Bölüm 7. «Tereza» münasibət modeli

Müqəddəslik illüziyası: Fədakarlığın tələsi.

1. AD VƏ MƏNA

Transkripsiya və Etimologiya: Modelin adı tarixi şəxsiyyətin — həyatını yoxsullara və xəstələrə xidmətə həsr etmiş katolik rahibəsi Ana Terezanın — adından gəlir. Lakin «Feniks Erası» metodikasının kontekstindəki «Tereza» mütləq dini xadim və ya müqəddəsləşdirilmiş insan deyil. Bu, xeyriyyəçilik maskası altında gizlənən dərin psixoloji münasibət modelidir — arxetipidir.

Əgər Adlerin fərdi psixologiya məntiqinə əsaslansaq, bu, aşağılıq kompleksi ilə klassik hiperkompensasiya deməkdir. «Feniks»dən fərqli olaraq, səmimi şəkildə, sevgi bolluğundan irəliləyərək kömək edən «Tereza», yaxşı görünmək üçün, daxili boşluğu xarici təsdiqlərlə doldurmaq məqsədilə kömək edir. Bu, öz şəxsiyyətinin qiyməti ilə sevgini satın almağın bir yoludur, qurban verməni ünsiyyətin valyutasına çevirir.

Obrazın kökləri altruizm konsepsiyasına gedir — lakin günahkarlıq hissi və ya taleyinə gizli küskünlük ilə təhrif edilmiş altruizmə. Yunan mifologiyasında bu obrazın əks-sədaları özgəsini qurban verən, lakin kölgədə qalan, öz ehtiraslarından məhrum Hestiya — ocaq ilahəsinin — surətindədir. Bütün mədəniyyətlərdə vahid bir stereotip izlənilir: özünü sadəcə kim olduğuna görə sevgiyə layiq hesab etməyən və buna görə yaxşı əməllərlə — indulgensiyalar kimi — onu ümidsizliklə qazanan insan.

2. ŞÜAR VƏ İNANCLAR

«Tereza» ruh halında olan insanlar tez-tez həm mənəvi qalxanlarına, həm də qəfəslərinə çevrilən fikirlər səsləndirir. Bu modelə xas üç əsas inanc, daxili monoloqlarında eşidilən bunlardır:

«İnsan yalnız yaxşı işləri ilə tanınmalı və yadda qalmalıdır». (Şəxsiyyətin ikinci dərəcəli olduğuna, yalnız əməllərin vacib olduğuna dair inanc; görünüş və ya istedadların insanlara xidmət yoxdursa əhəmiyyəti olmadığına).

«Əsas iş gözəllikdə deyil, insanın ürəyindədir». (Şəxsi arzular naminə görünüşün, seksuallığın dəyərsizləşdirilməsi, əxlaqi üstünlük naminə).

«Mən kömək etməsəm, kim edəcək?». (Xidmət vasitəsilə öz əvəzsizliyinə inanc; onsuz dünyanın çökəcəyindən qorxu).

3. İNFORMASİYA BLOKU: TARİX, ƏDƏBİYYAT VƏ PSİXOLOGİYA

«Mən gözəl olmadığım üçün, faydalı olmalıyam». Bu sakit, demək olar ki eşidilməyən pıçıltı minlərlə insanın ağlında səslənir. Zahiri görünüşün burada tez-tez problemin mahiyyəti ilə heç bir obyektiv əlaqəsi olmur. Həqiqətən gözəl vücuda sahib qadın və ya kişi özü haqqında son dərəcə mənfi, təhrif edilmiş təsəvvürlərə malik ola bilər. Və əksinə, ətrafındakılar tərəfindən heç də cazibədar sayılmayan biri özünü dünyanın ən gözəli hesab edə bilər. İnsanın özü haqqındakı düşüncələri münasibət modelində birbaşa və çox vaxt faciəli şəkildə əks olunur.

