11«SİNDERELLA»
Günahın kölgəsi — Xidmətin tələsi.
1. AD VƏ MƏNA
Transkripsiya və Etimologiya: Modelin adı ögey ananın yanında böyüyən, xoşbəxtliyə haqq qazanmaq üçün ögey anasına və bacılarına xidmət etməyə məcbur olan nağıl qəhrəmanı Sinderellanın (fr. Cendrillon) adından gəlir. Lakin metodikamızın kontekstindəki «Sinderella» vəziyyətin qurbanı deyil, dərin günahkarlıq kompleksinin daşıyıcısıdır.
Psixoanalizin məntiqinə əsaslanaraq desək, bu, valideyn gözləntilərinin introeksiyasıdır. İnsan əzab və xidmət vasitəsilə sevgini qazanmaq lazım olduğuna inanır. Bu, altruizmin təhlükəsizlik və qəbullanmanı satın almaq üçün valyutaya çevrildiyi psixoloji modeldir. Metodikanın terminologiyasında «Sinderella» — faydalı olmağı dayandırarsa rədd ediləcəyindən qorxur.
Obrazın kökləri ailə dinamikasına gedir. Yunan mifologiyasında bu obrazın əks-sədaları Olimpdə qəbul görmək üçün topallığına baxmayaraq başqalarına xidmət edən dəmirçi tanrısı Hefestanın surətindədir. Bütün mədəniyyətlərdə vahid bir stereotip izlənilir: başqasının hissləri üçün məsuliyyəti öz üzərinə götürən, bunu öz günahı hesab edən insan.
2. ŞÜAR VƏ İNANCLAR
«Sinderella» ruh halında olan insanlar tez-tez həyat kredolarına çevrilən fikirlər səsləndirir. Bu modelə xas üç əsas inanc bunlardır:
«Mən kömək etməsəm, kim edəcək?». (Əzab vasitəsilə öz əvəzsizliyinə inanc).
«Mənsiz onlar batarlar». (Qurbansız ətrafdakıların sağ qala bilməyəcəyindən qorxu).
«Mən sevgiyə haqq qazanmalıyam». (Sevginin xidmət üçün mükafat olduğuna, bəxşiş olmadığına inanc).
3. İNFORMASİYA BLOKU: TARİX, ƏDƏBİYYAT VƏ PSİXOLOGİYA
«Onların ağrısında mən günahkaram». «Sinderella» modelinin əsasında günahkarlıq kompleksi dayanır, onun kökü çox vaxt uşaqlığa gedir. Bu, erkən yaşda formalaşmış valideyn qarşısındakı psixoloji borcdu. Sanki insan ömrü boyu heç vaxt etmədiyi günahlarını özünü xidmətə məhkum etməklə yumağa çalışır. «Sanki həyat kəffarədir», — deyə düşünür o. Buna görə «itaətkarlıq» və ya «yaxşı insan» adını qazanmaq üçün bütün işlər üçün məsuliyyəti öz üzərinə götürür və yaxın bildiyi hər hansı insanda problem yarananda ilk növbədə özünü günahkar hesab edəcək.
«Gərək mən imkan verməzdim», «Mən bilsəydim qarşısını alardım», «Mən hiss etmişdim ki, belə ola bilər» — bu ifadələrlə Sinderella göstərir ki, başqa şəxsin verdiyi qərarlardan irəli gələn çətinliklərdə özünü cavabdeh hiss edir. Bu kompleksin yaranma tarixçəsindəki valideynlərin tez-tez öz əhvalını şikayətlənmələri dura bilər. Əgər valideyn övladını əsassız tənqid edirsə, uşaqda özgüvən əskikliyi və natamamlıq kompleksi inkişaf edir. Lakin öz əhvalını, taleyini və qismətini tez-tez uşağın yanında ifadə edirsə, uşaq həmin problemin həllini bilmədiyinə görə yeganə emosional reaksiyasını — empatiyasını — nümayiş etdirir.
Günahkarlıq kompleksinin kökündə duran digər motivlərdən biri valideynlərinin tez-tez münaqişə səhnəsinin şahidi olmasıdır. Dəyərlərin formalaşan dövründəki uşaq özünü zəif və çarəsiz hiss edir. Valideynlərinin mübahisəsinə səbəb olmasın deyə daim səhvdən qaçmağa çalışır. Üstəlik, əgər valideyn «Sənə görə dözürəm», «Artıq bezdim, baş alıb gedəcəyəm» fikrini uşağın beyninə yeridərsə, günahkarlıq hissi daha da dərinləşir. Belə ki, bir çox cəmiyyətlərdə müsbət obraz kimi qəbul olunan fədakar valideyn, «qurban verirəm» şüarı ilə övladlarında günahkarlıq, itaətkarlıq, xilaskarlıq hisslərini yetişdirir.
