04«PUTANA»
Mənəviyyata qarşı üsyan: Utanmaz etirazın tələsi.
1. AD VƏ MƏNA
Transkripsiya və Etimologiya: Modelin adı italyanca «Putana» sözündən gəlir, bu söz «fahişə» mənasını verir. Lakin metodikamızın kontekstində bu anlayış bədənin fiziki satışı çərçivəsindən kənara çıxır. Bu, travma və etiraz vasitəsilə ictimai normaları rədd edən şəxsiyyətin psixoloji arxetipidir.
“Mən, hamıdan yaxşı bilirəm”, “Mənə ağıl öyrətməyin”, “Mənə hər şey olar”, “Nə istəsəm edə bilərəm”, “Əcəb edirəm” – İnsanın təfəkküründə bu kimi fikirlər cərəyan edərsə, nəticədə o yeni bilik və bacarıqları inkişaf etdirməyə deyil, cəmiyyəti sarsıda biləcək hərəkətləri ilə diqqət cəlb edəcək.
Bu zaman fərdin həyat hekayəsində nələr baş verir? Onun şəxsiyyətinə deyil, məşhurluğuna pərəstiş edən insanların sayəsində özünü sevilən kimi hiss etməyə çalışır. Belə insanlar tənqidə dözümsüz, tərifə aldanan olurlar. Daxilində özünə qarşı tərif və ya sevgi olmadığı üçün bu ikili oyun içində özünü aldadılmış hiss edir və bu hissi ətrafında axtarır. Nəticədə insanlara inanmır və hər kəsin yalanını ifşa etməyə çalışır. Gənc yaşlarında diqqət mərkəzində olsa da, səmimi və uzun müddətli münasibət qura bilmədiyi üçün, orta yaşdan sonra adətən tənha və qəmgin insan kimi tanınır. Lakin bu davranışın tərkibində duran düşüncə tərzi dəyişilmədiyinə görə, tənhalıqdan nə qədər əziyyət çəksə də, bunun səbəbini onu tərk edən insanlarda görür. Təbii ki, bu da öz yerində insanlara qarşı etibarını azaldır, tənhalıq duyğusunu daha da dərinləşdirir və növbəti münasibətin qurulmasına da imkan vermir.
Təbii ki, insan psixikası nə qədər dəyişkəndirsə, münasibət modelləri də bir o qədər fərqlənəcək. Bu cür koqnitiv təfəkkür tərzləri irslə, şəxsiyyət tipləri ilə sabit ölcülərlə əlaqəli deyil. Bu yalnız davranışında, nitqində qəbul olunan, öyrədilən təfəkkür modeli ilə bağlıdır. Ona görə də sadə bir ailənin övladı da, əvvəlcədən ictimai qadağaları olmasına baxmayaraq sonrada o qadağalara qarşı çıxıb, üsyankar davranışı nümayiş etdirə bilər.
Öz həyat tərzinə görə peşman olan, acı çəkən insanlardan savayı, sanki qəsdən öz reputasiyasını pozanlar da az deyil. Bu duruma psixoloji aspektdən yanaşmaq üçün, açıq-aşkar öz bədənini satanları xatırlayaq. Geyim atributlarından tutmuş, hərəkət və danışıq tərzinə qədər hər bir meta-ismarış “Məndən istifadə edə bilərsən” informasiyasının daşıyıcısıdır. Birincisi, nəzərə alaq ki, insan dünyaya gələndən cəmiyyət içində şəxsiyyət olaraq yetişməyə başlayır. İctimailəşmə həyatın bütün mərhələlərində insan təfəkküründə ciddi bir rolu mövcuddur. Hər bir mərhələdə insanın əhatəsində olan yaxınları, ailə üzvləri, qonşular, qohumlar, kollektiv, kimlərlə ki, daimi şəkildə ünsiyyət saxlayır, onun necə biri kimi yetişməsində, ehtiyacların təmin olunmasında xüsusi önəm daşıyır.