Burada biz bədən dismorfik pozuntusu (əvvəllər dismorfofobiya) fenomeni ilə rastlaşırıq — zahiri görünüşdəki uydurulmuş və ya əhəmiyyətsiz qüsurun xəstəlik kimi təsiri. Bu problemi illərlə içində ağır bir daş kimi daşıyan insan, mütləq kompensasiya vasitəsilə vəziyyətdən çıxmağa çalışacaq. Psixika özünəqiymətləndirmə vakuumuna dözümsüzdür. Belə insanlar zamanla bir vaxt çatışmazlıq hesab etdikləri bədən hissələrini və xüsusiyyətlərini qəbul edir və yeni bir müdafiə fəlsəfəsi formalaşdırmağa başlayırlar.

Məsələn, həyatın təməlinə çevrilən bir fikir yaranır: «Nə olsun ki, mən gözəl deyiləm, amma mənim gözəl xasiyyətim var». İstənilən hərəkətlərində insanların gözündə ucalmağa çalışır və həyatdakı nailiyyətlər məhz bu məqsədlə əldə olunur — işin özü naminə yox, öz dəyərini təsdiqləmək naminə. Hər bir mesenatın, xeyriyyəçiliyə meyilli olan hər bir insanın fədakar ruhlu olduğu dəfələrlə qeyd olunub. Lakin «Tereza» modelində bu ruhun gizli bir motivi var. Belə insanlarda «Ana Tereza» obrazına uyğun olaraq heç bir məqsəd güdmədən kimsəsiz və ehtiyacı olanlara yardım etmək istəyi yaranır. Lakin bu şüuraltı oyunda qəhrəmanımız öz dəyərini məhz bu formada kompensasiya edə bilsin deyə illərini xeyriyyəçiliyə həsr edə bilər.

Daxili dialoq belə səslənir: «Mən kifayət qədər maraqlı insan olmasam da, mənim gördüyüm işlər cəmiyyət üçün həmişə faydalı və lazımlıdır». Bu tək böyük və qlobal xeyriyyə layihələrinə aid deyil. Bu düşüncə tərzindəki insanlar ətrafında olan hər kəslə iş birliyi, xeyirxah əməlləri ilə yadda qalır. Bu daxili kompleksdən irəli gələn davranış yalnız bir istiqamətdə — xidmətə doğru inkişafına gətirib çıxarır. Çox vaxt bu, özünə xəsarət verərək olur.

Günahkarlıq hissindən irəli gələn davranışlarda da oxşar ehtiyacları müşahidə etmək olar. Lakin haqqında danışdığımız bu münasibət modelində məhz özünütəsdiq üsulu kimi sosial işlərə meyilli xarakter mövcuddur. Elə buna görə bu cür yanaşmanı «Tereza» münasibət modeli adlandıra bilərik.

«Tereza» ixtisasından asılı olmayaraq, hər bir hərəkəti və seçimi ilə xeyriyyəçiliyi və fədakarlığı sayəsində yaxşı insan kimi tanınmağa can atır. Qohum-əqrəbanı, dost-tanışı, iş yoldaşlarını və ya münasibətdəki tərəfdaşlarını qane etməyə çalışmaq bir növ işgüzar mühitdə ictimai nüfuz qazanmaqdır və bu, ona layiqli bir ad qazandırır. Bu yolla davam edən hər kəs daxili monoloqunda «Mən bunu bacardım, mən lazımam» deyərək öz həyat missiyası üzərində işləyir. Bir daha xatırladaq ki, bu həyat prinsipi ilə münasibət quran insanların zahiri görünüşündə əslində ciddi bir problem olmaya bilər. Bu, məhz onların qavrayış güzgüsünü təhrif edən dərin natamamlıq kompleksindən irəli gələn təsəvvürləridir.

Onlar karyerada böyük zirvələr fəth edə, cəmiyyətdə gördükləri işlərlə tanına bilərlər, lakin şəxsi münasibətlərdə vəziyyət bir qədər başqa cür, çox vaxt faciəli şəkildə cərəyan edir. Əgər sevgi münasibətlərində və ya doğma bildiyi insanlarla hər hansı bir problem yaranarsa — o isə onun düşüncəsində məhz həmin kompleksdən irəli gələrək yaranacaq — «Tereza» ciddi bir sarsıntı keçirə bilər. Çünki o, sanki özünə ən pis qorxularını təsdiqləyən layiqli bir cavab almış olur. Bu günahkarlıq hissi daxildən belə bir məna kəsb edir: «Mən bu cür sevgisizliyə layiqəm, çünki özlüyümdə kifayət qədər yaxşı deyiləm». Bu hal hətta uğurun ən yüksək zirvəsində — ətrafda hamı ayaq üstə alqışlayanda, evdə isə soyuq yastıq gözləyəndə də baş verə bilər.

