Bölüm 3. «Hippi» münasibət modeli

Azadlıq illüziyası: Məsuliyyətsizliyin tələsi.

1. AD VƏ MƏNA

Transkripsiya və Etimologiya: Modelin adı 1960-cı illərdə ABŞ-da meydana çıxmış Hippi (ing. hippie) subkulturasından gəlir. Bu termin ilk dəfə azad həyat şüarı altında toplaşan bir qrup gəncə aid idi. Onların əsas istəkləri sevgi ilə doya-doya yaşamaq, müharibəyə qarşı çıxmaq və ictimai məsuliyyətdən qaçmaq idi.

Ekzistensial psixologiyanın məntiqinə əsaslanaraq desək, bu, öhdəlikləri inkar etməklə azadlıqdan qaçışdır. Metodikanın terminologiyasında «Hippi» — insanın Lilitin təhlükəsizliyini və Putananın üsyanını seçmə hüququnun olmaması ilə əvəz etdiyi modeldir.

Obrazın kökləri 1940-50-ci illərin «Hipsterlər» hərəkatına — caz musiqiçilərinə və qeyri-adi parlaq geyimli yaradıcı insanlara gedib çıxır. Yunan mifologiyasında bunun əks-sədalarını şərab və şənlik tanrısı Dionisdə görmək olar — ekstaz mənanın yerini tutur. Bütün mədəniyyətlərdə vahid bir stereotip izlənilir: öhdəliklərin ruhu boğduğunu hesab edən və buna görə əbədi sərgərdan yolunu seçən insan.

2. ŞÜAR VƏ İNANCLAR

«Hippi» ruh halında olan insanlar tez-tez hərəkətsizlikləri üçün bəhanəyə çevrilən fikirlər səsləndirir. Bu modelə xas üç əsas inanc bunlardır:

«Həyat fanidir, burada və indi yaşamaq lazımdır», «İnsan dünyaya sevmək üçün, həzz almaq üçün gəlir».

«Heç kimə heç nəyi sübut etmək lazım deyil». (Daxili rahatlıq naminə sosial nərdivanlardan və karyeradan imtina).

«Azadlıq təhlükəsizlikdən əhəmiyyətlidir». (Müstəqillik hissi naminə sabitliyi qurban verməyə hazırlıq).

3. İNFORMASİYA BLOKU: TARİX, ƏDƏBİYYAT VƏ PSİXOLOGİYA

Tarixi kontekst. 1960-cı illərdə hippilər ABŞ-ın Vyetnamdakı müharibəsinə qarşı nümayişə çıxdılar. Onları «To be Hip» (xəbərdar olmaq, sülhpərəst olmaq) şüarı birləşdirirdi. Uzun saçlar, rəngarəng geyimlər, cins şalvarlara üstünlük vermə — bunların hamısı xüsusi diqqət cəlb edirdi. Nyu-York telekanalları reportajlar zamanı onları «Hippilər» adlandırdı və bu ad cəmiyyətdə sürətlə yayıldı.

Onlar kommunalar, icma tipli yaşayış məntəqələri yaradır, həmfikirləri ətrafına toplayırdılar. «Azad sevgi» fəlsəfəsinə sadiq olaraq, «Həyatda hər şeyin dadına baxmaq lazımdır» şüarı ilə «Nirvana»ya çatmaq üçün bütün vasitələrdən istifadə edirdilər. Həmin dövrdə psixodelik maddələr, xüsusən LSD, bu gənclər arasında xüsusi populyarlıq qazandı.

İlk olaraq sülhsevərlər kimi tanınan hippilər «Flower Power» (Çiçəklərin gücü) şüarı ilə əsgərlərə qarşı çıxaraq silahların lüləsinə, əsgərlərin dəbilqəsinə, tanklara çiçəklər taxırdılar. Bununla «çiçəklərin gücü» ilə qalib gələcəkləri fikrini çatdırmaq istəyirdilər. Buna görə onlara «Çiçək uşaqları» adı verildi. Sonrakı dövrlərdə Hippi hərəkatı daha çox rok-n-roll, əyləncə, rəqs və mənəvi inkişaf kimi qəbul edilən psixodelik maddələrin qəbulu ilə assosiasiya olundu. Çoxsaylı meditasiyalarla, Şərq mistikası, dzen-buddizm və vegetarianlıqla məşğul olan hippilər tez-tez dəyişən dərnəklər, icmalar yaradırdılar.

