Bölüm 5. «Məşuqə» münasibət modeli

Təhlükəsizliyin zəmanəti: Asılılığın tələsi.

1. AD VƏ MƏNA

Transkripsiya və Etimologiya: Modelin adı «Məşuqə» — Münasibətlərdə başqa insanın himayəsində olmağa ehtiyac duyan qadın, sevgi münasibətlərində həzz yaşasa da, daha çox tənhalıqdan qorxaraq emosional və psixoloji asılı münasibətlərə düçar olur. Evli olan insanla, nikahdan kənar münasibət quran qadın obrazı.

2. ŞÜAR VƏ İNANCLAR

Stereotip düşüncəsi: Onunla həyatım zəmanət altındadır, onu çox sevirəm.

Modelin şüarı: Hər nə olursa olsun, o mənim olmalıdır.

Metodikamızın kontekstindəki «Məşuqə» münasibət modeli sadəcə nikahdan kənar münasibətdə olan qadının statusu deyil, dərin psixoloji asılılıq arxetipidir. Bu, insanın, əksərən qadının, kimsənin himayəsinə kəskin ehtiyac duyduğu, öz müstəqilliyini saxta təhlükəsizlik illüziyası üçün qurban verən bir modeldir. Məşuqənin düşüncəsinin əsasında bir stereotip durur: «Onunla həyatım zəmanət altındadır». Bu inanc gizli razılaşma şəklindədir: «Onu sevirəm, buna görə hər şeyi bağışlayacağam», ya da daha kəskin formada: «O mənsiz qala bilməz, mən onun xilaskarıyam». Buradakı əsas qüvvə — Lilit modelindəki kimi maddi mənfəət deyil, tənhalıq qorxusudur. Məşuqə ağır, bəzən alçaldıcı şəraitlərə dözməyə hazırdır — təki tək qalmasın. O, tərəfdaşa xilasedici halqaya yapışdığı kimi yapışır — hətta bu halqa çoxdan dibə çəkən lövbərə çevrilsə belə.

3. İNFORMASİYA BLOKU: TARİX, ƏDƏBİYYAT VƏ PSİXOLOGİYA

Düşüncəsində müşahidə etdiyimiz bu cür koqnitiv təhrif qismən də olsa Lilit münasibət modelini xatırlada bilər, lakin Məşuqə təfəkkürü münasibətlərdə birbaşa cinsi münasibəti önə çıxarmır və daha çox mənəvi dəyərlərlə bəzəyərək — sevgi, ruh birliyi, bürclərin uyğun gəlməsi və digər mistik anlayışlarla öz himayədarı ilə münasibətlərini emosional bağlarla bərkitməyə çalışır. Belə ki, Lilitdən fərqli olaraq Məşuqə pul və digər maddi resurslarla təmin olunmasa da, sevgilisinin hesabına öz tələbatlarını ödəyə bilir. Misal üçün, «Lilit» sevgilisinə şəfqət hissini yaşadaraq qarşısında müəyyən pul məvacibi alırsa, onunla görüşmədiyi saatlarda sərbəst seçim, həyat tərzi və cinsi münasibətlərdə azadlığına sahibdir. Lakin Məşuqə sevgilisinə eyni şəfqət hissini yaşadaraq onun qarşılığında hər zaman sevgilisinin tələbatına uyğun davranır və ona cinsi sadiqliyi saxlamaq məcburiyyətindədir. Əks halda Lilitlə onun arasında heç bir fərq qalmadığına görə sevgilisi onun ehtiyaclarını təmin etməkdən imtina edərək, onu ən qısa zamanda başqası ilə əvəz edə bilər.

Lilit modelindən fərqli olaraq, münasibətlər bədənin resurslar müqabilinə birbaşa alqı-satqısı üzərində qurulur və qadın görüşlərdən kənar vaxtda azad qalır, Məşuqə isə emosional bağlantıya can atır. O, asılılığı romantik obrazlarla bəzəyir: tale, ruhların qohumluğu, karmik bağlılıq. Bu, özünü satılan kimi hiss etməməsinə imkan verir — halbuki mübadilənin mahiyyəti eyni qalır: müstəqillik müqabilinə saxlanma və qorunma. Lilit bir neçə tərəfdaşa sahib ola bilər, Məşuqə isə himayədarına sadiqlik saxlamağa məcburdur, çünki onun təhlükəsizliyi yalnız onun lütfündən asılıdır.