Məhz elə bu səbəbdən günahkarlıq kompleksi dünyada ən çox yayılmış psixoloji komplekslərdən biridir. Onun zəminindəki depressiyaya düşən insanların sayı bütün dünya üzrə 300 milyondan yuxarı aşıb. Hər il 700 mindən çox insan depressiyadan intihar edir, lakin özünü sağlam hesab etdiyi dövrdə bu kompleksi yaşayan insanlar münasibətlərdə Sinderella modelini nümayiş etdirirlər.
Münasibətlərdəki davranış. Bir çox hallarda soyuqqanlı valideynlərin övladları da eyni hissləri yaşamış olur. Uşağa elə gəlir ki, o sevgini qazanmaq üçün kifayət qədər yaxşı uşaq deyil. Sanki, diqqət çəkmək və qayğı görmək üçün əlindən gələni etməlidir. Bu kompleksdən əziyyət çəkən insanlar yetkin münasibətlərdə sevgini qazanmaq üçün layiqli olduğunu sübut etməyə ehtiyac duyurlar. «Səni sadəcə sən olduğuna görə sevirəm» etirafına inana bilmirlər. Bu sevgini qazanmaq üçün mütləq onu qane etmək, onun üçün nəsə etmək bir nömrəli öhdəliyə çevrilir.
Əlbəttə ki, ətrafdakı insanlar üçün Sinderella çox əlverişlidir. Ondan sui-istifadə edən çox insan tapıla bilər. Məsələn, hətta məktəblərdə, iş yerlərindəki valideynlər arasında təşkilatçılıq işlərindəki özlərini irəli çəkən insanlar arasında bu modeli görmək olar. Tutaq ki, Yeni il ərəfəsindəki məktəb şənliyinin təşkili zamanı heç bir valideyn üzərinə iş götürmək istəmir. «Sinderella» öz təəccübünü gizlətmədən şikayətlənməyə başlayır: «Siz necə belə edə bilərsiz? Uşaqları bayramsız qoymaq istəyirsiz?» Bu halda belə, heç kim irəli gəlməsə o, yenə də özü nəsə etmək cəhdi görəcək. Çünki özünü günahkar hiss edəcək.
Böhran və keçidlər. Dilənçi düşüncə tərzindəki birisi daim Sinderelladan sui-istifadə edəcəksə, gec-tez onun sevgiyə olan gözləntilərini qarşılaya bilmədiyi halda aralarındakı gərginlik artacaq. Dilənçi bir gün «Sən mənim üçün nə etmisən axı?» deyərsə, Sinderellanın kabusu pik həddə çatacaq. Bu zaman səylərinin boşa çıxması onu depressiv vəziyyətə sala bilər.
Sinderellanın aqressiv fazaya düşməsi çox nadir hallarda baş verir. Çünki belə bir münasibət modelinə düçar olan insanlar daha çox özünü günahlandırmağa meyilli olur. Lakin himayəsindəki şəxslərə haqsızlıq görəndə — günahkar artıq başqa şəxs olduğuna görə — illərlə basdırdığı aqressiyanı tam şiddətlə həmin insanın üzərinə yönəldə bilər. «Divara dirənən» halda aqressiv davranmağa cəhd edəcək, üsyankar davranışı ilə xeyriyyəçiliyini ictimailəşdirə bilər. Bu zaman düşüncəsi dəyişilir — «Siz mənim qədrimi bilmədiniz, qədrimi bilənlərin yanına gedəcəyəm». Budur — Tereza münasibət modeli üçün yeni bir səriştə yaranır.
4. 5 MƏŞHUR ŞƏXSİYYƏT (MODELİN ARXETİPLƏRİ)
Davranışı «Sinderella» modelinə — günahkarlıq hissindən xidmət, «yox» deyə bilməmək, qurban vasitəsilə sevgi axtarışı — uyğun gəlmiş tarixi və mədəni şəxsiyyətlər.
Penelopa (Mifik arxetip, Homer).
Odisseyin həyat yoldaşı — bütün elçiləri rədd edərək, iyirmi il ərinin yolunu gözlədi.
Modelin təzahürü: Sədaqət və öhdəlik daşıma simvolu. O, ərini gözləmək naminə öz gəncliyini və şəxsi xoşbəxtlik qurma imkanını qurban verdi — ərinə, ailəsinə olan öhdəliyi hiss edərək. Onun xidməti borc hissi ilə diktə edilmişdi — and pozarsa günahkar olacağından qorxaraq.
Katerina İvanovna (Ədəbi arxetip, F. Dostoyevski).
«Cinayət və Cəza» romanının qəhrəmanı, ailəsi üçün əzab çəkən dul qadın.