Modelin böhranı: Etiraf səhnəsi. Belə bir mənzərəni təsəvvür edin: tutaq ki, Ana Tereza tarixi şəxsiyyət kimi böyük rəğbətə və hörmətə sahibdir. (Tarixi araşdırmalarda onun haqqında fərqli fikirlər söylənilsə də, biz real olaraq məhz onun fədakarlıq kimi təqdim olunan ictimai obrazına arxalanırıq.) İndi isə böhranın mahiyyətini açan ssenarini fərz edək. Ana Tereza subay qalmaq andı içir və həyatını xəstə və kimsəsiz insanlara həsr edir. Mütəmadi olaraq Vatikana yollanıb Roma papasından dəstək alaraq öz işini davam etdirir.

Və günlərin birində bir kişi onu sevdiyini etiraf edir. Heç vaxt belə sevgi yaşamayan qadın bu etirafdan duyğulanır, sevgi xəyallarına dalır və qərara gəlir ki, tənhalığın sonu çatıb! «O da qadındır, onun da sevilməyə haqqı var». Belə hisslər yaşamaq istəyini dərk edərək qarşılıq verməyə qərar verir, lakin həmin insanın qəfil və gözlənilməz reaksiyası ilə üzləşir. O dərk edir ki, kişi onu yalnız «Ana Tereza» kimi — simvol kimi sevir, bir qadın kimi isə onu maraqlandırmır. Onun qəlbində böyük bir uçurum əmələ gəlir.

Əvvəllər hesab etdiyi qüsurlar aktuallaşır, unutmağa çalışdığı kabuslar yenidən onu əziyyətə salmağa başlayır. Karyerasının apogeyinə çatsa da, ictimai sevgini qadın kimi cazibədar olduğuna görə deyil, əxlaqlı, yüksək mənəvi dəyərlərə sahib biri kimi qazandığını dərk edir. Özü də dərk etmədən həyatı boyu öz natamamlıq kompleksindən irəli gələn travmatik düşüncələrini bu cür kompensasiya yolu ilə xilas etməyə çalışırdı. İndi ömür boyu qaçdığı kabusu ilə üzləşir — həyatında ən böyük sarsıntını yaşayır.

Bu kimi koqnitiv təhriflərin qurbanına çevrilən insan dərrakəsində kök salmış inanclarda fədakarlığa aparan yeganə yolu görür. Bu bir daha təsdiq edir ki, emosiyalar qadın seksuallığından deyil, dərin mənəviyyatın nəticəsində doğan istəkdən yaranır; mənəviyyat isə bu halda zireh kimi xidmət edir. O başa düşəndə ki, seksuallıq, emosiya və mənəviyyat şəxsiyyətin tamamilə fərqli qavrayış səviyyələridir, böyük bir sarsıntı keçirir. Çünki bütün bu illər ərzində məhz mənəviyyat və xidmət vasitəsilə insanların rəğbətini, sevgisini qazanmaqla qadın xoşbəxtliyini kompensasiya etməyə çalışırdı.

Burada əsl kulminasiya anı odur ki, «Tereza» dərin depressiya yaşayarkən bu cür münasibət modelini öz qərarı ilə yaratdığını, özünü müqəddəslik küncünə sıxışdırdığını dərk edir.

Çıxış yolu: Üsyan, yoxsa Qəbul. İllərdir öz seksuallığından və şəxsi istəklərindən imtina etməsinin acı nəticəsi ilə qarşılaşması, bundan sonra belə bir münasibət modelinin dəyişməsinə və eyni zamanda üsyankar davranış modelinə gətirib çıxara bilər.