Bu modelin psixoloji kökü çox vaxt infantilizmə gedir. Bu, tərəfdaşda «valideyn» axtaran uşaq düşüncəsi olan yetkin bir insandır. «Tək qalsam nə edərəm?» — bu sual onun ağlında daim səslənir. O, həyatı, qazancı, qərarları üçün məsuliyyət götürmək istəmir. Problemləri onun əvəzinə həll edəcək birini tapmaq daha asan görünür. Çox vaxt tapdığı biri, valideyn funksiyasını əvəz edən yaşlı insandır. Lakin tərəfdaş həmyaşıd olsa belə, dinamika eyni qalır: o — resursların və qərarların mənbəyi, o isə — diqqət, qayğı və cinsi müstəsnaiyyət ilə ödəməyə borclu olan qəbuledicisidir.

Cəmiyyətdə Məşuqə obrazı tez-tez tənqidə məruz qalır, lakin onun cazibəsi ondadır ki, o, insana dəyər və güc hissi yaşadır. O, Geyşa kimi açıqca titul tələb etmir, istilik və varlıq tələb edir. Lakin bu model qadının özü üçün böyük təhlükə gizlədir. Onun statusu kövrək olduğundan və başqasının istəyindən asılı olduğundan, o daim gərginlik içindədir. İstənilən ayrılıq təhdidi fəlakət kimi qavranılır.

4. 5 MƏŞHUR ŞƏXSİYYƏT (MODELİN ARXETİPLƏRİ)

Davranışı «Məşuqə» modelinə uyğun gəlmiş tarixi və mədəni şəxsiyyətlər — emosional asılılıq, təhlükəsizlik zəmanəti axtarışı, tərəfdaşın kölgəsindəki həyat.

Madam de Maintenon (Fransa, XVII əsr).

Skarronun dul arvadı, mürəbbiyə, sonra isə XIV Lüdovikin gizli həyat yoldaşına çevrildi.

Modelin təzahürü: O, titulları açıqca tələb etmədi, lakin krala tam sadiqlik vasitəsilə təhlükəsizliyini təmin etdi. Onun həyatı asılılıqdan nüfuza keçidini nümayiş etdirir, lakin təməl monarxın «xilaskarı» və ocağın qoruyucusu rolunda qoyulmuşdu — bu isə Məşuqə modelinin yüksək formasına xasdır.

Kamilla Klodel (Fransa, XIX–XX əsr).

Oqüst Rodenin heykəltəraşı, muzası və məşuqəsi.

Modelin təzahürü: O, Roden vasitəsilə etiraf və tanınma ümidi ilə yaradıcılığını Rodenin atelyesindəki işə qurban verdi. Ustaddan asılılığı dağıdıcı oldu. Münasibət soyuyanda, özündə dayaq tapa bilmədi və ömrünü xəstəxanada başa vurdu. Münasibətdə əriyən istedadın faciəsi.

Uollis Simpson (ABŞ/Böyük Britaniya, XX əsr) — nikahdan əvvəl.

Kralın onun naminə taxtdan imtina etdiyi amerikalı qadın.

Modelin təzahürü: İmtinadan əvvəl o, özü evli qadın olaraq şahzadə Edvardın məşuqəsi mövqeyini tuturdu. Emosional asılılıq vasitəsilə şahzadənin diqqətini saxlaması və «onu anlayan yeganə insan» statusu qlobal nəticəyə gətirib çıxardı, lakin davranış modeli klassik idi: münasibətin müstəsnaiyyəti vasitəsilə təhlükəsizlik.

Mariya Düplessi (Fransa, XIX əsr).

«Kameliyalı xanım»ın (Aleksandr Düma) prototipi, himayə axtaran kurtizan.

Modelin təzahürü: Kurtizan statusuna baxmayaraq, onun psixologiyası Məşuqə modelinə can atırdı — bədən ticarəti dünyasından onu aparacaq bir insan tapmaq. Qraf Perregodan asılılığı və sonrakı xəstəliyi kişi vasitəsilə xilas ümidinin iflasını göstərir.

Anna Karenina (Ədəbi arxetip, L. Tolstoy).

Sevgilisi üçün ərini tərk edən işıqlı cəmiyyətin xanımı.