Modelin təzahürü: O, uşaqlarının fəlakətində özünü günahkar hiss edir, onlar üçün sağlamlığını qurban verir, talelərinə görə daim özünü və ərini (ölümündən sonra) qınayır. Onun xidməti ağrı və yaxınlarının günahlarını öz əzabı ilə yumalı olduğu hissi ilə doludur.
Dorotea Bruk (Ədəbi arxetip, C. Eliot).
«Middlemarç» romanının qəhrəmanı — yaşlı alimə ərə getdi.
Modelin təzahürü: O, öz şəxsi arzu və istəklərini boğaraq ərinin işinə xidmət etməyini öz ali borcu hesab etdi. Onun həyatı, vəzifə hissi və faydalı olmaq istəyinin öz şəxsiyyətini və xoşbəxtliyini necə kölgədə qoya biləcəyinin nümunəsi oldu.
Dekabristlərin həyat yoldaşları (Tarixi arxetip, Rusiya, XIX əsr).
İmtiyazlardan imtina edərək ərlərinin arxasınca Sibirə sürgünə gedən qadınlar.
Modelin təzahürü: Bu, sevgi aktı olsa da, modelin kontekstindəki bu, borcun xatirinə son dərəcə xidmət və fədakarlığın nümunəsidir. Onlar ərlerinin taleyi üçün məsuliyyəti öz üzərlərinə götürdülər — şəxsi itkilərə və əzablara baxmayaraq bunu öz mənəvi öhdəlikləri hesab etmişdilər.
İmperatriça Aleksandra Fyodorovna (Rusiya, XIX–XX əsr).
II Nikolayın həyat yoldaşı — müharibə zamanı tibb bacısı kimi işlədi.
Modelin təzahürü: Yüksək mövqeyinə baxmayaraq, yaralılara şəxsən qulluq etdi — ağır fiziki və emosional yük üzərinə götürdü. Bu xidmət ölkə və əsgərlər qarşısındakı borc və məsuliyyət hissi ilə diktə edilmişdi — başqaları üçün fədakarlığın arxetipidir.
5. MODELDƏN ÇIXIŞ (DEPRESSİV VƏ AQRESSİV)
Metodikaya görə, insan nankorluqla üzləşə və ya üsyan edə bilər.
Fədakarlıq gözlənilən sevgi və ya minnətdarlığı gətirmədikdə böhran başlayır.
Depressiv çıxış: İnsan dərk edir: «Hər şeyimi verdim, lakin dəyərim yoxdur». «Sinderella» özünə qapanır, özünü yararsız hiss edir. Sevginin alına biləcəyini düşünməyə başlaya bilər (Lilit modelinə keçid) — xidmətini pulsuz vermək əvəzinə sataraq. Şəxsiyyət kimi inkişaf etməyi dayandıraraq reqressiya edir — «özünə vaxt yoxdur».
Aqressiv çıxış: İnsan himayəsindəkilərə zülm edənə qəzəblənir. «Sinderella» özünə görə nadir hallarda qəzəblənir, lakin «uşaqlarını» və ya yaxınlarını qətiyyətlə müdafiə edir. Təzyiq dözülməz hala gəldikdə üsyan edə, fədakarlığını ictimailəşdirə bilər (cəmiyyət miqyasında Tereza modelinə keçid). Lakin dünyanın əzablarına görə özünü borclu hiss edərsə, başqalarından qayğı tələb etməyə başlayar. Bu, dünyanı borclu hiss etməsi, Dilənçi modelinə körpüyə çevrilir.
6. MƏRYƏMİN HEKAYƏSİ: SİNDERELLA YOLU
Məryəmin ucuz mənzil kirayələyəndən üç ay keçmişdi. Cibindəki açarlar artıq ağırlıq etmirdi. Onlar yüngül gəlirdi. Lakin azadlıq öz boşluğu ilə qorxudurdu. Öz mənzilinin sakitliyində Məryəm yalnız öz səsini eşidirdi. Və bu səs pıçıldayırdı: «Sən faydalı olmalısan. Əks halda niyə buradasan?»
O, evsizlərə yardım mərkəzinə könüllü işə düzəldi. Keçən dəfəki kimi deyil — müqəddəslik axtarmırdı. İndi lazımlılıq hissini axtarırdı. Döşəmələri yuyur, yemək paylayır, paltarları yuyururdu və hər dəfə evsizlər ona minnətdarlıqla baş əyəndə içindən isti bir şey yayılırdı. Bu bir narkotik kimi idi. İnternetdəki layklardan, Leonun yanındakı itaətkarlıqdan yaxşı idi.
Daxili dialoq yavaşca, lakin israrla işə düşdü. Niyə mən «yox» deyə bilmirəm? Küsəcəklərindən qorxuram? Lazımsız olacağımdan qorxuram? Mən yenidən Sinderellayam. Zamanımı bağışlayaraq onların sevgisini alıram.