«Tereza» münasibət modelində bu qədər fədakarlığın, xeyriyyəçiliyin əvəzi gəlməlidir. Ona elə gəlir ki, bunun qarşılığında ona yüksək qiymət verən «ağ atlı şahzadə» gəlməlidir. O düşünür ki, bu xüsusiyyətinə görə onu sevən olarsa, bu əsl, təmiz sevgi sayılacaq. Eyni zamanda, belə düşüncə sahibinin öz gizli seçim meyarları da var. Onu sevən insan təkcə əməllərini qiymətləndirməməli, həm də öz cazibəsi ilə onun qəlbini fəth etməlidir. Bir çox hallarda «Tereza» gec-tez xoş bir münasibəti, sözləri, fikirləri, sevgi etirafını əslində olduğundan daha artıq bir şey kimi yanlış anlaya bilər. Bu halda onun davranışında üsyankar təzahürlərlə qarşılaşa bilərik.

İnsan deyilənləri öz gözlədiyi istiqamətdə yanlış qəbul edə, adi nəzakət xatirinə deyilən xoş sözləri, fikirləri, sevgi etirafını daha artıq bir şey saya bilər. Daha sonra qadın kimi sevilmədiyini biləndə, «Axı, mən niyə sevilmirəm?!», «Mən bu sevgiyə layiq deyiləmmi?» kimi fikirlər daxili partlayışa, üsyana gətirib çıxarır.

Bu üsyan özünü necə göstərir? Daim öz davranışına diqqət yetirən, xeyirxah əməlləri və qayğısı ilə sevgi qazanmağa çalışan bir insan biləndə ki, bu yanaşma qəti şəkildə özünü doğrultmur, ciddi bir qəzəb hissi yaşaya bilər. Mövcud münasibət modelindən imtina adətən insan həyatında uğursuz nəticələrlə üzləşəndə baş verir. Əgər «Tereza» münasibət modelini daşıyan biri bir gün qəzəb içində üsyan edərsə, Putana münasibət modelinə keçid ola bilər.

Həyatdan konkret nümunə: keçidin mexanikasını anlamaq üçün metodikada təsvir olunan vəziyyətə nəzər salaq. Məsələn, zahiri görünüşündə hər hansı bir qüsuru (real və ya uydurulmuş) olan xanım daha çox mənəvi keyfiyyətlərinə arxalanaraq insanlarla davranışında həmişə nəzakətli olmağa üstünlük verir. Əgər o, ciddi psixoloji kompleksə çevrilmiş bu qüsuru olduğu kimi qəbul edərsə, insanlarla ünsiyyətdə yalnız daxili aləminin zənginliyinə arxalanacaq.

Günlərin birində iş yoldaşı belə bir xanıma xoş söz deyərsə, o bunu sevgi etirafına bənzədəcək. Bu xanım hətta həmkarının ad gününə dəvətini ailə üzvləri ilə tanışlıq, yaxınlaşmaya doğru bir addım kimi qiymətləndirə bilər. Halbuki həmin şəxs öz tədbirinə kollektivin bir çox üzvünü dəvət edib, bu, sadəcə nəzakət idi. Əgər «Tereza» tədbirdə daha yaxın münasibət ümidi ilə iştirak edirsə, orada gedən istənilən söhbət çərçivəsində öz şəxsiyyəti ilə bağlı çox həssas davrana bilər. O, hər sözdə gizli məna axtaracaq.

Üstəlik, məclis sahibi həmin tədbirdə qonaqlara öz nişanlısını təqdim edərsə, «Tereza»nın qəlbində böyük bir tufan qopa bilər. Xəyal qırıqlığından əlavə, o, başqasının ona olan bu münasibətini təhqiredici bir addım kimi qiymətləndirərsə, nə baş verəcək? Bu anda onun qəlbində güclü aqressiya və insanlara qarşı inamsızlıq hissi oyana bilər.

