09«TEREZA»
Müqəddəslik illüziyası: Fədakarlığın tələsi.
1. AD VƏ MƏNA
Transkripsiya və Etimologiya: Modelin adı tarixi şəxsiyyətin — həyatını yoxsullara və xəstələrə xidmətə həsr etmiş katolik rahibəsi Tereza Ananın — adından gəlir. Lakin «Feniks Erası» metodikasının kontekstindəki «Tereza» mütləq dini xadim və ya müqəddəsləşdirilmiş insan deyil. Bu, xeyriyyəçilik maskası altında gizlənən dərin psixoloji münasibət modelidir — arxetipidir.
Əgər Adlerin fərdi psixologiya məntiqinə əməl etsək, bu, aşağılıq kompleksi ilə klassik hiperkompensasiya deməkdir. «Feniks»dən fərqli olaraq, səmimi şəkildə, sevgi bolluğundan irəliləyərək kömək edən «Tereza», yaxşı görünmək üçün, daxili boşluğu xarici təsdiqlərlə doldurmaq məqsədilə kömək edir. Bu, öz şəxsiyyətinin qiyməti ilə sevgini satın almağın bir yoludur, qurban verməni ünsiyyətin valyutasına çevirir.
Obrazın kökləri altruizm konsepsiyasına gedir — lakin günahkarlıq hissi və ya taleinə gizli küskünlük ilə təhrif edilmiş altruizmə. Yunan mifologiyasında bu obrazın əks-sədaları özgəsini qurban verən, lakin kölgədə qalan, öz ehtiraslından məhrum Hestiya — ocaq ilahəsinin — surətindədir. Bütün mədəniyyətlərdə vahid bir stereotip izlənilir: özünü sadəcə kim olduğuna görə sevgiyə layiq hesab etməyən və buna görə yaxşı əməllərlə — indulgensiyalar kimi — onu ümidsizliklə qazanan insan.
2. ŞÜAR VƏ İNANCLAR
«Tereza» ruh halında olan insanlar tez-tez həm mənəvi qalxanlarına, həm də qəfəslərinə çevrilən fikirlər səsləndirir. Bu modelə xas üç əsas inanc, daxili monoloqlarında eşidilən bunlardır:
«İnsan yalnız yaxşı işləri ilə tanınmalı və yadda qalmalıdır». (Şəxsiyyətin ikinci dərəcəli olduğuna, yalnız əməllərin vacib olduğuna dair inanc; görünüş və ya istedadların insanlara xidmət yoxdursa əhəmiyyəti olmadığına).
«Əsas iş gözəllikdə deyil, insanın ürəyindədir». (Şəxsi arzular naminə görünüşün, seksuallığın dəyərsizləşdirilməsi, əxlaqi üstünlük naminə).
«Mən kömək etməsəm, kim edəcək?». (Xidmət vasitəsilə öz əvəzsizliyinə inanc; onsuz dünyanın çökəcəyindən qorxu).
3. İNFORMASİYA BLOKU: TARİX, ƏDƏBİYYAT VƏ PSİXOLOGİYA
«Mən gözəl olmadığım üçün, faydalı olmalıyam». Bu sakit, demək olar ki eşidilməyən pıçıltı minlərlə insanın ağlında səslənir. Zahiri görünüşün burada tez-tez problemin mahiyyəti ilə heç bir obyektiv əlaqəsi olmur. Həqiqətən gözəl vücuda sahib qadın və ya kişi özü haqqında son dərəcə mənfi, təhrif edilmiş təsəvvürlərə malik ola bilər. Və əksinə, ətrafındakılar tərəfindən heç də cazibədar sayılmayan biri özünü dünyanın ən gözəli hesab edə bilər. İnsanın özü haqqındakı düşüncələri münasibət modelində birbaşa və çox vaxt faciəli şəkildə əks olunur.
Burada biz dismorfofobiya fenomeni ilə rastlaşırıq — zahiri görünüşdəki uydurulmuş və ya əhəmiyyətsiz qüsurun xəstəlik kimi təsiri. Bu problemi illərlə içində ağır bir daş kimi daşıyan insan, mütləq kompensasiya vasitəsilə vəziyyətdən çıxmağa çalışacaq. Psixika özünəqiymətləndirmə vakuumuna dözümsüzdür. Belə insanlar zamanla bir vaxt çatışmazlıq hesab etdikləri bədən hissələrini və xüsusiyyətlərini qəbul edir və yeni bir müdafiə fəlsəfəsi formalaşdırmağa başlayırlar.
