05«HİPPİ»
Azadlıq illüziyası: Məsuliyyətsizliyin tələsi.
1. AD VƏ MƏNA
Transkripsiya və Etimologiya: Modelin adı 1960-cı illərdə ABŞ-da meydana çıxmış Hippi (ing. hippie) subkulturasından gəlir. Bu termin ilk dəfə azad həyat şüarı altında toplaşan bir qrup gəncə aid idi. Onların əsas istəkləri sevgi ilə doya-doya yaşamaq, müharibəyə qarşı çıxmaq və ictimai məsuliyyətdən qaçmaq idi.
Ekzistensial psixologiyanın məntiqinə əsaslanaraq desək, bu, öhdəlikləri inkar etməklə azadlıqdan qaçışdır. Metodikanın terminologiyasında «Hippi» — insanın Lilitin təhlükəsizliyini və Putananın üsyanını seçmə hüququnun olmaması ilə əvəz etdiyi modeldir.
Obrazın kökləri 1940-50-ci illərin «Hipsterlər» hərəkatına — caz musiqiçilərinə və qeyri-adi parlaq geyimli yaradıcı insanlara gedib çıxır. Yunan mifologiyasında bunun əks-sədalarını şərab və şənlik tanrısı Dionisdə görmək olar — ekstaz mənanın yerini tutur. Bütün mədəniyyətlərdə vahid bir stereotip izlənilir: öhdəliklərin ruhu boğduğunu hesab edən və buna görə əbədi sərgərdan yolunu seçən insan.
2. ŞÜAR VƏ İNANCLAR
«Hippi» ruh halında olan insanlar tez-tez hərəkətsizlikləri üçün bəhanəyə çevrilən fikirlər səsləndirir. Bu modelə xas üç əsas inanc bunlardır:
«Həyat fanidir, burada və indi yaşamaq lazımdır», «İnsan dünyaya sevmək üçün, həzz almaq üçün gəlir».
«Heç kimə heç nəyi sübut etmək lazım deyil». (Daxili rahatlıq naminə sosial nərdivanlardan və karyeradan imtina).
«Azadlıq təhlükəsizlikdən önəmlidir». (Müstəqillik hissi naminə sabitliyi qurban verməyə hazırlıq).
3. İNFORMASİYA BLOKU: TARİX, ƏDƏBİYYAT VƏ PSİXOLOGİYA
Tarixi kontekst. 1960-cı illərdə hipsterlər ABŞ-ın Vyetnamdakı müharibəsinə qarşı nümayişə çıxdılar. Onları «To be Hip» (xəbərdar olmaq, sülhpərəst olmaq) şüarı birləşdirirdi. Uzun saçlar, rəngarəng geyimlər, cins şalvarlara üstünlük vermə — bunların hamısı xüsusi diqqət cəlb edirdi. Nyu-York telekanalları reportajlar zamanı onları «Hippilər» adlandırdı və bu ad cəmiyyətdə sürətlə yayıldı.
Onlar kommunalar, icma tipli yaşayış məntəqələri yaradır, həmfikirləri ətrafına toplayırdılar. «Azad sevgi» fəlsəfəsinə sadiq olaraq, «Həyatda hər şeyin dadına baxmaq lazımdır» şüarı ilə «Nirvana»ya çatmaq üçün bütün vasitələrdən istifadə edirdilər. Həmin dövrdə psixodelik maddələr, xüsusən LSD, bu gənclər arasında xüsusi populyarlıq qazandı.
İlk olaraq sülhsevərlər kimi tanınan hippilər «Flower Power» (Çiçəklərin gücü) şüarı ilə əsgərlərə qarşı çıxaraq silahların lüləsinə, əsgərlərin kasasına, tanklara çiçəklər taxırdılar. Sonrakı dövrlərdə Hippi hərəkatı daha çox rok-n-roll, əyləncə, rəqs və psixodelik maddələrin qəbulu ilə assosiasiya olundu. 1970-ci illərə gəlincə cəmiyyət onlara artıq utopik xəyallarla yaşayan narkoman gənclər kimi baxırdı. İctimai məsuliyyət daşıya bilmədiyinə görə hərəkat sönməyə başladı. Bu şüarlarla yaşayanlar çox vaxt evdən qaçır, dilənçilik, oğurluq ilə məşğul olur və gec-tez hüquq-mühafizə orqanlarının diqqətini cəlb edirdilər.
