Bölüm 9. «Sinderella» münasibət modeli

Günahın kölgəsi — Xidmətin tələsi.

1. AD VƏ MƏNA

Transkripsiya və Etimologiya: Modelin adı ögey ananın yanında böyüyən, xoşbəxtliyə haqq qazanmaq üçün ögey anasına və bacılarına xidmət etməyə məcbur olan nağıl qəhrəmanı Sinderellanın (fr. Cendrillon) adından gəlir. Lakin metodikamızın kontekstindəki «Sinderella» vəziyyətin qurbanı deyil, dərin günahkarlıq kompleksinin daşıyıcısıdır.

Psixoanalizin məntiqinə əsaslanaraq desək, bu, valideyn gözləntilərinin introyeksiyasıdır. İnsan əzab və xidmət vasitəsilə sevgini qazanmaq lazım olduğuna inanır. Bu, altruizmin təhlükəsizlik və qəbul olunmanı satın almaq üçün valyutaya çevrildiyi psixoloji modeldir. Metodikanın terminologiyasında «Sinderella» — faydalı olmağı dayandırarsa rədd ediləcəyindən qorxur.

Obrazın kökləri ailə dinamikasına gedir. Yunan mifologiyasında bu obrazın əks-sədaları Olimpdə qəbul görmək üçün topallığına baxmayaraq başqalarına xidmət edən dəmirçi tanrısı Hefestin surətindədir. Bütün mədəniyyətlərdə vahid bir stereotip izlənilir: başqasının hissləri üçün məsuliyyəti öz üzərinə götürən, bunu öz günahı hesab edən insan.

2. ŞÜAR VƏ İNANCLAR

«Sinderella» ruh halında olan insanlar tez-tez həyat kredolarına çevrilən fikirlər səsləndirir. Bu modelə xas üç əsas inanc bunlardır:

«Mən kömək etməsəm, kim edəcək?». (Əzab vasitəsilə öz əvəzsizliyinə inanc).

«Mənsiz onlar batarlar». (Qurbansız ətrafdakıların sağ qala bilməyəcəyindən qorxu).

«Mən sevgiyə haqq qazanmalıyam». (Sevginin xidmət üçün mükafat olduğuna, bəxşiş olmadığına inanc).

3. İNFORMASİYA BLOKU: TARİX, ƏDƏBİYYAT VƏ PSİXOLOGİYA

«Onların ağrısında mən günahkaram». «Sinderella» modelinin əsasında günahkarlıq kompleksi dayanır, onun kökü çox vaxt uşaqlığa gedir. Bu, erkən yaşda formalaşmış valideyn qarşısındakı psixoloji borcdur. Sanki insan ömrü boyu heç vaxt etmədiyi günahlarını özünü xidmətə məhkum etməklə yumağa çalışır. «Sanki həyat kəffarədir», — deyə düşünür o. Buna görə «itaətkarlıq» və ya «yaxşı insan» adını qazanmaq üçün bütün işlər üçün məsuliyyəti öz üzərinə götürür və yaxın bildiyi hər hansı insanda problem yarananda ilk növbədə özünü günahkar hesab edəcək.

Koqnitiv terapiya terminləri ilə desək, bu, personalizasiyadır. «Gərək mən imkan verməzdim», «Mən bilsəydim qarşısını alardım», «Mən hiss etmişdim ki, belə ola bilər» — bu ifadələrlə Sinderella göstərir ki, başqa şəxsin verdiyi qərarlardan irəli gələn çətinliklərdə özünü cavabdeh hiss edir. Bu kompleksin yaranma tarixçəsindəki valideynlərin tez-tez öz əhvalından şikayətlənmələri dura bilər. Əgər valideyn övladını əsassız tənqid edirsə, uşaqda özgüvən əskikliyi və natamamlıq kompleksi inkişaf edir. Lakin öz əhvalını, taleyini və qismətini tez-tez uşağın yanında ifadə edirsə, uşaq həmin problemin həllini bilmədiyinə görə yeganə emosional reaksiyasını — empatiyasını — nümayiş etdirir və ananın emosiyalarını onunla birlikdə yaşayır.

