07«MƏŞUQƏ»
Təhlükəsizliyin zəmanəti: Asılılığın tələsi.
1. AD VƏ MƏNA
Transkripsiya və Etimologiya: Modelin adı “Məşuqə” – Münasibətlərdə başqa insanın himayəsində olmağa ehtiyac duyan qadın, sevgi münasibətlərində həzz yaşasa da, daha çox tənhalıqdan qorxaraq emosional və psixoloji asılı münasibətlərə düçar olur. Evli olan insanla, nikahdan kənar münasibət quran qadın obrazı.
2. ŞÜAR VƏ İNANCLAR
Stereotip düşüncəsi: Onunla həyatım zəmanət altındadır, onu çox sevirəm.
Modelin şüarı: Hər nə olursa olsun, o mənim olmalıdır.
Metodikamızın kontekstindəki «Məşuqə» münasibət modeli sadəcə nikahdan kənar münasibətdə olan qadının statusu deyil, dərin psixoloji asılılıq arxetipidir. Bu, insanın, əksərən qadının, kimsənin himayəsinə kəskin ehtiyac duyduğu, öz müstəqilliyini saxta təhlükəsizlik illüziyası üçün qurban verən bir modeldir. Məşuqənin düşüncəsinin əsasında bir stereotip durur: «Onunla həyatım zəmanət altındadır». Bu inanc gizli razılaşma şəklindədir: «Onu sevirəm, buna görə hər şeyi bağışlayacağam», ya da daha kəskin formada: «O mənsiz qala bilməz, mən onun xilaskarıyam». Buradakı əsas qüvvə — Lilit modelindəki kimi maddi mənfəət deyil, tənhalıq qorxusudur. Məşuqə ağır, bəzən alçaldıcı şəraitlərə dözməyə hazırdır — təki tək qalmasın. O, tərəfdaşa xilasedici halqaya yapışdığı kimi yapışır — hətta bu halqa çoxdan dibə çəkən lövbərə çevrilsə belə.
3. İNFORMASİYA BLOKU: TARİX, ƏDƏBİYYAT VƏ PSİXOLOGİYA
Düşüncəsində müşahidə etdiyimiz bu cür koqnitiv təhrif qismən də olsa Lilit münasibət modelini xatırlada bilər, lakin Məşuqə təfəkkürü münasibətlərdə birbaşa cinsi münasibəti önə çıxarmır və daha çox mənəvi dəyərlərlə bəzəyərək – sevgi, ruh birliyi, bürclərin uyğun gəlməsi və digər mistik anlayışlarla öz himayədarı ilə münasibətlərini emosional bağlarla bərkitməyə çalışır. Belə ki, Lilitdən fərqli olaraq Məşuqə pul və digər maddi resurslarla təmin olunmasa da, sevgilisinin hesabına öz tələbatlarını ödəyə bilir. Misal üçün, “Lilit” sevgilisinə şəfqət hissini yaşadaraq qarşısında müəyyən pul məvacibi alırsa, onunla görüşmədiyi saatlarda sərbəst seçim, həyat tərzi və cinsi münasibətlərdə azadlığına sahibdir. Lakin Məşuqə sevgilisinə eyni şəfqət hissini yaşadaraq onun qarşılığında hər zaman sevgilisinin tələbatına uyğun davranır və ona cinsi sadiqliyi saxlamaq məcburiyyətindədir. Əks halda Lilitlə onun arasında heç bir fərq qalmadığına görə sevgilisi onun ehtiyaclarını təmin etməkdən imtina edərək, onu ən qısa zamanda başqası ilə əvəz edə bilər.
Lilit modelindən fərqli olaraq, münasibətlər bədənin resurslar müqabilinə birbaşa alqı-satqısı üzərində qurulur və qadın görüşlərdən kənar vaxtda azad qalır, Məşuqə isə emosional bağlantıya can atır. O, asılılığı romantik obrazlarla bəzəyir: tale, ruhların qohumluğu, karmik bağlılıq. Bu, özünü satılan kimi hiss etməməsinə imkan verir — halbuki mübadilənin mahiyyəti eyni qalır: müstəqillik müqabilinə saxlanma və qorunma. Lilit bir neçə tərəfdaşa sahib ola bilər, Məşuqə isə himayədarına sadiqlik saxlamağa məcburdur, çünki onun təhlükəsizliyi yalnız onun lütfündən asılıdır.
