Nevrotiklərin ailə romanı

Böyüyən fərdin valideynlərinin avtoritetindən ayrılması inkişafın ən zəruri, lakin eyni zamanda ən ağrılı nailiyyətlərindən biridir. Bu, tamamilə zəruridir ki, o baş versin və güman etmək olar ki, hər normal hala gəlmiş insan onu müəyyən dərəcədə həyata keçirmişdir. Bəli, cəmiyyətin tərəqqisi bütövlükdə iki nəslin bu ziddiyyətinə əsaslanır. Digər tərəfdən, nevrotiklərin elə bir sinfi var ki, onların vəziyyətində bu vəzifədə uğursuzluğa düçar olduqları şərtiliyi görmək olar.

Kiçik uşaq üçün valideynlər əvvəlcə yeganə avtoritet və bütün inamın mənbəyidir. Onlara, yəni eyni cinsli tərəfə bənzəmək, ata və ana kimi böyümək bu uşaq illərinin ən güclü, ən ağır nəticəli arzusudur. Artan intellektual inkişaf ilə uşaq tədricən valideynlərinin mənsub olduğu kateqoriyaları öyrənməyə başlayır. O, başqa valideynlərlə tanış olur, onları öz valideynləri ilə müqayisə edir və bununla da onlara aid edilən misilsizlik və yeganəlikdən şübhələnmək hüququ qazanır. Uşaq həyatında onda narazı əhval-ruhiyyə doğuran kiçik hadisələr ona valideynlərini tənqid etməyə başlamaq və digər valideynlərin bəzi cəhətlərdən üstün tutulmalı olduğuna dair əldə etdiyi biliyi öz valideynlərinə qarşı bu mövqeyi tutmaq üçün istifadə etmək üçün əsas verir. Nevroz psixologiyasından bilirik ki, burada başqa amillərlə yanaşı, cinsi rəqabət təhriklərinin ən intensivləri də iştirak edir. Bu fürsətlərin mövzusu açıq-aydın geri qoyulma hissidir. Çox vaxt elə hallar olur ki, uşaq arxa plana keçirilir və ya heç olmasa özünü arxa plana keçirilmiş hiss edir, valideynlərinin tam məhəbbətini görmədiyini duyur, xüsusilə də bu məhəbbəti digər qardaş-bacılarla bölüşməli olduğuna görə təəssüflənir. Öz meyllərinin tam qarşılıq tapmadığı hissi o zaman erkən uşaqlıq illərindən tez-tez şüurlu şəkildə xatırlanan "ögey övlad" və ya "övladlığa götürülmüş uşaq" olduğu fikrində özünü göstərir. Bir çox nevrotik olmayan insanlar belə halları çox tez-tez xatırlayırlar ki, onlar – çox vaxt oxuduqlarının təsiri altında – valideynlərinin düşmən mövqeyini bu cür qavramış və cavab vermişdilər. Lakin burada artıq cinsin təsiri özünü göstərir: oğlan atasına qarşı anasına nisbətən xeyli daha çox düşmənçilik təhriklərinə meyl göstərir və özünü anasından deyil, atasından azad etməyə daha intensiv meyl edir. Qızların fantaziya fəaliyyəti bu məsələdə çox daha zəif ola bilər. Uşaqlıq illərinin şüurla xatırlanan bu ruhi təhriklərində mifin başa düşülməsini bizə mümkün edən amili tapırıq.

Nadir hallarda şüurla xatırlanır, lakin psixoanaliz vasitəsilə demək olar ki, həmişə sübut edilə bilən bu valideynlərdən başlayan uzaqlaşmanın növbəti inkişaf mərhələsi, nevrotiklərin ailə romanları adlandırılan hadisədir. Belə ki, nevrozun və hətta hər bir yüksək istedadın təbiətinə, əvvəlcə uşaq oyunlarında özünü göstərən və təxminən pubertatdan əvvəlki dövrdən başlayaraq ailə münasibətləri mövzusunu mənimsəyən fantaziyanın çox xüsusi bir fəaliyyəti daxildir. Bu xüsusi fantaziya fəaliyyətinin xarakterik nümunəsi, pubertatdan çox sonra da davam etdirilən məşhur gündüz xəyallarıdır⁴³. Bu gündüz xəyallarının dəqiq müşahidəsi göstərir ki, onlar istəklərin yerinə yetirilməsinə, həyatın düzəldilməsinə xidmət edir və əsasən iki məqsəd güdür: erotik və ambisiyalı (lakin arxasında əksər hallarda erotik olan). Göstərilən vaxtda uşağın fantaziyası, dəyəri aşağı sayılan valideynlərdən qurtulmaq və onları adətən sosial cəhətdən daha yüksək mövqedə olanlarla əvəz etmək vəzifəsi ilə məşğul olur. Bu zaman real hadisələrlə təsadüfi qarşılaşmalar (kənddəki qala sahibi və ya torpaq sahibi, şəhərdəki zadəganlarla tanışlıq) istifadə olunur. Belə təsadüfi hadisələr uşağın həsədini oyadır və bu qısqanclıq sonra hər iki valideyni daha nəcib olanlarla əvəz edən bir fantaziyada ifadəsini tapır. Belə fantaziyaların icra texnikasında, təbii ki, bu vaxt şüurlu olan, uşağın əlində olan bacarıq və material həlledici rol oynayır. Həmçinin məsələ, fantaziyaların ehtimalı əldə etmək üçün böyük və ya kiçik səylə işlənib hazırlanmasından asılıdır. Bu mərhələ, uşağın mənşəyin cinsi şərtləri haqqında hələ məlumatı olmadığı bir vaxtda əldə edilir.

