Beş yaşlı bir oğlan uşağının fobiyasının təhlili

I. Giriş

Aşağıdakı səhifələrdə təqdim olunan çox gənc xəstənin xəstəlik və müalicə tarixi, əslində, mənim müşahidəmə aid deyil. Mən müalicənin ümumi planına rəhbərlik etmiş və hətta bir dəfə uşaqla şəxsən söhbətə müdaxilə etmişəm; lakin müalicənin özü uşağın atası tərəfindən həyata keçirilib, ona öz qeydlərini nəşr məqsədilə təqdim etdiyi üçün dərin təşəkkür borcluyam. Atanın xidməti daha da böyükdür; fikrimcə, uşağı belə etiraflara inandırmaq başqa bir şəxsə heç vaxt mümkün olmazdı; atanın 5 yaşlı oğlunun ifadələrini şərh etməyə imkan verən mütəxəssislik əvəzolunmaz idi, belə erkən yaşda psixoanalizin texniki çətinlikləri aşılmaz qalırdı. Yalnız bir şəxsdə ata və həkim avtoritetlərinin birləşməsi, eyni şəxsdə nəvazişli marağın elmi maraqla üst-üstə düşməsi, bu halda metodun əks halda uyğun olmadığı bir tətbiqinə imkan verib.

Bu müşahidənin xüsusi dəyəri aşağıdakılardadır: Yetkin bir nevroz xəstəsini psixoanalitik yolla müalicə edən həkim, psixi qurumların təbəqə-təbəqə üzə çıxarılması işi nəticəsində uşaq cinsəlliyi haqqında müəyyən fərziyyələrə gəlir və bu fərziyyələrin komponentlərində sonrakı həyatın bütün nevroz simptomlarının həvəs qüvvələrini tapdığını düşünür. Mən bu fərziyyələri 1905-ci ildə dərc etdiyim 'Cinsəllik nəzəriyyəsinə dair üç məqalə' əsərində izah etmişəm; bilirəm ki, onlar mövzudan uzaq olanlara nə qədər qəribə görünürsə, psixoanalitik üçün bir o qədər qaçılmazdır. Lakin psixoanalitik də həmin təməl müddəaların daha birbaşa, daha qısa yolla əldə edilmiş sübutu arzusunu etiraf edə bilər. Bizim yaşlılarda böyük əziyyətlə basdırıldıqları yerlərdən qazıb çıxardığımız, üstəlik bütün insanlarda konstitusional ortaq mülk olduğunu və nevrozda yalnız gücləndiyini və ya təhrif olunduğunu iddia etdiyimiz cinsi təhrikləri və arzu formalaşmalarını uşağın özü üzərində, həyatın canlılığı içərisində birbaşa öyrənmək mümkün deyilmi?

Belə bir məqsədlə mən illərlə şagirdlərimi və dostlarımı uşaqların adətən ustalıqla nəzərdən qaçırılan və ya qəsdən inkar edilən cinsi həyatı haqqında müşahidələr toplamağa həvəsləndirmişəm. Bu çağırış nəticəsində əlimə keçən materiallar arasında kiçik Hans haqqında davamlı məlumatlar tezliklə əsas yer tutdu. Hər ikisi mənim ən yaxın tərəfdarlarımdan olan valideynləri, ilk uşaqlarını yaxşı əxlaqın qorunması üçün mütləq zəruri olanlardan artıq məcburiyyət olmadan böyütməyə razılaşmışdılar və uşaq şən, yaxşı xasiyyətli və oyanıq bir oğlan kimi inkişaf etdiyi üçün, onu qorxutmadan böyütmək və özünü ifadə etməsinə imkan vermək cəhdi uğurla davam edirdi. İndi mən atanın kiçik Hans haqqında olan qeydlərini mənə çatdırıldığı kimi təqdim edirəm və təbii ki, uşaq otağının sadəliyi və dürüstlüyünü konvensional təhriflərlə pozmaq cəhdindən çəkinəcəyəm.

Hans haqqında ilk məlumatlar onun hələ tam üç yaşında olmadığı dövrə aiddir. O zaman o, müxtəlif sözlər və suallarla bədəninin 'Wiwimacher' adlandırmağa öyrəşdiyi hissəsinə xüsusi canlı maraq göstərirdi. Beləliklə, bir dəfə anasına sual verdi:

Hans: 'Ana, sənin də Wiwimacherin var?'

Ana: 'Əlbəttə. Niyə?'

Hans: 'Yalnız belə düşündüm.'

Eyni yaşda bir dəfə tövləyə girir və inəyin sağıldığını görür. 'Bax, Wiwimacherdən süd gəlir.'

Artıq bu ilk müşahidələr kiçik Hansın bizə göstərdiyi şeylərin çoxunun, hətta əksəriyyətinin uşağın cinsəllik inkişafı üçün tipik olacağı gözləntisini yaradır. Bir dəfə qeyd etmişəm⁴⁵ ki, qadın varlığında kişi cinsiyyət orqanını əmmə təsəvvürünə rast gəldikdə çox təəccüblənməyə ehtiyac yoxdur. Bu qəbuledilməz təhrikin çox zərərsiz bir mənşəyi var, çünki o, ananın sinəsindən əmməkdən irəli gəlir; bu zaman inəyin yelini – təbiətcə bir sinə, forması və yerləşməsinə görə bir penis – uyğun bir vasitəçi rolunu oynayır. Kiçik Hansın kəşfi mənim fərzimin son hissəsini təsdiqləyir.

Lakin onun «Wiwimacher»ə (penisə) olan marağı sadəcə nəzəri deyil; gözlənildiyi kimi, bu, onu cinsiyyət üzvünə toxunmağa da qıcıqlandırır. 3,5 yaşında anası tərəfindən, əli penisində olduğu halda yaxalanır. Anası hədələyir: «Əgər bunu etsən, Dr. A.-nı çağıraram, o da sənə «Wiwimacher»i kəsər. Onda nə ilə «wiwi» edəcəksən?»

Hans: «Popo ilə.»

O, hələ günah hissi olmadan cavab verir, lakin bu münasibətlə «kastrasiya kompleksi»ni əldə edir; nevrozlu xəstələrin analizlərində bu kompleksi çox vaxt nəticə yolu ilə üzə çıxarmaq məcburiyyətində qalırıq, halbuki onlar hamısı onun tanınmasına şiddətlə qarşı çıxırlar. Uşaq hekayəsinin bu elementinin əhəmiyyəti haqqında çox vacib şeylər demək olar. «Kastrasiya kompleksi» mifdə (və yalnız yunan mifində deyil) nəzərəçarpacaq izlər qoyub; mən onun roluna «Yuxuların yozumu»ndakı bir yerdə (ikinci nəşrin 385-ci səhifəsi, 7. nəşr. 456-cı səhifə) və başqa yerlərdə toxunmuşam⁴⁶.

Təxminən eyni yaşda (3,5 yaş) o, Şönbrunndakı aslan qəfəsi qarşısında həyəcanla belə deyir: «Mən aslanın «Wiwimacher»ini gördüm.»

Heyvanlar mif və nağıllarda sahib olduqları əhəmiyyətin bir hissəsini, kiçik, bilmək həvəsi olan insan balasına cinsiyyət orqanlarını və cinsi funksiyalarını göstərməkdəki açıqlığa borcludurlar. Hansın cinsi marağı şübhə doğurmur, lakin bu maraq onu həm də tədqiqatçı edir və ona düzgün konseptual biliklər qazanmağa imkan verir.

