Bölüm 4. «Geyşa» münasibət modeli
Özünüifadə sənəti: İctimai heyranlığın tələsi.
1. AD VƏ MƏNA
Transkripsiya və Etimologiya: Modelin adı yapon sözü «Geyşa»dan (芸者) gəlir, burada «gey» — sənət, «şa» — insan deməkdir. Sözün hərfi mənası: «Sənət adamı». Yapon mədəniyyətində bu, qonaqlarını istedadı ilə feyziyab edən, lakin toxunulmaz qalan qadın obrazıdır.
Tarixi kontekstin məntiqinə əsaslanaraq desək, bu sadəcə peşə deyil, üstünlük vasitəsilə xidmət fəlsəfəsidir. Fahişədən fərqli olaraq, Geyşa bədəni deyil, emosiyasını, atmosferini, mükəmməllik illüziyasını satır. Yunan mifologiyasında bu arxetipin əks-sədaları yaradıcıları ilhamlandıran, lakin nadir hallarda onların həyat yoldaşına çevrilən İlham Pərisi surətlərindədir.
Obrazın kökləri XVII–XVIII əsrlərə gedib çıxır. Tarixən ilk Geyşalar kişilər idi — samurayları əyləndirən təlxəklər. Sonradan onları qadınlar əvəz etdi. Əsas fiqur Kikuya oldu — azadlıq qazanmış keçmiş fahişə. Azadlığı daddıqdan sonra o, bədəninə toxunulmasına razı olmadı. Buna görə Geyşalar «ağ» geyşalara (yalnız sənət) və «korobi» geyşalara (hərfən «düşən», intimə icazə verən) bölündü. Metodikamızın kontekstindəki «Geyşa» — şəxsi bağlılıq üzərində ictimai tanınma və istedadın prioritetləşdirilməsidir.
2. ŞÜAR VƏ İNANCLAR
«Geyşa» ruh halında olan insanlar tez-tez manifestlərinə çevrilən fikirlər səsləndirir. Bu modelə xas üç əsas inanc bunlardır:
«Mənim istedadım qurbanlar tələb edir, sevgi onlardan birincisidir». (Uğur naminə tənhalığın əsaslandırılması).
«Kütlənin heyranlığı bir insanın sevgisindən vacibdir». (İntimlik üzərindən ictimai tanınmanın prioritetləşdirilməsi).
«Nüfuz itirmək olmayan yeganə şeydir». (Tənqiddən və obrazı itirməkdən qorxu).
3. İNFORMASİYA BLOKU: TARİX, ƏDƏBİYYAT VƏ PSİXOLOGİYA
Bu model bir insanın həyat hekayəsində nə zaman formalaşır? Çox vaxt bu, zirvəyə çatmaq vasitəsilə aşağılıq kompleksinin kompensasiyasıdır. İnsan öz dəyərini ictimaiyyətə sübut etməli olduğuna qərar verir. O, diqqəti əlçatanlıqla (Putana kimi) deyil, əlçatmazlıq və ustadlıqla cəlb etməyə başlayır.
Psixoanaliz terminləri ilə desək, burada libidonun yaradıcılığa sublimasiyası baş verir. Əgər İD həzz tələb edirsə, Geyşa bu tələbi alqışlara çevirir. O, şəxsi xoşbəxtliyini səhnə naminə qurban verməyə hazırdır. Gənclik dövründə belə insanlar ilhamlı görünə bilər, lakin yetkinlik çağında onu adətən pərəstişkarlar əhatəsindəki tənhalıq gözləyir. Onlar dərin bağlar qura bilmir, çünki yaxın insanın onları «qeyri-mükəmməl» görməsindən qorxurlar.
Psixoloji mexanizm: İnsan özündə heyranlıq doğuran bir istedadın və ya xarizmanın olduğunu kəşf edir. Psixika adaptasiya edir: özünü təhlükəsiz hiss etmək üçün xarici qiymətləndirmədən asılı olmağa başlayır. Koqnitiv təhrif yaranır: «Məni yalnız uğuruma/obrazıma görə sevirlər». Bu, həyat fəlsəfəsinə çevrilir. O, özünü «seçilmiş» biri görür və başqaları üçün parlamağa borclu hiss edir. Beləliklə sevgiyə olan ehtiyac pərəstişə olan ehtiyacla əvəz olunur.