Valideynin bu cür davranışı xroniki hal alarsa, uşaqda davamlı bir vərdiş formalaşır: valideynin əzabını yüngülləşdirə bilmədiyinə görə özünü çarəsiz və günahkar hiss etmək. Gələcəkdə eyni səhnələrlə üzləşməmək üçün uşaq onların qarşısını əvvəlcədən almağa çalışır. Buna görə də istənilən hadisə zamanı valideynin emosional reaksiyasını gözləmədən dərhal məsuliyyəti öz üzərinə götürür, sanki bununla valideynin «əzabını» azaldır. Beləliklə, günahkarlıq kompleksi uşaqlıqdan formalaşır və yetkin yaşda o, ətrafda baş verənlərə görə daim məsuliyyət hiss edir.

Günahkarlıq mexanizmi və münaqişələr. Günahkarlıq kompleksinin kökündə duran digər motivlərdən biri valideynlərinin tez-tez münaqişə səhnəsinin şahidi olmasıdır. Dəyərlərin formalaşan dövründəki uşaq təhlükə qarşısında özünü zəif və çarəsiz hiss edir. Qorxu hiss etsə də, öz aləmində bu münaqişənin qarşısını müxtəlif cəhdlərlə almağa çalışır. Ağlamaq, qışqırmaq, özünə qapanmaq kimi müxtəlif davranışlar heç bir nəticə vermədikdə uşaqda «Mən heç nə edə bilmirəm», «Anamı qoruya bilmirəm» kimi fikirlər inkişaf edir.

Valideynlərinin mübahisəsinə səbəb olmasın deyə daim səhvdən qaçmağa çalışır. Üstəlik, əgər valideyn «Sənə görə dözürəm», «Artıq bezdim, baş alıb gedəcəyəm» fikrini uşağın beyninə yeridərsə, günahkarlıq hissi daha da dərinləşir. Uşaq məntiqinə görə: «Onlar mənə görə dava edir, mən mütləq nəsə etməliyəm ki, belə olmasın». Onları barışdırmaq cəhdləri isə hər dəfə xəyal qırıqlığı ilə nəticələnir. O, çoxsaylı səyləri ilə sanki onları barışdırmağa və bir yerdə saxlamağa çalışır.

Belə ki, bir çox cəmiyyətlərdə müsbət obraz kimi qəbul olunan fədakar valideyn, «qurban verirəm» şüarı ilə həyatdakı bir çox imkandan imtina edərək, övladlarında günahkarlıq, itaətkarlıq, xilaskarlıq hisslərini yetişdirir. Məhz elə bu səbəbdən günahkarlıq kompleksi dünyada ən çox yayılmış psixoloji komplekslərdən biridir. Onun zəminindəki depressiyaya düşən insanların sayı bütün dünya üzrə 300 milyonu aşıb və gündən-günə artır. Hər il 700 mindən çox insan intihar edir və depressiya bunun əsas səbəblərindən biridir, lakin özünü sağlam hesab etdiyi dövrdə bu kompleksi yaşayan insanlar münasibətlərdə Sinderella modelini nümayiş etdirirlər.

Münasibətlərdəki davranış. Bir çox hallarda soyuqqanlı və kifayət qədər sevgi göstərməyən valideynlərin övladları da eyni hissləri yaşamış olur. Uşağa elə gəlir ki, o sevgini qazanmaq üçün kifayət qədər yaxşı uşaq deyil. Sanki, diqqət çəkmək və qayğı görmək üçün əlindən gələni etməlidir. Valideynlərin tərifinə layiq hansısa yaxşı bir iş görməlidir ki, məhz bu işə görə onların sevgisini qazansın.

Bu kompleksdən əziyyət çəkən insanlar yetkin münasibətlərdə sevgini qazanmaq üçün layiqli olduğunu sübut etməyə ehtiyac duyurlar. «Səni sadəcə sən olduğuna görə sevirəm» etirafına inana bilmirlər. «Səni xasiyyətinə, gözəlliyinə görə sevirəm» desələr, bu onlara qəribə gələcək. Bu sevgini qazanmaq üçün mütləq onu qane etmək, onun üçün nəsə etmək bir nömrəli öhdəliyə çevrilir.