Əgər əvvəllər «Tereza» insanların sevgisini qazanmaq üçün xeyirxah əməllərə və qayğıkeş hisslərə yer verirdisə, indi onun düşüncəsində yaranmış dəyişikliklər üsyankar davranışa gətirib çıxara bilər. Əvvəllər fədakarlığa nə qədər çox güc sərf edibsə, indi bir o qədər çox bunun tam əksini yaradan davranış ortaya çıxır. O, sevginin mövcud olmadığını bəyan etməyə, öz həyat qabiliyyətinin sübutu kimi cinsi həzzə üstünlük verməyə başlayır. Ən qısa müddətdə, heç bir öhdəlik olmadan intim münasibətə razı olan insanlarla görüşməyə başlayır.

İndi əks cinsin nümayəndəsi ilə qurulan münasibətlər heç bir emosional bağ olmadan birbaşa intim yaxınlığa aparacaq. Hətta bu travmatik keçid mərhələsində o, insanlarla ünsiyyətdə özünü bayağı zarafatlara və intim münasibətlərə açıq biri kimi göstərir. Buna görə də indi onun ətrafına qeyri-etik davranışlı çoxlu insan toplaşır. Məhz bu yolda ətraf aləmə göndərdiyi mesaj əvvəl bəhs etdiyimiz «Putana» münasibət modelinə gətirib çıxara bilər.

Digər tərəfdən «Tereza» münasibət modelindəki ciddi travma yaşanmazsa, psixoloji komplekslər içində yaşayan insanların daim başqalarına yardım etmək və bu yolla özünü təsdiq etmək ehtiyacı öz aktuallığını itirməyəcək. «Tereza» münasibət modelində kişi ilə qadın arasında sevgi macərası baş verə bilərmi? Bəli, çünki «Tereza»nın qarşısına onun kim olduğuna pərəstiş edən biri çıxarsa, bu, onunla birgə həyat qurmağa gətirib çıxara bilər. Bu şəkildə qurulan münasibətlərdə «Tereza» düşüncə tərzinin daşıyıcısı, istər kişi, istər qadın olsun, öz fədakarlığının təsdiqinə ehtiyac duyacaq.

Düşüncə tərzinin bu istiqamətdə inkişaf etməsi zahirən o qədər də gözəl olmayan insanların necə sevib-sevildiyini görməyə imkan verir. Bu zaman «Tereza» münasibət modelinin daşıyıcıları sevgi münasibətindən imtina etmədən əxlaq normalarını qorumağın və cəmiyyətdə layiqli bir şəxsiyyət kimi özünü təsdiq etməyin mümkünlüyünü qəbul edirlər. Frustrasiyaya uğrayan istənilən «Tereza» iki yol ayrıcından birini seçməli olur. Ya dərin depressiyaya qapanır, ya da dünyagörüşünün genişlənməsi nəticəsində özünü və istəklərini dərk edərək qəbul edir. Əlbəttə ki, depressiv dairədə qalanlara psixoterapiya vasitəsilə doğru istiqamətdə irəliləməyə kömək etmək mümkündür.

4. 5 MƏŞHUR ŞƏXSİYYƏT (MODELİN ARXETİPLƏRİ)

Davranışı «Tereza» modelinə — cəmiyyətə xidmət, yaxşı işlər vasitəsilə tanınma axtarışı, şəxsi komplekslərin kompensasiyası — uyğun gəlmiş tarixi və mədəni şəxsiyyətlər.

Ana Tereza (Albaniya/Hindistan, XX əsr).

Kəlküttədə yoxsullara xidmətə həyatını həsr etmiş missionerlik hərəkatının banisi.

Modelin təzahürü: Onun həyatı ictimai şüurda fədakarlığın etalonu oldu. Lakin modelin kontekstindən vacib odur ki, xidmət etmək ehtiyacı o qədər mütləq idi ki, şəxsi həyatı tamamilə əvəz etdi. O, əzab və xidmət vasitəsilə tanınma axtarırdı — bu isə yaxşı əməllər vasitəsilə kompensasiya arxetipinə uyğun gəlir. Onun obrazı göstərir ki, yüksək missiya sevilən olmaq arzusunu gizlətmək üçün sadə bir vasitəyə çevrilə bilər.