Seçim böhranı: Karyera, yoxsa Sevgi? Metodikada Geyşanın əsas münaqişəsi təsvir edilir. Müstəsnaiyyət tələb edən bir tərəfdaş peyda olduqda, Geyşa seçim qarşısında qalır: kütlə, yoxsa bir insan. Kral VIII Edvardın sevgisi naminə taxtdan imtina etdiyi tarixi nümunə nadir istisnalardandır. Çox vaxt Geyşa karyeranı seçir. Əgər o, nüfuzunu sevgi naminə qurban verirsə, Sinderella modelinə (bir insana xidmət) keçir. Əgər obrazı saxlayır, lakin hisslərlə əlaqəni itirir, Buqələmuna (kütləyə uyğunlaşma) çevrilə bilər. Nüfuz zədələnərsə isə — Lilit modelinə (şöhrət əvəzinə pul).
Ədəbi və mifik kontekst: İlk Geyşa qadın Kikuyanın hekayəsini xatırlayaq. Azadlıq qazanaraq o, bədənini deyil, yalnız ünsiyyət sənətini satmağı seçdi. Bu, sistemə qarşı üsyan idi, lakin eyni zamanda yeni bir qəfəsin yaradılması da. Metodikada bu, mükəmməlliyin qiymətinin metaforası kimi xidmət edir: insan böyük görünə bilər, lakin içində evsizlik boşluğunu daşıyır. İllərlə qılıncını itiləyən, müharibənin nəyə lazım olduğunu unudan samuray kimi, Geyşa obrazını itiləyir, sevginin nəyə lazım olduğunu unudaraq.
4. 5 MƏŞHUR ŞƏXSİYYƏT (MODELİN ARXETİPLƏRİ)
Davranışı «Geyşa» modelinə — istedadı, kütləyə xidməti, şəxsi həyat üzərindən obrazın prioritetləşdirilməsi — uyğun gəlmiş tarixi və mədəni şəxsiyyətlər.
Mariya Kallas (Yunanıstan/ABŞ, XX əsr).
Səsi ürəkləri dağıda bilən bir silah idi, lakin öz ürəyi qala olaraq qaldı. Ən böyük opera müğənnisi — həyatı sənət seçiminin şəxsi xoşbəxtliyə qarşı dərslik nümunəsinə çevrildi.
Modelin təzahürü: Aristotel Onasis ilə münasibəti Geyşanın əbədi münaqişəsini göstərdi: səhnə ilə sevgili arasında seçim zamanı, o tərəddüd etdi, nəticədə hər ikisini itirdi. Onun varlığı səsi vasitəsilə heyranedilmə doğurmağa həsr edilmişdi — sağlamlığının və tənhalığının bahasına. O, tənha öldü — irs buraxdı, ailə yox.
Koko Şanel (Fransa, XX əsr).
O, dövrün üslubunu yaratdı, lakin özü zamandan və qucaqdan kənarda qaldı. Moda imperiyası quran və müstəqilliyin simvoluna çevrilən dizayner.
Modelin təzahürü: Onun münasibətləri çox vaxt işin arxasında ikinci plana keçirdi. O, milyonların heyran olduğu qadın obrazı yaratdı, lakin özü tənhalığını etiraf etdi. Onun həyatı irs və nüfuzun ənənəvi ailə üzərindən prioritetləşdirilməsini nümayiş etdirir. Sağlığında brendə çevrilən adı, zəiflik hüququ bahasına ödədi.
Marlen Ditrix (Almaniya/ABŞ, XX əsr).
O, reflektor işığını elə idarə edirdi ki, heç kim gözlərindəki kölgəni görməsin. Obrazını diqqətlə idarə edən aktrisa və müğənni.