1970-ci illərə gəlincə cəmiyyət onlara artıq utopik xəyallarla yaşayan narkoman gənclər kimi baxırdı. Hippi hərəkatının nümayəndələri bu gün də mövcud olsa da, 1970-ci illərin sonuna doğru ictimai məsuliyyət daşıya bilmədiyinə görə hərəkat sönməyə başladı. Hippi şüarları ilə yaşayanlar çox vaxt evdən qaçır, səfil həyat sürür, dilənçilik, oğurluq ilə məşğul olur və gec-tez hüquq-mühafizə orqanlarının diqqətini cəlb edirdilər. Buna görə də cəmiyyətdə Hippi təfəkkürlü insanlar məsuliyyətsiz kimi qəbul olunur.

Şərq fəlsəfəsi və Buddizmlə əlaqə. Hippi hərəkatında şərq fəlsəfəsi və mistikasına böyük marağın olması təsadüfi deyil. Buddizmin banisi Siddhartha Qautama kral ailəsində dünyaya gəlsə də, uşaqlıqdan atasının əmri ilə hər cür kədər və qüssəli fikirlərdən uzaq tutulurdu ki, insanların əzabları barədə düşünmədən böyüsün. 29 yaşında saraydan kənara çıxanda bir gün ərzində həyatın çətinlikləri ilə tanış oldu.

Həyatın çətinlikləri və əzabları gənc Buddanı sarsıtdı. İnsanların daşıdığı məsuliyyəti, ailəni, qohumları, sağlamlığı, sərvəti əbədi olmayan dəyərlər kimi dərk edən Budda bunlardan imtina edərək sarayı tərk etdi. Asketik həyat tərzi ilə yaşayaraq meditasiyalar edirdi və rəvayətə görə həyatının sonunda Parinirvana (şərti mövcudluqdan tam azad olunma) səviyyəsinə çataraq fiziki cisimdən əbədi ruha yüksəldi.

Bu transformasiya metaforası bir çox Şərq fəlsəfələrində geniş yayılıb. Hippilərdə olduğu kimi, müasir ictimai hərəkatlarda da ailə həyatın məqsədi kimi qəbul edilmir. Hippi hərəkatının fəlsəfəsi ilə klassik Buddizm arasında bir çox fərqlər mövcud olsa da, həyat tərzi və ali məqsəd oxşar olduğuna görə hippiləri Buddizm fəlsəfəsinin müasir Avropa cəmiyyətinə uyğunlaşdırılmış bir davamı hesab etmək olar.

Psixoloji mexanizm. İnsan yaşayış yerini, ünsiyyət dairəsini, həyat tərzini dəyişir. Avtostopla səyahət edir, kommunalarda yaşayır, satış məqsədi olmadan yaradıcılıqla məşğul olur. İlk vaxt bu, eyforiya hissi verir. «Nəhayət yaşayıram». Lakin tədricən resurslar tükənir. Ruhən yaxın dostlar real problemlər başlayanda yoxa çıxır.

Psixoloji müdafiə terminləri ilə desək, bu, reqressiyadır. İnsan təbiətin və ya taleyin onun əvəzinə qərar verdiyi vəziyyətə qayıdır. «Hippi» gələcək qurmur. O, indini istehlak edir. Bu, mənəvi axtarış kimi görünə bilər, lakin çox vaxt yetkin həyatdan qorxunu gizlədir.