Bu modelin psixoloji kökü çox vaxt infantilizmə gedir. Bu, tərəfdaşda «valideyn» axtaran uşaq düşüncəsi olan yetkin bir insandır. «Tək qalsam nə edərəm?» — bu sual onun ağlında daim səslənir. O, həyatı, qazancı, qərarları üçün məsuliyyət götürmək istəmir. Problemləri onun əvəzinə həll edəcək birini tapmaq daha asan görünür. Çox vaxt tapdığı biri, valideyn funksiyasını əvəz edən yaşlı insanlardır. Lakin tərəfdaş həmyaşıd olsa belə, dinamika eyni qalır: o — resursların və qərarların mənbəyi, o isə — diqqət, qayğı və cinsi müstəsnaiyyət ilə ödəməyə borclu olan qəbuledicisidir.
Cəmiyyətdə Məşuqə obrazı tez-tez tənqidə məruz qalır, lakin onun cazibəsi ondadır ki, o, insana dəyər və güc hissi yaşadır. O, Geyşa kimi açıqca titul tələb etmir, istilik və varlıq tələb edir. Lakin bu model qadının özü üçün böyük təhlükə gizlədir. Onun statusu qırılgan olduğundan və başqasının istəyindən asılı olduğundan, o daim gərginlik içindədir. İstənilən ayrılıq təhdidi fəlakət kimi qavrşılanır.
4. 5 MƏŞHUR ŞƏXSİYYƏT (MODELİN ARXETİPLƏRİ)
Davranışı «Məşuqə» modelinə uyğun gəlmiş tarixi və mədəni şəxsiyyətlər — emosional asılılıq, təhlükəsizlik zəmanəti axtarışı, tərəfdaşın kölgəsindəki həyat.
Madam de Maintenon (Fransa, XVII əsr).
Skrronun dul arvadı, qubernatora, sonra isə XIV Lüdovikin gizli həyat yoldaşına çevrildi.
Modelin təzahürü: O, titulları açıqca tələb etmədi, lakin krala tam sadiqlik vasitəsilə təhlükəsizliyini təmin etdi. Onun həyatı asılılıqdan nüfuza keçişi nümayiş etdirir, lakin təməl monarxın «xilaskarı» və ocağın qoruyucusu rolunda qoyulmuşdu — bu isə Məşuqə modelinin yüksək formasına xasdır.
Kamilla Klodel (Fransa, XIX–XX əsr).
Oqüst Rodenin heykəltəraşı, muzası və məşuqəsi.
Modelin təzahürü: O, Roden vasitəsilə etiraf və tanınma ümidi ilə yaradıcılığını Rodenin ateliyesindəki işə qurban verdi. Ustada asılılığı dağıdıcı oldu. Münasibət soyuyanda, özündə dayaq tapa bilmədi və ömrünü xəstəxanada başa vurdu. Münasibətdə əriyən istedadın faciəsi.
Uollis Simpson (ABŞ/Böyük Britaniya, XX əsr) — nikahdan əvvəl.
Kralın onun naminə taxtdan imtina etdiyi amerikalı qadın.
Modelin təzahürü: İmtinadan əvvəl o, evli kişinin (Edvard şahzadə idi) məşuqəsi mövqeyini tuturdu. Emosional asılılıq vasitəsilə şahzadənin diqqətini saxlaması və «onu anlayan yeganə insan» statusu qlobal nəticəyə gətirib çıxardı, lakin davranış modeli klassik idi: münasibətin müstəsnaiyyəti vasitəsilə təhlükəsizlik.
Mariya Düplessi (Fransa, XIX əsr).
«Kameliyalı xanım»ın (Aleksandr Düma) prototipi, himayə axtaran kurtizan.
Modelin təzahürü: Kurtizan statusuna baxmayaraq, onun psixologiyası Məşuqə modelinə can atırdı — bədən ticarəti dünyasından onu aparacaq bir insan tapmaq. Qraf Perregoya asılılığı və sonrakı xəstəliyi kişi vasitəsilə xilas ümidinin iflasını göstərir.
Anna Karenina (Ədəbi arxetip, L. Tolstoy).
Əri üçün sevgilisini tərk edən işıqlı cəmiyyətin xanımı.