Ata və ananın müxtəlif cinsi münasibətləri haqqında məlumat əldə edildikdə, uşaq 'pater semper incertus est' (ata həmişə qeyri-müəyyəndir), ananın isə 'certissima' (ən müəyyəni) olduğunu başa düşdükdə, ailə romanı xüsusi bir məhdudiyyətə uğrayır: belə ki, o, yalnız atanı yüksəltməklə kifayətlənir, anadan olan mənşəyi isə dəyişdirilə bilməyən bir şey kimi daha şübhə altına almır. Ailə romanının bu ikinci (cinsi) mərhələsi, birinci (aseksual) mərhələdə olmayan ikinci bir motivlə də dəstəklənir. Cinsi proseslər haqqında məlumat əldə edildikdə, erotik vəziyyətlər və münasibətlər təsəvvür etmək meyli yaranır; burada hərəkətverici qüvvə, ən yüksək cinsi marağın obyekti olan ananı gizli xəyanət və gizli eşq münasibətləri vəziyyətinə salmaqdan alınan həzzdir. Bu şəkildə, həmin ilk, demək olar ki, aseksual fantaziyalar indiki məlumat səviyyəsinə yüksəldilir.

Qeyd edək ki, əvvəllər ön planda olan qisas və intiqam motivi burada da özünü göstərir. Əksər hallarda valideynlər tərəfindən cinsi pis vərdişlərdən uzaqlaşdırılarkən cəzalandırılan və indi valideynlərindən belə fantaziyalarla intiqam alan nevrotik uşaqlar bunlardır.

Xüsusilə, sonradan doğulan uşaqlar, əvvəlcə bu cür uydurmalarla (tarixi intriqalarda olduğu kimi) öz qabaqda olan bacı-qardaşlarını üstünlüklərindən məhrum edir, hətta çox vaxt rəqiblər qədər anaya eşq münasibətləri uydurmaqdan çəkinmirlər. Ailə romanının maraqlı bir variantı, uyduran qəhrəmanın öz legitimliyini bərpa etməsi, digər bacı-qardaşları isə bu yolla legitim olmayan kimi aradan qaldırmasıdır. Bununla yanaşı, çoxşaxəli və müxtəlif istifadə imkanları ilə hər cür cəhdlərə cavab verən ailə romanını idarə edən xüsusi bir maraq da ola bilər. Beləliklə, kiçik xəyalpərəst, məsələn, onu cinsi cəhətdən cəlb etmiş bacısı ilə qohumluq əlaqəsini bu yolla aradan qaldırır.

Uşaq qəlbinin bu pozğunluğundan ürpərərək üz çevirən, hətta belə şeylərin mümkünlüyünü inkar etmək istəyən şəxsə xatırladılmalıdır ki, zahirdə bu qədər düşmənçilik dolu uydurmaların hamısı əslində o qədər də pis niyyətli deyil və yüngül bir maska altında uşağın valideynlərinə qarşı qalmış ilkin nəvazişini qoruyub saxlayır. Bu, yalnız görünüşdə xəyanətkarlıq və nankorluqdur; çünki bu roman fantaziyalarının ən çox yayılmışını, yəni hər iki valideynin və ya yalnız atanın daha əzəmətli şəxslərlə əvəz edilməsini təfərrüatlı nəzərdən keçirdikdə, bu yeni və nəcib valideynlərin, aşağı rütbəli real valideynlərə dair real xatirələrdən gələn cizgilərlə donadılmış olduğunu kəşf edirik; belə ki, uşaq əslində atanı aradan qaldırmır, onu yüksəldir. Bəli, real atanı daha əsilzadə biri ilə əvəz etmək istəyinin hamısı, uşağın itirilmiş xoşbəxt dövrə olan həsrətini ifadə edir; həmin dövrdə ona atası ən əsilzadə və ən güclü kişi, anası isə ən əziz və ən gözəl qadın kimi görünürdü. O, indi tanıdığı atasından uzaqlaşaraq, uşaqlıq illərində inandığı ataya qayıdır və fantaziya əslində bu xoşbəxt dövrün keçib getməsinə görə təəssüfün ifadəsidir. Beləliklə, uşaqlığın ən erkən illərinin həddindən artıq yüksək qiymətləndirilməsi bu fantaziyalarda yenidən öz tam hüququnu bərpa edir. Bu mövzuya maraqlı bir töhfə yuxuların öyrənilməsindən alınır. Yuxuların yozumu göstərir ki, hətta sonrakı illərdə də yuxularda imperator və ya imperatriça bu ali şəxslər ata və ananı ifadə edir⁴⁴. Beləliklə, valideynlərin uşaqlıq dövründəki həddindən artıq yüksək qiymətləndirilməsi normal yetkin adamın yuxusunda da qalmaqdadır.