Şərq fəlsəfəsi və Buddizmlə əlaqə. Hippi hərəkatında şərq fəlsəfəsi və mistikasına böyük marağın olması təsadüfi deyil. Buddizmin banisi Sidxartxa Qautama kral ailəsində dünyaya gəlsə də, uşaqlıqdan atasının əmri ilə hər cür kədər və qüssəli fikirlərdən uzaq tutulurdu. 29 yaşında saraydan kənara çıxanda bir günə həyatın çətinlikləri ilə tanış oldu. İnsanların daşıdığı məsuliyyəti, ailəni, qohumları, sağlamlığı, sərvəti əbədi olmayan dəyərlər kimi dərk edən Budda bunlardan imtina edərək sarayı tərk etdi. Asketik həyat tərzi ilə yaşayaraq meditasiyalar edirdi və rəvayətə görə həyatının sonunda Parinirvana (şərti mövcudluqdan tam azad olunma) səviyyəsinə çataraq fiziki cisimdən əbədi ruha yüksəldi. Hippi hərəkatının fəlsəfəsi ilə klassik Buddizm arasında bir çox fərqlər mövcud olsa da, həyat tərzi və ali məqsəd oxşar olduğuna görə hippiləri Buddizm fəlsəfəsinin müasir Avropa cəmiyyətinə uyğunlaşdırılmış bir davamı hesab etmək olar.
Psixoloji mexanizm. İnsan yaşayış yerini, ünsiyyət dairəsini, həyat tərzini dəyişir. Avtostopla səyahət edir, kommunalarda yaşayır, satış məqsədi olmadan yaradıcılıqla məşğul olur. İlk vaxt bu, eyforiya hissi verir. «Nəhayət yaşayıram». Lakin tədricən resurslar tükənir. Ruhən yaxın dostlar real problemlər başlayanda yoxa çıxır. Psixoloji müdafiə terminləri ilə desək, bu, reqressiyadır. İnsan təbiətin və ya talenin onun əvəzinə qərar verdiyi vəziyyətə qayıdır. «Hippi» gələcək qurmur. O, indini istehlak edir. Bu, mənəvi axtarış kimi görünə bilər, lakin çox vaxt yetkin həyatdan qorxunu gizlədir.
Münasibətlər və ailə. Münasibətlərdə qeyri-ciddi təsəvvürə səbəb olan amillərdən biri öhdəlik daşımaq problemidir. Bu cür yanaşma münasibətlərdə insanı sevgi baxımından əlçatan biri kimi göstərə bilər. Buna görə bir çoxu bu cür insanlarla səthi münasibətlər saxlayır və səmimi, uzunmüddətli bağlar yaratmağı düşünmür. Hippi təfəkkürlü istər kişi, istər qadın olsun — «Həyatda hər şeyin dadına baxmaq lazımdır» deyənlərdir. Onlar bir günlə yaşayır, sabaha heç bir plan qurmur.
Gənclik dövründə valideyn himayəsində yaşayan insanların xərcləri təmin olunarsa, bu Hippi təfəkkürü dayanmadan inkişaf edəcək. Yetkin yaşda Hippi ailə münasibətlərində səhlənkar, məsuliyyəti dərk etməyən birinə çevrilə bilər. Həyat yoldaşı ailənin bütün maddi ehtiyaclarını öz üzərinə götürəcək. O isə öz növbəsində gəzintilərdə, əyləncədə olacaq.