O, 3¾ yaşında, stansiyada lokomotivdən su buraxıldığını görür. "Bax, lokomotiv wiwi edir. Bəs onun Wiwimacheri haradadır?"

Bir müddət sonra fikrə dalaraq əlavə edir: "İtin və atın Wiwimacheri var; masanın və stulun yoxdur." Beləliklə, o, canlı ilə cansızı ayırd etmək üçün əsas bir xüsusiyyət qazanmışdır.

Bilmək həvəsi və cinsi maraq bir-birindən ayrılmaz görünür. Hansın marağı xüsusilə valideynlərinə yönəlmişdir.

Hans, 3¾ yaş: "Ata, sənin də Wiwimacherin var?"

Ata: "Bəli, əlbəttə."

Hans: "Amma mən heç vaxt görməmişəm, sən soyunduğunda belə."

Bir dəfə də o, anasının yatmazdan əvvəl soyunmasını diqqətlə izləyir. Ana soruşur: "Niyə belə baxırsan?"

Hans: "Yalnız baxıram ki, sənin də Wiwimacherin var?"

Ana: "Əlbəttə. Bunu bilmirdinmi?"

Hans: "Xeyr, mən düşünürdüm ki, sən böyük olduğuna görə, atınki kimi Wiwimacherin var."

Gəlin kiçik Hansın bu gözləntisini yaddaşımızda saxlayaq; o, sonradan əhəmiyyət kəsb edəcək.

Hansın həyatındakı böyük hadisə, onun dəqiq 3½ yaşında olduğu zaman (1903-cü il aprel - 1906-cı il oktyabr) kiçik bacısı Hannanın doğulmasıdır. Bu münasibətlə onun davranışı ata tərəfindən dərhal qeyd olunmuşdur:

Səhər saat 5-də, doğum ağrıları başlayanda, Hansın çarpayısı yan otağa aparılır; burada o, saat 7-də oyanır və doğum edən ananın iniltisini eşidir, sonra soruşur: "Ana niyə öskürür?" – Bir fasilədən sonra: "Bu gün əlbəttə Leylək gəlir." Təbii ki, son günlərdə ona çox dəfə deyilmişdir ki, Leylək qız və ya oğlan uşağı gətirəcək və o, bu qeyri-adi iniltini Leyləyin gəlişi ilə düzgün əlaqələndirir. Sonradan o, mətbəxə aparılır; dəhlizdə həkimin çantasını görür və soruşur: "Bu nədir?", ona cavab verirlər: "Bir çanta." O, sonra inamlı şəkildə deyir: "Bu gün Leylək gəlir." Doğumdan sonra ebe mətbəxə gəlir və Hans onun çay qaynatmağı əmr etdiyini eşidir, o da deyir: "Aha, ana öskürdüyünə görə ona çay verilir." Sonra otağa çağırılır, lakin anaya deyil, hələ də otaqda duran qanlı su dolu qablara baxır və qan dolu leğənə işarə edərək təəccüblə qeyd edir: "Amma mənim Wiwimacherimdən qan gəlmir." Onun bütün söylədikləri, vəziyyətin qeyri-adi olduğunu Leyləyin gəlişi ilə əlaqələndirdiyini göstərir. O, gördüyü hər şeyə qarşı çox şübhəli və gərgin bir ifadə ilə baxır və şübhəsiz ki, Leyləyə qarşı ilk şübhə onda möhkəmlənmişdir. Hans yeni gələnə çox qısqanclıq edir və əgər kimsə onu tərifləsə, gözəl tapsa və s., dərhal istehza ilə deyir: "Amma onun hələ dişləri yoxdur⁴⁷." Çünki onu ilk dəfə görəndə, onun danışa bilməməsinə çox təəccüblənmiş və dişləri olmadığı üçün danışa bilmədiyini düşünmüşdür. İlk günlərdə o, təbii ki, çox geri qoyulur və qəflətən anjinadan xəstələnir. Qızma zamanı onun belə dediyi eşidilir: "Amma mən bacı istəmirəm!" Təxminən yarım ildən sonra qısqanclıq üstələnilir və o, həm nəvazişli, həm də üstünlüyünü bilən bir qardaş olur⁴⁸. Bir az sonra Hans, bir həftəlik bacısının yuyulmasını izləyir. O, qeyd edir: "Amma onun Wiwimacheri hələ kiçikdir" və təsəlli verirmiş kimi əlavə edir: "O böyüyəndə, o da böyüyəcək⁴⁹." Eyni yaşda, 3¾ yaşında, Hans ilk yuxu hekayəsini təqdim edir. "Bu gün, yatdığım zaman, düşündüm ki, mən Gmundendə Maridl iləyəm." Maridl, ev sahibinin 13 yaşlı qızıdır, tez-tez onunla oynayırdı.

Ata ananın yuxusunu onun hüzurunda danışarkən, Hans düzəldərək deyir: 'Maridl ilə deyil, tamamilə tək Maridl ilə.'

Bununla bağlı qeyd edilməlidir:

Hans 1906-cı ilin yayında Gmundendə idi, burada gündüz ev sahibinin uşaqları ilə vaxt keçirirdi. Gmundendən yola düşəndə, onun vidalaşmanın və şəhərə köçmənin çətin olacağına inanırdıq. Təəccüblü şəkildə, belə olmadı. O, açıq-aydın dəyişiklikdən məmnun idi və bir neçə həftə boyu Gmunden haqqında çox az danışdı. Həftələr keçdikdən sonra, Gmundendə keçirilən vaxta aid canlı rəngli xatirələr onda daha tez-tez canlanmağa başladı. Təxminən 4 həftədir o, bu xatirələri fantaziyalara çevirir. O, Berta, Olqa və Fritsl adlı uşaqlarla oynadığını xəyal edir, onlarla sanki orada imişlər kimi danışır və saatlarla bu şəkildə söhbət etməyə qadirdir. İndi, bir bacısı olduğu və açıq-aşkar uşaq sahibi olma məsələsinin onu maraqlandırdığı bir vaxtda, Bertanı və Olqanı yalnız 'öz uşaqları' adlandırır və bir dəfə əlavə edir: 'Leylək mənim uşaqlarımı, Bertanı və Olqanı da gətirib.' Gmundendən 6 aylıq uzaq qaldıqdan sonra görülən bu yuxu, açıq-aşkar Gmundenə getmək istəyinin ifadəsi kimi başa düşülməlidir.

Ata tərəfindən bu qədər; mən əvvəlcədən qeyd edirəm ki, Hans leyləyin gətirdiyi iddia edilən öz uşaqları haqqındakı son ifadəsi ilə, içində gizlənən bir şübhəyə açıq şəkildə etiraz edir. Ata, xoşbəxtlikdən, sonradan gözlənilməz bir dəyər kəsb edəcək çoxlu şeylər qeyd edib.

Son zamanlarda Şönbrunna daha çox gedən Hansa bir zürafə çəkirəm. Mənə deyir: 'Bəs Wiwimacheri də çək.' Mən də cavab verirəm: 'Onu özün çək.' Bundan sonra zürafənin şəklinə aşağıdakı xətti (rəsm əlavə olunub) əlavə edir, əvvəlcə qısa çəkir, sonra bir hissə daha əlavə edərək qeyd edir: 'Wiwimacher daha uzundur.' Hansla sidik edən bir atın yanından keçirik. Deyir: 'Atın Wiwimacheri mənimki kimi aşağıdadır.' 3 aylıq bacısının yuyulduğunu görür və təəssüflə deyir: 'Onun çox, çox kiçik bir Wiwimacheri var.' Oynamaq üçün bir kukla alır və onu soyundurur. Onu diqqətlə nəzərdən keçirir və deyir: 'Amma onun çox kiçik bir Wiwimacheri var.'

