«Mədəni» cinsi əxlaq və müasir sinirlilik

1908-ci ildə "Ana qoruma" jurnalının yeni seriyasının IV cildində "Cinsi problemlər" başlığı ilə dərc olundu, sonra "Nevrozlar nəzəriyyəsinə dair kiçik yazılar toplusu"nun İkinci seriyasında işıq üzü gördü. Əsər A. Stärcke tərəfindən holland dilinə (1914), Vırubov tərəfindən isə rus dilinə (Moskva, 1912) tərcümə edilərək nəşr olunmuşdur.

Yaxın vaxtlarda dərc etdirdiyi "Cinsi əxlaq" əsərində v. Ehrenfels "təbii" və "mədəni" cinsi əxlaqın fərqləndirilməsində dayanır. Təbii cinsi əxlaq, insan qəbiləsinin sağlamlığını və həyat qabiliyyətini davamlı olaraq qoruya bildiyi əxlaq kimi başa düşülməlidir; mədəni cinsi əxlaq isə insanları daha intensiv və məhsuldar mədəni işə təşviq edən əxlaqdır. Bu ziddiyyət, xalqın konstitusional və mədəni mülkiyyətinin müqayisəsi ilə ən yaxşı şəkildə izah olunur. Bu əhəmiyyətli fikir gedişinin daha da qiymətləndirilməsi üçün v. Ehrenfelsin öz əsərinə istinad edərək, yalnız öz töhfəmin əlaqələndirilməsi üçün lazım olan qədərini ondan çıxarmaq istəyirəm.

Ehtimal edilir ki, mədəni cinsi əxlaqın hökmranlığı altında fərdlərin sağlamlığı və həyat qabiliyyəti zədələnmələrə məruz qala bilər və nəhayət, fərdlərə yüklənən qurbanlar hesabına onların zədələnməsi elə bir həddə çatır ki, bu vasitə ilə mədəni son hədəf də təhlükə altına düşür. v. Ehrenfels, indiki qərb cəmiyyətinə hökm edən cinsi əxlaqın məsul olduğu bir sıra zərərləri həqiqətən göstərir və onun mədəniyyətin inkişafına yüksək uyğunluğunu tam qəbul etsə də, onu islahata ehtiyacı olan kimi pisləməyə gəlir. Bizə hökm edən mədəni cinsi əxlaq üçün xarakterik olan, qadın tələblərinin kişilərin cinsi həyatına köçürülməsi və nikah-monogam istisna olmaqla, hər hansı cinsi əlaqənin qadağan edilməsidir. Cinslərin təbii fərqliliyinə riayət etmək, əlbəttə, kişilərin əxlaqi pozuntularının daha az sərt cəzalandırılmasına və beləliklə, kişilər üçün faktiki olaraq ikiqat əxlaqın qəbul edilməsinə məcbur edir. Lakin bu ikiqat əxlaqa razılaşan cəmiyyət "həqiqət sevgisi, dürüstlük və humanizm"* sahəsində müəyyən, dar sərhədlərdən kənara çıxa bilməz, üzvlərini həqiqətin gizlədilməsinə, işləri gözəl göstərməyə, özünü aldatmağa və digərlərini aldatmağa yönəltməlidir. Mədəni cinsi əxlaq daha da zərərli təsir göstərir, çünki monogamiyanın uca tutulması ilə kişilərin seçilməsi amilini iflic edir; yalnız onun təsiri ilə konstitusiyanın yaxşılaşdırılması mümkündür, çünki mədəni xalqlarda həyati seçilmə humanizm və gigiyena səbəbindən minimuma endirilmişdir.²²

Mədəni cinsi əxlaqın üzərinə yüklənən zərərlər arasında həkim, burada ətraflı müzakirə edilməli olan bir zərərin çatışmadığını hiss edir. Mən onun vasitəsilə təşviq olunan müasir, yəni hazırkı cəmiyyətimizdə sürətlə yayılan sinirlilikdən danışıram. Bəzən sinirli xəstənin özü həkimin diqqətini xəstəliyin yaranmasında nəzərə alınmalı olan konstitusiya və mədəni tələblər arasındakı ziddiyyətə yönəldir və belə deyir: “Biz ailəmizdə hamımız sinir xəstəsi olduq, çünki mənşəyimizə görə ola biləcəyimizdən daha yaxşı olmaq istədik.” Həmçinin həkim tez-tez belə müşahidə ilə fikrə dalır ki, sadə və sağlam kənd şəraitindən gələn, xam, lakin güclü ailələrin törəmələri olan, böyük şəhərə fateh kimi gələn və uşaqlarını qısa müddət ərzində yüksək mədəni səviyyəyə qaldırmağa çalışan ataların nəslindən olanlar məhz sinirliliyə düçar olurlar. Ən əsası, sinir həkimlərinin özləri “artan sinirli hal”ın müasir mədəni həyatla əlaqəsini açıq şəkildə elan etmişlər. Onların bu asılılığın əsasını harada axtardıqları, görkəmli müşahidəçilərin bəzi ifadələrindən çıxarışlarla göstəriləcəkdir.²³

W. Erb: “Əvvəlcə verilən sual indi belədir: Sizə təqdim olunan sinirlilik səbəbləri müasir mövcudluğumuzda elə yüksək dərəcədə mövcuddurmu ki, onun əhəmiyyətli artımını izah etmək mümkün olsun — və müasir həyatımıza və onun quruluşuna sürətli nəzər salmaq göstərəcək ki, bu sual rahatlıqla təsdiqlənə bilər.”²⁴

“Artıq bir sıra ümumi faktlardan bu aydın görünür: Yeni dövrün fövqəladə nailiyyətləri, bütün sahələrdəki kəşflər və ixtiralar, artan rəqabətə qarşı tərəqqinin qorunması yalnız böyük əqli əməklə əldə edilmişdir və yalnız belə zəhmətlə qoruna bilər. Mövcudluq mübarizəsində fərdin qabiliyyətinə olan tələblər əhəmiyyətli dərəcədə artmışdır və o, yalnız bütün zehni qüvvələrini sərf etməklə onları ödəyə bilər; eyni zamanda fərdin ehtiyacları, həyatdan həzz almaq tələbləri bütün təbəqələrdə artmışdır, əvvəllər tamamilə toxunulmamış əhali təbəqələrinə misli görünməmiş lüks yayılmışdır; dinsizlik, narazılıq və hərislik geniş xalq kütlələri arasında artmışdır; həddindən artıq artan nəqliyyat, teleqraf və telefonun dünya miqyaslı naqil şəbəkələri vasitəsilə ticarət və dövriyyə şərtləri tamamilə dəyişib: hər şey tələskənlik və həyəcanla gedir, gecə səyahət üçün, gündüz iş üçün istifadə olunur, hətta “istirahət səyahətləri” belə sinir sistemi üçün əziyyətə çevrilir; böyük siyasi, sənaye, maliyyə böhranları həyəcanı əvvəllərdən daha geniş əhali dairələrinə daşıyır; siyasi həyatda iştirak ümumiləşib: siyasi, dini, sosial mübarizələr, partiya fəaliyyəti, seçki təbliğatları, həddindən artıq artan dərnəkçilik beyinləri qızışdırır, zehinləri daimi yeni səylərə məcbur edir və istirahət, yuxu və sükunət üçün vaxtı oğurlayır; böyük şəhərlərdə həyat daha mürəkkəb və daha narahat olub. Yorğun sinirlər istirahəti artan həyəcanlarda, güclü ədviyyatlı həzzlərdə axtarırlar, bununla daha da yorulmaq üçün; müasir ədəbiyyat əsasən bütün ehtirasları qızışdıran, şəhvaniliyi və zövqə düşkünlüyü, bütün etik prinsiplərə və bütün ideallara hörmətsizliyi təşviq edən ən narahat problemlərlə məşğuldur; o, patologik obrazları, psixopatik-cinsi, inqilabi və digər problemləri oxucunun zehni qarşısına çıxarır; qulağımız böyük dozalarda verilən, təkidli və küylü musiqi ilə həyəcanlanır və həddindən artıq qıcıqlanır, teatrlar həyəcanverici tamaşaları ilə bütün hissləri ələ keçirirlər; təsviri incəsənət də üstünlüklə iyrəndirici, çirkin və həyəcanvericiyə müraciət edir və həqiqətin təqdim etdiyi ən dəhşətli şeyləri belə iyrəndirici reallıqda gözümüzün qarşısına qoymaqdan çəkinmir.”