Nağıl qəhrəmanı Sinderellanı xatırlasaq, görərik ki, nağılda o, öz görünüşünə diqqət yetirmir. Reallıqda isə o, həm də baxımlı və cazibədar ola bilər. Lakin bunun sevilmək üçün kifayət etmədiyini düşünürsə, zahiri görünüşü ilə bağlı tərifləri ciddi səbəb kimi qəbul etməyəcək və həmin insan üçün etdiklərinin azlıq etdiyini düşünəcək. Nəticədə Sinderella həqiqətən də özünü sevilən hiss etmir, daim tənhalıqdan və sevgisizlikdən şikayətlənir.

Qayğı tranzaksiyası. Münasibətlərdə müxtəlif yollarla qarşı tərəfi qane etmək, sevgini qazanmaq vacib sayılırsa, bu münasibət modelində əsas göstərici məhz günahkarlıqdır. Hətta çox yaxşı və xeyirxah bir insanla rastlaşdığı halda belə Sinderella öz üzərinə lazım olduğundan daha çox yük götürməyə çalışacaq. İşdə rəhbərliyi qane etmək üçün iş saatından sonra da işdə qalacaq, əlavə öhdəlikləri yerinə yetirməyə təmənnasız razı olacaq.

Əlbəttə ki, ətrafdakı insanlar üçün Sinderella çox əlverişlidir. Ondan sui-istifadə edən çox insan tapıla bilər. Məsələn, hətta məktəblərdə, iş yerlərində müşahidə etsəniz, valideynlər arasında təşkilatçılıq işlərində özlərini irəli çəkən və heç bir maddi marağı olmadan bir çox əziyyətli işi öz öhdəsinə götürənlər tapılır; burada aydın olur ki, belə bir münasibət modelinin təməlində emosional maraqlar dayanır. Bəzən istənilən sahədə, hətta iş yerində belə bir fəallığın irəli sürülməsi maddi maraq kimi görünə bilər. Lakin əslində çox vaxt bu cür insanlar yalnız ətrafdakıların rəğbətini və sevgisini qazanmaq üçün əllərindən gələni əsirgəmirlər.

Məsələn, istirahətə hazırlıq zamanı bu cür yanaşması olan təşkilatçı siyahı tutur, hər kəslə bir-bir əlaqə saxlayır, qəpik-qəpik pul toplayır, hesablayır, sonra da tez-tez vurğulayır: «Siz elə bilirsiniz ki, bu mənə lazımdır? Mən bu xırda və əziyyətli işi sizə görə edirəm». «Axı niyə bizə görə?» sualı gələrsə, cavab tapa bilməyəcək, çünki özü də bilmir. Bu emosional daxili mübarizənin arxasında duran əsas motivlərdən özünün də xəbəri yoxdur. Əgər hər kəs birmənalı şəkildə təşəkkür və minnətdarlıq bildirərsə, bu nəticə onu tam qane edəcək.

Tutaq ki, Yeni il ərəfəsində məktəbdə uşaqlar üçün bayram şənliyi hazırlamaq ideyası yaranır. Və heç bir valideyn təşkilati işləri üzərinə götürmək istəmir. «Sinderella» öz təəccübünü gizlətmədən şikayətlənməyə başlayır: «Siz necə belə edə bilərsiniz, axı? Uşaqları Şaxta babasız, bayramsız qoymaq istəyirsiniz?» Bu halda belə, heç kim irəli gəlməsə o, yenə də özü nəsə etmək cəhdi görəcək. Çünki uşaqlar bayram keçirməsə, o, özünü günahkar hiss edəcək, «heç olmasa mən özüm təşkil edə bilərdim, uşaqlar da əylənərdi» kimi fikirlər onu rahat buraxmayacaq.