Aydınlıq üçün kiçik bir misal gətirək. Əgər bir insan həyatının müəyyən mərhələsində fahişəlik və ya dilənçilik ilə məşğul olanların çevrəsinə düşərsə, onun psixologiyasında, dünya görüşündə inanclar səviyyəsində dəyişikliklər başlayacaq. Bu dəyişikliklər yalnız onun bu fəaliyyətə qarşı münasibəti deyil, eyni zamanda onun ümumi olaraq insanlara qarşı fikirlərini, dəyərlərini dəyişməyə başlayacaq. Və özü də insan olduğuna görə bu fikirlərin dolayısı ilə özünə aid edəcək. Sanki insan cəmiyyətdə müşahidə etdiyi haqqsızlıqlara görə, elə bir qənaətə gəlir ki, insanlar “İnsanlar vəhşidir, insanlar eqoistdir”. Tədricən bu fikri tək üzləşdiyi insanlara aid etmir, hətta tanımadığı insanlara ilk tanışlıqda bəyan edir. Gec-tez bu fikrin əsaslı olduğunu qəbul edərək bir “həqiqət” olduğunu qəbul edərkən özünün də davranışında bu xüsusiyyətləri görməyə başlayır. Və özü ilə səmimi olmaq niyyəti ilə sanki özü-özünə etiraf edir: “Sən də vəhşisən, sən də eqoistsən, özünü olduğu kimi qəbul et, heç nədən qorxma, olduğun kimi yaşa” Nəticədə olduğu mühitin münaqişələrində ani məqamda duyğusallıqdan yaranan bir fikir onun həyat fəlsəfəsi kimi genişlənir və həyatın hər bir sahəsində insanlarla davranışında büruzə verir. Eyni zamanda özünün də bu mənfi xüsusiyyətlərin toplumu olduğunu qəbul edərək, özünə qarşı aqressiyanı (autoaqressiya, depressiya) artırır. Bu da öz növbəsində, pis vərdişlər, impulsiv hərəkətlər, konfliktə meyillilik, özünə və digər insanlara bədən xəsarəti yetirmək davranışı ilə nəticələnir. Bu tək bir fikrin belə, onun dünyagörüşünü aqressiv inanclarla inkişaf edir, yeni-yeni aqressiv inancları cərəyan edir və nəticədə olduğu mühitdə belə olan dəyərləri qəbul etmir. Onların saxta dəyərlər olduğunu ifadə edir və olduğu mühitin mənəvi dəyərlərinə qarşı üsyan etməyə başlayır. Bir müddət sonra ətrafında olan insanlarla münasibətini gərginləşdirir, üsyankar davranışı cəmiyyətin qadağaların və tabularına da aid edilir. Cəmiyyətin ən çox qadağaları cinsi münasibətlə əlaqəli olduğuna görə, bu insanın davranışı sanki tabulara qarşı çıxmağa da məcbur edir. Cəmiyyətin qaydalarını qəbul etməyən, onlara qarşı üsyan edən şəxs sanki, cinsi münasibətlərdə də heç bir qadağa qəbul etmədiyini bəyan edir. Ona görə də cəmiyyətdə bu insana cinsi münasibətdə daha əlçatan, pozğun bir insan kimi qiymət verilir. Bu davranışına Putana adını vermək uyğun gəlir. Belə bir quyuda nə qədər çırpınsa belə, çıxmaq üçün bir ip ucu tapa bilməyəcək. Hətta onu qınaq obyektinə çevirənlərə düşmən gözü ilə baxacaq, çünki öz aləmində onları şəxsi sərhədlərinə müdaxilə edən biriləri kimi görəcək. Artıq onun öz mikrocəmiyyətində daxili məni ilə əlaqəli normal faktorlar formalaşır və qəbul olunur, lakin sevilmir. Təsəvvür edin ki, insan özünü bəyənmir, güzgüdə özünə baxmaqdan çəkinir, təklikdən qorxduğuna görə daim insanlar əhatəsində olur. Amma buna baxmayaraq, özünü hər kəsdən üstün bilir. Bu sağlam olmayan özgüvən hissi onu daim mübahisələrə cəlb edir.