Florens Naytingeyl (Böyük Britaniya, XIX əsr).

Müasir tibb bacılığının banisi, «Çıraqlı xanım» ləqəbi ilə tanınır.

Modelin təzahürü: O, yaralılara xidmət naminə ənənəvi ailə həyatından imtina etdi. Fəaliyyəti lazımlı və əhəmiyyətli olmaq ehtiyacının reallaşma yoluna çevrildi — ictimai fayda və əxlaqi nüfuz vasitəsilə şəxsi məhdudiyyətləri kompensasiya etdi. Onun fədakarlığı əfsanəyə çevrildi, amma bu əfsanənin bədəli şəxsi xoşbəxtlik idi.

Şahzadə Diana (Böyük Britaniya, XX əsr).

Kral ailəsinin xeyriyyəçiliklə fəal məşğul olan üzvü (QİÇS-ə qarşı mübarizə, minalardan azadlıq)

Modelin təzahürü: Onun xeyriyyəçiliyi çox vaxt nikahda çatışmayan sevgi və anlayış axtarışı kimi qiymətləndirilir. O, ehtiyacı olanlara yardımı dünya ilə ünsiyyət və emosional cavab almaq yolu kimi istifadə edirdi — bu isə xidmət vasitəsilə öz dəyərinin təsdiqini axtaran nevrotik «Tereza»ya xasdır.

Ceyn Addams (ABŞ, XIX–XX əsr).

Hull House məskunlaşma hərəkatının banisi, sosial islahatçı.

Modelin təzahürü: Həyatını mühacir və yoxsullara yardıma həsr etdi. Fəaliyyəti sosial məsuliyyətin reallaşma yolu idi, lakin həm də başqalarına xidmət vasitəsilə dünyada öz yerini tapmaq yolu — şəxsi məhdudiyyətləri kompensasiya etmək və ictimai faydada dayaq tapmaq.

Sonya Marmeladova (Ədəbi arxetip, F. Dostoyevski).

«Cinayət və Cəza» romanının qəhrəmanı — özünü ailəsi naminə qurban verən.

Modelin təzahürü: İdeal ədəbi nümunədir. O özünü (başlanğıcda) ailəni saxlamaq üçün satır, sonra isə Raskolnikovun mənəvi rəhbərinə çevrilir. Onun şəxsiyyəti tamamilə başqalarına xidmətdə əriyib — bu onu ənənəvi mənada öz xoşbəxtlik hüququndan məhrum edir, lakin «Tereza»ya xas əxlaqi üstünlük və lazımlılıq hissi verir.

5. MODELDƏN ÇIXIŞ (DEPRESSİV VƏ AQRESSİV)

Metodikaya görə, insan nankorluqla üzləşə və ya üsyan edə bilər.

Fədakarlıq gözlənilən sevgini gətirmədikdə böhran başlayır.

Depressiv çıxış: İnsan dərk edir: «Hər şeyimi verdim, lakin məni sevmirlər». «Tereza» özünə qapanır, dünyanın nankorluğundan şikayətlənməyə başlayır. Münasibətləri zəhərləyən küskünlük hissi ilə kömək etməyə davam edir. Bu, yanmağa və psixosomatik xəstəliklərə aparan yoldur. O, gəlməyən xilaskarı gözləyən qurban dairəsindədir.

Aqressiv çıxış: İnsan öz «müqəddəsliyinə» qəzəblənir. «Yaxşı olmaq sərfəli deyil!». «Tereza» əks davranış nümayiş etdirməyə başlayır: özünə lüks, eqoizm və ya cinsi azadlıq icazə verə bilər. Bu, Putana modelinə keçiddir (əxlaqa qarşı üsyan). Əgər o, mükafat gözləmədən köməyin həqiqi dəyərini dərk edə bilərsə, Feniksə keçid mümkündür.