Artıq bilirik ki, bu düsturla ona kəşfini (bax. S. 16) qorumaq mümkün olub.

Hər bir tədqiqatçı vaxtaşırı səhvə düşmək təhlükəsi altındadır. Əgər o, növbəti nümunədəki Hans kimi, tək başına səhv etməsə və bəhanə olaraq dil istifadəsinə istinad edə bilsə, bu bir təsəlli qalır. Belə ki, şəkilli kitabında bir meymun görür və yuxarıya doğru burulmuş quyruğuna işarə edir: 'Bax Ata, Wiwimacher.'

Wiwimacherə olan marağı ilə çox xüsusi bir oyun uydurub.

Giriş otağında tualet və qaranlıq taxta bir otaq var. Bir müddətdir ki, Hans taxta otağa gedir və deyir: 'Mən öz tualetimə gedirəm.' Bir dəfə qaranlıq otaqda nə etdiyini görmək üçün içəri baxıram. O, özünü göstərir və deyir: 'Mən Wiwi edirəm.' Yəni: o, tualet 'oyun' edir. Oyun xarakteri yalnız Wiwi etməyi təqlid etdiyindən və həqiqətən etmədiyindən deyil, həm də əslində daha asan olacaq halda tualetə getməyib, əvəzində 'öz tualeti' adlandırdığı taxta otağı üstün tutmasından da aydın olur.

Hansa haqsızlıq edərik, əgər cinsi həyatının yalnız avtoerotik cəhətlərini izləsək. Atası, digər uşaqlarla olan sevgi münasibətləri haqqında geniş müşahidələr təqdim edir, bunlardan böyüklərdəki kimi bir 'obyekt seçimi' ortaya çıxır. Əlbəttə, həmçinin çox diqqətəlayiq bir dəyişkənlik və poliqam meyllilik.

Qışda (3¾ yaş) Hansı buz meydanına aparıram və onu həmkarım N.-nin təxminən 10 yaşlı iki qız uşağı ilə tanış edirəm. Hans onların yanına oturur, onlar isə yetkin yaşlarının hissi ilə bu uşağa bir qədər təhqiramiz baxırlar, Hans isə onlara hörmətlə baxır, bu da onlarda böyük bir təəssürat yaratmır. Hans yenə də onlardan yalnız "mənim qızlarım" kimi danışır. Hansın 5 yaşlı əmisi oğlu, indi 4 yaşlı olan Hansa qonaq gəlir. Hans onu daima qucaqlayır və belə nəvazişli bir qucaqlama zamanı bir dəfə deyir: «Səni çox sevirəm.»

Bu, Hansda qarşılaşacağımız homoseksuallığın ilk, lakin son xüsusiyyəti deyil. Kiçik Hansımız həqiqətən bütün pisliklərin timsalıdır!

Biz yeni mənzilə köçdük. (Hans 4 yaşındadır.) Mətbəxdən qapı bir xalça döyülən balkona açılır, oradan qarşıdakı həyət mənzilinə baxmaq olar. Hans burada təxminən 7-8 yaşlı bir qız uşağını kəşf etdi. O, onu seyr etmək üçün xalça döyülən balkona aparan pilləyə oturur və saatlarla orada qalır. Xüsusilə günortadan sonra saat 4-də, qız məktəbdən gələndə, onu otaqda saxlamaq mümkün deyil və o, müşahidə mövqeyini tutmaqdan əl çəkmir. Bir dəfə, qız həmişəki saatda pəncərədə görünməyəndə, Hans çox narahat olur və ev sakinlərini suallarla incidir: «Qız nə vaxt gəlir? Qız haradadır?» və s. O, sonra görünəndə, Hans çox xoşbəxt olur və nəzərini qarşıdakı mənzildən ayırmır. Bu «məsafədən sevginin»⁵⁰ şiddəti, Hansın nə yoldaşının, nə də oyun yoldaşının olmaması ilə izah olunur. Uşağın normal inkişafı üçün digər uşaqlarla kifayət qədər ünsiyyət lazımdır. Bu, biz qısa müddət sonra (4,5 yaş) yay istirahəti üçün Gmundenə köçəndə Hansa nəsib olur. Evimizdə onun oyun yoldaşları ev sahibinin uşaqlarıdır: Fransl (təxminən 12 yaş), Fritsl (8 yaş), Olqa (7 yaş), Berta (5 yaş) və əlavə olaraq qonşu uşaqlar: Anna (10 yaş) və adlarını artıq xatırlamadığım 9 və 7 yaşlı iki qız uşağı. Onun sevimlisi Fritsldir, onu tez-tez qucaqlayır və sevgisindən əmin edir. Bir dəfə ondan soruşulur: «Qızlardan hansını ən çox sevirsən?» O, cavab verir: «Fritzli.» Eyni zamanda qızlara qarşı çox aqressiv, kişisayağı, fəth edici davranır, onları qucaqlayır və öpür, xüsusilə Berta buna razı qalır. Berta bir axşam otaqdan çıxanda, onu qucaqlayır və ən nəvazişli tonda deyir: «Berta, sən çox mehribansan», bu isə onu digərlərini də öpməyə və sevgisindən əmin etməyə mane olmur. Təxminən 14 yaşlı Maridl, ev sahibinin qızı və onunla oynayan, onu da sevir və bir axşam yatağa aparılarkən deyir: «Maridl mənim yanımda yatmalıdır.» «Bu mümkün deyil» cavabına o, deyir: «Onda Mamminin və ya Vattinin yanında yatsın.» Ona cavab verilir: «Bu da mümkün deyil, Maridl valideynlərinin yanında yatmalıdır» və sonra belə bir dialoq yaranır: Hans: «Onda mən aşağıya Maridlin yanına yatmağa gedirəm.» Ana: «Sən həqiqətən Mammindən ayrılıb aşağıda yatmaq istəyirsən?» Hans: «Yox, səhər qəhvə içmək və tualetə getmək üçün yenidən yuxarı gələcəm.» Ana: «Əgər həqiqətən Vattidən və Mammindən getmək istəyirsənsə, paltarını və şalvarını götür və – əlvida!» Hans həqiqətən paltarlarını götürür və Maridlin yanına yatmağa getmək üçün pilləkənə doğru gedir, təbii ki, geri gətirilir.

(«Maridl bizim yanımızda yatmalıdır» istəyinin arxasında, təbii ki, başqa bir istək durur: Onunla birlikdə olmağı bu qədər xoşladığı Maridl bizim ev icmasına qəbul edilməlidir. Şübhəsiz ki, ata və ananın Hansı, çox tez-tez olmasa da, öz yataqlarına götürmələri, bu birgə yatma zamanı onda erotik hisslər oyatmışdır və Maridlin yanında yatmaq istəyinin də erotik mənası var. Ata və ya ananın yatağında uzanmaq, Hans üçün və bütün uşaqlar üçün erotik təhriklərin mənbəyidir.)

Kiçik Hansımız, homoseksual meyillərinə baxmayaraq, ananın çağırışına qarşı həqiqi kişi kimi davranmışdır.