“Beləliklə, bu ümumi mənzərə artıq müasir mədəni inkişafımızda bir sıra təhlükələri göstərir; bəlkə də bəzi xüsusiyyətlərlə daha da tamamlana bilər!”

Binswanger: “Xüsusilə nevrasteniyanı tamamilə müasir xəstəlik adlandırıblar və Beard, bizə onun ilk aydın təsvirini borclu olduğumuz, yeni, xüsusilə Amerika torpağında yaranan sinir xəstəliyini kəşf etdiyinə inanırdı. Bu fərziyyə əlbəttə ki, səhv idi; lakin ilk dəfə amerikalı həkimin bu xəstəliyin özünəməxsus xüsusiyyətlərini zəngin təcrübə əsasında qavraya və qeyd edə bilməsi faktı, müasir həyatın, pul və mülk üçün nəzarətsiz tələskənliyin və qaçışın, nəqliyyat həyatının bütün zaman və məkan maneələrini illüziya halına gətirən texniki sahədəki nəhəng tərəqqinin bu xəstəliklə olan yaxın əlaqələrini xarakterizə edir.”

v. Krafft-Ebinq: “Saysız mədəni insanın həyat tərzində bu gün sinirliliyin fəlakətli şəkildə yayılmasını asanlıqla izah edən bir çox anti-higienik amillər var, çünki bu zərərli amillər əvvəlcə və əsasən beyinə təsir edir. Mədəni millətlərin siyasi və sosial, xüsusilə ticari, sənaye və kənd təsərrüfatı şəraitində son onilliklər ərzində elə dəyişikliklər baş verib ki, onlar peşəni, vətəndaş mövqeyini və mülkiyyəti kəskin şəkildə dəyişdirib, özü də sinir sisteminin hesabına — çünki o, artan sosial və iqtisadi tələblərə çox vaxt qeyri-kafi istirahət şəraitində gərginlik qüvvəsini daha çox sərf etməklə cavab verməli olur.²⁵

"Bu və buna bənzər çoxlu digər nəzəriyyələrə etirazım ondan irəli gəlmir ki, onlar səhvdir, əksinə, onlar sinir pozğunluqlarının təzahürlərinin detallarını izah etməkdə qeyri-kafi olduqlarını göstərirlər və etioloji təsirli amillərin ən əhəmiyyətlisini diqqətdən kənarda qoyurlar. "Sinirli" olmanın qeyri-müəyyən formalarını kənara qoysaq və sinir xəstəliyinin həqiqi formalarını nəzərə alsaq, mədəniyyətin zərərli təsiri əsasən mədəni xalqların (və ya təbəqələrin) cinsi həyatının onlarda hökm sürən "mədəni" cinsi əxlaq tərəfindən zərərli şəkildə boğulmasına endirilir.

Bu iddianın sübutunu mən bir sıra peşəkar işlərdə təqdim etməyə çalışmışam; onu burada təkrarlamaq mümkün deyil, lakin araşdırmalarımın ən vacib arqumentlərini burada da qeyd etmək istəyirəm.

Dəqiq kliniki müşahidə bizə sinir xəstəliyi vəziyyətlərini iki qrupa ayırmağa haqq verir: həqiqi nevrozlar və psixonevrozlar. Birinci qrupda pozğunluqlar (simptomlar), fiziki və ya ruhi funksiyalarda özünü göstərsələr də, toksik təbiətli görünür: onlar müəyyən sinir zəhərlərinin həddindən artıq miqdarda qəbul edilməsi və ya çatışmazlığı zamanı baş verən hadisələrə tamamilə bənzər davranırlar. Bu nevrozlar — əksər hallarda nevrasteniya kimi ümumiləşdirilir — irsi yüklənmənin köməyi olmadan, cinsi həyatın müəyyən zərərli təsirləri ilə yaradıla bilər və xəstəliyin forması bu zərərli amillərin növü ilə uyğun gəlir, belə ki, çox vaxt kliniki mənzərədən birbaşa xüsusi cinsi etiologiyaya nəticə çıxarmaq olar. Lakin sinir xəstəliyinin forması ilə müəlliflərin xəstəlik yaradan kimi ittiham etdikləri digər zərərli mədəni təsirlər arasında belə mütəmadi uyğunluq tamamilə müşahidə olunmur. Beləliklə, həqiqi nevrozların yaranmasında cinsi amili əsas kimi qəbul etmək olar.²⁶

Psixonevrozlarda irsi təsir daha əhəmiyyətlidir, səbəb isə daha az aydındır. Lakin psixoanaliz adlanan xüsusi bir araşdırma üsulu, bu xəstəliklərin (histeriya, məcburiyyət nevrozu və s.) simptomlarının psixogen olduğunu, şüursuz (sıxışdırılmış) təsəvvür komplekslərinin təsirindən asılı olduğunu görməyə imkan verdi. Eyni üsul bizə bu şüursuz kompleksləri də tanıtdı və onların, ümumi desək, cinsi məzmuna malik olduğunu göstərdi; onlar doyumu olmayan insanların cinsi ehtiyaclarından doğur və onlar üçün bir növ əvəzedici doyum təşkil edir. Beləliklə, cinsi həyata zərər verən, onun fəaliyyətini boğan, məqsədlərini yerdəyişdirən bütün amillərdə psixonevrozların da patogen amillərini görməliyik.

Toksik və psixogen nevrozlar arasında nəzəri fərqləndirmənin dəyəri, əlbəttə ki, sinirli şəxslərin əksəriyyətində hər iki mənşəli pozğunluqların müşahidə edilməsi faktı ilə zəifləmir.

Sinirliliyin etiologiyasını ilk növbədə cinsi həyata zərərli təsirlərdə axtarmağa hazır olanlar, sinirliliyin artması mövzusunu daha ümumi kontekstə yerləşdirməyə yönəlmiş aşağıdakı müzakirələri də izləmək istəyəcəklər.