Modelin təzahürü: Modelin iflasının ideal nümunəsi. Anna həyatının bütün mənasını Vronskiyə köçürdü. O, öz həyatı ilə (xidmət, cəmiyyət) yaşamağa başlayanda, o, «yeganə» statusunun itirilməsinə tab gətirə bilmədi. Onun intiharı «zəmanətin» olmadığı halda həyatının boş olduğunu dərk etməyin nəticəsidir. Bu, metodikanın xəbərdarlığıdır: insanı yeganə təhlükəsizlik mənbəyinə çevirmək olmaz.

5. MODELDƏN ÇIXIŞ (DEPRESSİV VƏ AQRESSİV)

Məşuqə modelinin böhranı qaçılmazdır. Gec ya tez tərəfdaşın cinsi marağı sönür, ya qanuni həyat yoldaşı əlaqədən xəbər tutur, ya da Məşuqənin özü qocalır, əsas üstünlüyünü — xarici cazibəni — itirir. Bu anda o, vakuumda qalır. Onun öz resursları, sağ qalma bacarıqları, B planı yoxdur. O özünü qurumuş gölün sahilindəki zəli kimi hiss edir.

Depressiv çıxış: Məşuqə himayədarın getdiyini, yenisinin olmadığını dərk etdikdə, qurban vəziyyətinə batır. O, taleyin ədalətsizliyindən, insanların soyuqluğundan, öz bədbəxt payından hamıya şikayətlənməyə başlayır. Onun tələbləri azalır, diqqət çəkən biri olsun deyə aza qane olmağa hazırdır. Bu anda Dilənçi modelinə transformasiya baş verir. O, artıq zəmanət tələb etmir, acıma oyatmaqla kömək dilənir. Bu vəziyyət çox vaxt psixosomatik xəstəliklərlə müşayiət olunur: orqanizm stressə qarşı böyrək, dəri, immunitet sistemi xəstəlikləri ilə reaksiya verir. Xilaskarı gəlmədikcə, o, gözləmə rejimində yaşayır və tədricən xroniki depressiyaya qərq olur. Yeni donor tapa bilməsə, təminat tələblərini aşağı salır, bu da onu daha həssas və yadın mərhəmətindən asılı edir.

Aqressiv çıxış: Məşuqə aldadıldığını hiss edərsə, tərəfdaşın onun həyatının ən yaxşı illərini apardığını düşünürsə, içindən qəzəb oyanır. O, intiqam almağa qərar verir. Şantaja başlayır: həyat yoldaşına söyləmək, işə gəlmək, intim təfərrüatlarını yaymaq hədələri. O, teleproqramlara müraciət edə, sosial şəbəkələrə yaza, keçmiş himayədarının həyatını məhv etməyə çalışa bilər. Bu, açıq müharibə fazasıdır. Bəzən, əgər bu qalmaqal ictimai xarakter alırsa və ətrafında rəğbət edən auditoriya toplanırsa, o, şöhrətini və iztirab tarixini səhnəyə çevirərək Geyşaya transformasiya edə bilər. Lakin çox vaxt aqressiv faza məhkəmə, polis və depressiyaya daha dərin düşməklə nəticələnir.

Məşuqə modelinin rəsmi statusla bağlı olmadığını anlamaq vacibdir. Qanuni həyat yoldaşı da əgər onun yeganə məqsədi ərini qoruyub saxlaması və şəxsi inkişafı yoxdursa, Məşuqə kimi düşünə bilər. Əgər yoldaşı minnətdar rolunu yerinə yetirməyi dayandırırsa, belə nikah dağılır, çünki təhlükəsizlik təməli sındırılır. Bu şəxsiyyət təkamülünün çıxılmaz qolu olub, insanın inkişafdan imtina edərək rahatlığı üstün tutduğu yoldur.

6. MƏRYƏMİN HEKAYƏSİ: MƏŞUQƏ YOLU

Davuda heç cavab vermədi. Göndərilməmiş məktubu bir həftə telefonunda gəzdirdi, sonra bir həftə də, ondan sonra isə cavab vermək artıq yöndəmsiz görünürdü və özünə dedi ki, o, yəqin, daha gözləmir də. Bloqu elə həmin qış atdı. Köhnə qaydada yaza bilmirdi, həqiqəti yazmağa qorxurdu, oxucular da bir az gözləyib başqalarının yanına dağılışdılar.