Aşağıdakı halda da Hans Mammiyə deyib: «Sən, mən bir dəfə qız ilə yatmaq istərdim.» Bu hal bizə çoxlu söhbət imkanı verir, çünki Hans burada həqiqətən aşiq olan böyüklər kimi davranır. Bizim nahar etdiyimiz qonaq evinə bir neçə gündür təxminən 8 yaşlı gözəl bir qız gəlir, Hans isə təbii ki, dərhal ona aşiq olur. O, özünü ona tərəf süzmək üçün davamlı olaraq öz kreslosunda fırlanır, yeməyini bitirdikdən sonra onun yaxınlığında dayanır və onunla naz-qəmzə etmək istəyir, lakin onu müşahidə etdikləri zaman qızarır. Onun baxışı qız tərəfindən cavablandırılırsa, dərhal utancaqcasına əks tərəfə baxır. Onun davranışı, təbii ki, bütün qonaq evi müştəriləri üçün böyük bir əyləncədir. Hər gün, onu qonaq evinə apardıqları zaman soruşur: "Sən fikirləşirsən ki, qız bu gün orada olacaq?" Nəhayət gəldikdə, eyni vəziyyətdə olan böyüklər kimi tamamilə qızarır. Bir dəfə xoşbəxtlikdən mənə gəlir və qulağıma pıçıldayır: "Bax, mən artıq bilirəm ki, qız harada yaşayır. Orada və orada mən gördüm ki, o, pilləkənlərdən yuxarı qalxdı." Evdəki qızlara qarşı aqressiv davranarkən, burada platonik şəkildə həsrət çəkən bir pərəstişkar olur. Bu, bəlkə də evdəki qızların kənd uşaqları olması, lakin bu qızın mədəni bir xanım olması ilə əlaqədardır. Bir dəfə onunla yatmaq istədiyini deməsi artıq qeyd edilmişdir. Hansı, qıza olan sevgisinin onu saldığı indiki ruhi gərginlikdə buraxmaq istəmədiyim üçün, onun qızla tanışlığını təşkil etdim və qızı, Hans gündüz yuxusunu bitirdikdən sonra ona bağçaya gəlməyə dəvət etdim. Hans, qızın yanına gələcəyi gözləntisindən o qədər həyəcanlanır ki, ilk dəfə gündüz yuxusuna getmir, əvəzinə yataqda narahat şəkildə bir o tərəfə, bir bu tərəfə çevrilir. Ana ondan soruşur: "Niyə yatmırsan? Bəlkə də qızı düşünürsən?", buna cavab olaraq o, xoşbəxtliklə "bəli" deyir. O, qonaq evindən evə qayıtdıqda da evdəkilərin hamısına danışmışdı: "Bax, bu gün mənim qızım yanıma gəlir", və 14 yaşlı Maridl bildirir ki, o, davamlı olaraq ondan soruşmuşdur: "Sən fikirləşirsən ki, o, mənimlə yaxın olacaq? Sən fikirləşirsən ki, mən onu öpəndə o, mənə öpücək verəcək?" və s. Gündüz yağış yağdı və buna görə də ziyarət baş tutmadı, bundan sonra Hans Berta və Olqa ilə özünü təsəlli etdi.

Yay istirahəti dövründən olan digər müşahidələr güman etməyə əsas verir ki, kiçik uşaqda hər cür yeni şeylər hazırlanır. Hans, 4¼ yaş.

Bu gün səhər Hans, anası tərəfindən hər gün olduğu kimi çimdirilir, çimdirildikdən sonra qurudulur və pudralanır. Ana, ona toxunmamaq üçün ehtiyatla onun penisini pudralayarkən, Hans deyir: "Niyə barmağını vermirsən?" Ana: "Çünki bu, donuzluqdur." Hans: "Bu nədir? İyrənc bir şey? Niyə?" Ana: "Çünki bu, qeyri-ədəblidir." Hans (gülərək): "Amma gülməlidir!"⁵¹ Hansın təxminən eyni vaxtda gördüyü bir yuxu, anasına qarşı göstərdiyi cəsarətlə çox nəzərəçarpan şəkildə ziddiyyət təşkil edir. Bu, uşağın təhriflə tanınmaz hala gəlmiş ilk yuxusudur. Atanın kəskin zəkası sayəsində ondan həllini əldə etməyə nail olmaq mümkün oldu.

Hans, 4¼ yaşında. Yuxu. Bu gün səhər Hans oyandı və danışdı: "Bax, bu gecə mən belə düşünürdüm: Biri deyir: Kim mənə gəlmək istəyir? Sonra biri deyir: Mən. Sonra o, ona Wiwi etdirməlidir." Digər suallar aydın etdi ki, bu yuxuda heç bir vizual element yoxdur, o, tamamilə eşitmə tipinə aiddir. Hans bir neçə gündür ev sahibinin uşaqları, o cümlədən dostları Olqa (7 yaş) və Berta (5 yaş) ilə məclis oyunları, hətta girov çıxarma oyunu oynayır. (A.: Əlimdəki girov kimə məxsusdur? B.: Mənə. Sonra B.-nın nə etməli olduğu müəyyən edilir.) Bu girov oyununa yuxu uyğun gəlir, yalnız Hans arzulayır ki, girovu çəkən şəxs adətən öpüşmə və ya şilləyə məhkum edilməsin, əksinə Wiwi etməyə, və ya daha doğrusu: biri ona Wiwi etdirməlidir. Mən yuxunu bir daha danışdırıram; o, eyni sözlərlə danışır, yalnız "sonra biri deyir" əvəzinə "sonra o deyir" ifadəsini işlədir. Bu "o" açıq-aydın Berta və ya Olqadır, onlarla o, oyun oynamışdır. Beləliklə, yuxunun tərcüməsi belədir: Mən qızlarla girov çıxarma oyunu oynayırıq. Mən soruşuram: Kim mənə gəlmək istəyir? O (Berta və ya Olqa) cavab verir: Mən. Sonra o, mənə Wiwi etdirməlidir. (Sidik etməyə kömək etmək, bu isə Hansa açıq-aydın xoş gəlir.) Aydındır ki, Wiwi etdirmə prosesi, uşağın şalvarının açılıb penisinin çıxarıldığı hal, Hans üçün həzz mənbəyidir. Gəzintilərdə adətən bu köməyi uşağa ata göstərir, bu da atasına homoseksual meylin fiksasiyasına səbəb olur. İki gün əvvəl, məlumat verildiyi kimi, o, anasını genital nahiyəni yuyarkən və pudralayarkən soruşmuşdu: "Niyə barmağını vermirsən?" Dünən, Hansı kənara apardıqda, o, mənə ilk dəfə dedi ki, onu evin arxasına aparam, ki, heç kim baxmasın, və əlavə etdi: "Keçən il, mən Wiwi edəndə, Berta və Olqa mənə baxırdılar." Məncə, bu o deməkdir ki, keçən il qızların ona baxması xoş gəlirdi, indi isə artıq gəlmir. Ekshibisionizm həzzi indi sıxışdırılmaya məruz qalır. Berta və Olqanın ona Wiwi edərkən baxması (və ya ona Wiwi etdirməsi) arzusunun indi həyatda sıxışdırılması, onun yuxuda görünməsinin izahıdır, burada o, girov oyunu vasitəsilə gözəl bir örtük yaratmışdır. – O vaxtdan bəri mən təkrar-təkrar müşahidə etmişəm ki, o, Wiwi edərkən görülmək istəmir.

Bununla bağlı yalnız qeyd edirəm ki, bu yuxu da mənim Yuxuların yozumu kitabımda (s. 283 və davamı, 7. nəşr) verdiyim qaydaya tabe olur: Yuxuda işlədilən sözlər, əvvəlki günlərdə eşidilmiş və ya özü tərəfindən söylənilmiş söhbətlərdən gəlir.