Münasibətlər və ailə. Münasibətlərdə qeyri-ciddi təsəvvürə səbəb olan amillərdən biri öhdəlik daşımaq problemidir. Bu cür yanaşma münasibətlərdə insanı sevgi baxımından əlçatan biri kimi göstərə bilər. Buna görə bir çoxu bu cür insanlarla səthi münasibətlər saxlayır və səmimi, uzunmüddətli bağlar yaratmağı düşünmür.

Onlar sevgidə hisslərin azadlığına üstünlük verir, heç bir emosional bağ qarşısında öhdəlik daşımaq istəmirlər. Hippi təfəkkürlü istər kişi, istər qadın olsun — «Həyatda hər şeyin dadına baxmaq lazımdır» deyənlərdir. Onlar bir günlə yaşayır, sabaha heç bir plan qurmur.

Gənclik dövründə valideyn himayəsində yaşayan insanların xərcləri təmin olunarsa, bu Hippi təfəkkürü dayanmadan inkişaf edəcək. Yetkin yaşda Hippi ailə münasibətlərində səhlənkar, məsuliyyəti dərk etməyən birinə çevrilə bilər. Həyat yoldaşı ailənin bütün maddi ehtiyaclarını öz üzərinə götürəcək. O isə öz növbəsində gəzintilərdə, əyləncədə olacaq.

Hippi modeli üzərində qurulan ailə münasibətləri cəmiyyətdə məqbul sayılan ailə modelindən çox uzaq olacaq. Hippi öhdəlik götürə bilmir, çünki bu, onun düşüncə tərzinə ziddir. Onun həyat fəlsəfəsi azadlıq və sevgidir. Sevgi hisslərini bu formada qoruyub saxlasa da, sevgi münasibətləri həmişə qısamüddətli olur. Dostları, pərəstişkarları olsa belə, onlarla sədaqətli, uzunmüddətli münasibət qura bilmir.

Uşaq dünyaya gəldikdə. Hippi münasibət modeli ilə yaşayan insanlar ailə münasibətlərinə cəlb olunarsa, həm yoldaşı, həm də uşağı ilə daim azadlıq mövqeyinə dirənərək davranışında sərhəd saxlayacaq. Lakin bu çox vaxt ailə münasibətlərində dərin boşluqlar yaradır. İllər keçdikcə ailə sistemindəki böhran dövrlərindən sağlam çıxmaq üçün insanlar arasında müəyyən bir razılaşma olmalıdır.

Məsələn, övlad dünyaya gəlirsə, artıq onları bir-birinə bağlayan təkcə ortaq istəklər deyil. Sərbəst sevgi ruhu artıq disharmoniyaya uğrayacaq. Çünki övladın da maraqları və istəkləri var, hər ikisi öhdəlik daşımalı olur. Bu zaman münaqişəli maraqlar mərhələsində Hippi mübahisə etsə də, etməsə də, çox vaxt yalnız öz istəklərinə arxalanaraq mövqeyindən əl çəkmir. Söhbət öz övladından getsə belə, müxtəlif bəhanələrlə məsuliyyətdən yayınmağa çalışır. Adətən bu cür vəziyyətlərdə Hippi həmin mühitdən uzaqlaşır.

Modelin böhranı. Faciə qış gəldikdə başlayır. Həm birbaşa, həm də məcazi mənada. Azadlıq isitmir. Planların olmaması nəticənin olmamasına gətirir. İnsan dərk edir: o, sistemdən azad deyil. O, sadəcə ondan kənara çıxarılıb. Kənara çıxarılmaq isə azadlıqla eyni deyil.

Ətrafda onlarla birlikdə əylənməyə, vaxt keçirməyə, istirahət etməyə həvəslə yanaşan çox insan olmasına baxmayaraq, şəxsi münasibətlərdə təkrar-təkrar eyni nəticə ilə üzləşirlər. Münasibətlərin ilkin mərhələsindəki eyforiyaya baxmayaraq, ciddi çətinliklərlə qarşılaşarkən fədakarlıq əvəzinə imtina görəndə ciddi mənəvi sarsıntı keçirirlər.