Uşaq dünyaya gəldikdə. Hippi münasibət modeli ilə yaşayan insanlar ailə münasibətlərinə cəlb olunarsa, həm yoldaşı, həm də uşağı ilə daim azadlıq mövqeyinə dirənərək davranışında sərhəd saxlayacaq. Lakin bu çox vaxt ailə münasibətlərində dərin boşluqlar yaradır. Məsələn, övlad dünyaya gəlirsə, artıq onları bir-birinə bağlayan təkcə ortaq istəklər deyil. Sərbəst sevgi ruhu artıq disharmoniyaya uğrayacaq. Çünki övladın da maraqları və istəkləri var, hər ikisi öhdəlik daşımalı olur. Bu zaman münaqişəli maraqlar mərhələsində Hippi mübahisə etsə də, etməsə də, çox vaxt yalnız öz istəklərinə arxalanaraq mövqeyindən əl çəkmir. Adətən bu cür vəziyyətlərdə Hippi həmin mühitdən uzaqlaşır.
Modelin böhranı. Faciə qış gəldikdə başlayır. Həm birbaşa, həm də məcazi mənada. Azadlıq isitmir. Planların olmaması nəticənin olmamasına gətirir. İnsan dərk edir: o, sistemdən azad deyil. O, sadəcə ondan kənara çıxarılıb. Kənara çıxarılmaq isə azadlıqla eyni deyil.
Ətrafda onlarla birlikdə əylənməyə, vaxt keçirməyə, istirahət etməyə həvəslə yanaşan çox insan olmasına baxmayaraq, şəxsi münasibətlərdə təkrar-təkrar eyni nəticə ilə üzləşirlər. Eyni sonluqla bitən münasibətlərin sayı artdıqca, problemin kökünün özlərində olduğunu düşünməyə başlayır və daha dərin dəyərlər əsasında qurulmuş münasibət modeli axtarırlar.
4. 5 MƏŞHUR ŞƏXSİYYƏT (MODELİN ARXETİPLƏRİ)
Davranışı «Hippi» modelinə — məsuliyyətdən qaçış, anla yaşamaq, ictimai normalara imtina — uyğun gəlmiş tarixi və mədəni şəxsiyyətlər.
Kristofer Makkendless (ABŞ, XX əsr).
Əmlakından imtina edərək Alyaskanın vəhşi təbiətinə gedən səyyah.
Modelin təzahürü: Mütləq azadlıq axtarışının klassik nümunəsi. O, pulunu yandırdı, adını dəyişdi və meşəyə getdi. Onun gündəlikləri tənhalıqdan duyulan eyforianı göstərir, lakin sonu faciəlidir. Hazırlıqsız azadlıq onun üçün tələyə çevrildi.
Con Lennon (Böyük Britaniya, XX əsr) — 1960-cı illər dövrü.
Sülhü, sevgini və materializmə imtinanı təbliğ edən musiqiçi.
Modelin təzahürü: Müəyyən dövrdə onun həyatı, happeninqlərə, eksperimentlərə və qayda-qanunlara imtinaya həsr olunmuşdu. Bu, sistemin inkarı vasitəsilə məna axtarışı idi, baxmayaraq ki, sonralar o bunu aktivizmə çevirdi.
Sidxartxa Qautama (Budda) (Hindistan, e.ə. VI əsr).
Həqiqəti axtarmaq naminə sarayı tərk etmiş şahzadə.
Modelin təzahürü: Bu, mənəvi nümunə olsa da, onun maddi nemətdən, ailədən, statusdan imtina edərək asketik həyat tərzi ilə meditasiyaya həsr olunması Hippi fəlsəfəsini — maddiyatı rədd etmək vasitəsilə əbədi dəyərləri axtarışı — əks etdirir.
Cek Keruakın əsərlərinin qəhrəmanları (Ədəbi arxetip).
Cəmiyyətdən qaçan bit-nəslinin personajları.
Modelin təzahürü: Onlar üçün yol evə çevrilmişdi. Onlar hərəkətdə həqiqəti axtarır, oturaq həyatdan və öhdəliklərdən qaçırdılar.