Vyanaya qayıtdıqdan qısa müddət sonra ata daha bir müşahidəni qeyd etdi:

Hans (4½ yaşında) kiçik bacısının yuyulmasına yenidən baxır və gülməyə başlayır. Ondan soruşurlar: "Niyə gülürsən?" Hans: "Mən Hannanın Wiwimacherinə gülürəm." – "Niyə?" – "Çünki Wiwimacher çox gözəldir." Cavab əlbəttə ki, yanlışdır. Wiwimacher ona sadəcə komik görünmüşdür. Həmçinin, bu, onun kişi və qadın genitaliyası arasındakı fərqi belə bir şəkildə tanıdığı, inkar etmək əvəzinə, ilk dəfədir.

II. Xəstəlik tarixçəsi və təhlili

Hörmətli Professor bəy! Sizə yenidən Hansdan kiçik bir hissə göndərirəm, bu dəfə təəssüf ki, xəstəlik tarixçəsinə aid materiallardır. Buradan oxuduğunuz kimi, son günlərdə onun sinir pozğunluğu inkişaf edib, bu da məni və həyat yoldaşımı çox narahat edir, çünki biz onun aradan qaldırılması üçün heç bir vasitə tapa bilmədik. Sabah sizi ziyarət etmək icazəsini xahiş edirəm, lakin mövcud olan materialı sizə yazılı olaraq təqdim etmişəm. Ananın nəvazişi ilə yaranan cinsi həddindən artıq oyanma əsası qoyub, lakin pozğunluğun səbəbini göstərə bilmirəm. Küçədə bir atın onu dişləyəcəyindən qorxması, böyük bir cinsiyyət orqanından qorxması ilə bir şəkildə əlaqəli görünür – atın böyük cinsiyyət orqanını, əvvəlki qeydlərdən bildiyiniz kimi, çox erkən yaşda fərq edib və o zaman ana böyük olduğu üçün onun da at kimi cinsiyyət orqanı olması lazım olduğu nəticəsinə gəlib. Bununla faydalı bir şey edə bilmirəm. O, haradasa bir ekshibisionist görüb? Yoxsa bütün bunlar yalnız anaya bağlıdır? Onun artıq indi tapmacalar yaratmağa başlaması bizə xoş gəlmir. Küçəyə çıxmaqdan qorxması və axşamlar əhval-ruhiyyənin pozulması istisna olmaqla, o, əksinə, köhnə halındadır, şən və qayğısızdır.

Biz nə atanın başa düşülən narahatlıqlarını, nə də onun ilk izah cəhdlərini mənimsəmirik, əvəzində əvvəlcə təqdim olunan materiala baxacağıq. Bizim vəzifəmiz xəstəlik halını dərhal «anlamaq» deyil, bu, yalnız ondan kifayət qədər təəssürat əldə etdikdən sonra mümkün ola bilər. Hazırda hökmümüzü açıq saxlayırıq və müşahidə edilən hər şeyə bərabər diqqət yetiririk.

Lakin bu ilin, 1908-ci ilin yanvar ayının ilk günlərinə aid olan ilk məlumatlar belədir:

Hans (4¾ yaşında) səhər ağlayaraq qalxır və anası niyə ağladığını soruşduqda deyir: «Yuxuda gördüm ki, sən yoxsan və sığallanmaq üçün mənim anam yoxdur» (= əzizləmək). Deməli, bu təşviş yuxusu idi. Gmundendə yayda da buna bənzər bir şey müşahidə etmişdim. Axşamlar yataqda çox vaxt çox həssas olur və bir dəfə belə bir qeyd etdi (təxminən): əgər anam olmasa, əgər sən getsən və ya buna bənzər bir şey; sözün dəqiq ifadəsini yadda saxlamamışam. Belə bir elegik əhval-ruhiyyədə olanda, təəssüf ki, həmişə anası onu yatağa aparırdı. Təxminən 5-ci yanvarda o, səhər tezdən anasının yanına yatağa gəldi və bu münasibətlə dedi: «Bilirsin, xala M. nə deyib: «Onun axı şirin Pischl var⁵²» (Xala M. 4 həftə əvvəl bizdə qalmışdı; bir dəfə həyat yoldaşımın oğlanı çimdirməsinə baxmış və yuxarıdakı sözləri həqiqətən həyat yoldaşıma pıçıldamışdı. Hans bunu eşitmiş və ondan istifadə etməyə çalışmışdı.) 7-ci yanvarda o, uşaq baxıcısı ilə adətən olduğu kimi Şəhər Parkına gedir, küçədə ağlamağa başlayır və onunla evə qayıtmağı tələb edir, anası ilə «sığallanmaq» istəyir. Evə gəldikdən sonra niyə daha uzağa getmək istəmədiyi və ağladığı soruşulduqda, bunu demək istəmir. Axşama qədər adətən olduğu kimi şəndir; axşam açıq-aydın təşviş keçirir, ağlayır və anasından ayrıla bilmir; yenidən sığallanmaq istəyir. Sonra yenidən şən olur və yaxşı yuxlayır. 8-ci yanvarda həyat yoldaşım onunla birlikdə gəzintiyə çıxmaq istəyir, onunla nə baş verdiyini görmək üçün, xüsusilə də Şönbrunna, oraya çox sevərək gedir. O yenidən ağlamağa başlayır, getmək istəmir, qorxur. Nəhayət, o gedir, lakin küçədə açıq-aydın təşviş keçirir. Şönbrunndan dönüşdə çoxlu müqavimətdən sonra anasına deyir: Məni bir atın dişləyəcəyindən qorxdum. (Həqiqətən də, Şönbrunnda atı görəndə narahat olmuşdu.) Deyilənə görə, axşam yenə əvvəlki günə bənzər bir tutma keçirib, «sığallanmaq» istəyi ilə. Onu sakitləşdirirlər. O ağlayaraq deyir: "Bilirəm, sabah yenidən gəzintiyə getməli olacağam", və sonra: "At otağa gələcək." Həmin gündə ana ondan soruşur: "Bəlkə əlini Wiwimacherə qoyursan?" O cavab verir: "Bəli, hər axşam, yatağa girəndə." Növbəti gün, 9. yanvar, gündüz yuxusundan əvvəl ona əlini Wiwimacherə qoymamaq barədə xəbərdarlıq edilir. Oyandıqdan sonra soruşulanda, o, əlini qısa müddətə belə olsa verdiyini deyir.

Bu, təşvişin və fobiyanın başlanğıcı olardı. Biz onların bir-birindən ayrılması üçün yaxşı səbəbimiz olduğunu görürük. Material, əslində, istiqamətlənmək üçün tamamilə kifayətdir və belə, təəssüf ki, çox vaxt nəzərə alınmayan və ya gizlədilən başlanğıc mərhələsi kimi bir mərhələ, başa düşülmə üçün ən əlverişli vaxtdır. Pozulma təşvişli və nəvazişli düşüncələrlə, sonra isə təşviş yuxusu ilə başlayır. Sonuncunun məzmunu: Ananı itirmək, belə ki, onunla sığallana bilməsin. Anaya olan nəvaziş hissi nəhəng dərəcədə artmış olmalıdır. Bu, vəziyyətin əsas fenomenidir. Anaya qarşı etdiyi iki ayartma cəhdini təsdiqləmək üçün xatırlayaq; birincisi hələ yayda baş vermişdi, ikincisi isə küçə təşvişinin başlamasından bir az əvvəl, sadəcə cinsiyyət orqanını təqdim etməsini ehtiva edirdi. Anaya olan bu artmış nəvaziş hissidir ki, təşvişə çevrilir və, dediyimiz kimi, sıxışdırmaya tabe olur. Sıxışdırmanın hansı səbəbdən qaynaqlandığını hələ bilmirik; bəlkə də uşaq üçün idarəolunmaz olan təhrikin intensivliyindən qaynaqlanır, bəlkə də hələ tanımadığımız digər qüvvələr də bu prosesdə iştirak edir. Bunu bundan sonra öyrənəcəyik. Sıxışdırılmış erotik həsrətə uyğun gələn bu təşviş əvvəlcə hər hansı uşaq təşvişi kimi obyektsizdir, hələ təşvişdir və qorxu deyil. Uşaq nədən qorxduğunu bilməz və Hans qızla ilk gəzintidə nədən qorxduğunu demək istəməsə, o, bunu hələ bilmir. O, bildiyini deyir: küçədə onunla sığallana biləcəyi anasının çatışmazlığını hiss edir və anasından uzaqlaşmaq istəmir. O, burada tam səmimiyyətlə küçəyə olan ikrahının ilk mənasını açır.