Nəticədə düşünürlər ki, münasibətlər mənəvi baxımdan o qədər də dərin deyil. Eyni sonluqla bitən münasibətlərin sayı artdıqca, problemin kökünün özlərində olduğunu düşünməyə başlayır və daha dərin dəyərlər əsasında qurulmuş münasibət modeli axtarırlar.

Hippi üçün psixoloji stress. Əgər ailə münasibətlərində «Hippi» bir insana arxalanırsa, o isə onun həyat fəlsəfəsini qəbul etməyib onu tərk edirsə — bu, psixoloji sarsıntıya gətirib çıxarır. O anlayır ki, həyat inancı münasibətlərdə sədaqəti qorumağa kömək etmir. Bu zaman «Hippi» təfəkkürünün sahibi hamı üçün yox, hər şeydən əvvəl özü üçün seçim etmək barədə düşünür. Artıq rastlaşdığı insanlar arasından mənəvi dünyasına yaxın olanla təmas qurur.

Koqnitiv səviyyədəki dəyişikliyin hansı münasibət modelinə gətirib çıxaracağını təxmin etmək çətindir. Hippi münasibət modelinin əsasında hedonist təfəkkürün, yəni insanın şəxsi istəklərinin dərhal ödənilməsi tələbinin dayandığını nəzərə alsaq, ayrılıq anında belə yanaşma yetkin düşüncə tərzinə keçid üçün əlverişli sayılır.

Hətta evli Hippi sarsıntı vəziyyətində uzun müddət özünü cəmiyyətdən təcrid edə bilər. Belə olan halda Hippi özünü müxtəlif sahələrdə sınayaraq gördüyü işə fanatikcəsinə qapılır və bunu azad seçim kimi qiymətləndirir. Artıq bu keçid mərhələsində növbəti münasibət modelinin başlanma ehtimalı artır.

4. 5 MƏŞHUR ŞƏXSİYYƏT (MODELİN ARXETİPLƏRİ)

Davranışı «Hippi» modelinə — məsuliyyətdən qaçış, anla yaşamaq, ictimai normalardan imtina — uyğun gəlmiş tarixi və mədəni şəxsiyyətlər.

Kristofer Makkendless (ABŞ, XX əsr).

Əmlakından imtina edərək Alyaskanın vəhşi təbiətinə gedən səyyah.

Modelin təzahürü: Mütləq azadlıq axtarışının klassik nümunəsi. O, pulunu yandırdı, adını dəyişdi və meşəyə getdi. Onun gündəlikləri tənhalıqdan duyulan eyforiyanı göstərir, lakin sonu faciəlidir. Hazırlıqsız azadlıq onun üçün tələyə çevrildi.

Con Lennon (Böyük Britaniya, XX əsr) — 1960-cı illər dövrü.

Sülhü, sevgini və materializmdən imtinanı təbliğ edən musiqiçi.

Modelin təzahürü: Müəyyən dövrdə onun həyatı, happeninqlərə, eksperimentlərə və qayda-qanunlardan imtinaya həsr olunmuşdu. Bu, sistemin inkarı vasitəsilə məna axtarışı idi, baxmayaraq ki, sonralar o bunu aktivizmə çevirdi.

Siddhartha Qautama (Budda) (Hindistan, e.ə. VI əsr).

Həqiqəti axtarmaq naminə sarayı tərk etmiş şahzadə.

Modelin təzahürü: Bu, mənəvi nümunə olsa da, onun maddi nemətdən, ailədən, statusdan imtina edərək asketik həyat tərzi ilə meditasiyaya həsr olunması Hippi fəlsəfəsini — maddiyatı rədd etmək vasitəsilə əbədi dəyərlərin axtarışı — əks etdirir.

Cek Keruakın əsərlərinin qəhrəmanları (Ədəbi arxetip).

Cəmiyyətdən qaçan bit-nəslinin personajları.

Modelin təzahürü: Onlar üçün yol evə çevrilmişdi. Onlar hərəkətdə həqiqəti axtarır, oturaq həyatdan və öhdəliklərdən qaçırdılar.