Müasir «Rəqəmsal Köçərilər» (Sosial arxetip).
Uzaqdan işləyərək daim ölkə dəyişdirən insanlar.
Modelin təzahürü: Hippinin müasir adaptasiyası — coğrafiyadan və ofisdən azadlıq, lakin çox vaxt eyni problemlər: uzunmüddətli bağlar qurmaq və bir yerə ya da icmaya öhdəlik daşımaq bacarıqsızlığı.
5. MODELDƏN ÇIXIŞ (DEPRESSİV VƏ AQRESSİV)
Metodikaya görə, insan reallığın soyuğu ilə üzləşə bilər. Bu axtarış nəticəsində uzunmüddətli münasibətləri mənən qidalandıran dəyərlər arasında ailə, din və milli dəyərləri aşkar edirlər.
Azadlıq eyforiyası keçdikdə böhran başlayır.
Depressiv çıxış: İnsan dərk edir: «Azadam, lakin tənhayam və acam». Hippi onu azadlığını təmin edəcək birini axtarmağa başlayır. Bu, Dilənçi və ya İnfanta modelinə keçiddir. Münasibətlərdə depressiv faza keçərsə, Lilitə keçid mümkündür (maddi dəyərlərin prioritetləşdirilməsi).
Aqressiv çıxış: İnsan ali mətləblərini anlamadığı üçün dünyaya qəzəblənir. Radikalizimə gedə bilər. Yaxud reallığı qəbul edərək azadlığını monetizə etməyə başlayır — Geyşa modeline keçid. Ailə dəyərlərini seçərsə — Buqələmuna. Dini/milli dəyərləri seçərsə — Terezaya və ya Sinderellaya.
6. MƏRYƏMİN HEKAYƏSİ: HİPPİ YOLU
Qatar adı küləklə silinmiş stansiyada dayandı. Məryəm çantasının bağlarını sıxıb perrondan çıxdı. Ətrafda hündür binalar yox idi. Yalnız duman içinə bürünmüş dağlar var idi. Havanın iyi egzoz qoxusu deyil, şam ağacı və nəm torpaq ətri idi. O, dərindən nəfəs aldı və ağciyərləri qəfəsdən azad olmuş quşun qanadları kimi açıldı.
«Burada zəngli saat yoxdur, — deyə o düşündü, bu fikir dua kimi səsləndi. — Burada Rafael yoxdur. Güzgü yoxdur. Qiymətləndirmə yoxdur».
İlk üç ay
O, yerlilərin «Kommuna» adlandırdığı evdə sığınacaq tapdı. Bu, divarları sakinlərdən çox hekayələri xatırlayan köhnə bir bina idi. Burada eyni onun kimi real həyatdan qaçanlar yaşayırdı. Kimi borcundan qaçırdı, kimi sevgidən, kimi özündən.
Məryəm sərxoşluq hiss edirdi. Günəş doğanda oyanırdı. Ac olanda yeyirdi. İstəyəndə danışırdı. Heç bir hesabat yox idi. Heç bir plan yox idi. Mətbəxdə kömək edirdi, ot yığırdı, tonqal yanında gitara dinləyirdi. Axşamlar öz şəfasını tapdığını hiss edirdi.
«Nəhayət yaşayıram, — deyə o pıçıldayırdı, burada daha yaxın görünən ulduzlara baxaraq. — Mən əşya deyiləm. Silah deyiləm. Sadəcə bir insanam».
O inanırdı ki, azadlıq dərmandır. Əgər bütün öhdəlikləri aradan qaldırsan, xalis mahiyyət qalacaq. Sabah barədə düşünmürdü. Bu gün yaxşıdırsa düşünməyə nə ehtiyac var ki?
Altıncı ay
Eyforiya çatlaqlı çanaqdan suyun axdığı kimi azalmağa başladı. Paltar köhnəlmişdi, dəyişdirməyə isə bir şey yox idi. Pul bitmişdi, əldə etmək üçün yer yox idi. Tonqal yanında şərab paylaşdığı dostlar real problemlər başlayanda yoxa çıxdı.