Modelin təzahürü: Məşhur sözü ilə tanınır: «Mən obrazım üçün geyinirəm, kişi üçün deyil». O, kişilərin diqqətini idarə edirdi, lakin onlara özünü idarə etdirmirdi. Onun həyatı bir tamaşa idi — yaxın münasibətlərində belə Geyşa məsafəsini saxlayaraq həmişə «toxunulmaz ulduz» olaraq qaldı.
Sara Bernar (Fransa, XIX–XX əsr).
Onun ölümü həyatı kimi dəqiqliklə səhnələşdirilmişdi. «İlahi Sara» adlandırılan böyük aktrisa — teatral jestlər və nümayişkaranə həyatla tanınırdı.
Modelin təzahürü: Həyatını tamaşaya çevirdi. Hətta ölümü də rejissura edilmişdi. Bernar kütlənin ailədən vacib olduğu modeli nümayiş etdirdi. O, sevgililərə baxım göstərirdi, lakin əsas sevgi səhnə olaraq qaldı. Onun varlığı tezisi təsdiqləyir: Geyşa sənətə məxsusdur, insana deyil.
Madonna (ABŞ, XXI əsr).
Sevilən qalmaq üçün davamlı olaraq maskalarını dəyişən pop səhnəsinin kraliçası. Pop ikonası — tamaşaçı diqqətini saxlamaq üçün daim obrazını yeniləyir.
Modelin təzahürü: Onun karyerası heyranlıq və şok yaratmaq qabiliyyəti üzərində qurulub. Şəxsi münasibətlər tez-tez yaradıcılıq materialına çevrilirdi. O, Geyşanın müasir nümunəsini nümayiş etdirir: obrazın davamlı qorunub saxlanması məhrəmiyyətin qurban verilməsini tələb edir. Onun həyatı bir inancı təzahür edir: «Kütlənin heyranlığı — onsuz yaşamaq mümkün olmayan narkotikdir».
5. MODELDƏN ÇIXIŞ (DEPRESSİV VƏ AQRESSİV)
Metodikaya görə, insan tənhalıqla üzləşə və ya nüfuzu müdafiə edə bilər.
Heyranlıq resursu tükəndikdə (yaş, tamaşaçı zövqünün dəyişməsi) böhran başlayır.
Depressiv çıxış: İnsan dərk edir: «Məni alqışlayırlar, lakin sevmirlər». Geyşa özünə qapanır. Şöhrətin sevgidən vacib olmadığına qərar verərsə, Sinderella modelinə (bir insana xidmət) və ya Buqələmun modelinə (tərəfdaşa uyğunlaşma) keçə bilər. Dünyanın onu qiymətləndirməyəcəyinə qərar verərsə, Hippiyə (standartlardan imtina) keçə bilər.
Aqressiv çıxış: İnsan tənqidə qəzəblənir. «Onlar mənim istedadıma layiq deyillər». Geyşa nüfuzu müdafiə edərək tənqidçilərə hücum etməyə başlayır. Nüfuz ümidsiz şəkildə zədələnibsə, Lilit modelinə (obrazın monetizasiyası, şöhrət əvəzinə pul) və ya Putana modelinə (istənilən qiymətə diqqət üçün epataj) keçə bilər.
6. MƏRYƏMİN HEKAYƏSİ: GEYŞA YOLU
Sobanın başındakı o gecədən iki il keçmişdi. Davudun köməyini Məryəm qəbul etdi, amma onun ümid etdiyi kimi yox: onun qadını olmadı. Davud böyük şəhərə sifariş aparırdı, bir dəfə onu da özü ilə götürdü, tanışlarının vasitəsilə lap damın altında bir studiya tapdı, ilk ay üçün borc pul verdi. Qış boyu yazılıb dolmuş dəftər «keçmiş üsyankar»ın həyatından bəhs edən bloqa çevrildi və Məryəm öz hekayəsini serial kimi, hissə-hissə paylaşmağa başladı.
