontekstinə görə, insan ekzistensial böhranla üzləşə bilər.

Adaptasiya məmnunluq gətirmədiyi halda böhran başlayır.

Depressiv çıxış: İnsan dərk edir: «Uğurluyam, amma özüm deyiləm». Buqələmun özünə çəkilir, psixologiyada, yoqada, sənətdə məna axtarmağa başlayır. Bu, özünü axtarışdır. Missiyasını tapsa — Feniks modelinə keçir. Tapmazsa — əbədi axtarışda qalır.

Aqressiv çıxış: İnsan uğurun xoşbəxtlik vermədiyinə görə dünyaya qəzəblənir. Adaptivliyini yalnız hakimiyyət üçün istifadə edən kinli manipulyatora çevrilə bilər. Bu, Feniksə keçid olmadan Buqələmunda ilişib qalmaqdır. Lakin kütlənin fikrindən üstün olan bir dəyər tapsa, Lider ola bilər.

6. MƏRYƏMİN HEKAYƏSİ: BUQƏLƏMUN YOLU

Məryəmin xadimə düzəlməsindən iki il keçmişdi. Əl açmağı tərgitmiş, işləməyi öyrənmişdi, amma bundan da yaxşı başqa bir şeyi öyrənmişdi. Həmin gün gölməçədən qayıdıb güzgünün qabağında özünə söz vermişdi ki, bir daha heç vaxt ondan qorxmayacaqlar və bu sözü bir dəfə özünü özgə gözü ilə görmüş adamın səyi ilə tuturdu.

Əvvəlcə qrafikə uyğunlaşdı, sonra briqadir qadının əhvalına, sonra da kabinetlərdə gecəyə qədər oturanların vərdişlərinə: danışmaq istəyənlə danışır, sakitlik istəyənin yanında səssiz hərəkət edirdi. Yarım il sonra onu doqquzuncu mərtəbədəki ofislərdən birinə inzibatçı götürdülər. «Sən bizim ən yaxşı əməkdaşımızsan», — deyirdi direktor. Daha bir il sonra onu şirnikdirib böyük bir şirkətə, menecer vəzifəsinə apardılar.

İndi bütöv divar boyu pəncərəsi olan bir kabineti vardı və bir vaxtlar qulağına pul və status barədə pıçıldayan şəhər aşağıda, lap limana qədər uzanırdı. İyirmi dörd yaşında arzuladığı maaşı, dostları, onu sevdiyini deyən bir kişisi vardı. Onlardan heç birinə yalan demirdi, sadəcə hər birinin yanında həmin adama necə rahat idisə, elə olurdu. Direktorun zarafatlarına o, sözünü qurtarmamışdan yarım saniyə əvvəl gülürdü. Liftdə xadimələrlə qiymətlərdən danışırdı və onlar onu özlərindən sayırdılar. Kişisi ilə birlikdə onun komandasına azarkeşlik edir, heyəti ondan yaxşı bilirdi, halbuki futbol onu darıxdırırdı. Ninaya borcunu bütünlüklə qaytardı və Nina dedi: «Sən necə də yüngül olmusan». Məryəm başa düşmədi ki, bu, tərifdir, ya yox.

«Hər kəslə öz dilində danışmaq lazımdır, — özünə izah edirdi. — Bunun nəyi riyakarlıqdır, bu, hörmətdir. Hamı razıdır, heç kim də məndən qorxmur».

Qırx yaşını geniş qeyd etmək qərarına gəldi və hamını birdən çağırdı. Bu, səhv idi. Bir otaqda direktor, yoqa rəfiqələri, əvvəlki ofisdən tanışları və iki azarkeş dostu ilə kişisi bir araya gəldi. Məryəm əlində qədəh qonaq otağının ortasında dayanmışdı və sağlıq deməyə başlaya bilmirdi: hər cümlə birilərinə yarayır, o birilərinin yanında isə onu ələ verirdi və hansı səslə danışacağını, hansı gülüşlə güləcəyini bilmirdi. Qonaqlar gözləyirdi, o isə elə uzun susdu ki, kimsə yaş barədə zarafat etdi. Zarafatı havada tutdu və gecə öz axarı ilə davam etdi.

O axşam Edqar zəng etmişdi. O, hər il bu gün zəng edirdi və Məryəm hər il ekran sönənə qədər onun adına baxırdı.

Gecə qonaqları yola salandan sonra dəhlizdəki güzgünün qabağında dayandı.

— Sən kimsən? — ucadan soruşdu.

Güzgüdən baxımlı, üzü mehriban və hər cür həmsöhbətə hazır bir qadın baxırdı. «Mənim hər şeyim var, — Məryəm düşünürdü. — Bəs onda bu hiss haradandır, elə bil məni soyublar? Deyirlər, insan tək gəlir, tək də gedir. Bəlkə, dünyanın işi elə belə qurulub».

Buqələmunun tələsi də elə bundadır: insan özgə gözləntilərinə o qədər uzun müddət uyğunlaşır ki, öz üzünü tanımaz olur.

Kitabı bir həftə sonra hava limanında aldı, son illərin bütün kitablarını aldığı kimi: müştərilərdən biri şam yeməyində demişdi ki, il ərzində bundan yaxşı heç nə oxumayıb və söhbəti davam etdirməyi bacarmaq lazım idi. Üz qabığında «Feniks Erası» yazılmışdı. Axırında bir test vardı, yüz bənd. «Dürüst cavab verin. Burada doğru ya yanlış cavab yoxdur». Üçüncü bənddə Məryəm birdən fərqinə vardı ki, hansı cavabın daha yaxşı nəticə verəcəyini götür-qoy edir. Tək idi, illüminatorun yanında oturmuşdu, bu vərəqləri bir ins-cins görməyəcəkdi, o isə cavabları kitabın xoşuna gəlmək üçün seçirdi. Məryəm elə güldü ki, yanındakı sərnişin dönüb baxdı, və təzədən başladı.