Hindu mifologiyasında Putana cinlərin padşahı Kansa tərəfindən körpə Krişnanı öldürmək üçün göndərilmiş iblisə (Rakşasiyə) bənzər bir varlıq idi. O, ətrafındakı hamını aldatmaq üçün gözəl qadın obrazına girdi, lakin onun əsl mahiyyəti dağıdıcı idi. Əfsanəyə görə, o, Krişnanı südü ilə zəhərləməyə çalışdı, lakin uşağın ilahi gücü ondan həyatı sovurub çıxardı və Putananı ölümündən əvvəl öz həqiqi iblisə bənzər görüntüsünü qəbul etməyə məcbur etdi. Bu mif modelin mənasını şifrələyir: məhvetmək naminə mənəviyyat və əxlaqın itirilməsi, daxili ağrını üsyankar maskası altında gizlətmək cəhdi.
Əgər «Lilit» modelində prioritet maddi təminat idisə, burada prioritet hər şeyin mübah olduğunu nümayiş etdirməyə çevrilir. Bu, şəxsiyyətin travmatik ağrı vasitəsilə bütün cəmiyyətə etiraz edərək özünü büruzə etdiyi münasibət modelidir. Bu, utanc olmayan, ar olmayan bir vəziyyətdir — bədən deyil, vicdan və ləyaqət diqqət və özünütəsdiq naminə satıldığı üçün fahişəlikdən də pis bir forma deyə bilərik.
2. ŞÜAR VƏ İNANCLAR
«Putana» münasibət modelini daşıyan insanlar tez-tez dünyadan özlərini qoruyan qalxana çevrilən fikirlər səsləndirir. Bu modelə xas üç əsas inanc bunlardır:
«Mən hamıdan yaxşı bilirəm, mənə ağıl öyrətməyin». (Cəmiyyətin mənəviyyatından öz üstünlüyünə inanc).
«Əcəb edirəm. Mənə hər şey olar, istədiyimi edirəm». (Nəticələrin və sərhədlərin inkarı).
«Sizin fikriniz mənə maraqlı deyil». (Tənqidə nümayişkaranə biganəlik — diqqətdən asılılığı gizlədir).
3. İNFORMASİYA BLOKU: TARİX, ƏDƏBİYYAT VƏ PSİXOLOGİYA
Bu model bir insanın həyat hekayəsində nə zaman formalaşır? Çox vaxt bu, dərin travmaya bir reaksiyadır. Şəxsiyyəti təzyiqə məruz qalmış insan, nəzarət hissini şok vasitəsilə özünə qaytarmağa çalışır. O, diqqəti istedadla və ya xeyirxahlıqla deyil, cəmiyyəti sarsıda bilən hərəkətlərlə cəlb etməyə başlayır.
Psixoanaliz terminləri ilə desək, burada İD-in (Onun) Süper-Eqoya qarşı üsyanı baş verir. Əgər Süper-Eqo əxlaq və dəyərlərə cavabdehdirsə, «Putana» modelinin daşıyıcısı bu səsi şüurlu şəkildə susturur. O, tənqidə dözümsüz, tərifə aldanan olur. Gənc yaşlarında diqqət mərkəzində olsa da, orta yaşdan sonra onları adətən tənhalıq və depressiya gözləyir. Onlar dərin bağlar qura bilmir, çünki insanlara etibar etmir, hamını yalançı hesab edirlər.
Psixoloji mexanizm: İnsan əxlaqsız davranışın çiçəkləndiyi mühitə düşə bilər. Psixika adaptasiya edir: sağ qalmaq üçün o, bu mühitin normalarını «doğru» hesab etməyə başlayır. Koqnitiv təhrif yaranır: «Bütün insanlar qəddar və eqoistdir, deməli mən də belə olacağam ki, qurban olmayım». Bu həyat fəlsəfəsinə çevrilir. O, özündə eyni mənfi xüsusiyyətləri görməyə başlayır və onları qəbul edir: «Olduğun kimi ol, heç nədən qorxma». Beləliklə özünə qarşı aqressiya (autoaqressiya) dünyaya qarşı aqressiyaya çevrilir.
Sərhədyani şəxsiyyət pozuntusundan fərqi: Bu modeli kliniki durum sayılan sərhədyani şəxsiyyət pozuntusu (Borderline) ilə qarışdırmamaq vacibdir. Əlamətlər üst-üstə düşsə də, emosional qeyri-sabitlik, münaqişələr olsa da, «Putana» davranış modelidir, mütləq patologiya deyil. İnsan üsyankar hərəkatların lideri ola bilər, ətrafına davamçılar toplaya bilər. Tarixdə elmi sahədə, siyasətdə və ya ictimai hərəkatlarda cəmiyyətin tabularına meydan oxuyaraq bu modelin cizgilərini nümayiş etdirənlərə çox rast gəlinir. Hətta Ziqmund Freyd öz zamanında viktoriyan əxlaqını öz nəzəriyyələri ilə pozan üsyankar kimi qəbul edilmişdi.