Bizim mədəniyyətimiz ümumiyyətlə həvəslərin boğulması üzərində qurulub. Hər bir fərd öz mülkünün, hakimiyyətinin, şəxsiyyətinin təcavüzkar və intiqamçı meyllərinin bir hissəsini təslim etmişdir; bu töhfələrdən maddi və mənəvi nemətlərin ortaq mədəni mülkiyyəti yaranmışdır. Həyatın tələblərindən başqa, ehtimal ki, erotizmdən irəli gələn ailə hissləri fərdləri bu imtinaya sövq etmişdir. Bu imtina mədəniyyət inkişafı prosesində tədricən artmışdır; onun ayrı-ayrı mərhələləri din tərəfindən təsdiqlənmişdir; imtina edilən həvəs doyumu hissəsi tanrıya qurban edilmişdir; beləliklə qazanılan ortaq mülk “müqəddəs” elan edilmişdir. Əyilməz konstitusiyası sayəsində bu həvəs boğulmasında iştirak edə bilməyən şəxs, cəmiyyət qarşısında “cinayətkar”, “qanundan kənar” kimi çıxış edir, yalnız onun sosial mövqeyi və üstün qabiliyyətləri ona cəmiyyət daxilində böyük adam, “qəhrəman” kimi yerini tutmağa imkan verdiyi hallar istisnadır.

Cinsi həvəs — və ya daha düzgün desək: cinsi həvəslər, çünki analitik araşdırma göstərir ki, cinsi həvəs bir çox komponentlərdən, qismi həvəslərdən ibarətdir — insanda bəlkə də bir çox yüksək dərəcəli heyvanlardan daha güclü inkişaf etmişdir və hər halda daha davamlıdır, çünki o, heyvanlarda ona bağlı olan dövriliyi demək olar ki, tamamilə aradan qaldırmışdır. O, mədəniyyət işinə qeyri-adi dərəcədə böyük miqdarda enerji təmin edir və bu, onun hədəfini intensivliyi əhəmiyyətli dərəcədə azaltmadan dəyişə bilmə xüsusiyyətinə görədir. Bu qabiliyyətə, yəni ilkin cinsi hədəfi başqa, artıq cinsi olmayan, lakin psixi olaraq ona yaxın olan hədəflə əvəz etmə qabiliyyətinə sublimasiya qabiliyyəti deyilir. Mədəni dəyəri məhz bundan ibarət olan bu yerdəyişmə qabiliyyətinin əksinə olaraq, cinsi həvəsdə çox inadkar fiksasiya da müşahidə olunur, nəticədə o, istifadəyə yararsız olur və bəzən sözüm ona “anormallıqlara” çevrilir. Cinsi həvəsin ilkin gücü fərdlər arasında ehtimal ki, fərqli dərəcədə böyükdür; şübhəsiz ki, onun sublimasiyaya uyğun olan miqdarı dəyişkəndir. Biz təsəvvür edirik ki, əvvəlcə doğuşdan gələn quruluş tərəfindən müəyyən edilir ki, fərdin cinsi həvəsinin nə qədər hissəsi sublimasiya oluna və istifadə edilə bilən kimi özünü göstərəcək; əlavə olaraq, həyatın təsirləri və psixi aparatın intellektual təsirləri digər hissəni də sublimasiyaya gətirməyə nail olur. Bu yerdəyişmə prosesi, bizim maşınlarımızda istiliyin mexaniki işə çevrilməsi kimi, şübhəsiz ki, sonsuzluğa qədər davam etdirilə bilməz. Birbaşa cinsi doyumun müəyyən dərəcəsi, demək olar ki, bütün quruluşlar üçün zəruri görünür və bu fərdi dəyişən miqdardan məhrumiyyət, funksiya zərərvericiliyi və subyektiv xoşagəlməzlik xarakteri səbəbindən xəstəlik hesab etdiyimiz hadisələrlə cəzalandırılır.

İnsanın cinsi həvəsinin ilkin olaraq heç də çoxalma məqsədlərinə xidmət etmədiyini, əksinə, müəyyən həzz əldə etmə növlərini hədəf aldığını nəzərə alsaq, daha geniş perspektivlər açılır. O, insanın uşaqlığında belə ifadə olunur, burada həzz əldə etmə hədəfini yalnız cinsiyyət orqanlarında deyil, həm də bədənin digər hissələrində (erogen zonalar) əldə edir və buna görə də bu rahat obyektlərdən başqa obyektlərdən imtina edə bilər. Biz bu mərhələni avtoerotizm adlandırırıq və tərbiyəyə onun məhdudlaşdırılması vəzifəsini veririk, çünki bu mərhələdə qalmaq cinsi həvəsi sonradan idarəolunmaz və istifadəyə yararsız edərdi. Cinsi həvəsin inkişafı avtoerotizmdən obyekt sevgisinə və erogen zonaların avtonomiyasından çoxalma xidmətində olan cinsiyyət orqanlarının primatına tabeçiliyə doğru gedir. Bu inkişaf zamanı öz bədəni tərəfindən verilən cinsi oyanmanın bir hissəsi çoxalma funksiyası üçün yararsız olduğu üçün ləngidilir və əlverişli halda sublimasiyaya yönəldilir. Mədəniyyət işi üçün istifadə edilə bilən qüvvələr, beləliklə, böyük ölçüdə, sözdə “pervers” cinsi oyanma hissələrinin boğulması ilə əldə edilir.²⁷

Cinsi həvəsin bu inkişaf tarixinə istinadən üç mədəniyyət mərhələsini fərqləndirmək olar: Birincisi, cinsi həvəsin fəaliyyətinin çoxalma məqsədlərindən kənarda da sərbəst olduğu mərhələ; ikincisi, cinsi həvəsdə çoxalmaya xidmət edən hər şey istisna olmaqla, hər şeyin boğulduğu mərhələ; və üçüncüsü, yalnız qanuni çoxalmanın cinsi məqsəd kimi qəbul edildiyi mərhələ. Bu üçüncü mərhələyə bizim indiki "mədəni" cinsi əxlaqımız uyğun gəlir.

Bu mərhələlərdən ikincisini səviyyə kimi götürsək, əvvəlcə qeyd etmək lazımdır ki, bir sıra şəxslər quruluş səbəbləri ilə onun tələblərinə cavab vermir. Fərdlərin bütöv sıralarında cinsi həvəsin avtoerotizmdən obyekt sevgisinə, cinsiyyət orqanlarının birləşməsi məqsədi ilə olan qeyd olunan inkişafı düzgün və kifayət qədər köklü şəkildə baş verməmişdir və bu inkişaf pozuntularından normal, yəni mədəniyyətə kömək edən cinsəllikdən iki növ zərərli sapma yaranır ki, bunlar bir-birinə demək olar ki, müsbət və mənfi kimi davranır. Bunlar əvvəlcə — çox güclü və ləngidilə bilməyən cinsi həvəsi olan şəxslərdən başqa — perverzlərin müxtəlif növləridir, burada uşaqlıq dövründə müvəqqəti cinsi məqsədə fiksasiya çoxalma funksiyasının üstünlüyünü ləngidib və homoseksuallar və ya inversiyaya uğramışlar, burada hələ tam aydınlaşmayan şəkildə cinsi məqsəd əks cinsdən yayındırılıb. Bu iki növ inkişaf pozuntusunun zərərli təsiri gözləniləndən daha az olursa, bu yüngülləşmə birbaşa cinsi həvəsin mürəkkəb tərkibinə aid edilməlidir, çünki bu tərkib hətta həvəsin bir və ya bir neçə komponenti inkişafdan kənarlaşdırılsa belə, cinsi həyatın işlək son formalaşmasına imkan verir. İnversiyaya uğrayanların, homoseksualların konstitusiyası cinsi həvəsin mədəni sublimasiyasına xüsusi uyğunluğu ilə hətta tez-tez seçilir.