Modelin təzahürü: Modelin iflasının ideal nümunəsi. Anna həyatının bütün mənasını Vronskyə köçürdü. O, öz həyatı ilə (xidmət, cəmiyyət) yaşamağa başlayanda, o, «yeganə» statusunun itirilməsinə tab gətirə bilmədi. Onun intiharı «zəmanətin» olmadığı halda həyatının boş olduğunu dərk etməyin nəticəsidir. Bu, metodikanın xəbərdarlığıdır: insanı yeganə təhlükəsizlik mənbəyinə çevirmək olmaz.
5. MODELDƏN ÇIXIŞ (DEPRESSİV VƏ AQRESSİV)
Məşuqə modelinin böhranı qaçılmazdır. Gec ya tez tərəfdaşın cinsi marağı sönür, ya qanuni həyat yoldaşı əlaqədən xəbər tutur, ya da Məşuqənin özü qocalır, əsas üstünlüyünü — xarici cazibəni — itirir. Bu anda o, vakuumda qalır. Onun öz resursları, sağ qalma bacarıqları, B planı yoxdur. O özünü qurumuş gölün sahilindəki zəli kimi hiss edir.
Depressiv çıxış: Məşuqə himayədarın getdiyini, yenisinin olmadığını dərk etdikdə, qurban vəziyyətinə batır. O, taleyin ədalətsizliyindən, insanların soyuqluğundan, öz bədbəxt payından hamıya şikayətlənməyə başlayır. Onun tələbləri azalır, diqqət çəkən biri olsun deyə aza qane olmağa hazırdır. Bu anda Dilənçi modelinə transformasiya baş verir. O, artıq zəmanət tələb etmir, acıma oyatmaqla kömək dilənir. Bu vəziyyət çox vaxt psixosomatik xəstəliklərlə müşayiət olunur: orqanizm stressə qarşı böyrək, dəri, immunitet sistemi xəstəlikləri ilə reaksiya verir. Xilaskarı gəlmədikcə, o, gözləmə rejimində yaşayır və tədricən xroniki depressiyaya qərq olur. Yeni donor tapa bilməsə, təminat tələblərini aşağı salır, bu da onu daha həssas və yadın mərhəmətindən asılı edir.
Aqressiv çıxış: Məşuqə aldadıldığını hiss edərsə, tərəfdaşın onun həyatının ən yaxşı illərini apardığını düşünürsə, içindən qəzəb oyanır. O, intiqam almağa qərar verir. Şantaja başlayır: həyat yoldaşına söyləmək, işə gəlmək, intim təfərrüatlarını yaymaq hədələri. O, teleproqramlara müraciət edə, sosial şəbəkələrə yaza, keçmiş himayədarının həyatını məhv etməyə çalışa bilər. Bu, açıq müharibə fazasıdır. Bəzən, əgər bu qalmaqal ictimai xarakter alırsa və ətrafında rəğbət edən auditoriya toplanırsa, o, şöhrətini və iztirab tarixini səhnəyə çevirərək Geyşaya transformasiya edə bilər. Lakin çox vaxt aqressiv faza məhkəmə, polis və depressiyaya daha dərin düşməklə nəticələnir.
Məşuqə modelinin rəsmi statusla bağlı olmadığını anlamaq vacibdir. Qanuni həyat yoldaşı da əgər onun yeganə məqsədi ərini qoruyub saxlaması və şəxsi inkişafı yoxdursa, Məşuqə kimi düşünə bilər. Əgər yoldaşı minnətdar rolunu yerinə yetirməyi dayandırırsa, belə nikah dağılır, çünki təhlükəsizlik təməli sındırılır. Bu şəxsiyyət təkamülünün çıxılmaz qolu olub, insanın inkişafdan imtina edərək rahatlığı üstün tutduğu yoldur.
6. MƏRYƏMİN HEKAYƏSİ: MƏŞUQƏ YOLU
Məryəm şəkil paylaşmağı dayandırıb şəhərdən gedəndən altı ay keçmişdi. Geyşanın şöhrəti soyuq yeməyi xatırladırdı: gözləri doyurur, lakin bədəni isitmir. Məryəm etibarlı insanın həqiqi istiliyini istədi. Və onu Ömərdə tapdı.