6. MƏRYƏMİN HEKAYƏSİ: TEREZA YOLU

Timurun getməsindən yarım il sonra Məryəm bir vaxtlar qabağına çıxan ilk qatarla tərk etdiyi şəhərə qayıtdı və bir xeyriyyə fondunun könüllülər növbəsinə durdu: boz sviterdə, kosmetikasız, öz adı ilə. Agentlikdə qazandığı pulu elə ilk həftə fonda köçürdü, anonim, amma elə etdi ki, mühasibatlıqda yenə də kimdən gəldiyini başa düşsünlər. Özünə anbarın yanındakı, karton və yuyucu toz qoxuyan otaqda bir çarpayı yerinin pulunu saxladı.

İlk üç ay az qala xoşbəxt idi. Nahar paylayır, gecələmə sığınacağında döşəmə yuyur, paltar kisələrini çeşidləyir, biri o birindən ağır hekayələrə qulaq asırdı və hər hekayədən sonra öz günahı bir az yüngülləşirdi. Hətta dırnaqlarının altındakı kir də ona düz yolda olduğunun nişanəsi kimi görünürdü. Hamıdan tez gəlir, hamıdan gec gedir və ürəyi yüngülləşmiş halda düşünürdü ki, daha heç kimin xoşuna gəlməyə borclu deyil: faydalı olmaq bəsdir. Öz üzünü həftələrlə yadına salmırdı: indi ondan bir cüt əl tələb olunurdu və bu onu qane edirdi.

Saat altıda çıxıb gedənlərə yüngül bir təəssüflə baxırdı. Himayədəki qarılardan biri ona corab toxuyanda Məryəm təşəkkür edib geri qaytardı: «Nə danışırsınız, mənə heç nə lazım deyil, kimə daha çox lazımdırsa, ona verin». Qarı incidi, Məryəm isə səbəbini anlamadı. O, ümumiyyətlə, heç kimdən heç nə götürmürdü, nə bir alma, nə bir istirahət günü, və bunda özünə etiraf etmədiyi sakit bir ləzzət vardı.

Könüllülərlə Edqar məşğul olurdu; Məryəmlə yaşıd, arıq, beli bükük bir adam idi, həmişə qulağında telefon, qoltuğunda qovluq. Bir dəfə onunla birlikdə qutuları sayarkən başını qaldırmadan dedi:

— Bilmirəm, sənsiz neylərdik. Doğrudan bilmirəm.

Sinəsinə bir istilik yayıldı, elə güclü ki, qorxdu.

— Mən sadəcə etməli olduğumu edirəm, — cavab verdi.

Edqar gözlərini qaldırdı və baxışını onun üzündə nəzakətin tələb etdiyindən bir az artıq saxladı, ya da Məryəmə elə gəldi. Bu baxış ona bir ay bəs etdi.

Bir il keçdi. Himayədəkilərin hamısını adbaad tanıyırdı, kimə hansı dərman lazım olduğunu, kimin oğlunun həbsdə olduğunu bilirdi və fondda onsuz keçinməyi artıq yadırğamışdılar. Edqar tez-tez gecəyə qədər qalırdı və onlar ucuz çay iyinin xlor iyinə qarışdığı mətbəxdə çay içirdilər. O danışırdı ki, ən sadə şeyə, mələfəyə, sarğıya pul qoparmaq necə çətindir, Məryəm isə qulaq asır və onun səsinin yanında soba başında isinən kimi isinirdi. İndi səhərlər sviterini lazım olduğundan bir az uzun seçir və buna görə özünə acığı tuturdu.

«Əsas gözəllik deyil, xeyirxahlıqdır, — deyə təkrarlayırdı. — O, üzə baxanlardan deyil. Nə qədər iş gördüyümü görəcək və bir gün başa düşəcək».

Nəyi başa düşəcəyini isə ürəyində belə axıra qədər demirdi.

O axşam yağış damı döyəcləyirdi. İşi gec qurtardılar, Məryəm fincanları yuyub qurtarırdı ki, Edqar birdən yaxınlaşdı, çiyinlərindən tutub üzünü özünə tərəf çevirdi. Məryəmin nəfəsi dayandı.

— Məryəm, — o, mehribanlıqla dedi, — sən hamımız üçün ana kimisən.

Məryəm dərhal başa düşmədi ki, bu elə hamısıdır və ardı olmayacaq. Edqar onun üçün nəyi vardısa, ən yaxşısını demişdi.