Ədəbi və mifik kontekst: Hindu mifindəki Putanı xatırlayaq. O, gözəlliyi ilə dünyanı aldatmağa çalışdı, lakin içindən zəhər daşıdı. Bu modelin daşıyıcısı da belədir: xarici görünüşü uğurlu və azad görünə bilər, lakin içindən özü üçün və yaxınları üçün məhvetmə gətirir. Bu, etiraz maskası naminə «həqiqi Mən»in itirilməsinin faciəsidir.
4. 5 MƏŞHUR ŞƏXSİYYƏT (MODELİN ARXETİPLƏRİ)
Davranışı «Putana» modelinə — əxlaqı rədd etmə, epataj, özünüməhvetmə vasitəsilə etiraz — uyğun gəlmiş tarixi və mədəni şəxsiyyətlər.
Ziqmund Freyd (Avstriya, XIX–XX əsr).
Viktoriyan dövrdə onun seksuallıq və şüuraltı haqqındakı nəzəriyyələri qalmaqallı və qəbuledilməz sayılırdı.
Modelin təzahürü: Metodika onu üsyankar davranış kontekstində «Putana» nümunəsi kimi birbaşa göstərir. O, cəmiyyətin əsaslarına meydan oxudu, bunun üçün həmkarları tərəfindən ostrakizmə məruz qaldı. İctimai qınağa baxmayaraq ideyalarını irəliləməsindəki israr, ictimai məhdudiyyətləri öz həqiqəti naminə qəbul etməmək cəhətini nümayiş etdirir.
Markiz de Sad (Fransa, XVIII əsr).
Əxlaqsızlığı və qəddarlığı həyatının və yaradıcılığının fəlsəfəsinə çevirmiş fransız yazıçısı, filosof, aristokrat.
Modelin təzahürü: Utancın və əxlaqın mütləq inkarı. Onun həyatı və əsərləri hər şeyin mübah olmasının simvoluna çevrildi. O, həzzi bütün insan normalarından üstün tutan modeli nümayiş etdirdi ki, bu da utanc və arın olmadığı vəziyyət kimi «Putana»nın tərifinə tam uyğun gəlir.
Sid Vişes (Böyük Britaniya, XX əsr).
Sex Pistols pank qrupunun bas-gitaristi, pank hərəkatının ikonası.
Modelin təzahürü: Epataj, narkotiklər, zorakılıq, həbslər. Onun həyatı istehlak cəmiyyətinə və normalara qarşı nümayişkaranə etiraz idi. O, öz çöküşünü gizlətmirdi, əksinə, onunla fəxr edirdi ki, bu da erkən faciəli ölümə gətirdi. Bu, özünüməhvetmə yolu ilə etirazın klassik nümunəsidir.
Ledi Qaqa (ABŞ, XXI əsr) — erkən karyera mərhələsi.
Yolun əvvəlində şok doğuran kostyumlardan (ət paltarı), provokasiyalı çıxışlardan istifadə edirdi.
Modelin təzahürü: Diqqət cəlb etmək üçün epatajdan istifadə. Sonradan o transformasiya keçirsə də, ilkin obrazı tabuları pozmaq və tamaşaçıları şoka salmaq üzərində qurulmuşdu ki, bu da qalmaqal vasitəsilə diqqət axtarışında «Putana» modelinə xasdır.
Jan Jene (Fransa, XX əsr).
Cinayət tərcümeyi-halını ədəbiyyata çevirmiş yazıçı, oğru, avara.
Modelin təzahürü: Jene cinayəti, xəyanəti və homoseksuallığı, bunun tabu olduğu bir dövrdə açıqca tərənnüm edirdi. O, öz «qaranlıq» tərəfini gizlətməyə çalışmırdı, əksinə, onu burjua əxlaqına qarşı silaha və brendinə çevirirdi. Onun həyatı sosial dibdən bütün mümkün normaları nümayişkaranə şəkildə pozaraq tanınmağı nümayiş etdirir — bu da utancı qürura çevirən «Putana» arxetipinə tam uyğun gəlir.