Kitabı evdə, səhərə qədər, əlində karandaşla oxuyub qurtardı. Özgə kitabında öz həyatını tanıyırdı: Rafaelin bilərziyini, studiyadakı lampanı, giriş yolundakı faraları, özgə çantasındakı batonu. On beş il ona elə gəlmişdi ki, hər dəfə təzədən başlayır. Əslində isə bir evin içində otaqdan-otağa keçirmiş və hər birində sevginin haqqını nə ilə ödəyəcəyini axtarırmış: pulla, qalmaqalla, uğurla, sözəbaxanlıqla, xeyirxahlıqla, başqasına rahat olmaqla.

Çıxış yolundan kitabın axırında, üç sözlə danışılırdı: səmimilik, sevgi, mərhəmət. Kitabda bunlara dayaq deyilirdi və Məryəm əvvəlcə onlara açıqcadakı arzulara baxan kimi gözucu baxıb keçdi. Sonra geri qayıtdı və onlarda bir ardıcıllıq gördü. Bunlar üç addım idi və onları yalnız bir-birinin ardınca atmaq olardı. Səmimilik olmadan, açıq hiss olmadan sevgi yoxdur, çünki yalnız gördüyün adamı sevə bilərsən, onun özünü isə on beş il heç kim görməmişdi, bunun qayğısına özü qalmışdı. Sevgi olmadan mərhəmət yoxdur. Mərhəmət ki onun həyatında bəs qədər olmuşdu: gecələmə sığınacağında döşəmə yuyur, şorba paylayır, Antonu yedirdirdi. Və hər dəfə xeyirxahlığının arxasında dilə gətirilməmiş bir hesab dayanırdı, hesab ödənməyəndə isə gedib tələb edirdi, Ninadan və anasından tələb etdiyi kimi. Sevgisiz və səmimiliksiz mərhəmətin sonu pis olur, özü də həmişə eyni cür: etibardan sui-istifadə, yalan, dələduzluq. O həm satın almaq üçün sədəqə verən olmağa, həm də özünə qorxudan sədəqə verilən olmağa macal tapmışdı.

Səhifənin kənarında yazdı: «Səmimilik, sonra sevgi, sonra mərhəmət. Yalnız bu ardıcıllıqla». Aşağısında bunu da yazdı: «Mən nə istəyirəm?» və bir vaxtlar menyunun başında oturduğu kimi, boş sətrin üstündə uzun-uzadı oturdu.

Deməli, əvvəlkilərdən yaxşı on ikinci bir rol axtarmağa ehtiyac yox idi, indi səmimi qadın rolunu oynamağa da. Gizlənməyi dayandırıb özündən başlamaq lazım idi, çünki başlamağa başqa kimsə yox idi: həqiqəti itirməyə bir şey qalmayanda yox, lap əvvəldən demək; yaxın adamın ona lazım olacağından qorxmamaq; «bu mənimdir» və «mən belə istəmirəm» deməkdən qorxmamaq. Kitabı örtəndə pəncərənin dalında artıq tramvaylar işləyirdi və o, soyuq suya tullanmazdan əvvəlki kimi qorxurdu.

İlk gün yöndəmsiz keçdi. Adəti üzrə qeybətə başlayan həmkarına «Mənə bu maraqlı deyil» dedi və bu, istədiyindən sərt, köhnə hirsin əks-sədası ilə çıxdı. Dəhlizdə arxasınca çatıb izah etməli oldu ki, məsələ onda deyil, və izahatın ortasında fərqinə vardı ki, artıq təzə bir rol, düzdanışan və dürüst qadın rolunu oynayır, və susdu. İstirahət günləri «dostcasına», pulsuz işləməyi təklif edən direktora isə belə cavab verdi:

— Yox. Mənim planlarım var.

Direktor qaşqabağını tökdü. Hələ bir həftə əvvəl qalmağı özü təklif edərdi. «Səni işdən çıxaracaqlar, — içində tanış səs çırpınırdı. — Səni daha sevməyəcəklər». Əlləri buz kimi idi, amma qorxunun altında bərk və isti bir şey vardı, külün altındakı köz kimi.

Axşam kişisinə dedi ki, futbolu sevmir. O güldü, sonra başa düşdü ki, Məryəm zarafat etmir.

— Daha nə? — soruşdu.

— Bilmirəm. Təzə-təzə baş açmağa başlamışam. Bəlkə də çox şey.

O, xeyli susdu və dedi ki, fikirləşməlidir. Məryəm onu dilə tutmadı, halbuki dilə tutmağı bacarırdı.

Ertəsi gün nahar fasiləsində dama qalxdı. Cibində telefon titrədi: Edqar. Adına baxdı və bu dəfə cavab verdi.

— Alo, — öz səsi ilə dedi, özünün də çoxdan eşitmədiyi səsi ilə.

— Bax ha, — Edqar dedi. — Dörd il götürmədin. Yenə mənəm, dedim bir də yoxlayım. Qulaq as, bizim fondda indi şənbə günləri bir qrup yığışır, bir oyun oynayırlar, kitab əsasında. Gəl. İşçi əli də həmişəki kimi çatışmır.

Çantasındakı kitab barədə ona heç nə demədi.

— Gələcəyəm. Amma artıq bir cüt əl kimi yox. Özüm kimi.

Onu nə gözlədiyini bilmirdi: terapiya, Məktəb, Ustad yolu hələlik yalnız son səhifələrdəki sözlər idi. Telefonu cibinə qoyub pilləkənə tərəf getdi.