Müasir «Rəqəmsal Köçərilər» (Sosial arxetip).

Uzaqdan işləyərək daim ölkə dəyişdirən insanlar.

Modelin təzahürü: Hippinin müasir adaptasiyası — coğrafiyadan və ofisdən azadlıq, lakin çox vaxt eyni problemlər: uzunmüddətli bağlar qurmaq və bir yerə ya da icmaya öhdəlik daşımaq bacarıqsızlığı.

5. MODELDƏN ÇIXIŞ (DEPRESSİV VƏ AQRESSİV)

Metodikaya görə, insan reallığın soyuğu ilə üzləşə bilər. Bu axtarış nəticəsində uzunmüddətli münasibətləri mənən qidalandıran dəyərlər arasında ailə, din və milli dəyərləri aşkar edirlər.

Azadlıq eyforiyası keçdikdə böhran başlayır.

Depressiv çıxış: İnsan dərk edir: «Azadam, lakin tənhayam və acam». Hippi azadlığını təmin edəcək birini axtarmağa başlayır. Bu, Dilənçi və ya İnfanta modelinə keçiddir. Münasibətlərdə depressiv faza keçərsə, Lilitə keçid mümkündür (maddi dəyərlərin prioritetləşdirilməsi).

Aqressiv çıxış: İnsan ali mətləblərini anlamadığı üçün dünyaya qəzəblənir. Radikalizmə gedə bilər. Yaxud reallığı qəbul edərək azadlığını monetizə etməyə başlayır — Geyşa modelinə keçid. Ailə dəyərlərini seçərsə — Buqələmuna. Dini/milli dəyərləri seçərsə — Terezaya və ya Sinderellaya.

6. MƏRYƏMİN HEKAYƏSİ: HİPPİ YOLU

Qatar bütün gecəni yol getdi və səhər adının yarısı lövhədən silinmiş bir stansiyada dayandı. Məryəm çantası çiynində perrona düşdü. Ətrafda nə göydələn vardı, nə reklam lövhəsi, yalnız dumana bürünmüş dağlar, bir də şam iynəsinin və yaş torpağın qoxusu; elə dərindən nəfəs aldı ki, böyrü sancdı.

«Burada Rafael yoxdur, — deyə düşündü. — Güzgülər yoxdur. Heç kim mənə qiymət qoymayacaq».

Sığınacaq elə həmin gün tapıldı. Qəsəbənin qırağındakı köhnə ikimərtəbəli evə yerlilər «Kommuna» deyirdilər, özü də Məryəmin xeyli sonra başa düşdüyü bir istehza ilə. Orada onun kimi nədənsə qaçıb gələnlər yaşayırdı: kimi borclarından, kimi arvadından, kimi də özündən gizlənirdi. Qapılarda qıfıl əvəzinə pərdə asılmışdı, cədvəlin yerini günəş tuturdu, keçmiş barədə isə burada soruşmurdular. Məryəmə bu, incəlik kimi göründü, yalnız sonralar ayırd etdi ki, burada sadəcə heç kimin heç kimlə işi yoxdur.

İlk üç ayı uzun xəstəlikdən qalxmış adam kimi yaşadı; belə vaxtda heç yerinin ağrımaması özü bir sevincdir. İşıqdan oyanır, acanda yeyir, mətbəxdə kömək edir, qadınlarla yamacda kəklikotu yığır, axşamlar isə kiminsə mütləq gitara çaldığı tonqalın başında otururdu. Bir səhər paltar sərərkən birdən fərqinə vardı ki, mahnı oxuyur, və əlində paltar sancağı donub qaldı, çünki, deyəsən, məktəbdən bəri oxumamışdı. Telefon söndürülmüş halda çantanın dibində idi. Ayda bir dəfə onu işə salır, anasından və Ninadan gələn mesajları görür, cavab yazmadan yenə söndürürdü: harada olduğunu, ora nə üçün gəldiyini izah etmək yenə kiməsə hesabat vermək demək olardı.