Ömər ondan iyirmi yaş böyük idi. Onun gözlərinin ətrafında isti qırışlar var idi, bank hesabı isə qiymət etiketinə baxmamağa imkan verirdi. O, ondan kontent, müsahibə və mükəmməl makiyaj tələb etmirdi. O, sükut istəyirdi. Məryəm iki ildə ilk dəfə olaraq nəfəs aldı. O, studiyasını boş buraxaraq onun kənd evinə köçdü.
Birinci il dumanlı keçdi. O, günortaya qədər yatırdı, bağçada gəzirdi, onun zəngini gözləyirdi. Ömər evli idi, lakin «orada hər şey çətindir» deyirdi. Məryəm inanırdı. İnanmaq istəyirdi. Ona şam yeməyi hazırlayırdı, köynəklərini ütüləyirdi, biznes barədə hekayələrini dinləyirdi. Özünü lazımlı hiss edirdi. Psixologiya terminləri ilə desək, o, müdafiəçi tapan uşağa reqressiya etmişdi. Qərar vermək lazım deyildi. Ömər qərar verirdi.
Məryəm çəngəlini qoydu. Qabın səsi ona çox yüksək gəldi.
Ömər susdu. Onun baxışında yorğunluq, ya da acıma kimi bir şey parlayıb söndü.
Daha bir il yarım keçdi. Ömər gecikməyə başladı. Saat səkkizə qədər zəng etməsəydi, Məryəmin ürəyi döyünürdü. O, ciblərini yoxladığını, yad ətirlərin qoxusunu axtardığını hiss edirdi. Əvvəllər boğduğu tənhalıq qorxusu ikiqat güclə geri qayıtdı.
O, bir axşam gəlmədi. Telefon söndürülmüşdü. Məryəm qaranlıqda divanda oturmuşdu. Qala kimi görünən ev qəfəsə çevrilmişdi. O başa düşdü ki, öz pulları, öz dostları, öz həyatı yoxdur. Yalnız O var. Və əgər getsə, o heç nəsiz qalacaq.
Həmin günün səhəri o gəldi. Yorğun və qırmızı gözləri ilə ona baxdı və üst geyimini çıxarmadan soyuqqanlı halda dedi:
— Danışmaq lazımdır.
Məryəm büzüşdü. İçindən hər şey soyudu. Bu tonu tanıyırdı. Getmək istəyəndə belə danışırlar.
O, masanın üstünə qalın bir zərf qoydu. Kompensasiya kimi
Məryəm zərfə baxdı. İçindəki məbləğ altı ay, bəlkə bir il yaşamağa çatardı. Lakin sonra? Nə olacaq sonra?
— Sən məndən istifadə etdin, — astadan dedi o. Səsi titrədi.
— Xeyr. Sevdim. Lakin belə olmaz.
O getdi. Qapı çırpıldı. Məryəm əlində zərflə yad və böyük evdə tək qaldı. Əllərinin içindəki kağızın səsini duyunca, panik olaraq sürətli daxili dialoqa başladı.
Əgər pulu geri versəm, qürurlu, lakin yoxsul olaram. Alsam — bütün bunun sövdə olduğunu təsdiq edəcəyəm. Lakin mən axı sevirdim. Yoxsa etibarlılığa ehtiyacım var idi?
O, zərfi sinəsinə sıxaraq döşəməyə oturdu. Göz yaşı yox idi. Yalnız boşluq var idi. Öz studiyasını xatırladı. Boş, soyuq. Laykleri xatırladı. Onlar saxta idi, lakin özününkü idi. Bəs burada? Burada o, başqasının həyatına əlavə idi.
O gecə səhərədək yata bilmədi. Səhər yığışanda, zərfi də götürdü. Sağ qalmaq lazım idi. Lakin içindən nəsə sınmışdı. Evdən çıxanda hava ona ağır göründü. Yol boyu gedərkən, hər addımı yeni bir sual doğururdu: «Mən indi kiməm?» — Sevgilisi olmayan Məşuqə. Səhnəsi olmayan Geyşa. Özü olmayan qadın.
Taksiyə minərək — Hava limanına, — dedi. Getmək lazım idi. Uzağa. Heç kimin onu tanımadığı yerə. Yenidən başlamaq üçün. Lakin nə ilə? Günahkarlıq hissi ilə əliboş. O başa düşdü ki, Məşuqə modeli ona sevgi vermədi. Ona təhlükəsizlik illüziyası verdi. İllüziyanın qiyməti isə həddindən artıq yüksək oldu.