Perversiyaların və homoseksuallığın daha güclü və xüsusilə eksklüziv formalaşmaları onların daşıyıcılarını sosial olaraq işlək olmayan və bədbəxt edir, belə ki, ikinci mərhələnin mədəni tələblərinin insanlığın müəyyən bir hissəsi üçün əziyyət mənbəyi kimi tanınması lazımdır. Konstitusiyasına görə digərlərindən fərqlənən bu şəxslərin taleyi, onların mütləq güclü və ya daha zəif cinsi həvəsi ilə doğulmasından asılı olaraq müxtəlifdir. Sonuncu halda, ümumi zəif cinsi həvəsi olduqda, perverslər onları öz mədəniyyət mərhələsinin əxlaq tələbi ilə toqquşduracaq meyllərin tam boğulmasına nail olurlar. Lakin ideal baxımdan bu, onların nail olduğu yeganə nəticə olaraq qalır, çünki cinsi həvəslərinin bu boğulması üçün onlar əks halda mədəniyyət işinə sərf edəcəkləri qüvvələri sərf edirlər. Onlar bir növ daxildən ləngidilmiş və xaricdən iflic olunmuşdur. Onlar üçün, üçüncü mədəniyyət mərhələsində kişilərdən və qadınlardan tələb olunan abstinensiya haqqında sonra təkrarlayacağımız şey doğrudur.

Daha intensiv, lakin pervers cinsi həvəsi olduqda nəticənin iki halı mümkündür. Birinci, daha çox nəzərdən keçirilməyən hal, təsirə məruz qalanların pervers qalması və mədəniyyət səviyyəsindən sapmalarının nəticələrini daşımasıdır. İkinci hal çox daha maraqlıdır — o, tərbiyənin və sosial tələblərin təsiri altında pervers həvəslərin boğulmasına nail olunması, lakin əslində boğulma olmayan, daha çox boğulmanın uğursuzluğu adlandırıla bilən bir növ boğulma halından ibarətdir. Ləngimiş cinsi həvəslər əlbəttə ki, öz-özlüyündə ifadə olunmur: uğur bundadır — lakin onlar fərd üçün tamamilə eyni dərəcədə zərərli və onu cəmiyyət üçün eyni dərəcədə yararsız edən digər yollarla ifadə olunurlar boğulmuş həvəslərin dəyişməmiş doyumu kimi: prosesin uğursuzluğu bundadır, bu da uzunmüddətli perspektivdə uğuru sadəcə üstələyir. Həvəsin boğulması nəticəsində burada yaranan əvəzedici fenomenlər bizim sinirlilik, xüsusilə psixonevrozlar (əvvəldə baxın) kimi təsvir etdiyimiz şeyi təşkil edir. Nevrotiklər, müqavimət göstərən quruluş şəraitində mədəni tələblərin təsiri altında həvəslərinin yalnız görünən və getdikcə daha çox uğursuz olan boğulmasına nail olan və buna görə də mədəniyyət işlərindəki iştiraklarını böyük qüvvə sərfi ilə, daxili kasıblıq şəraitində davam etdirən və ya müvəqqəti olaraq xəstə kimi dayandıran insan sinfidir. Nevrozları isə mən perversiyaların "mənfi"si adlandırmışam, çünki onlarda pervers təhriklər psixikanın şüursuzundan sıxışdırıldıqdan sonra ifadə olunur, çünki onlar müsbət perverslərdəki eyni meylləri "sıxışdırılmış" vəziyyətdə ehtiva edir.

Təcrübə göstərir ki, insanların əksəriyyəti üçün konstitusiyalarının mədəni tələblərə tabe ola bilmədiyi bir hədd var. Konstitusiyalarının icazə verdiyindən daha yüksək olmaq istəyən hər kəs nevroza tutulur; onlar daha pis olmaq imkanı qalsaydı, daha rahat hiss edəcəkdi. Perversiya və nevrozun bir-birinə müsbət və mənfi kimi münasibətdə olduğu haqqında anlayış, çox vaxt eyni nəsildə aparılan müşahidələrlə qəti şəkildə təsdiqlənir. Çox vaxt bacı-qardaşlar arasında qardaş cinsi baxımdan pervers, qadın olaraq daha zəif cinsi həvəsə malik olan bacı isə nevrozlu olur; lakin onun simptomları, cinsi cəhətdən daha aktiv olan qardaşının perversiyalarını ifadə edən eyni meyilləri göstərir və buna uyğun olaraq, bir çox ailələrdə kişilər sağlam, lakin sosial cəhətdən arzuolunmaz dərəcədə əxlaqsız, qadınlar isə asil və həddindən artıq zərif, lakin — ağır sinirli olurlar.

Bu, açıq-aydın sosial ədalətsizliklərdən biridir: mədəni standart bütün insanlardan eyni cinsi həyat tərzini tələb edir; lakin bu tərz bəzilərinin quruluşuna görə asanlıqla mümkün olur, digərlərinə isə ən ağır psixi qurbanlar yükləyir. Əlbəttə, bu ədalətsizlik çox vaxt əxlaqi qaydalara riayət edilməməsi ilə puç edilir.

Biz indiyə qədərki nəzərlərimizdə, ikinci mədəniyyət mərhələsinə aid olan və bizim fərz etdiyimiz tələbi əsas götürmüşük; bu tələbə görə, hər bir sözüm ona pervers cinsi fəaliyyət qadağan edilmiş, əksinə, normal adlandırılan cinsi əlaqə isə sərbəst buraxılmışdır. Biz, cinsi azadlıq və məhdudiyyətin bu bölgüsündə belə, bir qrup fərdin sapqın kimi kənara itələndiyini, digər bir qrupun isə, konstitusional olaraq sapqın olmaları lazım ikən, sapqın olmamağa çalışdıqları üçün sinirliliyə sürükləndiyini aşkar etmişik. Artıq cinsi azadlığın daha da məhdudlaşdırılması və mədəni tələblərin üçüncü mərhələnin səviyyəsinə yüksəldilməsi, yəni qanuni nikah çərçivəsindən kənarda olan hər hansı digər cinsi fəaliyyətin qadağan edilməsi nəticəsində əldə ediləcək uğuru proqnozlaşdırmaq asandır. Güclülərin, açıq şəkildə mədəniyyət tələblərinə qarşı çıxanların sayı qeyri-adi dərəcədə artacaq, eləcə də zəiflərin sayı da artacaq; onlar mədəni təsirlərin təzyiqi və öz konstitusiyalarının müqaviməti arasındakı konflikt nəticəsində nevroz xəstəliyinə sığınacaqlar.