— Heç kim heç kimə heç nə borclu deyil, — hamının Filosof çağırdığı saqqallı bir adam tonqal başında bunu təkrarlamağı sevirdi. — Bütün azadlıq da elə bundadır.

Məryəm başını tərpədirdi. Rafaeldən sonra, telefondakı özgə gözlərdən sonra bu sözlər ona dərman kimi təsir edirdi. «Mən nə əşyayam, nə silah, — şəhərdə heç vaxt görünməyən ulduzlara baxa-baxa düşünürdü. — Mən sadəcə yaşayıram. Bu gün isti ikən sabahı fikirləşməyin nə mənası var?»

Hippi modelindəki insan məhz belə mühakimə yürüdür: öhdəliklərin yoxluğunu azadlıq, bir axşamın dincliyini isə bütün ömrün mənası sanır.

Elə həmin yaz doqqazın yanında Davud peyda oldu. Yolun o tayında yaşayırdı, həyətdəki anbarda dülgər emalatxanası vardı və «Kommuna»ya qınamadan, yayda bağ evinə gələn şəhərlilərə baxan kimi baxırdı. Məryəmin otağının üstündən su damdığını görüb yağışlar düşməmiş damın küncünü örtməyi təklif etdi.

— Nə qədər borclu olacağam? — Məryəm soruşdu.

— Heç nə.

— Onda lazım deyil.

Pulsuz şeydən pullu şeydən çox qorxurdu: artıq öyrənmişdi ki, pulsuz şeyin haqqını adam özü ilə ödəyir. Davud çiyinlərini çəkib getdi, Məryəm isə damcının altına ləyən qoydu və bu ləyənlə adam müstəqilliyi ilə öyünən kimi öyünürdü.

Altıncı aya yaxın sevinc azalmağa başladı, yavaş-yavaş, çatlamış vannadan su çəkilən kimi. Kedləri dağılmışdı, təzəsini almağa isə pul yox idi, çünki zərflərdən qalan pul hələ yayda qurtarmışdı. Tonqalı və şərabı bölüşdüyü adamlar kiminsə başına əsl bəla gələn kimi yoxa çıxırdılar.

Sentyabrda otaq yoldaşı yatağa düşdü; bu, gecələr hərdən üzünü yastığa basıb ağlayan sakit, kürən bir qız idi və Məryəm yarım ildə onun haqqında heç nə öyrənməmişdi. Qız üç gün pərdənin dalında qızdırma içində yatdı, ev də üç gün həmişəki kimi yaşadı. Dördüncü səhər hamı çaya getməyə yığışdı və Məryəm pərdənin yanında bir az dayanıb ağır nəfəsə qulaq asdıqdan sonra hamı ilə getdi. Özünə dedi ki, o, həkim deyil, xəstəyə dinclik lazımdır və heç kim heç kimə heç nə borclu deyil. Qayıdanda çarpayı boş idi: qızı xəstəxanaya Davud aparmışdı, onu da dükançı qadın çağırmışdı.

Axşam tonqal başında bu barədə danışmadılar. Məryəm hamı ilə birgə oturub gitaraya qulaq asır və hiss edirdi ki, yarım il onu müalicə edən sözlər acımağa başlayıb. Bu adamları bir yerdə saxlayan isti axşamlardan aldıqları ümumi ləzzət idi, vəssalam; özü də o birilərdən heç də yaxşı deyildi, amma bunu özünə açıq deməyə hələ ürək eləmirdi.

Otaq yoldaşı «Kommuna»ya qayıtmadı. Ardınca Filosof da getdi: nə sağollaşdı, nə də dükançı qadına borcunu verdi. Qışa yaxın evdə altı nəfər qalmışdı.

Qış birdən gəldi, aşırımdan əsən küləklə. Heç kim odun tədarük etməmişdi, çünki odun tədarük etmək sabahkı günü düşünmək demək idi, bu isə burada adət deyildi. Əllərinə nə keçdisə yandırdılar, sonra sobanı heç qalamadılar. Məryəm gödəkçədə, yeganə pambıq yorğanın altında yatır, səhərlər xeyli vaxt barmaqlarını aça bilmirdi.