Məsələn, həyatın təməlinə çevrilən bir fikir yaranır: «Nə olsun ki, mən gözəl deyiləm, amma mənim gözəl xasiyyətim var». İstənilən hərəkətlərində insanların gözündə ucalmağa çalışır və həyatdakı nailiyyətlər məhz bu məqsədlə əldə olunur — işin özü naminə yox, öz dəyərini təsdiqləmək naminə. Belə insanlarda «Tereza Ana» obrazına uyğun olaraq heç bir məqsəd güdmədən kimsəsiz və ehtiyacı olanlara yardım etmək istəyi yaranır. Bu şüuraltı oyunda öz dəyərini məhz bu formada kompensasiya edə bilsin deyə illərini xeyriyyəçiliyə həsr edə bilər.
Daxili dialoq belə səslənir: «Mən kifayət qədər maraqlı insan olmasam da, mənim gördüyüm işlər cəmiyyət üçün həmişə faydalı və lazımlıdır». Bu tək böyük və qlobal xeyriyyə layihələrinə aid deyil. Bu düşüncə tərzindəki insanlar ətrafında olan hər kəslə iş birliyi, xeyirxah əməlləri ilə yadda qalır. Bu daxili kompleksdən irəli gələn davranış yalnız bir istiqamətdə — xidmətə doğru inkişafına gətirib çıxarır. Çox vaxt bu, özünə xəsarət verərək olur.
Modelin böhranı: Etiraf səhnəsi – belə bir mənzərəni təsəvvür edin: hesab edək ki, məhz elə Tereza Ana tarixi şəxsiyyət kimi böyük rəğbətə sahibdir. İndi hesab edək ki, o subay qalmaq andı içir və həyatını xəstə və kimsəsiz insanlara həsr edir. Və günlərin birində bir kişi onu sevdiyini etiraf edir. Heç vaxt belə sevgi yaşamayan qadın bu etirafdan duyğulanır, sevgi xəyallarına dalır — «O da qadındır, onun da sevilməyə haqqı var». Lakin kişinin onu yalnız «Tereza Ana» kimi — simvol kimi sevdiyini, lakin bir qadın kimi onu maraqlandırmadığını dərk edərsə, onun qəlbində böyük bir uçurum əmələ gələcək.
Əvvəllər hesab etdiyi qüsurlar aktuallaşır, unutmağa çalışdığı kabuslar yenidən onu əziyyətə salmağa başlayır. Karyerasının apogeyasına çatsa da, ictimai sevgini qadın kimi cazibədar olduğuna görə deyil, əxlaqlı, yüksək mənəvi dəyərlərə sahib biri kimi qazandığını dərk edir. Özü də dərk etmədən həyatı boyu öz natamamlıq kompleksindən irəli gələn travmatik düşüncələrini bu cür kompensasiya yolu ilə xilas etməyə çalışırdı. İndi ömür boyu qaçdığı kabusu ilə üzləşir — həyatında ən böyük sarsıntını yaşayır.
Çıxış yolu: Üsyan, yoxsa Qəbul. İllərdir öz seksuallığından imtina etməsinin acı nəticəsi ilə qarşılaşması, bundan sonra belə bir münasibət modelinin dəyişilməsinə və eyni zamanda üsyankar davranış modelinə gətirib çıxara bilər. «Tereza» münasibət modelindəki bu qədər fədakarlığın, xeyriyyəçiliyin qarşılığında ona yüksək qiymət verən «ağ atlı şahzadə» gəlməlidir. O düşünür ki, bu xüsusiyyətinə görə onu sevən olarsa, bu əsl sevgi sayılacaq.
Bir çox hallarda «Tereza» gec-tez xoş bir münasibəti, sözləri, fikirləri, sevgi etirafı kimi yanlış anlaya bilər. Daha sonra qadın kimi sevilmədiyini biləndə, «Axı, mən niyə sevilmirəm?!», «Mən bu sevgiyə layiq deyiləmmi?» kimi fikirlər üsyana gətirib çıxarır. Daim öz davranışına diqqət yetirən bir insan biləndə ki, bu yanaşma qəti şəkildə özünü doğrultmur, ciddi bir qəzəb hissi yaşaya bilər. Əgər «Tereza» münasibət modelini daşıyan biri bir gün qəzəb içində üsyan edərsə, Putana münasibət modelinə keçid ola bilər.
Digər tərəfdən «Tereza» münasibət modelindəki ciddi travma yaşanmazsa, psixoloji komplekslər içində yaşayan insanların daim başqalarına yardım etmək və bu yolla özünü təsdiq etmək ehtiyacı öz aktuallığını itirməyəcək. Frustrasiyaya uğrayan istənilən «Tereza» iki yol ayrıcından birini seçməli olur. Ya dərin depressiyaya qapanır, ya da dünyagörüşünün genişlənməsi nəticəsində özünü və istəklərini dərk edərək qəbul edir.
4. 5 MƏŞHUR ŞƏXSİYYƏT (MODELİN ARXETİPLƏRİ)
Davranışı «Tereza» modelinə — cəmiyyətə xidmət, yaxşı işlər vasitəsilə tanınma axtarışı, şəxsi komplekslərin kompensasiyası — uyğun gəlmiş tarixi və mədəni şəxsiyyətlər.