Başqa bir misal: iş yerində həmkarlardan biri nahar vaxtı nəinki özü üçün, həm də bütün kollektiv üçün yemək hazırlayır və bəlkə də bütün maaşını yalnız bu kimi işlərə sərf edir. Əvəzində «Sənsiz heç nə alınmır», «Sənsiz neyləyərdik axı?» münasibəti görür. Bu, daimi tələbata — əsl mənəvi qidaya çevrilir. Sonradan vərdiş halına gələn bu davranış ətrafdakılar tərəfindən artıq adi bir hal kimi qarşılanacaq. Bu vəziyyətdə Sinderella istədiyi emosional cavabı almadıqda məsuliyyət hissindən irəli gələrək özünü günahkar hiss edəcək. Sanki bişirdiyi yemək bəyənilməyib və insanlar ac qalıb. Növbəti dəfə daha artığını etmək üçün müxtəlif cəhdlər göstərəcək. Beləliklə, o, öz düşüncə tərzinin tələsinə düşür və bu «çıxılmaz» vəziyyətdən yalnız peşəkar mütəxəssislə birgə işləməklə çıxmaq mümkündür. Əks halda, yaşadıqlarının səbəbinə məhəl qoymayan bu insanlar müəyyən yaşdan sonra öz taleyindən və qismətindən, insanların onlara qarşı haqsızlığından şikayətlənirlər. Bu şikayətləri daim təkrarlayan belə insanlar Sinderella münasibət modelinin tələsində bataqlıqda batan, daim kömək üçün yalvaran adama bənzəyirlər.

Böhran və keçidlər. Sinderella münasibət modelinin daşıyıcılarının belə bir tələyə düşməməsi üçün nə lazımdır? Əgər «Dilənçi» düşüncə tərzindəki biri belə bir insanla rastlaşarsa, uzun müddət davam edən zəhərli münasibətlər məhz bu səbəbdən başa çata bilmir. Qarşılıqlı frustrasiya nəticəsində, yəni nevrotik münasibətlərin hər birində hər iki tərəf öz qeyri-sağlam ehtiyaclarını bu formada ödəyirsə, ağrılı münasibətlər sanki hər ikisinin «mənəvi ehtiyacına» çevrilir.

Nə baş verməlidir ki, Sinderella belə bir tələyə düşməsin? Dilənçi düşüncə tərzindəki birisi daim Sinderelladan sui-istifadə edəcəksə, gec-tez onun sevgiyə olan gözləntilərini qarşılaya bilmədiyi halda aralarındakı gərginlik artacaq və Sinderellanın səbir kasası daşacaq. Dilənçi bir gün «Sən mənim üçün nə etmisən axı?» deyərsə, Sinderellanın kabusu pik həddə çatacaq. Bu zaman səylərinin boşa çıxdığını dərk etməsi və səbəbi özündə axtarması Sinderella modelinin daşıyıcısını depressiv vəziyyətə sala bilər.

Depressiv faza. Sinderella depressiyadadır. Əgər bu vəziyyət daimi, xroniki hal alarsa, əlbəttə, onun düşüncə tərzindəki koqnitiv təhrifi üzə çıxarmaq çətin olacaq. Çünki o, bu vəziyyətə öyrəşib, başqa cür ola biləcəyini təsəvvür etmir. Lakin özünü lazımsız hiss etməsi bir gün Sinderellanı düşünməyə vadar edə və bu roldan çıxmaq üçün müəyyən qorxular yarada bilər. Məhz bu kabus onu rahatlıq zonasından çıxara və yeni düşüncə tərzinin yaranmasına səbəb ola bilər.

İnsanlardan layiqli qiymət almayan Sinderella növbəti mərhələdə Lilit kimi «Hər şeyi pulla əldə etmək olar» deyə düşünə və bundan sonra münasibətlərini Lilit tərzində qura bilər. Bu halda o, şəxsiyyət kimi inkişaf etmir, əksinə, mənəvi cəhətdən geriləyir — əvvəllər başqalarına faydalı olmaq üçün həmişə özünü qurban verirdi, özünə vaxt ayıra bilmirdi. Nə şəxsiyyət kimi inkişaf edə, nə də peşəkar bacarıqlarını artıra bilirdi. Çünki «işim çoxdur, buna vaxtım yoxdur» bəhanəsi onu daim yayındırırdı. Lilit modelinə keçdiyi halda isə o, artıq həmin bacarıqları pula dəyişir. Nə yeni bacarıqlar, nə də yüksək mənəvi dəyərlər qazanır. Nəticədə əvvəllər təşəkkür və sevgi xatirinə etdiklərini indi pul qarşılığında edir. Sanki qarşılıq görmədiyinə görə insanlardan qisas alır.