Həmçinin, iki axşam ardıcıl olaraq yatmazdan əvvəl təkrarlanan, qorxulu və hələ də açıq şəkildə nəvaziş çalarlı vəziyyətlər göstərir ki, xəstəliyin başlanğıcında küçəyə, gəzintiyə və ya atlara qarşı fobiya hələ mövcud deyil. Axşam vəziyyəti o zaman izahedilməz olardı; yatağa getməzdən əvvəl kim küçə və gəzinti haqqında düşünür? Buna qarşı, onun yatağa getməzdən əvvəl, obyekti ana olan və məqsədi anası ilə yatmaq ola bilən libidonun güclü hücumuna məruz qaldığı zaman axşamlar bu qədər qorxulu olması tamamilə aydındır. O, Gmundendə anasının belə əhval-ruhiyyələrə təsir olunaraq onu öz yatağına götürməyə razı olduğunu təcrübə ilə öyrənmişdir və burada, Vyanada da eyni nəticəyə nail olmaq istəyir. Bu arada, atasının bütün tətili orada keçirə bilmədiyi üçün Gmundendə müəyyən vaxtlar anası ilə tək qaldığını; orada onun nəvazişinin burada çatışmayan bir sıra oyun yoldaşlarına, dostlara və dost qızlara paylandığını, beləliklə libidonun yenidən bölünmədən anaya qayıda biləcəyini unutmayaq.

Beləliklə, təşviş sıxışdırılmış həsrətə uyğundur, lakin o, həsrətin özü deyil; sıxışdırma da bir şeyi təmsil edir. Həsrət, arzulanan obyekt ona təqdim edildikdə tamamilə doyumla dəyişdirilə bilər; təşvişdə isə bu müalicə artıq kömək etmir, həsrət ödənilə bilsə belə qalır, artıq tamamilə libidoya geri çevrilə bilməz; libido sıxışdırma vasitəsilə bir şey tərəfindən geri saxlanılır⁵³. Bu, Hansda anası ilə etdiyi növbəti gəzintidə özünü göstərir. O, indi anası ilə birlikdədir və yenə də təşviş keçirir, yəni onunla bağlı ödənilməmiş həsrət çəkir. Əlbəttə, təşviş daha azdır, o, xidmətçini geri qayıtmağa məcbur etdiyi halda, gəzintiyə getməyə razı olur; həmçinin küçə kiçik aşiqin istədiyi «sığallanma» və ya digər şeylər üçün uyğun yer deyil. Amma təşviş imtahandan keçib və indi bir obyekt tapmalıdır. Bu gəzintidə o, əvvəlcə atın onu dişləyəcəyindən qorxduğunu bildirir. Bu fobiyanın materialı haradan gəlir? Ehtimal ki, sıxışdırmaya töhfə vermiş və anaya olan libidonu sıxışdırılmış vəziyyətdə saxlamış hələ naməlum komplekslərdən. Bu, həllini tapmaq üçün indi inkişafını izləməli olduğumuz halın hələ bir sirridir. Ata, atları böyük «Wiwimacher»lərinə görə həmişə maraqla müşahidə etdiyi, ananın at kimi «Wiwimacher»i olması lazım olduğunu fərz etdiyi və s. kimi, ehtimal ki, etibarlı olan bəzi ipuçlarını artıq vermişdir. Beləliklə, insan atın yalnız ananın əvəzi olduğunu düşünə bilər. Amma Hansın axşam atın otağa gələcəyindən qorxduğunu bildirməsi nə deməkdir? Kiçik uşağın axmaq təşviş fikri, deyiləcək. Amma nevroz, yuxu kimi, heç nə axmaq demir. Biz həmişə heç nə başa düşmədiyimiz zaman söyürük. Yəni, vəzifəni asanlaşdırırıq.

Bu vəsvəsədən başqa bir nöqtədə də qorunmalıyıq. Hans, hər gecə yuxudan əvvəl həzz məqsədilə penisi ilə məşğul olduğunu etiraf etmişdir. Yaxşı, praktikçi məmnuniyyətlə deyəcək, indi hər şey aydındır. Uşaq masturbasiya edir, buna görə də təşviş yaranır. Yavaş ol! Uşağın masturbasiya yolu ilə həzz hissləri yaratması onun təşvişini heç də izah etmir, əksinə, onu daha da sirli edir. Təşviş vəziyyətləri masturbasiya ilə, ümumiyyətlə, doyumla yaranmır. Bu arada, indi 4¾ yaşında olan Hansın bu həzzi əlbəttə ki, bir ildir (bax: S. 15) hər axşam özünə bəxş etdiyini qəbul edə bilərik və onun məhz indi vərdişdən imtina mübarizəsində olduğunu öyrənəcəyik, bu isə sıxışdırma və təşviş formalaşmasına daha çox uyğundur.

Həmçinin, yaxşı və əlbəttə ki, çox narahat olan ana üçün də tərəf tutmalıyıq. Ata onu, haqsız da olmayaraq, həddindən artıq nəvaziş və uşağı yatağa almağa həddindən artıq hazır olma göstərməklə nevrozun başlanğıcına səbəb olduğu üçün ittiham edir; biz ona onun təkliflərini ("bu, donuzluqdur") qəti rədd etməsi ilə sıxışdırmanın başlanğıcını sürətləndirdiyi üçün də eyni dərəcədə ittiham edə bilərdik. Amma o, taleyüklü rol oynayır və vəziyyəti ağırdır.

Ata ilə razılaşırıq ki, oğlana atlarla bağlı olan hər şeyin axmaqlıq olduğunu, başqa heç nə olmadığını desin. Həqiqət ondan ibarətdir ki, o, anasını çox sevir və onun tərəfindən yatağa alınmaq istəyir. Çünki atların "Wiwimacher"i onu çox maraqlandırırdı, ona görə də indi atlardan qorxur. O, fərqinə varmışdı ki, Wiwimacherlə, hətta özününkü ilə belə intensiv məşğul olmaq düzgün deyil və bu, tamamilə doğru bir anlayışdır. Bundan əlavə, ataya cinsi maarifləndirmə yoluna düşməyi təklif etdim. Kiçik uşağın keçmişinə əsasən, onun libidosunun ananın "Wiwimacher"ini görmək istəyinə bağlı olduğunu qəbul edə bildiyimiz üçün, ona bu məqsədi, ananın və digər bütün qadın varlıqların, onun Hannadan biləcəyi kimi – "Wiwimacher"ə ümumiyyətlə sahib olmadığını bildirməklə əlindən almalı idi. Sonuncu maarifləndirmə Hansın sualına və ya ifadəsinə uyğun olaraq, münasib fürsətdə verilməlidir.