Tereza Ana (Albaniya/Hindistan, XX əsr).
Kəlküttədə yoxsullara xidmətə həyatını həsr etmiş missionerlik hərəkatının banisi.
Modelin təzahürü: Onun həyatı ictimai şüurda fədakarlığın etalonu oldu. Lakin modelin kontekstindən vacib odur ki, xidmət etmək ehtiyacı o qədər mütləq idi ki, şəxsi həyatı tamamilə əvəz etdi. O, əzab və xidmət vasitəsilə tanınma axtarırdı — bu isə yaxşı əməllər vasitəsilə kompensasiya arxetipinə uyğun gəlir. Onun obrazı göstərir ki, yüksək missiya sevilən olmaq arzusunu gizlətmək üçün sadə bir vasitəyə çevrilə bilər.
Florens Naytingeyl (Böyük Britaniya, XIX əsr).
Müasir tibb bacılığının banisi, «Çıraqlı xanım» ləqəbi ilə tanınır.
Modelin təzahürü: O, yaralılara xidmət naminə ənənəvi ailə həyatından imtina etdi. Fəaliyyəti lazımlı və əhəmiyyətli olmaq ehtiyacının reallaşma yoluna çevrildi — ictimai fayda və əxlaqi nüfuz vasitəsilə şəxsi məhdudiyyətləri kompensasiya etdi. Onun fədakarlığı əfsanəyə çevrildi, amma bu əfsanənin bədəli şəxsi xoşbəxtlik idi.
Şahzadə Diana (Böyük Britaniya, XX əsr).
Kral ailəsinin xeyriyyəçiliklə fəal məşğul olan üzvü (QİÇS-ə qarşı mübarizə, minayalardan azadlıq)
Modelin təzahürü: Onun xeyriyyəçiliyi çox vaxt nikahda çatışmayan sevgi və anlayış axtarışı kimi dəyərləndirilir. O, ehtiyacı olanlara yardımı dünyanın ünsiyyət yolu ilə və emosional cavab almaq yolu kimi istifadə edirdi — bu isə xidmət vasitəsilə öz dəyərinin təsdiqini axtaran nevrotik «Tereza»ya xasdır.
Ceyn Addams (ABŞ, XIX–XX əsr).
Hull House məskunlaşma hərəkatının banisi, sosial islahatçı.
Modelin təzahürü: Həyatını mühacir və yoxsullara yardıma həsr etdi. Fəaliyyəti sosial məsuliyyətin reallaşma yolu idi, lakin həm də başqalarına xidmət vasitəsilə dünyada öz yerini tapmaq yolu — şəxsi məhdudiyyətləri kompensasiya etmək və ictimai faydada dayaq tapmaq.
Sonya Marmeladova (Ədəbi arxetip, F. Dostoyevski).
«Cinayət və Cəza» romanının qəhrəmanı — özünü ailəsi naminə qurban verən.
Modelin təzahürü: İdeal ədəbi nümunədir. O özünü (başlanğıcda) ailəni saxlamaq üçün satır, sonra isə Raskolnikovun mənəvi rəhbərinə çevrilir. Onun şəxsiyyəti tamamilə başqalarına xidmətdə əriyib — bu onu ənənəvi mənada öz xoşbəxtlik hüququndan məhrum edir, lakin «Tereza»ya xas əxlaqi üstünlük və lazımlılıq hissi verir.
5. MODELDƏN ÇIXIŞ (DEPRESSİV VƏ AQRESSİV)
Metodikaya görə, insan nankorluqla üzləşə və ya üsyan edə bilər.
Fədakarlıq gözlənilən sevgini gətirmədikdə böhran başlayır.
Depressiv çıxış: İnsan dərk edir: «Hər şeyimi verdim, lakin məni sevmirlər». «Tereza» özünə qapanır, dünyanın nankorluğundan şikayətlənməyə başlayır. Münasibətləri zəhərləyən küskünlük hissi ilə kömək etməyə davam edir. Bu, yanmağa və psixosomatik xəstəliklərə aparan yoldur. O, gəlməyən xilaskarı gözləyən qurban döngəsindədir.
Aqressiv çıxış: İnsan öz «müqəddəsliyinə» qəzəblənir. «Yaxşı olmaq sərfəli deyil!». «Tereza» əks davranış nümayiş etdirməyə başlayır: özünə lüks, eqoizm və ya cinsi azadlıq icazə verə bilər. Bu, Putana modelinə keçiddir (əxlaqa qarşı üsyan). Əgər o, mükafat gözləmədən köməyin həqiqi dəyərini dərk edə bilərsə, Feniksə keçid mümkündür.