5. MODELDƏN ÇIXIŞ (DEPRESSİV VƏ AQRESSİV)
Transformasiya və Böhran: «Putana» ictimai tanınmağa nail olarsa, onun özünütənqidi azalır, hərəkətləri daha da sərtləşir. Lakin tərəfdaşlar üz döndərəndə, üsyan resursu tükəndikdə böhran gəlir. Yığılmış kin hissini ifadə edə bilməmək autoaqressiyaya çevrilir. Metodikaya görə, insan tənhalıqla üzləşə və ya əks-hücuma keçə bilər.
Depressiv çıxış: İnsan tək qalır. Tərəfdarlar gedir. Psixosomatik ağrılar yaranır (baş ağrısı, ürək ağrısı). Güvəndiyi insanların xəyanətini dərk edir. «İnsanlar etibarsızdır, mən həddindən artıq sadəlövh idim». Bu, çatallıq nöqtəsidir. İnsan əsl niyyətlərini gizlətməyə başlaya bilər, ehtiyatlı və ikiüzlü ola bilər — Buqələmun modelinə keçid. Yaxud özünə çəkilə, bağları dəyərsizləşdirə bilər. (Hippi modelinə keçid)
Aqressiv çıxış: İnsan üz döndərənləri cəzalandırmağa qərar verir. Eyni manipulyasiya üsullarından, lakin zərər məqsədi ilə istifadə edir. İctimai nüfuzu varsa, rəqibləri sıxışdırmaq üçün ondan istifadə edə bilər. Bu, izolyasiyanı gücləndirir. Ən pis halda bu cinayətə və ya tam ictimai çöküşə aparır. Lakin insan öz travmasını dərk edə bilərsə, üsyan enerjisini başqalarını müdafiəyə (Terezaya keçid) və ya səmimi əlaqə axtarışına (Buqələmuna keçid) çevirə bilər.
6. MƏRYƏMİN HEKAYƏSİ: PUTANA YOLU
Güzgüdə tanımadığı birinin üzü əks olunurdu — əvvəlki yumşaqlıq əvəzinə indi yırtıcının qərarı donub qalmışdı. Məryəm soyuq şüşə üzərindən barmağını sürüdü, sanki fəth etmək istədiyi yeni ərazinin sərhədlərini çəkir. Gözlərində son ümid odu sönərək müharibə üçün yanacağa yol verirdi.
«Deməli mən dibdəyəm, — deyə fikir formalaşdı onun şüurunda, aydın, kristal bir düşüncə kimi. — Məndən birdəfəlik qab kimi istifadə etdilər, sonra atdılar. Məni xərc maddəsi kimi qiymətləndirdilər və amansızcasına azaltdılar».
İçindən qurbanın incikliyi deyil, soyuq, hesablanmış qəzəb qaynayırdı — ancaq itirəcəyi heç nəyi olmayana əlçatan olan qəzəb. O başa düşürdü ki, qoruduğu status artıq külə çevrilmişdi. Bəs kül zəhər ola bilməzmi?
«Hər şeyimi artıq itirdimsə, niyə qalan ədəb qalıqlarını qorumalıyam? Uçuruma düşürəmsə, niyə kimisə özümlə aparmayım? Cəmiyyət əxlaqdan, mənəviyyatdan, qadının necə olmalı olduğundan danışmağı sevirdi. Lakin məhz bu cəmiyyət məni kənara itələdi. Onlar məni Rafaelin vitrinindəki gözəl oyuncağı kimi görmək istəyirdilər? Yaxşı. İndi onlar vitrinləri sındıran canavarı görəcəklər».
O güzgüdən üzünü çevirdi. Utanc hissi yalnız gələcəyi olanlar üçün bir zinnət idi. Onun isə yalnız intiqam hüququ var idi.