Ömərlə axırıncı yazısından yarım il sonra rastlaşdı. O, Məryəmdən iyirmi yaş böyük idi, gözlərinin qırağında yumşaq qırışlar, üzündə də çoxdan qiymət yarlıqlarına baxmayan adamlarda olan bir arxayınlıq vardı. Başqasının yubileyində tanış oldular; Məryəmi ora hələ köhnə tanışlığın xatirinə çağırmışdılar. Ömər onun kim olduğunu bilmirdi, bircə yazısını da oxumamışdı, bütün axşam bir dəfə də telefonunu çıxarmadı, təkcə niyə heç nə yemədiyini soruşdu və öz balığının yarısını onun boşqabına qoydu.

Ona nə Məryəmin etirafları lazım idi, nə də gözəl şəkilləri. İstəyirdi ki, gəldiyi evdə sakitlik olsun və kimsə ona sevinsin. Məryəm onu dinləyirdi və iki ildə ilk dəfə rahat nəfəs aldı. Bir ay sonra onun şəhərkənarı evinə köçdü, lampalı, paltarlı studiyanı isə necə vardısa, eləcə atıb getdi.

Evli olduğunu Ömər dərhal dedi. «Orada hər şey qəlizdir», — gözlərini yana çəkib əlavə etdi və Məryəm sorğu-sual etmədi. İnanmaq istəyirdi, inandı da.

Birinci il yuxusuzluqdan sonrakı uzun yuxu kimi keçdi. Gec oyanır, bağda gəzir, onun sevdiyi yeməkləri bişirməyi öyrənir, evdə qulluqçu ola-ola köynəklərini özü ütüləyir, axşamlar isə anbarlardan, mal göndərişlərindən və vicdansız şəriklərdən danışmasına qulaq asır, heç nə başa düşməsə də, lazım olan yerdə başını tərpədirdi. Bir dəfə Ömər öz söhbətinin ortasında başını onun dizlərinə qoyub yuxuya getdi, Məryəm də iki saat tərpənmədən, ayaqları keyiyə-keyiyə, tamam xoşbəxt halda oturdu: budur, yanında dinclik tapan bir adam. Günlər muncuq dənələri kimi bir-birinə oxşayırdı, onları saxlayan sap da Ömərin gəlişi idi. Bir vaxtlar reklam pullarının gəldiyi hesabı yazdan bəri yoxlamırdı.

«Onun yanında həyatım zəmanət altındadır»: Məşuqə modeli də elə bu inamın üstündə dayanır; başqasından alınan qorunma hissi insanın öz həyatının yerini tutur və bunun xatirinə hər şey qabaqcadan bağışlanır.

Yavaş-yavaş bütün həyatı daralıb bir telefona sığdı. Ömər saat yeddiyə yaxın zəng edirdi və yeddiyə az qalmış Məryəm artıq nə oxuya, nə də gəzə bilirdi. Ehtiyac olmadan evdən çıxmırdı: birdən gələr, o da evdə olmaz. Ömər onun ad gününü unudanda Məryəm bəhanəni onun özündən qabaq fikirləşib tapdı və bütün axşam xüsusilə mehriban oldu ki, o, özünü günahkar hiss etməsin.

«O yorulur. Çiynində o qədər adamın yükü var. Mən ona sual verilməyən yeganə yerəm. Mənsiz ona daha pis olacaq».

Sualı hər halda verdi, bir dəfə, şam yeməyi vaxtı. Bir həftə hazırlaşdı və heç də hazırladığı sözlərlə soruşmadı:

— Ömər, bəs bizim axırımız necə olacaq?

Çəngəlini əlindən qoydu və çəngəlin boşqaba dəyib çıxardığı səs ona qulaqbatırıcı gəldi. Ömər uzun-uzadı çeynədi. Sonra ona ya yazığı gələrək, ya da yorğun halda baxdı, Məryəm ayırd edə bilmədi, və dedi:

— Gəl bu gün yox.

Bir daha soruşmadı. Ona elə gəlirdi ki, hər belə sual qorxduğu şeyi yaxınlaşdırır.