Qarşımıza burada yaranan üç suala cavab vermək məqsədini qoyaq: 1) mədəniyyət tələbinin üçüncü səviyyəsi fərdə hansı vəzifə qoyur; 2) icazə verilən qanuni cinsi doyum, digər imtinaların əvəzini ödəyə biləcək qədər qəbul edilə bilən kompensasiya təmin edə bilərmi; 3) bu imtinaların yaratdığı mümkün zərərlər, onun mədəni faydalanması ilə hansı nisbətdədir.

İlk sualın cavabı, çox vaxt müzakirə edilmiş və burada tam həll olunmayacaq olan cinsi abstinensiya məsələsinə toxunur. Üçüncü mədəniyyət mərhələmizin fərdlərdən tələb etdiyi şey, hər iki cins üçün nikaha qədər abstinensiya, qanuni nikaha girməyən bütün insanlar üçün isə ömür boyu abstinensiyadır. Bütün hakimiyyət orqanlarının xoşuna gələn, cinsi abstinensiyanın zərərli olmadığı və həyata keçirilməsinin çox da çətin olmadığı iddiası, çox vaxt həkimlər tərəfindən də müdafiə edilmişdir. Belə demək olar ki, cinsi həvəs kimi güclü bir təhrikin öhdəsindən gəlmək vəzifəsi, doyum yolundan başqa yolla, insanın bütün qüvvələrini səfərbər edə bilər. Sublimasiya yolu ilə, yəni cinsi həvəs qüvvələrini cinsi məqsəddən uzaqlaşdıraraq daha yüksək mədəni məqsədlərə yönəltməklə həyata keçirilən öhdəsindən gəlmə, azınlıq üçün mümkün olur və bu azınlıq üçün də yalnız müvəqqəti olur, alovlu gənclik dövründə ən çətin olur. Qalanların əksəriyyəti nevrotik olur və ya başqa cür zərər görür. Təcrübə göstərir ki, cəmiyyətimizi təşkil edən şəxslərin çoxluğu abstinensiya vəzifəsinin öhdəsindən konstitusional olaraq gələ bilmir. Daha yumşaq cinsi məhdudiyyətlərdə belə xəstələnəcək olanlar, bu günkü mədəni cinsi əxlaqımızın tələbləri altında daha tez və daha intensiv xəstələnirlər, çünki qüsurlu irsiyyət və inkişaf pozğunluqlarının normal cinsi həvəsin təhdidinə qarşı cinsi doyumdan daha yaxşı təminat yoxdur. Bir nəfər nevroza nə qədər meyllidirsə, əlçinməni bir o qədər pis dözür; yuxarıda qeyd olunan mənada normal inkişafdan yayınan qismi həvəslər, eyni zamanda bir o qədər də ləngidilməz olmuşdur. Lakin ikinci mədəniyyət mərhələsinin tələbləri altında sağlam qalacaq olanlar da indi böyük sayda nevroza sürüklənirlər. Çünki cinsi doyumun psixi dəyəri onun məhrum edilməsi ilə artır; toplanmış libido indi vita sexualis quruluşunda nadir hallarda çatışmayan zəif nöqtələrdən birini tapmaq və orada nevrotik əvəzedici doyuma, xəstəlik əlamətləri formasında nüfuz etmək üçün imkan qazanır. Sinirli xəstəliklərin şərtlərinə nüfuz etməyi bacaran hər kəs, cəmiyyətimizdə sinir xəstəliklərinin artımının cinsi məhdudiyyətin artmasından qaynaqlandığına tezliklə əmin olur.

Biz sonra, qanuni nikahda cinsi əlaqənin nikahdan əvvəlki məhdudiyyət üçün tam kompensasiya təklif edib-edə bilməyəcəyi sualına yaxınlaşırıq. Bu sualın mənfi cavablandırılması üçün material o qədər bol toplanır ki, bizə ən qısa ifadə məcburiyyət halına gəlir. Əvvəla onu xatırlayırıq ki, mədəni cinsi əxlaqımız nikahdakı cinsi əlaqəni də məhdudlaşdırır, çünki ailəli cütlərə adətən çox az sayda uşaq törətməklə kifayətlənmək məcburiyyətini qoyur. Bu ehtiyat nəticəsində nikahda yalnız bir neçə il ərzində doyurucu cinsi əlaqə olur, təbii ki, qadının sağlamlığı üçün gigiyenik səbəblərdən tələb olunan vaxtlar da çıxılmaqla. Bu üç, dörd və ya beş ildən sonra nikah, cinsi ehtiyacların ödənilməsini vəd etdiyi mənada uğursuz olur; çünki indiyə qədər mayalanmanın qarşısını almaq üçün mövcud olan bütün vasitələr cinsi zövqü zəiflədir, hər iki tərəfin incə həssaslığını pozur və ya birbaşa xəstəlik doğurur; cinsi əlaqənin nəticələrindən təşviş ilə əvvəlcə ailəli cütlərin bir-birinə qarşı fiziki nəvazişi, daha sonra isə adətən ilkin fırtınalı ehtirasın mirasını daşımaq üçün nəzərdə tutulmuş ruhi bağlılığı da yox olur. Əksər nikahların taleyi halına gələn bu ruhi məyusluq və fiziki məhrumiyyət şəraitində, hər iki tərəf nikahdan əvvəlki vəziyyətə qaytarılır, yalnız bir illüziya itirilmiş və cinsi həvəsi idarə etmək və yönəltmək mövzusunda yenidən öz möhkəmliyinə etibar etməyə məcbur qalır. Bu vəzifənin öhdəsindən daha yetkin yaşda kişinin nə dərəcədə gəldiyini araşdırmaq lazım deyil; təcrübə göstərir ki, o, artıq çox vaxt, ən sərt cinsi nizam tərəfindən belə, yalnız susqunluqla və istəksizliklə ona verilən cinsi azadlıq hissəsindən istifadə edir; cəmiyyətimizdə kişilər üçün qüvvədə olan ‘ikiqat’ cinsi əxlaq, qaydaları çıxaran cəmiyyətin özünün belə onların icra oluna biləcəyinə inanmadığının ən yaxşı etirafıdır. Lakin təcrübə göstərir ki, insanın cinsi maraqlarının əsl daşıyıcıları olan qadınlara həvəsin sublimasiyası qabiliyyəti yalnız az miqdarda verilmişdir, cinsi obyektin əvəzi olaraq körpə onlara kifayət etsə də, böyüyən uşaq kifayət etmir, deyirəm ki, qadınlar nikahın məyusluqları altında ağır və həyatı daima qaraldan nevrozlarla xəstələnirlər. Nikah bu günkü mədəni şəraitdə qadının sinir xəstəliklərinə qarşı panzəhr olmağı çoxdan dayandırmışdır; və biz həkimlər belə hallarda hələ də ona məsləhət versək də, əksinə, bir qızın nikaha ‘dözə’ bilməsi üçün olduqca sağlam olmalı olduğunu bilirik və kişi xəstələrimizə nikahdan əvvəl artıq sinirli olan qızla evlənməkdən kəskin şəkildə evlənməməyi qətiyyətlə məsləhət görürük. Evlilikdən qaynaqlanan sinirliliyə qarşı dərman, əslində, nikah sadiqliyinin pozulması olardı; qadın nə qədər ciddi tərbiyə alıbsa, mədəni tələblərə nə qədər ciddi tabe olubsa, bu çıxış yolundan o qədər çox qorxur və istəkləri ilə vəzifə hissi arasındakı münaqişədə yenə də sığınacaq axtarır — nevrozda. Onun fəzilətini xəstəlik qədər etibarlı qoruyan heç nə yoxdur. Mədəni insanın cinsi həvəsinin gənclik dövründə təsəlli kimi gözlədiyi nikah vəziyyəti, beləliklə, öz həyat dövrünün tələblərini qarşılaya bilməz; əvvəlki imtinanın əvəzini çıxa biləcəyi barədə söhbət belə gedə bilməz.