Altı ay keçdi. Məryəm əvəzsizə çevrildi. Mərkəzdə, layihədə, dostlar arasında. Hamı bilirdi: bir şey lazımdırsa, Məryəmdən soruş. O rədd etməyəcək. İlk gəlir, axırıncı gedirdi. Əlləri kobudlaşmıdı, gözlərinin altına kölgələr düşmüşdü. Lakin özünü canlı hiss edirdi. O peyda olana qədər.
Onun adı Anton idi. Yardım üçün mərkəzə gəldi. Hündür, ağıllı görünür, lakin cibi boş. Onun baxışında elə bir çarəsizlik var idi ki, adamın ürəyi yanırdı.
— Qalmağa yerim yoxdur, — dedi o astadan. — Yalnız bir gecəlik.
Məryəm öz mənzilinin açarlarına baxdı.
— Mənim yataq üçün yerim var, — dedi o. — Yalnız bir gecəlik.
Bir gecə bir həftəyə uzandı. Bir həftə bir aya. Anton iş axtarmırdı. «Özümü axtarıram» deyirdi. Məryəm hər ikisi üçün işləyirdi. Yemək gətirirdi, hesabları ödəyirdi, kədərli olanda onu ovundururdu. Özünü xilaskar hiss edirdi. Uşaqlıqda valideynlərini barışdırdığı kimi.
Cavabı tez tapdı. «Çünki mən kömək etməsəm, o batacaq. Çünki mənsiz o heç kimdir. Çünki beləcə sevilməyə haqq qazanıram».
Bir axşam Anton sərxoş qayıtdı. Açarları masanın üstünə atdı.
— Sən məni boğursan, Məryəm. Qayğın ilə boğursan.
Məryəm donub qaldı. Paltaryuyan ləyən əlindən düşdü. Su döşəməyə yayıldı — soyuq, çirkli.
— Mən bunu sənin üçün edirəm, — deyə o pıçıldadı. Səsi titrədi.
O getdi. Qapını çırpdı. Məryəm su gölündə tək qaldı. Öz əllərinə baxdı. Onlar titrəyirdi. Daxili dialoq susdu. Altı ayda ilk dəfə olaraq heç bir bəraət yox idi. Heç bir günahkarlıq hissi yox idi. Yalnız həqiqət var idi.
O, birbaşa sulu yerdə oturdu. Soyuq sümüklərə işləyirdi. Öz mənzilini xatırladı. Öz işini. Öz dostlarını. O, hamını üzərindəki yükü çəkirdi, çünki onsuz çökəcəklərindən qorxurdu. Lakin onlar çökmədilər. Çökürdü o.
O gecə yatmadı. Oturub suya baxdı. Su fənərin işığını əks etdirirdi. Əksdə dünyanu xilas etməkdən yorulmuş bir qadın görürdü. O başa düşdü ki, lazımlı hiss etsə belə, bu onun şəxsi həyatını aparıb alır. O, özü ilə görüşməmək üçün başqalarına xidmət edirdi.
Səhəri gün döşəməni sildi. Köynəkləri yudu və onları pakete qoydu. Anton üçün pilləkən qarşısına çıxardı. Qayıdarsa. Qayıtmazsa...
Telefonu götürdü. Mərkəzin nömrəsini yığdı. — Bu gün gəlməyəcəyəm. Sabah da. Yəqin ki, bir daha gəlməyəcəyəm.
Məryəm içindən yeni bir şeyin qaynaqlandığını hiss etdi. Günahkarlıq deyil – qəzəb.
Cavabı gözləmədən dəstəyi bağladı. İlk dəfə üzr istəmədi. İlk dəfə tələb etdi. İçindən bir şey şaqqıldadı — qırılan budağın səsi kimi.
Sinderella öldü. Lakin Feniksin əvəzinə başqası doğuldu.
Məryəm küçəyə çıxdı. Hava təzə, soyuq idi. Dərindən nəfəs aldı. Lakin içindən azadlıq yox idi. Borcluluq hissi var idi. «Bu dünya mənə borcludur, — deyə düşündü o. — Mən bu dünyaya o qədər verdim. Qoy indi mənə xidmət etsinlər».
Telefonu çıxardı, dostunun nömrəsini yığdı. Necə olduğunu soruşmaq üçün deyil. Demək üçün: «Mən pisəm. Gəl, yemək də gətir. Gedəcəyim yerim yoxdur».
O yalvarmırdı. Tələb edirdi. Və bu tələbdə yeni, təhlükəli bir güc var idi. Əzablarının ona başqalarının resurslarına haqq verdiyini hesab edən birinin gücü. Sinderella modeli arxada qaldı. Lakin irəlidə yeni bir kölgə görünürdü. Başqalarının günahkarlıq hissinin hesabına yaşayan birinin kölgəsi. «Dilənçi»nin kölgəsi.