Hans haqqında növbəti məlumatlar 1-dən 17 martadək olan dövrü əhatə edir. Aylarla davam edən fasilə tezliklə öz izahını tapacaq.

Maarifləndirmədən⁵⁴ sonra daha sakit bir dövr gəlir, bu dövrdə Hansı gündəlik olaraq şəhər parkına gəzməyə getməyə xüsusi çətinlik olmadan razı salmaq olar. At qorxusu get-gedə atlara baxma məcburiyyətinə çevrilir. O deyir: "Mən atlara baxmalıyam və sonra qorxuram." İki həftə onu yatağa bağlayan qrippdən sonra fobiya o qədər güclənir ki, onu çölə çıxmağa razı salmaq mümkün olmur; ən yaxşı halda yalnız balkona çıxır. Bazar günləri o, mənimlə həftədə bir dəfə Layntsa⁵⁵ gedir, çünki həmin gün küçədə az araba görünür və o, dəmir yolu stansiyasına qısa yol gedir. Layntsda bir dəfə bağdan çölə gəzməyə getməyi rədd edir, çünki bağın qarşısında bir araba dayanır. Badamcıqları kəsildiyi üçün evdə qalmalı olduğu daha bir həftədən sonra fobiya yenidən çox güclənir. O həqiqətən balkona çıxır, lakin gəzmir, yəni evin qapısına çatanda tez geri dönür. Bazar günü, 1 martda qatar stansiyasına gedərkən belə bir söhbət yaranır: Mən ona yenidən atların dişləmədiyini izah etməyə çalışıram. O: "Amma ağ atlar dişləyir; Gmundendə dişləyən bir ağ at var. Əgər barmaqlarını uzatsan, dişləyər." (Mənim diqqətimi çəkir ki, o, "əlini" deyil, "barmaqlarını" deyir.) Sonra o, mənim burada ardıcıl olaraq təqdim etdiyim aşağıdakı hekayəni danışır: "Lizzi getməli olduqda, onun evinin qarşısında ağ atlı bir araba dayanmışdı, bu at yükü qatar stansiyasına daşımalı idi. (Lizzi, onun mənə danışdığına görə, qonşu evdə yaşayan bir qız idi.) Atası atın yaxınlığında dayanmışdı və at başını ona tərəf çevirmişdi (ona toxunmaq üçün), və o, Lizziyə demişdi: Ağ ata barmaqlarını uzatma, yoxsa səni dişləyər." Mən cavab verdim: "Bilirsən, məncə, sənin nəzərdə tutduğun at deyil, əlini uzatmamaq lazım olan bir Wiwimacherdir." O: "Amma Wiwimacher dişləmir ki." Mən: "Bəlkə də dişləyər", bundan sonra o, mənə həqiqətən ağ at olduğunu canlı şəkildə sübut etməyə çalışır⁵⁶. 2 martda mən ona, yenidən qorxduqda deyirəm: "Bilirmisən nə? Axmaqlıq" – o, fobiyasını belə adlandırır – "daha tez-tez gəzərsən, zəifləyəcək. İndi o qədər güclüdür, çünki evdən çıxmamısan, xəstə idin." O: "Yox, o qədər güclüdür, çünki hər gecə yenidən əlimi Wiwimacherə uzadıram."

Həkim və xəstə, ata və oğul, beləliklə, mövcud vəziyyətin patogenezində masturbasiya vərdişinə əsas rol verməkdə razılaşırlar. Lakin digər amillərin əhəmiyyətini göstərən əlamətlər də mövcuddur.

3 martda bizim evə yeni bir qız işə başlayır, o, xüsusi rəğbətini qazanır. Otağı təmizləyərkən ona minməsinə icazə verdiyi üçün, o, ona yalnız "mənim atım" deyir və həmişə ətəyindən tutub "Hüoh" deyə qışqırır. 10 martda təxminən o, bu uşaq baxıcısına deyir: "Əgər bunu və ya onu etsəniz, tamamilə soyunmalısanız, hətta köynəyinizi də." (O, cəza kimi nəzərdə tutur, lakin arxasında istəyi görmək asandır.) O: "Yox, bunda nə var? Belə düşünəcəyəm ki, geyimlərə pulum yoxdur." O: "Amma bu ayıbdır, orada Wiwimacher görünür."

Köhnə maraq, yeni obyektə yönəldilmiş və sıxışdırma dövrlərinə xas olduğu kimi, əxlaqi bir təmayüllə örtülmüşdür!

13 martda səhər mən Hansa deyirəm: "Bilirsən, əgər artıq əlini Wiwimacherə qoymasan, axmaqlıq artıq zəifləyəcək." Hans: "Amma mən artıq əlimi Wiwimacherə qoymuram." Mən: "Amma sən həmişə qoymaq istəyirsən." Hans: "Bəli, istəyirəm, amma 'istəmək' 'etmək' deyil, və 'etmək' 'istəmək' deyil." (!!) Mən: "Amma istəməsən deyə, bu gün yatmaq üçün bir kisə alacaqsan." Bundan sonra evin qarşısına çıxırıq. O, qorxur, lakin mübarizənin asanlaşdırılması perspektivindən açıq şəkildə ruhlanaraq deyir:»Sabah, kisəni əldə edəndə, axmaqlıq yox olacaq.«O, əslində atlardan qat-qat az qorxur və arabaların yanından kifayət qədər sakit keçməsinə imkan verir. Gələn bazar günü, 15 martda Hans mənimlə Layntsa getməyi vəd etmişdi. O, əvvəlcə qarşı çıxır, nəhayət mənimlə gedir. Küçədə, az sayda araba getdiyi üçün, açıq-aydın rahat hiss edir və deyirdi: «Tanrının atı artıq buraxması ağıllıca işdir.» Yolda ona bacısının onun kimi "Wiwimacher"i olmadığını izah edirəm. Qızlar və qadınların «Wiwimacher»i yoxdur. Mamminin yoxdur, Annanın da yoxdur və s. Hans: «Sənin «Wiwimacher»in var?» Mən: «Əlbəttə, nə düşünürdün?» Hans: (Bir fasilədən sonra) «Bəs qızlar «Wiwimacher»ləri olmadıqda necə «wiwi» edirlər?» Mən: «Onların sənin kimi belə bir «Wiwimacher»i yoxdur. Hanna çimdirilərkən görmədinmi?» Bütün gün çox şən olur, kirşə sürür və s. Yalnız axşama doğru yenidən əsəbi olur və atlardan qorxur kimi görünür. Axşam sinir tutması və sığallanmaq ehtiyacı keçmiş günlərdəkindən daha zəifdir. Növbəti gün onu anası şəhərə aparır, küçədə böyük qorxu keçirir. Ertəsi gün evdə qalır və çox şən olur. Növbəti səhər təxminən saat 6-da təşviş içində qalxır. Nə olduğunu soruşduqda danışır: «Barmağımı «Wiwimacher»ə çox az qoymuşdum. Orada Mamminin tam çılpaq, yalnız köynəkdə olduğunu gördüm və o, «Wiwimacher»ini göstərdi. Mən Gretaya⁵⁷, mənim Gretama, anamın nə etdiyini göstərdim və ona öz «Wiwimacher»imi göstərdim. Sonra əlimi tez «Wiwimacher»dən çəkdim.» Mənim «ya köynəkdə, ya da tam çılpaq ola bilər» itirazıma cavab olaraq Hans deyir: «O, köynəkdə idi, amma köynək o qədər qısa idi ki, mən «Wiwimacher»ini gördüm.»