Mədəni cinsi əxlaqın bu zərərlərini qəbul edən belə, üçüncü sualımıza cavab verərkən iddia edə bilər ki, cinsi məhdudiyyətin bu dərəcədə aparılmasından əldə edilən mədəni qazanc, ağır formada yalnız azınlığa toxunan bu əziyyətləri, ehtimal ki, sadəcə üstələməklə qalmır. Burada qazanc və itkini düzgün müqayisə etmək qabiliyyətim olmadığını bəyan edirəm, lakin itkilər tərəfini qiymətləndirmək üçün daha çox şey gətirə bilərəm. Əvvəlcə toxunulan abstinensiya mövzusuna qayıdaraq, iddia etməliyəm ki, abstinensiya nevrozlardan başqa da zərərlər gətirir və bu nevrozlar adətən tam əhəmiyyətinə görə qiymətləndirilmir.

Tərbiyəmizin və mədəniyyətimizin hədəflədiyi cinsi inkişafın və cinsi fəaliyyətin təxirə salınması, əvvəlcə, əlbəttə, zərərsizdir; təhsilli təbəqələrin gənclərinə nə qədər gec yaşlarda müstəqil mövqe və qazanc əldə etməyə icazə verildiyini nəzərə alsaq, bu zərurətə çevrilir. Bununla belə, burada bütün mədəni institutlarımızın bir-biri ilə sıx əlaqəsi və onların bir hissəsini bütövlüyü nəzərə almadan dəyişdirmənin çətinliyi xatırladılır. Lakin iyirmi yaşdan çox uzadılan imtina gənc kişi üçün artıq təhlükəsiz deyil və sinirliliyə səbəb olmasa belə, başqa zərərlərə gətirib çıxarır. Güclü həvəslə mübarizənin və ruhi həyatda bütün etik və estetik qüvvələrin vurğulanmasının xarakteri "möhkəmləndirdiyi" deyilir və bu, bəzi xüsusi quruluşlu təbiətlər üçün doğrudur; həmçinin, müasir dövrümüzdə bu qədər açıq ifadə olunan fərdi xarakterlərin differensiasiyasının yalnız cinsi məhdudiyyət sayəsində mümkün olduğu da qəbul edilməlidir. Lakin halların çox böyük əksəriyyətində şəhvaniliyə qarşı mübarizə xarakterin mövcud enerjisini tükəndirir və bu, gənc kişinin cəmiyyətdə öz yerini və payını qazanmaq üçün bütün qüvvələrinə ehtiyac duyduğu bir dövrə təsadüf edir. Mümkün sublimasiya ilə zəruri cinsi fəaliyyət arasındakı nisbət, təbii ki, fərdlər üçün və hətta müxtəlif peşə növləri üçün çox dəyişir. Abstinensiyaya riayət edən sənətçi demək olar ki, mümkün deyil, abstinensiyaya riayət edən gənc alim isə əlbəttə, nadir deyil. İkincisi, çəkinmə sayəsində təhsili üçün sərbəst qüvvələr qazana bilər, birincinin isə bədii yaradıcılığı, ehtimal ki, cinsi təcrübəsi ilə güclü şəkildə stimullaşdırılacaq. Ümumiyyətlə, cinsi abstinensiyanın enerjili, müstəqil fəaliyyət adamlarını və ya orijinal düşünənləri, cəsur azadlıq mübarizlərini və islahatçıları yetişdirməyə kömək etdiyi təəssüratını almamışam; daha çox, güclü fərdlərin verdiyi təkanlara könülsüz tabe olmağa meylli olan, böyük kütləyə qarışan itaətkar, zəif xarakterli adamlar yetişir.

Cinsi həvəsin ümumiyyətlə özbaşına və itaətsiz davranması, abstinensiya cəhdlərinin nəticələrində də özünü göstərir. Mədəni tərbiyə, təxminən, yalnız nikaha qədər müvəqqəti boğulmasını hədəfləyir və sonra ondan istifadə etmək üçün sərbəst buraxmağı nəzərdə tutur. Lakin həvəsə qarşı ekstremal təsirlər yumşaltmalardan daha asan nəticə verir; boğulma çox vaxt həddindən artıq irəli gedib və cinsi həvəsin sərbəst buraxıldıqdan sonra daimi olaraq zədələnmiş görünməsi kimi arzuolunmaz nəticəyə səbəb olub. Buna görə də, gənc kişilər üçün gənclik dövründə tam abstinensiya həmişə nikah üçün ən yaxşı hazırlıq deyil. Qadınlar bunu sezinləyir və namizədləri arasında artıq başqa qadınlara qarşı kişi kimi özünü sübut etmiş olanları üstün tuturlar. Nikaha qədər ciddi abstinensiya tələbi ilə qadının mahiyyətində yaradılan zərərlər xüsusilə aydın görünür. Tərbiyə, qızın evlənməsinə qədər şəhvaniliyini boğma vəzifəsini açıq-aydın asan qəbul etmir, çünki ən kəskin vasitələrlə işləyir. O, yalnız cinsi əlaqəni qadağan etmir, qadın məsumluğunun qorunmasına yüksək mükafatlar təyin edir, həmçinin yetişən qadın fərdini vəsvəsədən uzaqlaşdırır, ona təyin edilmiş rolun bütün faktiki məsələləri haqqında cəhalət içində saxlayır və evliliyə gətirib çıxara bilməyən heç bir sevgi təhrikinə dözmür. Nəticə odur ki, qızlara valideyn avtoritetləri tərəfindən ani olaraq aşiq olmağa icazə verildikdə, onlar psixi bacarığı yerinə yetirə bilmirlər və öz hisslərinə əmin olmadan evliliyə gedirlər. Sevgi funksiyasının süni gecikdirilməsi nəticəsində, bütün istəklərini onlar üçün yığmış kişiyə yalnız məyusluq hazırlayırlar; ruhi hissləri ilə cinsi boğulmanı onlarda yaradan valideynlərin avtoritetinə hələ də bağlıdırlar və fiziki davranışlarında soyuq olduqlarını göstərirlər, bu da kişidə hər hansı yüksək səviyyəli cinsi zövqü əngəlləyir. Anestetik qadın tipinin mədəni tərbiyədən kənarda da rast gəlinib-gəlinmədiyini bilmirəm, lakin bunun ehtimalını yüksək hesab edirəm. Hər halda, bu tip tərbiyə ilə birbaşa yetişdirilir və bu qadınlar, həzz almadan hamilə qaldıqları üçün, çox vaxt ağrılarla doğum etməyə az istək göstərirlər. Beləliklə, evliliyə hazırlıq evliliyin öz məqsədlərini pozur; sonra qadında inkişaf gecikməsi aradan qalxdıqda və qadın mövcudluğunun zirvəsində tam sevgi qabiliyyəti oyandığında, onun əri ilə münasibəti artıq xarab olub; indiyə qədərki itaətkarlığına mükafat olaraq ona doymayan həsrət, xəyanət və ya nevroz arasında seçim qalır.