Biri xəstələndi — heç kim kömək etmədi. Digərini evdən çıxartdılar — heç kim sığınacaq vermədi. Məryəm başa düşdü ki, onları qardaşlıq deyil, anları birgə istehlak birləşdirirdi. Onlar öz həyatlarında sadəcə turistlər idilər.
«Niyə gedirlər? — deyə o, qonşusunun boş çarpayısına baxaraq düşünürdü.»
Lakin azadlıq heç nə demirdi. O, sadəcə divarların olmaması idi. Divarlar olmasa isə ev də olmur.
Bir il keçdi
Qış gəldi. Soyuq dəriyə, sümüklərə, cana işlədi. Məryəm döşəmədə oturmuşdu, tək isti yorğanına bürünmüşdü. Telefonu bir həftə susmuşdu. Heç bir zəng yox idi. Heç bir mesaj yox idi. O qədər axtardığı sükutdan indi qulaqları çəkilirdi.
Yaxındakı şəhərdə iş tapmağa çalışdı. Lakin iş yeri sahibləri onun boşluqları olan və qəribə təcrübəli CV-sinə anlamazlıqla baxırdılar. Bu söz hökm kimi səsləndi. Azadlıq damğaya çevrilmişdi.
O axşam qapıya Davud gəldi. Bir il əvvəl damı təmir etməyi təklif etmiş həmin qonşu. O zaman ondan imtina etmişdi, öhdəlikdən qorxaraq. Kömək əllərini bağlayacaq deyə qorxmuşdu. İndi o orada dayanırdı, lakin daha ciddi görünürdü. Əlindəki qutuda ərzaq var idi.
Məryəm donmuş şüşədən ona baxdı. İçindən iki hiss mübarizə aparırdı. Qürur pıçıldayırdı: «Alma. Azadsan. Heç kimə borcun yoxdur». Lakin soyuqluq qürurdan güclü idi. Soyuğun ideologiyası yoxdur. O sadəcə var.
Məryəm yenidən «Get» demək istədi. Azadlığını qorumaq istədi, əjdaha qızılı qoruduğu kimi. Lakin barmaqlar tabe olmurdu. Onlar qutunun istiliyinə doğru uzanırdı.
— Gəl, — o astadan dedi. — Yalnız çay. Başqa heç nə.
Onlar sükutda çay içdilər. Buxar fincanlardan qalxaraq, işıq şüasında rəqs edirdi. Məryəm bu rəqsə baxaraq öz qavrayışının necə dəyişdiyini düşünürdü.
Bir il əvvəl bu köməyə «sistemin tələsi» və Davuda nəzarət agenti desə də, indi isə bu kömək istilik adlanırdı.
«Mən məsuliyyətdən qaçırdım, — deyə düşündü o, fincanı ovuclarında sıxaraq. — Lakin məsuliyyətsizlik bədəni əzmir? Tənhalıq ruhu öldürmür?»
O başa düşdü: Hippi modeli özünü tükətdi. Ona dərs verdi, lakin ev verə bilmədi. Damı olmayan azadlıq sadəcə havadır. İnsanın isə geyimini çıxara biləcəyi bir yerə ehtiyacı var.
O gecə yuxuya getmədi. Küləyin pəncərənin arxasında əsdiyini dinləyərək tavana baxdı. Bir ildə ilk dəfə olaraq eyforiya hiss etmirdi. Yorğunluq hiss edirdi. Lakin bu yorğunluqda möhkəm bir şey var idi.
Bundan sonra nə olacağını bilmirdi. Davudun qalıb-qalmayacağını bilmirdi. Şəhərə qayıdıb-qayıtmayacağını bilmirdi. Lakin bir şeyi bilirdi: qaçış bitmişdi.
Qatar bir il əvvəl getmişdi. İndi isə vağzalı tikmək lazım idi.
Pəncərənin arxasında ay parlayırdı. Uzaqdan soyuq görünsə də parlayırdı.