Onu həvəslə oxuyurdular. Adamların xoşuna gəlirdi ki, özünə bəraət qazandırmır: Rafaeldən, klublardan, dağlardan elə yazırdı ki, sanki gizlədəsi heç nəyi yoxdur. Onu podkastlara, sonra çıxışlara çağırmağa başladılar və o, özgə diqqətinin həmin cərəyanını yenidən duydu; indi məlum olurdu ki, «Kommuna»da bu diqqətin yoxluğundan odunun yoxluğundan da çox üşüyürmüş. Orada azad və görünməz idi, burada isə ona baxırdılar və bu baxışların altında beli düzəlirdi.
Bircə şeyi oxucularına danışmamışdı. Dağlar haqqındakı yazıda kürən otaq yoldaşı da xəstələnirdi, sadəcə bloqun qəhrəmanı üç gecə onun yatağının başında oturub ona kəklikotulu çay içirirdi. Məryəm bunu elə birinci dəfədən, demək olar, fikirləşmədən belə yazmışdı və bu yazı qalanlarının hamısından çox rəy topladı. «Siz əsl insansınız», — yazırdılar ona, düzəltmək də artıq gec idi. Bir ay sonra yazının altında imzasız bir şərh peyda oldu: «Axı sən o vaxt hamı ilə birlikdə çaya getmişdin». Şərhi axıra qədər oxumadan sildi, müəllifini bloka saldı və axşama kimi ürəyi çırpına-çırpına studiyada var-gəl etdi.
O vaxtdan səmimiliyinə də işığa göz qoyduğu kimi diqqətlə göz qoyurdu. Etiraflarını axşamdan yazır, səhər düzəldirdi, çəkilişdə səsi həddən artıq bilinəcək qədər titrəyirdisə, yenidən çəkirdi. Bir jurnalist onun etiraflarını yaxşı qurulmuş tamaşa adlandıranda Məryəm onun məqaləsini bütün oxucularının gözü qabağında sətir-sətir sökdü, oxucular da üç gün həmin adama elə şeylər yazdılar ki, səhifəsini bağladı. Qələbə tam idi. Axşam nədənsə boğazından tikə keçmədi.
Hər səhəri telefonla başlayırdı: gecə ərzində neçə nəfər gəlib, neçəsi gedib, kim paylaşıb. Bu gün necə olacağı, yüngül, yoxsa tikanlı, bu rəqəmlərdən asılı idi.
Davud ikinci il şəhərə köçdü və ondan üç məhəllə aralıda emalatxana üçün bir yarımzirzəmi kirayələdi. Şənbə günləri baş çəkir, ərzaq gətirir, bir həftədə xarab olmağa macal tapan şeyləri düzəldir, çox oturmurdu. Məryəm ona minnətdar idi və bu minnətdarlıq onu bir az sıxırdı, çünki onun yanında sobanın başında, gödəkçədə necə olduğunu xatırlamalı olurdu.
Şənbələrin birində çəkilişə hazırlaşırdı: bluzunun yaxasını düzəltdi, lampanı yerindən tərpətdi, kölgənin almacıq sümüyünə necə düşdüyünü güzgüdə yoxladı. Davud əlində paketlə qapının ağzında dayanıb bu hazırlığa baxırdı.
— Düzünü de, özünü tənha hiss eləmirsən?
Yavaşca, tənəsiz soruşdu. Məryəm əli yaxasında donub qaldı.
«“Hə” desəm, qalacaq. Onda da onun yanında gödəkçədəki o qadın olmalı olacağam, o isə üşüməkdən və zırıldamaqdan başqa heç nə bacarmır. Yox. Məni tənha görməməlidirlər. Qoy elə bilsinlər ki, mən əlçatmazam».
— Tənha olmağa vaxtım yoxdur, — dedi və kameraya gülümsədiyi kimi gülümsədi. — Bir az çəkil, kadra düşürsən.
Psixoloqlar buna idealizasiya yolu ilə müdafiə deyərdilər: qüsursuz şəkil insana hər şeydən əvvəl ona görə lazımdır ki, özü öz ağrısı ilə üz-üzə gəlməsin.
Davud başını buladı. Üzündə hirs yox idi, uzun müddət qapı döyüb axırda ona açmayacaqlarını başa düşmüş adamın yorğunluğu vardı. Paketi yerə qoyub çıxdı, qapını da arxasınca sakitcə örtdü.