İnsanın cinsi davranışı çox vaxt dünyada digər bütün reaksiya tərzinə nümunə olur. Kişi kimi cinsi obyektini enerjili şəkildə fəth edən şəxsə, digər məqsədlərin təqibində də oxşar mərhəmətsiz enerjini etibar edirik. Əksinə, güclü cinsi həvəslərinin təmin edilməsindən müxtəlif səbəblərdən imtina edən şəxs, həyatın digər sahələrində də fəal davranmaqdansa, daha çox güzəştə gedən və təslim olmuş kimi davranacaq. Cinsi həyatın digər funksiyaların icrası üçün nümunəvi olması haqqında bu qaydanın xüsusi tətbiqini bütün qadın cinsində asanlıqla müşahidə etmək olar. Tərbiyə onlara, ən böyük bilmək həvəsi ilə gəldikləri cinsi problemlərlə intellektual məşğuliyyəti qadağan edir, bu bilmək həvəsinin qadına yaraşmadığını və günahkar təbiətin əlaməti olduğunu qınamaqla onları qorxudur. Beləliklə, onlar ümumiyyətlə düşünməkdən qorxudulur, bilik onlar üçün dəyərdən salınır. Düşünmə qadağası cinsi sahədən kənara çıxır, qismən qaçınılmaz əlaqələr nəticəsində, qismən avtomatik olaraq, kişilərdəki dini düşünmə qadağasına və yaxşı təbəələrdə sadiq düşünmə qadağasına çox bənzər şəkildə. İnanmıram ki, intellektual iş və cinsi fəaliyyət arasındakı biologik ziddiyyət, Möbiusun çoxlu etirazlara səbəb olan əsərində göstərdiyi kimi, qadının “fizioloji ağılsızlığını” izah edir. Əksinə, düşünürəm ki, bir çox qadının intellektual aşağılığının şübhəsiz faktı, cinsi boğulma üçün tələb olunan düşünmə ləngiməsinə aid edilməlidir.

Abstinensiya məsələsinə yanaşarkən, onun iki formasını – ümumiyyətlə hər hansı cinsi fəaliyyətdən imtina və qarşı cinslə cinsi əlaqədən imtina – kifayət qədər ciddi ayırmırıq. Uğurlu abstinensiyası ilə qürur duyan bir çox şəxs üçün bu, yalnız masturbasiya və erkən uşaqlıq autoerotik cinsi fəaliyyətləri ilə əlaqəli olan bənzər doyum vasitələri ilə mümkün olmuşdur. Lakin məhz bu əlaqəyə görə, cinsi doyum üçün bu əvəzedicilər heç də zərərsiz deyil; onlar cinsi həyatın infantil formalarına geri qayıtmasının şərt olduğu nevroz və psixozların çoxsaylı formalarına meyillilik yaradırlar. Masturbasiya da mədəni cinsi əxlaqın ideal tələblərinə heç cavab vermir və buna görə gəncləri tərbiyə idealı ilə eyni konfliktlərə sürükləyir ki, onlardan abstinensiya vasitəsilə qaçmaq istəyirdilər. O, bundan əlavə, bir neçə yolla şımartmaqla xarakterin xarab olmasına səbəb olur: birincisi, əhəmiyyətli məqsədləri enerjili güc sərf etməklə deyil, asan və rahat yollarla çatmağı öyrətməklə, yəni cinsi nümunəlik prinsipinə uyğun olaraq; ikincisi isə, doyumu müşayiət edən xəyallarda cinsi obyekti reallıqda asanlıqla tapılmayacaq bir üstünlük səviyyəsinə qaldırmaqla. Zəka sahibi bir yazıçı (Karl Kraus, Vyana "Fackel" jurnalında), vəziyyəti tərsinə çevirərək, həqiqəti sinizm ifadəsi ilə belə söyləyə bildi: Cinsi əlaqə onanizmin yalnız qeyri-kafi əvəzedicisidir!

Mədəni tələblərin sərtliyi və abstinensiya vəzifəsinin çətinliyi, müxtəlif cinslərin cinsi orqanlarının birləşməsindən yayınmanı abstinensiyanın nüvəsinə çevirmək və müəyyən mənada yarımçıq itaətə bərabər olan digər cinsi fəaliyyət növlərini təşviq etmək üçün birgə təsir göstərmişdir. Normal cinsi əlaqənin əxlaq tərəfindən — və yoluxma imkanlarına görə gigiyena tərəfindən də — belə amansız təqib edildiyi vaxtdan bəri, digər bədən hissələrinin cinsi orqanların rolunu oynadığı, hər iki cins arasında baş verən, belə adlandırılan pervers əlaqə növlərinin sosial əhəmiyyəti şübhəsiz ki, artmışdır. Lakin bu fəaliyyətlər sevgi münasibətlərindəki analoji həddən artıq hallar kimi zərərsiz qiymətləndirilə bilməz; onlar etika baxımından qınanılır, çünki iki insanın sevgi münasibətlərini ciddi bir məsələdən təhlükəsiz və ruhi iştirak olmadan asan bir oyun səviyyəsinə endirirlər. Normal cinsi həyatın çətinləşməsinin daha bir nəticəsi kimi homoseksual doyumun yayılması göstərilə bilər; artıq quruluşuna görə homoseksual olan və ya uşaqlıqda belə olanların hamısına, libido əsas axınının bağlanması səbəbindən yetkin yaşlarda homoseksual yan qolun geniş açıldığı çox sayda insan da əlavə olunur.

Abstinensiya tələbinin bütün bu qaçılmaz və qeyri-məqsədli nəticələri, mədəni cinsi əxlaqın niyyətinə görə cinsi meyllərin yeganə varisi olmalı olan nikahın hazırlığını kökündən xarab etməkdə ortaq bir nöqtədə birləşir. Masturbator və ya pervers cinsi təcrübə nəticəsində libidosunu doyumun normal vəziyyət və şərtlərindən başqasına yönəldən bütün kişilər, nikahda azalmış potensiya nümayiş etdirirlər. Eyni köməkliklər sayəsində bakirəliklərini qoruya bilmiş qadınlar da nikahda normal əlaqəyə qarşı anestetik (hissiz) görünür. Hər iki tərəfin aşağı düşmüş sevgi qabiliyyəti ilə başlayan nikah, digərlərinə nisbətən daha da sürətlə dağılma prosesinə uğrayır. Kişinin aşağı potensiyası nəticəsində qadın doyuma çatmır və tərbiyədən gətirdiyi frigidliyə (soyuqluğa) meyllilik güclü cinsi təcrübə ilə aşıla biləcək olsa belə, anestetik qalır. Belə bir cüt, kişinin zəifləmiş potensiyası uşaqdan qorunma vasitələrinin tətbiqini pis qəbul etdiyi üçün, sağlam bir cütə nisbətən uşaq doğumunun qarşısını almağı daha çətin hesab edir. Belə bir çarəsizlikdə, cinsi əlaqə bütün çətinliklərin mənbəyi kimi tezliklə tərk edilir və beləliklə, nikah həyatının əsası itirilir.