«Ana. Mənim otuz beş yaşım var, onunla yaşıdıq. Bir ildən çoxdur burada döşəmə yuyuram ki, o bunu desin. Sevgini xeyirxahlıqla almaq istəyirdim, mənə isə hörmət verdilər. Hörməti gecə üstünə örtə bilməzsən».

Bölümdə bəhs olunan Tereza modelinin böhranı da elə budur: onu xeyirxahlıq rəmzi kimi sevirlər, içindəki qadını isə görmürlər; müqəddəsliyin bu küncünə də o özü özünü qısnayıb.

Məryəm sabunlu suyun içindəki əllərinə baxdı: qıpqırmızı idilər, dırnaqlarının ətrafında dərisi çat-çat olmuşdu. Agentlikdə onlara həftədə bir saat vaxt sərf edirdi.

— Bəs sənin kimin var? — Edqar artıq qapının ağzından, gödəkçəsini düymələyə-düymələyə soruşdu. — Bizdən başqa, demək istəyirəm. Axı sən həmişə buradasan.

— Mənim siz varsınız, — səsini dəyişmədən cavab verdi. — Mənim işim var.

O, başını tərpətdi, gecən xeyrə qalsın deyib yağışın altına çıxdı. Çay soyudu. Qaranlıq pəncərədə boz sviterli, gözləri yorğun bir qadın əks olunurdu; ətrafdakıların hamısı onun haqqında «müqəddəsdir» deyirdi.

Gecə rəflərin dalındakı çarpayısında hamısını bir-bir yadına saldı: Rafaeli, Öməri, Timuru. «Əvvəllər bədənimlə ödəyirdim, indi xeyirxah işlərlə ödəyirəm, aldığım isə eyni şeydir». Fikir ötəri gəlib keçdi, onu axıra qədər düşünməyə gücü yox idi. O gecə sadəcə ürəyinə çox toxunmuşdu.

Səhər yeməkxanada üçüncü mərtəbədəki qoca həmişəki kimi boşqabını kənara itələyib şikayətlənməyə başladı: şorba sudur, çörək dünənkidir, heç kimin onunla işi yoxdur. Məryəm bunu hər gün eşidir və hər gün mehribanlıqla cavab verirdi. Bu dəfə çömçəni əlindən qoyub bütün yeməkxananın eşidəcəyi səslə dedi:

— Bəs mənim sizinlə niyə işim olmalıdır? Mənə bir yazığı gələn oldumu? Heç olmasa bircə dəfə?

Araya sükut çökdü. Qoca ağzı yarıaçıq ona baxırdı, alt dodağı əsirdi. Yazıq, pinti bir adam idi və Məryəmin qarşısında heç bir günahı yox idi. Məryəm önlüyünü çıxarıb dəhlizə çıxdı və kürəyi ilə hiss edirdi ki, bir il ona müqəddəs deyən elə həmin adamlar arxasınca baxırlar.

Dəhlizdə güzgü asılmışdı. Lap yaxına gəlib quru dodaqlarına, qaşlarının arasındakı qırışa, gicgahındakı ağ tükə uzun-uzadı baxdı. Dodaqlarını boyamaq istədi, parlaq, acığa, özü də elə ki, kimsə bunu görsün.

Telefonunu çıxarıb bütöv bir il bazara gedəndə yanından ötdüyü salonun nömrəsini tapdı.

— Yazılmaq istəyirəm. Sabaha. Bəli, tam qulluq. Bir də makiyaj.

Dəstəkdəki qız nəyisə yenidən soruşdu, amma Məryəm artıq zəngi kəsmişdi. Anbarın açarlarını mətbəx masasının üstündə, Edqarın fincanının yanında qoydu, bir sətir də yazıb qoymadı. Çöldə dənizdən külək əsirdi, hava duzlu və soyuq idi. İti addımlarla gedir və ürəyində təkrar edirdi ki, bəsdir, yaxşı olmaq sərf eləmir, indi özü üçün yaşayacaq.

Bunun necə edildiyindən isə heç xəbəri yox idi.