6. MƏRYƏMİN HEKAYƏSİ: TEREZA YOLU
Məryəmin gözəllik salonuna yazılıb oradan başqa bir insan kimi çıxmasından yarım il keçdi. Makiyaj yorğunluğu gizlədə bilmişdi, amma boşluğu yox. O, «yaxşı» olmağa cəhd etmək qərarına gəldi. Nə Ömər üçün, nə də pərəstişkarlar üçün. Sülh üçün. O, xeyriyyə fonduna könüllü kimi işə düzəldi. İlk üç ay eyforia idi. O yemək paylayır, hekayələr dinləyir, özünü lazımlı hiss edirdi. Ona elə gəlirdi ki, o təmizlənir. Təmizlikdən sonra dırnaqaltı kir ona təvazökarlıq əlaməti kimi gəlirdi. O, sadə paltar geyinirdi, kosmetikadan imtina edirdi. Güzgüdə o, üzünü deyil, funksiyasını görürdü.
Məryəm gülümsədi. Sinəsindəki istilik yayıldı. Bu, gözləndiyi təsdiq idi.
— Mən sadəcə edilməli olanı edirəm.
Məryəm donub qaldı. İçindən bir şey titrədi. Ümid.
Daha bir il keçdi. Məryəm əvəzolunmaz işçiyə çevrildi. Bütün himayədarları, bütün problemləri bilirdi. Edqar tez-tez onunla gecəyədək qalırdı. Fondun mətbəxindəki çayı içirdilər. Ucuz çayın iyi xlor iyi ilə qarışırdı. Məryəm özünü lazımlı hiss edirdi. Lakin daha çoxunu gözləyirdi. Onun onda yalnız könüllüü deyil, qadını görməsini gözləyirdi.
Bir axşam yağış damın üzərini döyəndə, Edgar onun çiyinlərini tutdu.
«Ana» sözü hökm kimi eşidildi. «Qadın» deyil, «sevgilim» deyil. Ana. Funksiya.
Daxili dialoq dərhal, ağrılı şəkildə işə düşdü. «Qadın deyil, sevgilim deyil, məhz Ana. Mən yenidən funksiyaya çevrildim. Düşünürdüm ki, xeyirxahlıqla sevgi almaq olar. Lakin yalnız hörmət aldım. Hörmət soyuq bir valyutadır. O, gecəni isitmir».
Məryəm öz əllərinə baxdı. İş üzündən kobud olmuşdular. Kurtizan dövründəki dırnaqlarını xatırladı — lak, qayğı, sənət. İndi onlar bir alət idi.
— Məndə siz varsız, işim var.
O getdi, onu mətbəxdə tək buraxdı. Çay soyudu. Məryəm oturub qaranlıq pəncərəyə baxdı. Əksdə sadə köynəkdə, makiyajsız, yorğun gözlü bir qadın görürdü. O «müqəddəs» idi. Və o tənha idi.
O gecə yatmadı. Omarı xatırladı. Öz səhvlərini xatırladı. Həyat tərzini dəyişdirdiyini düşünürdü, lakin yalnız dekorasiyanı dəyişdi. O həmişə ya bədənini, ya canını satır. Hər iki halda bu bir sövdədir. Mən verirem ki, sevsinlər. Xidmət edirəm ki, sevsinlər.
Sabahı fonda gəldi. Lakin bir şey dəyişmişdi. Növbəti himayədar şikayətlənib yardım tələb etməyə başlayanda, Məryəm mərhəmət deyil, əsəbilik hiss etdi. «Niyə mən səni xilas etməliyəm? — deyə fikir keçdi onun ağlından. — Bəs məni kim xilas edəcək?»
Koridor güzgüsünə baxdı. Bir ildə ilk dəfə olaraq dodaq boyası vurmaq istədi. Edgar üçün deyil. Özü üçün. Başa düşdü ki, onun müqəddəsliyi qəfəsə çevrilmişdi. Əgər oradan çıxmazsa, boğulacaq. Yaxud qəddara çevriləcək. İçindən üsyanın qaynaqlandığını hiss edirdi. Hələ sakit, indiyə qədər. Lakin artıq həqiqi.
Telefonu götürdü. Gözəllik salonunun nömrəsini yığdı. — Yazılmaq istəyirəm. Sabaha. Bəli, tam baxım. Və makiyaj.
Trubkadakı səs təəccübləndi. Lakin Məryəm artıq dəstəyi qoymuşdu. Küçəyə çıxdı. Hava duzlu, soyuq idi. Dərindən nəfəs aldı. Tereza modeli ona nəfəs fasiləsi verdi, lakin cavab vermədi. Ona üçüncü bir şey lazım idi. Həm xeyirxah, həm canlı ola biləcəyi bir şey. Müqəddəs deyil. Günahkar deyil. Sadəcə insan.