Birinci ay
O, bu intiqam layihəsinə çığırtı ilə deyil, klik ilə başladı. Telefon ekranı hər laykın ədalət naminə qurban kimi qəbul edildiyi yeni məbədinə çevrildi. Məryəm şəkillər paylaşırdı, əsas silahı isə sözlər idi. O, qadınların necə alındığı, «məşuqə»lərə edilən xərclərin necə azaldıldığı, canlı talelərin mühasibat hesabatlarına necə çevrildiyi barədə yazırdı. Adları birbaşa çəkmirdi, lakin işarələr skalpelin ağzı kimi şəffaf idi.
«Qiyməti bilmək istəyirsiniz? — deyə düşünürdü o, bir saniyə sonra minlərin görəcəyi mətni yazaraq. — Mən sizə qəbzi göstərəcəyəm».
Paylaşımlar milyonlarla izləniş toplayaraq şəbəkədə virus kimi yayıldı. İnsanlar yazırdı: «Rüsvayçılıq», «Qəhrəman», «Pozğun». O, hamısını oxuyurdu və onun gülüşü sınmış şüşənin cingiltisi kimi səslənirdi. Hər rəy, hər qınaq yalnız onun tonqalı üçün yanacaq idi. O, tənhalığın soyuğunda isinmək üçün utancını yandırırdı.
İkinci ay
Qəzəb onun yaşam tərzi, nəfəsi, yuxusu oldu. Artıq yatmırdı, çünki yuxu zəifliyi xatırladırdı. Gecələr stroboskopun işığının buruq üzləri qaranlıqdan çıxardığı klublar arasında dolaşırdı. Tərəfdaşları dəyişirdi, adları yadında saxlamırdı, cizgilərə baxmırdı. Onun üçün bunlar insan deyil, güc illüziyasını yeridən birdəfəlik istifadə üçün nəzərdə tutulmuş alətlər, iynələr, şprislər idi.
«Bədənimə sahib olmaq istəyirsiniz? — deyə düşünürdü o, kolleksioner baxışlı növbəti kişiyə baxaraq. — Götürün. Ancaq bilin: siz sadəcə mənim əlimdəki alətsiniz. Mən sizi onu unutmaq üçün istifadə edirəm. Mən sizi hələ mövcud olduğumu hiss etmək üçün istifadə edirəm».
O, sərxoşedici və təhlükəli güc hiss edirdi. Əvvəllər o, Rafaelin əlindəki istehlak obyekti idi. İndi isə özü heç kimin son dama qədər içməyə cürət etmədiyi qədəhdəki zəhərə çevrilmişdi.
«Mən uçurumun kənarındayam, — illüziyalarını makiyajla bərabər silərək öz-özünə pıçıldayırdı —Lakin məhz uçurumun kənarından hər şey görünür. Xüsusən yuxarıda duranlar — onlar düşməkdən ölümcül qorxurlar».
Üçüncü ay
Kulminasiya havadan bahalı şərab və riyakarlıq qoxusu gəldiyi restoranda baş verdi. O, Rafaeli ailəsi ilə birlikdə gördü. Onlar gülürdülər, yeyirdilər, sanki o mövcud deyilmiş kimi öz düzgün həyatlarını yaşayırdılar.
İçindən hər şey vulkanın ağzındakı lava kimi qaynayıb-daşdı.
«Niyə sən sakit yaşayırsan? — deyə fikir gəldi. — Niyə sən mənim xərclərimi azaltdın, özün isə min manatlıq şərab içirsən? Niyə sənin vicdanın yatır, mənim vicdanım isə qışqırır?»
Məryəm masaya yaxınlaşdı, düşünmədən, instinktin özünü apardığı kimi. Onun addımı möhkəm idi, sanki özünün qurduğu minalı sahədə gedirdi.
Rafael rəngi soldı, üzünü qorxu mimikası bürüdü. Arvadının sual dolu baxışları eyni anda ona acıyırdı.
— Çıx get, — deyə o, canavar siçanı qovarmış kimi pıçıldadı.
Məryəm ucadan istetik şəkildə güldü. Bu gülüş qırılan simin səsinə bənzəyirdi.
O, stəkanı devírdi. Şərab ağ süfrə üzərindən axdı, qan ləkəsinə bənzər qırmızı ləkə kimi yayıldı.
Mühafizə onu çıxartdı. Küçədə tək dayandı. Külək nazik parçanı titrətdi, dərialtına girdi, lakin bu soyuq içindəki buz kimi boşluqdan daha isti görünürdü.