İş axtarmaq üçün vadidəki şəhərciyə endi. Elə birinci idarədə masa arxasındakı qadın onun anketini uzun-uzadı oxudu.

— Bəs son bir ili nə etmisiniz?

— Yaşamışam, — Məryəm dedi.

— Aydındır, — qadın dedi və vərəqi sağdakı topaya qoydu; Məryəm başa düşdü ki, bu topadakılara geri zəng etmirlər.

Bu «aydındır» sözünü bir həftədə daha dörd dəfə eşitdi. Öyündüyü şey kənardan anketin boş qalmış xanası kimi görünürdü və o boş yerin onun üçün nə olduğunu artıq özünə də izah edə bilmirdi.

Qayıdıb telefonu işə saldı. Telefon evdə işləyən yeganə rozetkadan dolub göstərdi ki, iki ayda ona heç kim yazmayıb. Anası hələ payızda susmuşdu, Ninadan gələn axırıncı mesaj isə bu idi: «Heç olmasa sağsan?» Uğrunda bura gəldiyi sükut, sən demə, belə olurmuş.

O axşam doqqaza Davud yaxınlaşdı. Bu bir ildə qocalmışdı, ya da Məryəm ona ilk dəfə idi ki, əməlli-başlı baxırdı: külək yalamış üz, ağır əllər, qarnına sıxdığı karton qutu. Qutuda yarma, yağ, çay və bir banka bal vardı.

Məryəm qırov bağlamış şüşənin arxasından ona baxır, qapını açmırdı. Götürmək bir ilin hədər getdiyini, bu qədər qədrini bildiyi azadlığın bir otağı belə qızdıra bilmədiyini boynuna almaq demək idi. «Götürmə, — deyirdi qüruru. — Sən heç kimə heç nə borclu deyilsən». Barmaqları isə artıq özbaşına cəftəni çəkirdi.

— Gəl içəri, — dedi. — Yalnız çay. Başqa heç nə.

— Mən artığını ummurdum da, — o, ciddi cavab verdi və Məryəm neçə həftədən bəri ilk dəfə gülümsədi.

Davud emalatxanadan taxta qırıntıları gətirib sobanı qaladı. Çayı dinməz içdilər. Davud əllərini fincanla isidir, heç nə soruşmurdu və elə soruşmadığı üçün Məryəm birdən danışmaq istədi. Uzun danışdı, dolaşa-dolaşa, bir şeydən o birinə keçə-keçə: bilərzikdən, restorandan, yanağına şərab sıçramış oğlandan, dəstəyi üzünə asdığı anasından, heç yaxınlaşmadığı kürən otaq yoldaşından. Otaq yoldaşına çatanda ağladı, hirsli-hirsli, eybəcər halda, üzünü gödəkçəsinin qolu ilə silə-silə.

— O sağaldı, — Davud dedi. — Bacısının yanına getdi.

Bir az susub əlavə etdi:

— Sən bunların hamısını yazsaydın, yaxşı olardı. Rəvan danışırsan.

Təxminən bir il əvvəl onun köməyini tələ adlandırardı. İndi bu sadəcə istilik idi və Məryəm təəccüblənirdi ki, sən demə, istiliyi qəbul edib satılmamış qalmaq da olarmış.

«Mən hər cür öhdəlikdən qaçırdım, — o gedəndən sonra onun gətirib sobanın yanına qoyduğu taxtalara baxa-baxa düşünürdü. — Amma axı bu da adamı üzür, özü də necə».

Yuxuya gedə bilmədi. Uzanıb sobanın çırtıltısına qulaq asırdı; içində sevinc tapmırdı, təkcə yorğunluq vardı, amma bu yorğunluqda artıq söykənmək mümkün olan bərk bir şey peyda olmuşdu. Səhər anasına iki söz yazdı: «Mən sağam», sonra Davuddan bir dəftər istədi.