Mən bütün mütəxəssislərdən tələb edirəm ki, mən həddi aşmıram, əksinə, istənilən qədər tez-tez müşahidə edilə bilən, eyni dərəcədə pis vəziyyətləri təsvir etdiyimi təsdiqləsinlər. Mədəni cinsi əxlaqımız hakimiyyəti altında olan nikah cütlərinin kişilərində normal potensiyanın nə qədər nadir, qadınlarda isə frigidliyin nə qədər tez-tez rast gəlinməsi, nikahın hansı imtinalarla, çox vaxt hər iki tərəf üçün bağlı olması və bu qədər həsrətlə arzulanan xoşbəxtlik olan nikah həyatının nəyə məhdudlaşması, mövzudan xəbərsiz adam üçün həqiqətən inanılmazdır. Bu şəraitdə nəticənin sinirlilik olması ən ehtimallı olduğunu artıq izah etmişəm; lakin belə bir nikahın içində doğulan — yeganə və ya az sayda — uşaqlara necə təsir etdiyini də əlavə etmək istəyirəm. Burada irsi ötürülmə görünüşü yaranır ki, daha diqqətlə baxdıqda güclü uşaqlıq təəssüratlarının təsirinə həll olur. Kişisi tərəfindən təmin olunmayan nevrozlu qadın, sevgi ehtiyacını köçürdüyü uşağa qarşı ana olaraq həddindən artıq şefqətli və həddindən artıq təşvişli olur və onda cinsi erkən yetkinliyi oyadır. Valideynlər arasındakı pis anlaşma sonra uşağın hisslər həyatını qızışdırır, ona ən həssas yaşda sevgi, nifrət və qısqanclığı intensiv şəkildə hiss etdirir. Belə erkən oyadılmış cinsi həyatın heç bir fəaliyyətinə dözməyən sərt tərbiyə, boğucu qüvvəni təmin edir və bu yaşdakı bu konflikt, ömür boyu sinirliliyin yaranması üçün lazım olan hər şeyi ehtiva edir.

İndi əvvəlki iddiama qayıdıram ki, nevrozların qiymətləndirilməsində onların tam əhəmiyyəti çox vaxt nəzərə alınmır. Bununla mən yaxınların ehtiyatsızlıqla kənara atması və həkimlərin təmtəraqlı arxayınlandırmaları ilə ifadə olunan bu halların aşağı qiymətləndirilməsini nəzərdə tutmuram; guya bir neçə həftəlik soyuq su müalicəsi və ya bir neçə aylıq istirahət və bərpa vəziyyəti aradan qaldıra bilər. Bunlar yalnız tamamilə cahil həkimlərin və qeyri-həkimlərin fikirləridir, çox vaxt sadəcə sözlərdir, əziyyət çəkənə qısamüddətli təskinlik vermək üçün nəzərdə tutulmuşdur. Daha çox məlumdur ki, xroniki nevroz, hətta həyat qabiliyyətini tamamilə ləğv etməsə belə, fərd üçün ağır bir həyat yükü təşkil edir, təxminən vərəm və ya ürək qüsuru səviyyəsində. Əgər nevroz xəstəlikləri yalnız bir sıra nisbətən zəif fərdləri mədəniyyət işindən kənarlaşdırsaydı və digərlərinə yalnız subyektiv şikayətlər bahasına olsa da, iştirak etməyə imkan versəydi, buna dözmək olardı. Mən daha çox bu nöqtəyə diqqət çəkmək istəyirəm ki, nevroz, hansı miqyasda və kimdə olursa olsun, mədəniyyət məqsədini pozmağı bacarır və beləliklə, əslində, boğulmuş mədəniyyətə düşmən ruh qüvvələrinin işini yerinə yetirir; nəticədə cəmiyyət, öz geniş tələblərinə tabeçiliyi sinirliliyin artması ilə ödədiyi təqdirdə, qurbanlar hesabına qazanılmış bir qazanc deyil, heç bir qazanc əldə edə bilməz. Gəlin, məsələn, çox tez-tez rast gəlinən bir halı nəzərdən keçirək: əri ilə evlənmə şərtlərinə və ailə həyatındakı təcrübələrinə görə onu sevməyə əsas olmayan, lakin tərbiyə aldığı nikah idealına uyğun gəldiyi üçün ərinə mütləq sevgi bəsləmək istəyən bir qadın. O, həqiqəti ifadə etmək istəyən və idealına zidd olan bütün təhriklərini özündə boğacaq və sevgi dolu, nəzakətli və qayğıkeş bir həyat yoldaşı rolunu oynamaq üçün xüsusi səy göstərəcək. Bu özünü boğmanın nəticəsi nevroz xəstəliyi olacaq və bu nevroz qısa müddət ərzində sevmədiyi əridən qisas alacaq və ona həqiqi vəziyyətin etirafından yaranacaq qədər narazılıq və qayğı törədəcək. Bu nümunə nevrozun fəaliyyəti üçün tamamilə tipikdir. Birbaşa cinsi olmayan, lakin mədəniyyətə düşmən olan digər təhriklərin boğulmasından sonra da kompensasiyanın oxşar uğursuzluğu müşahidə olunur. Məsələn, kim sərtlik və qəddarlığa olan konstitusional meylin zorakı boğulması nəticəsində həddindən artıq yaxşı bir insana çevrilirsə, ona çox vaxt kompensasiya təhriklərinə uyğun hərəkət etmək üçün kifayət qədər enerji qalmır və ümumilikdə, boğulma olmadan əldə edə biləcəyindən daha az yaxşılıq edir. Bundan əlavə, bir xalqda cinsi fəaliyyətin məhdudlaşdırılması ilə ümumiyyətlə həyat təşvişi və ölüm təşvişinin artması, fərdlərin zövq alma qabiliyyətini pozması və hər hansı məqsədlər üçün ölümü qəbul etməyə hazır olmalarını ləğv etməsi, uşaq doğurmağa olan meyllərin azalması ilə nəticələnməsi və bu xalqı və ya insan qrupunu gələcəkdən kənarlaşdırması faktını da nəzərə alsaq, bizim "mədəni" cinsi əxlaqımızın bizə yüklədiyi qurbanlara dəyib-dəymədiyi sualını qaldırmaq olar; xüsusilə də, fərdi xoşbəxtlik doyumunu mədəni inkişafımızın məqsədləri arasında yerləşdirməmək üçün hedonizmdən kifayət qədər uzaqlaşmasaq. Şübhəsiz ki, islahat təklifləri ilə çıxış etmək həkimin işi deyil; lakin mən düşünürdüm ki, v. Ehrenfelsin bizim "mədəni" cinsi əxlaqımızın zərərli təsirləri haqqındakı təsvirini müasir sinirliliyin yayılmasında onun əhəmiyyətinə işarə edərək genişləndirərsəm, belə təkliflərin təcili olduğunu dəstəkləyə bilərəm.