Aqressiv faza. Sinderellanın aqressiv fazaya düşməsi çox nadir hallarda baş verir. Çünki belə bir münasibət modelinə düçar olan insanlar daha çox özünü günahlandırmağa meyilli olur. Günahkarlıq hissi isə depressiyaya aparan birbaşa yoldur. Özü üçün heç nə tələb edə bilməsə də, öz istəklərini həmişə axırıncı yerə qoysa da, başqalarına kömək lazım olanda sərt tələbkarlıq göstərə bilər. Kimsə onun hüquqlarını pozaraq uzun müddət onu ittiham edə və özünə tabe edə bilər, lakin kimsə onun himayəsində olan yaxınlarına qarşı ən kiçik bir irad tutarsa, Sinderellanın böyük qəzəbi ilə üzləşə bilər.

Özünü həmişə başqalarına borclu sayan Sinderella daxilindəki aqressiyanı ifadə edə bilmir, çünki qarşı tərəfə zərər verməkdən qorxur. Lakin himayəsindəki şəxslərə haqsızlıq görəndə — günahkar artıq başqa şəxs olduğuna görə — illərlə basdırdığı aqressiyanı tam şiddətlə həmin insanın üzərinə yönəldə bilər.

Lakin özünü günahlandırmaq vərdişi fonunda yeni bir travma yaşanarsa, məsələn, çarəsizliyinə görə yaxın insanları ona təzyiq göstərərsə, Sinderella üsyan edə bilər. Bu halda «divara dirənən» Sinderella aqressiv davranmağa cəhd edəcək, öz xeyriyyəçiliyini və ya üzləşdiyi haqsızlığı ictimailəşdirə bilər. Bu zaman düşüncəsi dəyişir — «Siz mənim qədrimi bilmədiniz, qədrimi bilənlərin yanına gedəcəyəm». Artıq Sinderella heç kimə kömək etmək istəmir, buna görə də onun koqnitiv səviyyəsi yeni bir mərhələ ilə üzləşəcək. Bu zaman o, daha böyük bir iş görmək üçün daha iri işlərə girişməyə hazır olacaq. Artıq daxilindəki «qışqıran fərd» hər kəsə sübut etmək istəyəcək ki, o, cəmiyyət üçün lazımlı şəxsiyyətdir. Budur — Tereza münasibət modeli üçün yeni bir səriştə yaranır.

Lakin aqressiv fazanın Dilənçi modelinə aparan başqa bir yolu da var. Səbir kasası daşanda Sinderella belə qərara gələ bilər: «Mən bu qədər vermişəm, indi qoy mənə xidmət etsinlər». O hiss etməyə başlayır ki, dünya ona borcludur. Nemətlər almaq hüququ kimi yaşanan bu hiss növbəti modelə körpü olur.

4. 5 MƏŞHUR ŞƏXSİYYƏT (MODELİN ARXETİPLƏRİ)

Davranışı «Sinderella» modelinə — günahkarlıq hissindən xidmət, «yox» deyə bilməmək, qurban vasitəsilə sevgi axtarışı — uyğun gəlmiş tarixi və mədəni şəxsiyyətlər.

Penelopa (Mifik arxetip, Homer).

Odisseyin həyat yoldaşı — bütün elçiləri rədd edərək, iyirmi il ərinin yolunu gözlədi.

Modelin təzahürü: Sədaqət və öhdəlik daşıma simvolu. O, ərini gözləmək naminə öz gəncliyini və şəxsi xoşbəxtlik qurma imkanını qurban verdi — ərinə, ailəsinə olan öhdəliyi hiss edərək. Onun xidməti borc hissi ilə diktə edilmişdi — and pozarsa günahkar olacağından qorxaraq.

Katerina İvanovna (Ədəbi arxetip, F. Dostoyevski).

«Cinayət və Cəza» romanının qəhrəmanı, ailəsi üçün əzab çəkən dul qadın.

Modelin təzahürü: O, uşaqlarının fəlakətində özünü günahkar hiss edir, onlar üçün sağlamlığını qurban verir, talelərinə görə daim özünü və ərini (ölümündən sonra) qınayır. Onun xidməti ağrı və yaxınlarının günahlarını öz əzabı ilə yumalı olduğu hissi ilə doludur.

Dorotea Bruk (Ədəbi arxetip, C. Eliot).