Məryəm içindən bir dəstə göyərti çıxan paketə baxa-baxa bir az dayandı. Telefonun ekranında bir yazı işıqlandı: «+1000 abunəçi». Sevinc qısa və iti bir sancı kimi keçdi, Davudun yorğun üzü isə yaddaşının haradasa bir qırağına çəkildi. Lampanı yandırdı və hər şeyi birinci dubldan çəkdi.
Daha yarım il sonra zirvədə idi. Ondan sitat gətirir, onu tədbirlərə aparıcılıq etməyə dəvət edirdilər, hətta Rafaelin vaxtında olmayan paltarları vardı. Davud daha gəlmirdi və şənbə günləri Məryəm hərdən fərqinə varırdı ki, pilləkəndəki addım səslərinə qulaq asır, sonra bu da keçib getdi.
Bir çıxışdan sonra ona bir gənc yaxınlaşdı; yaraşıqlı, yaxşı geyinmiş bir oğlan idi, həyəcanı açıq-aşkar bilinirdi. Dedi ki, onu ilk yazısından oxuyur və soruşdu ki, onunla şam yeməyinə getməyə razı olmazmı.
— Menecerlərim sizinlə əlaqə saxlayacaq, — Məryəm güzgü qabağında məşq etdiyi təbəssümlə cavab verdi.
Heç bir meneceri yox idi. Oğlan dönüb baxa-baxa uzaqlaşdı, Məryəm isə düşündü ki, düz hərəkət edib: şam yeməyində düz iki saat montajsız, eyni bir adam olaraq qalmalı olacaqdı və oğlanın gözündən düşə bilərdi. Pərəstişkarı itirmək olmazdı, kişini itirməkdən isə qorxmurdu, onsuz da kişisi yox idi.
Evdə ayaqqabılarını çıxardı və tavan işığını yandırmadan güzgüyə yaxınlaşdı. Şüşədən minlərlə adamın sevdiyi bir qadın baxırdı. Məryəm ovcunu əksinə söykədi, ovcunun altında şüşə soyuq idi.
«Məni tanıyırlar, yolumu gözləyirlər, mənə yazırlar. Amma sevdikləri xəstənin yatağının başında oturan qadındır. Çaya gedən isə burada dayanıb və ondan heç kimin xəbəri yoxdur. Mən bir muzey tikdim, özüm də gedib vitrində durdum».
Elə paltarlı-paltarlı döşəməyə oturdu və Davudu düşünməyə başladı: yonqar iyi verən əllərini, bir banka balı, sobanı qalayarkən Məryəm baxırmı deyə bircə dəfə də dönüb baxmamasını. O, Məryəmə istilik təklif edirdi, Məryəm isə işığı seçdi.
Masanın üstündəki telefon titrədi. Yazan Davud idi, yarım ildə ilk dəfə:
«Çıxışını gördüm. Çox gözəl idin. Amma çox tənha görünürdün. Qapı hələ açıqdır, amma əbədi deyil».
Oxudu və göz yaşları öz-özünə axdı, tuşla birlikdə, yanaqlarından yaxasına. Salfetə əl uzatmadı, halbuki bu, çirkin görünürdü və ssenariyə heç uyğun gəlmirdi.
O gecə heç nə paylaşmadı. Qaranlıqda oturub ona cavab yazırdı. «Hə, tənhayam» yazıb sildi. «Gələ bilərəmmi?» sözlərini də sildi: gözünün qabağına gəldi ki, Davud onu yaxından, işıqsız görəcək və başa düşəcək ki, orada sevməli bir şey yoxdur. Hamısından çox ondan qorxurdu ki, obrazın altında heç kim yoxdur.
Səhərə yaxın məktub elə göndərilməmiş qaldı. Məryəm əl-üzünü yudu, saata baxdı və düşündü ki, yazını hələ günortaya qədər çəkib çatdırmaq olar. Sonra lampanı söndürüb üzü divara uzandı.