O, zəfər gözləmişdi. İntiqamın dadını — şirin, nektar kimi — hiss edəcəyini düşünmüşdü. Lakin içindən ancaq sükut var idi. Uğultulu. Boş. Tamaşaçılar gedib, yalnız dekorasiyalar qalandan sonrakı zal kimi.
«Bəs bundan sonra nə? — deyə düşündü, bu fikir əks-sədasız boşluğa düşdü».
O, öz əllərinə baxdı. Onlar titrəyirdi. Soyuqdan deyil, boşluqdan. O başa düşdü ki, özünü silaha çevirmişdi, silahın isə heç bir hissi olmur. O, yalnız məhv edir. Düşmən qalmayanda isə paslanmağa başlayır.
Dördüncü ay
Səhər günəş şüaları ilə deyil, başdakı gurultu ilə başladı — korlanmış mexanizmin xatırladıcısı kimi. Telefon yaralı quş kimi yerdə yanıb-sönürdü. Mesajlar: «Özünü məhv edirsən». «Özünə bax». «Sənin sonun gəldi».
Məryəm sakit oturaraq, mənzilə baxdı. Ətrafdakı qablar keçmiş həyatının baş daşları kimi dayanmışdı. Vaza sınıqları döşəmədə parıldayırdı, bütövlüyü yenidən toplamağın mümkün olmadığını xatırladırdı.
O, güzgüyə yaxınlaşdı. Oradan bir qadın baxırdı. Gözaltı göyərtilər yorğunluğun kölgələrinə bənzəyirdi. Yayılmış dodaq boyası mübarizə izlərini xatırladırdı.
Sükut ona cavab verdi.
İçindən bir şey tıqqıldadı. Ucadan deyil. Yavaşca. Evə enerji verən cərəyanı kəsən açar kimi.
«Mən ondan intiqam alırdım. Lakin özümü məhv edirdim. Mən dünyaya azad olduğumu hayqırırdım. Lakin dünya yalnız ağrımı görürdü. Mən onu yandıracağımı düşünürdüm, lakin özüm yandım».
O başa düşdü: üsyan boşluğu doldurmadı. Çığırtı ağrını susturmadı. O, Rafaelden azad idi, lakin onun qiymətləndirməsindən deyil. Cəmiyyətin qiymətləndirməsindən deyil. O, hələ də onların qaydaları ilə oynayırdı, sadəcə bu sonsuz oyunda özünü dəyişmişdi.
Məryəm əşyalarını yığdı. Yalnız ən lazımlıları bir çantaya yığdı — sanki o, bir səyahətə deyil, özündən qaçışa hazırlaşırdı. Açarları masada qoydu. Mənzili — canı kimi boş — tərk etdi.
Küçədə yağış yağırdı. Damcılar asfalt üzərini döyürdü, şəhərin tozunu yuyurdu. O, çətrini açmadı. Qoy yağış yağsın, hər şeyi yusun. Hər şeyi.
O, qatara mindi. Biletsiz. Plansız. Məqsədsiz. Sadəcə hərəkət etmək üçün. Onunla keçmişi arasındakı məsafənin kilometrlərlə ölçülməsi üçün.
Konduktor soruşdu: «Haraya gedirsiniz?»
Məryəm pəncərəyə baxdı. Şəhər dumanda şəkər kimi əriyərək yox olurdu.
Qatar sürəti artıraraq hərəkət etməyə başladı. Təkərlərin səsi sanki yeni həyatın saniyələrini sayırdı. O gözlərini yumdu. Dörd ayda ilk dəfə olaraq qəzəb hiss etmirdi. Yalnız yorğunluq. Dərin, sümüklərə işləmiş yorğunluq.
Və bu yorğunluqda yeni olan azadlıq deyildi. Reallığa yaxın sükut idi. Rafaelin gözlənilən zəngi ilə dolmuş mənzildəki sükut kimi deyildi. Daxildən gələn fırtına sonradsı sükut idi.
O, haraya getdiyini bilmirdi. Nə olacağını bilmirdi. Lakin bir şeyi bilirdi: üsyan bitmişdi. Başqa bir şey başlayırdı.
Qatar sürəti artırdı. Şəhər yox oldu. Önündə yalnız yol var idi. Və sükut.