«Middlemarç» romanının qəhrəmanı — yaşlı alimə ərə getdi.

Modelin təzahürü: O, öz şəxsi arzu və istəklərini boğaraq ərinin işinə xidmət etməyini öz ali borcu hesab etdi. Onun həyatı, vəzifə hissi və faydalı olmaq istəyinin öz şəxsiyyətini və xoşbəxtliyini necə kölgədə qoya biləcəyinin nümunəsi oldu.

Dekabristlərin həyat yoldaşları (Tarixi arxetip, Rusiya, XIX əsr).

İmtiyazlardan imtina edərək ərlərinin arxasınca Sibirə sürgünə gedən qadınlar.

Modelin təzahürü: Bu, sevgi aktı olsa da, modelin kontekstindəki bu, borcun xatirinə son dərəcə xidmət və fədakarlığın nümunəsidir. Onlar ərlərinin taleyi üçün məsuliyyəti öz üzərlərinə götürdülər — şəxsi itkilərə və əzablara baxmayaraq bunu öz mənəvi öhdəlikləri hesab etmişdilər.

İmperatriça Aleksandra Fyodorovna (Rusiya, XIX–XX əsr).

II Nikolayın həyat yoldaşı — müharibə zamanı tibb bacısı kimi işlədi.

Modelin təzahürü: Yüksək mövqeyinə baxmayaraq, yaralılara şəxsən qulluq etdi — ağır fiziki və emosional yük üzərinə götürdü. Bu xidmət ölkə və əsgərlər qarşısındakı borc və məsuliyyət hissi ilə diktə edilmişdi — başqaları üçün fədakarlığın arxetipidir.

5. MODELDƏN ÇIXIŞ (DEPRESSİV VƏ AQRESSİV)

Metodikaya görə, insan nankorluqla üzləşə və ya üsyan edə bilər.

Fədakarlıq gözlənilən sevgi və ya minnətdarlığı gətirmədikdə böhran başlayır.

Depressiv çıxış: İnsan dərk edir: «Hər şeyimi verdim, lakin dəyərim yoxdur». «Sinderella» özünə qapanır, özünü yararsız hiss edir. Sevginin alına biləcəyini düşünməyə başlaya bilər (Lilit modelinə keçid) — xidmətini pulsuz vermək əvəzinə sataraq. Şəxsiyyət kimi inkişaf etməyi dayandıraraq reqressiya edir — «özünə vaxt yoxdur».

Aqressiv çıxış: İnsan himayəsindəkilərə zülm edənə qəzəblənir. «Sinderella» özünə görə nadir hallarda qəzəblənir, lakin «uşaqlarını» və ya yaxınlarını qətiyyətlə müdafiə edir. Təzyiq dözülməz hala gəldikdə üsyan edə, fədakarlığını ictimailəşdirə bilər (cəmiyyət miqyasında Tereza modelinə keçid). Lakin dünyanın əzablarına görə özünü borclu hiss edərsə, başqalarından qayğı tələb etməyə başlayar. Bu, dünyanı borclu hiss etməsi, Dilənçi modelinə körpüyə çevrilir.

6. MƏRYƏMİN HEKAYƏSİ: SİNDERELLA YOLU

Məryəmin çörəkxananın üstündə məskən salmasından üç ay keçmişdi. Karton yarlıqlı açar daha ona yad görünmürdü. Saat beşdə qalxır, ikiyə qədər çörək satır, otağın pulunu özü ödəyir və ilk vaxtlar hər qəbzlə fəxr edirdi. Sonra isə axşamlar gəlirdi. Otağın sükutunda yalnız öz səsini eşidirdi və bu səs soruşurdu: «Hə, burada kimə lazımsan? Səndən nə fayda var?»

Elə-belə, bir fayda vermədən yaşamağı uşaqlıqdan bacarmırdı, lap o mətbəxdən bəri; orada atasına apardığı çay da, anasına göstərdiyi gündəlik də qışqırığı dayandırmaq üsulu idi.