Daha bir il yarım keçdi və Ömər gecikməyə başladı. Saat səkkizə qədər zəng gəlmirdisə, gicgahları döyünməyə başlayırdı. O, duşda olanda Məryəm pencəyinin ciblərini yoxlayır, yumazdan əvvəl köynəklərinin yaxasını iyləyir, buna görə özünə nifrət edir, ertəsi gün yenə yoxlayırdı. Onu həmişə təbəssümlə qarşılayır, gecikmələri barədə susurdu. Bir gecə Ömər yuxuya gedəndə telefonunu götürdü, «Ev» adı ilə yazılmış nömrəni tapıb özünə köçürdü. Niyə, bilmirdi; sadəcə bu nömrənin onda olması ürəyini bir az sakitləşdirdi.

Noyabrda o heç gəlmədi, telefonu da söndürülmüşdü. Məryəm gecəyarısına qədər qaranlıq qonaq otağında oturdu; evin giriş yolunda maşın faralarını görmək üçün işığı yandırmırdı. Bu qədər vaxt ona qala kimi görünən ev isə o biri üzünü ona çevirirdi. Burada özünə məxsus heç nəyi yox idi: nə xəbəri olan bir pulu, nə də bu qədər illik sükutdan sonra zəng etməyə üzü gələn rəfiqələri. Bircə Ömər vardı; o da olmasa, Məryəmdən şkafdakı köynəklər qalacaqdı.

Saat birə işləmiş «Ev» adı ilə yazılmış nömrəni yığdı. Dəstəyi üçüncü zəngdən sonra götürdülər.

— Alo, — bir qadın səsi dedi; cavan səs deyildi, yuxulu idi. — Alo, kimdir? Ömər, sənsən?

Məryəm zəngi kəsdi və telefonu iki əli ilə tutub xeyli oturdu. Deməli, o, orada da gecələmir. Deməli, o qadın da oturub gözləyir. Bu fikir ona təsəlli verməli idi, əvəzində isə utandı, uşaqlıqda qapı dalında qulaq asanda utandığı kimi.

O, səhər gəldi, sifəti bozarmış, gözləri qızarmış halda, və qonaq otağının ortasında yad evdə dayanan kimi dayandı.

— Danışmalıyıq.

Məryəm bu tonu tanıyırdı: hər şey artıq həll olunanda belə danışırlar.

Masanın üstünə zərf qoyuldu, qalın, ağır. Məryəm ona baxıb düşünürdü ki, həyatındakı zərflər getdikcə qalınlaşır, özü isə getdikcə kiçilir. Bu pulla yarım il, bəlkə də bir il yaşamaq olardı, ondan sonra nə olacağını düşünmək isə qorxulu idi.

— Sən məndən istifadə etdin, — dedi və səsi qırıldı.

— Yox. Mən sevirdim. Amma belə olmaz. Nə səninlə, nə də onunla.

Gecəki zəngdən xəbəri vardımı, Məryəm bunu heç vaxt bilmədi. O, bir az da dayandı, deyəsən, çiyninə toxunmaq istədi, toxunmadı. Qapı örtüldü.

«Pulu qaytarsam, qürurlu və yoxsul qalacağam. Götürsəm, deməli, bütün bunlar sövdə imiş. Amma axı mən onu sevirdim. Yoxsa onun yanında heç nədən qorxmamağın mümkün olmasını sevirdim?»

Özünə cavab verə bilmədi. Bir vaxtlar onun dizlərində yuxuya getdiyi divanda oturub zərfi iki əli ilə tutmuşdu, gözündən yaş gəlmirdi. Lampalı studiya yadına düşdü, səhərlərin rəqəmləri yadına düşdü: saxta idilər, amma hər halda özününkü idilər. Burada isə o, üç ilə yaxın başqasının həyatına bir əlavə olmuşdu, indi də əlavəni geri qaytarmışdılar.

Səhər şeylərini yığdı. Zərfi götürdü: nə iləsə dolanmaq lazım idi, qürurun da, sən demə, öz qiyməti varmış. Giriş yolunda dayanıb Davuda yazdı: «Qapı hələ açıqdır?» Ekrana baxa-baxa bir az durdu və gözünün qabağına gətirdi ki, o soruşacaq: bütün bu vaxt harada idin, niyə məni yalnız indi xatırladın. Sonra yazdığını sildi və taksi çağırdı.

— Hava limanına.

Maşında özünə söz verdi ki, bir daha heç vaxt pəncərə qabağında gözləməyəcək. Qoy indi onu gözləsinlər.