Evsizlərə yardım mərkəzinə çörəkxananın qapısına yapışdırılmış elanla gəldi. Özünə izah etdi ki, bu, fonddakına qətiyyən oxşamır: orada müqəddəslik axtarırdı, burada isə sadəcə işdən sonra kömək etmək istəyir. Barmaqlarını don vurmuş bir adam başını tərpədib «sağ ol, bacı» deyəndə içi isinir, rahatlanırdı və otaqdakı səs bir müddət susurdu.

Yarım il sonra hamıya lazım idi. Mərkəzdə bilirdilər: gecə növbəsinə çıxan yoxdursa, Məryəm çıxacaq. Qonşu qadın görüşə gedəndə uşağını ona tapşırırdı. Çörəkxananın sahibi xəstələnmiş növbə yoldaşını əvəz etməyi xahiş edirdi və o əvəz edirdi, bir ayda üçüncü dəfə. Barışdıqları Nina o qış boşanırdı və Məryəm dörd gecə onun mətbəxində oturdu, saat beşdə isə çörək satmağa getdi. Telefon gecələr də zəng çalırdı. Bir dəfə də «yox» deməmişdi və az qala ciddi-ciddi hesab edirdi ki, onun dilində belə söz yoxdur.

«Rədd edə bilmirəm, — hərdən avtobusda oturduğu yerdə mürgüləyərkən düşünürdü. — İnciyərlər, məni pis adam sayarlar, zəng etməzlər. Zəng etməsələr, onda mən kiməm?»

Anton mərkəzdə yazda peyda oldu. Ucaboy, beli bükük, gözləri ağıllı və yorğun, əynində yaxşı, amma çoxdan təmizlənməmiş palto olan bu adam qalanlarına oxşamırdı və bunu özü də bilirdi. Danışırdı ki, müəllimlik edib, kitab yazırmış, arvadı onu bircə portfellə qapıdan çölə qoyub. Gözəl danışırdı, baxışı isə elə çarəsiz idi ki, Məryəmin ürəyi sıxılırdı.

— Mənim qalmağa yerim yoxdur, — bir dəfə yemək paylanan yerdə, başqaları eşitməsin deyə astadan dedi. — Yalnız bir gecəlik. Mən burada, onlarla qala bilmirəm.

Məryəm cibində yarlıqlı açarı əli ilə tapdı.

— Məndə divan var. Yalnız bir gecəlik.

Bir gecə uzanıb bir həftə oldu, həftə bir ay, ay da bütün yay. Anton iş axtarmırdı. Deyirdi ki, özünü axtarır, ona vaxt və sakitlik lazımdır və o fikirləşəndə Məryəm otaqda barmaqlarının ucunda gəzirdi. Axşamlar hərdən ona ucadan kitab oxuyurdu, yaxşı oxuyurdu, müəllimlər oxuyan kimi, və Məryəm onun səsinə qulaq asa-asa yuxuya gedirdi, ağlında da bu fikir: nəhayət, evində kimsə var. Bu axşamların xatirinə iki nəfərin yerinə işləyir, artıq növbələr götürürdü. Saat beşdə gedəndə səhər yeməyini dəsmalın altında qoyur, qayıdanda isə masanın üstündə çirkli boşqabı, divanda da onun özünü tapırdı, əlində elə həmin səhifədə açılmış həmin kitab. Boşqabı dinməz yuyurdu: tənə etsəydi, pis adam olardı.

Yavaş-yavaş qalan işləri də öz üzərinə götürdü. Ona iş elanları seçir və münasibliyinə görə sıra ilə masanın üstünə düzürdü. Ütüləməyi xahiş etmədiyi köynəklərini ütüləyirdi. Bir dəfə o, duşda olanda telefonuna gələn zəngə cavab verdi, onun adından müsahibə vaxtı danışdı və sonra iki gün bunu ona xatırlatdı. Anton müsahibəyə getmədi, Məryəm isə elə pərt oldu ki, elə bil rədd cavabını özü almışdı.

«Bunların hamısını niyə edirəm?» — gecələr özündən soruşurdu. Və fikirləşmədən, dərhal da cavab verirdi: «Mənsiz o batar. İstedadlıdır, sadəcə zəifdir. Mən onu çəkib çıxaracağam, onda görəcək ki, yanında kim olub».

Bu məntiqi tanıyırsınızmı? Bu, bölümdə bəhs olunan həmin günahkarlıq kompleksidir: Sinderella əmindir ki, sevgini xidmətlə qazanmaq lazımdır və özgə həyatına şəxsən o cavabdehdir.

Çörəkxanadan onu noyabrda çıxardılar. Bir həftədə üç dəfə növbənin ortasında çıxıb getmişdi: Antonun gah qızdırması qalxırdı, gah açarı itirdi, gah da «ürəyi lap sıxılırdı». Sahib dedi ki, hər şeyi başa düşür və haqq-hesabını zərfdə verdi. Antona heç nə demədi ki, qanı qaralmasın.

Elə həmin axşam Anton sərxoş gəldi və açarları masaya elə tulladı ki, sürüşüb qırağa çatdılar və yerə düşdülər.

— Sən məni boğursan, Məryəm. Qayğınla boğursan. — Dili dolaşırdı və bundan sözləri daha da acıqlı çıxırdı. — Bu köynəklər… Telefonda mənim yerimə… Mən sənin nəyinəm, işinəm?

Məryəm mətbəxin ortasında, əlində bir ləyən yaş paltar dayanmışdı. Ləyən əlindən sürüşdü və boz, sabunlu su linoleumun üstü ilə lap qapıya qədər yayıldı.

— Mən bunu sənin üçün edirəm, — pıçıldadı. — Hamısını sənin üçün.

— Sən bunu özün üçün edirsən, — o dedi və qapını örtmədən çıxdı.

Məryəm döşəməyə, düz suyun içinə çökdü. Corabları dərhal islandı, soyuq ayaqları boyunca yuxarı dırmaşdı. Ən ağır gələni o idi ki, bu sərxoş, heç nəyə yaramayan, səkkiz ay onun hesabına yaşamış adam həqiqəti demişdi. Onun telefonundan necə cavab verdiyini xatırladı. Anton xəstələnəndə necə sevindiyini xatırladı, çünki xəstə olanda o, bütünlüklə Məryəmə məxsus olurdu.

Səhərə qədər soyumuş gölməçədə oturub içində küçə fənərinin işığının necə yırğalandığına baxdı. Sonra qalxdı, döşəməni sildi, onun köynəklərini yudu, ütülədi, paketə yığıb pilləkən meydançasına qoydu, üstünə də açarlarını qoydu. Qayıdarsa. Qayıtmazsa… Fikrini axıra çatdırmadı.

Sonra mərkəzin nömrəsini yığdı.

— Mən bu gün gəlməyəcəyəm. Sabah da. Yəqin ki, bir daha heç gəlməyəcəyəm.

— Məryəm, dayanın, — növbətçi çaşdı. — Bəs onda gecə kim qalacaq, axı bizdə adam yoxdur…

Bu çaşqın səsə qulaq asırdı və içində təzə bir şey baş qaldırırdı. Günaha çoxdan öyrəşmişdi, bu isə hirs idi. İl yarım gecə növbəsinə çıxmışdı, barı onlardan biri bir dəfə soruşaydı ki, sonra evə necə gedib çatır.

Axıra qədər dinləmədən və üzr istəmədən zəngi kəsdi, ömründə ilk dəfə.

İçindəki Sinderella o səhər öldü, amma yerinə doğulan Feniks olmadı.

Küçəyə papaqsız çıxdı. Hava şaxtalı, təmiz idi, yüngüllük isə gəlmirdi. Azadlığın əvəzinə sinəsində ağır, inadkar bir hiss oturmuşdu ki, ona borcludurlar: Anton ömrünün səkkiz ayını, mərkəz il yarımlıq gecə növbələrini, Nina mətbəxdəki dörd gecəni, valideynləri bütün uşaqlığını. «Mən bu qədər vermişəm, — düşünürdü və bu fikirdən beli düzəlirdi. — İndi qoy mənə versinlər».

Telefonu çıxarıb Ninanı yığdı. Hal-əhval tutmadı.

— Halım pisdir. Gəl. Yemək gətir. Pul da gətir, varsa, məni işdən çıxarıblar.

Bu, xahişə az oxşayırdı. Nina bir az susdu, sonra dedi ki, bir saata çatar.

Məryəm telefonu cibinə qoydu və məmnunluğa bənzər bir şey hiss etdi. Sən demə, belə də olarmış.