Bütün bunlar yuxu deyil, əksinə, yuxuya ekvivalent olan bir onaniya fantaziyasıdır. Onun anasına etdirdiyi şey, açıq-aydın onun özünü haqlı çıxarmasına xidmət edir: «Əgər Mammi «Wiwimacher»ini göstərirsə, mən də göstərə bilərəm.»

Bu fantaziyadan iki nəticə çıxara bilərik: birincisi, anasının vaxtı ilə etdiyi qadağa onun üzərində güclü təsir göstərmişdir; ikincisi, qadınların «Wiwimacher»i olmadığı haqqındakı izahat, onun tərəfindən ilkin olaraq qəbul edilmir. Belə olmasına təəssüf edir və fantaziyasında buna bağlı qalır. Bəlkə də atasına ilkin olaraq inanmamaq üçün öz səbəbləri var.

Atanın həftəlik hesabatı:

Hörmətli Professor! Əlavədə Hansın hekayəsinin davamı gəlir, çox maraqlı bir hissə. Bəlkə də Bazar ertəsi qəbulda sizi ziyarət etmək və mümkün olsa, Hansı da aparmaq cəsarətini göstərə bilərəm – əgər gedərsə. Bu gün ona soruşdum: «Bazar ertəsi mənimlə, sənə axmaqlığı ala biləcək professorun yanına gedərsən?» O: «Xeyr.» Mən: «Amma onun çox gözəl bir qızı var.» – Bundan sonra o, könüllü və sevinclə razılaşdı. Bazar, 22. Mart. Bazar proqramını genişləndirmək üçün Hansa əvvəlcə Şönbrunn getməyi və yalnız günorta oradan Layntsa keçməyi təklif edirəm. Deməli, o, yalnız evdən şəhər tramvayının Hauptzollamt stansiyasına qədər piyada getməli deyil, həm də Hietzing stansiyasından Şönbrunn və oradan yenidən Hietzing buxarlı tramvay stansiyasına qədər getməlidir; atlar görünəndə təcillə başını çevirdiyi üçün bunu da yerinə yetirir, çünki o, açıq-aşkar təşvişli olur. Başını çevirməklə o, anasının məsləhətinə əməl edir. Schönbrunnda o, adətən qorxusuz baxdığı heyvanlardan qorxu göstərir. Beləliklə, zürafanın olduğu evə mütləq girmək istəmir, ona əvvəllər çox əyləncə verən filə də baxmaq istəmir. O, bütün böyük heyvanlardan qorxur, kiçik heyvanlarla isə çox əylənir. Quşlar arasında bu dəfə o, pelikandan da qorxur, əvvəllər heç vaxt belə etməmişdi, açıq-aşkar ölçüsünə görə. Mən ona deyirəm: "Bilirmisən, niyə böyük heyvanlardan qorxursan?" Böyük heyvanların böyük Wiwimacheri var və sən əslində böyük Wiwimacherdən qorxursan." Hans: "Amma mən böyük heyvanların Wiwimacherini heç vaxt görməmişəm."⁵⁸ Mən: "Amma atınkını görmüsən, at da böyük heyvandır." Hans: "Oh, atınkını tez-tez." Bir dəfə Gmundendə, evin qarşısında araba dayananda, bir dəfə Hauptzollamtın qarşısında." Mən: "Kiçik ikən, sən yəqin ki, Gmundendə ağıla gedirdin..." Hans (sözünü kəsərək): "Bəli, Gmundendə atlar evə gələndə hər gün ağıla gedirdim." Mən: "– və yəqin ki, atın böyük Wiwimacherini bir dəfə görəndə qorxdun, amma bundan qorxmağa ehtiyac yoxdur." Böyük heyvanların böyük Wiwimacherləri var, kiçik heyvanların kiçik Wiwimacherləri." Hans: "Və bütün insanların Wiwimacherləri var, Wiwimacher mən böyüdükcə böyüyür; o, artıq böyüyüb." Bununla söhbət bitdi. Növbəti günlərdə qorxu yenidən bir az artmış kimi görünür; o, yeməkdən sonra aparıldığı evin qapısı qarşısına belə çıxmağa cürət etmir.

Hansın son təsəlli nitqi vəziyyətə işıq salır və bizə atanın iddialarını bir az düzəltməyə imkan verir. Doğrudur ki, o, böyük heyvanlar qarşısında təşviş keçirir, çünki onların böyük Wiwimacherləri haqqında düşünməli olur, amma əslində onun böyük Wiwimacherin özündən qorxduğunu demək olmaz. Belə bir təsəvvür ona əvvəllər qətiyyətlə həzz verirdi və o, bütün səyləri ilə onun görünüşünü əldə etməyə çalışırdı. Bu həzz, hələlik aydınlaşdırılmamış şəkildə onun bütün cinsi araşdırmalarını əhatə edən həzzin xoşagəlməzliyə çevrilməsi və bizə daha aydın olan, xoşagəlməz nəticələrə gətirib çıxaran bəzi təcrübələr və mülahizələr səbəbindən ondan əl çəkdirilmişdir. Onun təsəllisindən: "Wiwimacher mən böyüdükcə böyüyür", müşahidələrində daim müqayisə etdiyi və öz Wiwimacherinin ölçüsündən çox narazı qaldığı nəticəsi çıxarıla bilər. Böyük heyvanlar ona bu qüsudu xatırladır və ona görə də onlar ona xoşagəlməz gəlir. Amma bütün düşüncə axınının ehtimal ki, aydın şəkildə şüurlu ola bilməyəcəyi üçün, bu xoşagəlməz hiss də təşvişə çevrilir, beləliklə, onun indiki təşvişi keçmiş həzz və cari xoşagəlməzlik üzərində qurulur. Bir dəfə təşviş vəziyyəti yarandıqda, təşviş digər bütün hissləri udur; sıxışdırma irəlilədikcə, artıq şüurlu olmuş affekt daşıyan təsəvvürlər şüursuza itdikcə, bütün affektlər təşvişə çevrilə bilər.

Hansın qəribə qeydi: "o, artıq böyüyüb", təsəlli kontekstində, söyləyə bilmədiyi və bu analizdə də söyləmədiyi çox şeyi təxmin etməyə imkan verir. Mən böyüklərin analizlərindən əldə etdiyim təcrübələrə əsasən burada bir hissəni tamamlayıram, amma ümid edirəm ki, bu əlavə məcburi və ixtiyari kimi qiymətləndirilməyəcək. "O, artıq böyüyüb": əgər bu inad və təsəlli üçün deyilibsə, bu, anasının, onunla məşğul olmağa davam edərsə, Wiwimacherini kəsdirməyə əmr edəcəyi haqqındakı köhnə hədəni xatırladır. Bu hədə, o, 3,5 yaşında ikən təsirsiz qalmışdı. O, təəssüf hissi keçirmədən cavab verdi, onda o, popo ilə Wiwi edəcək. Əgər kastrasiya hədəsi indi, sonradan təsir göstərsə və o, indi, 1 il 3 ay sonra, Mənin bu bahalı hissəsini itirmək təşvişi altında yaşasa, bu, tamamilə tipik davranış olardı. Uşaqlıqda əmrlər və hədələrin sonradan yaranan təsirlərini, fasilənin eyni qədər onilliklər və daha çox əhatə etdiyi digər xəstəlik hallarında müşahidə etmək olar. Bəli, «sonradan itaət»in sıxışdırmanın xəstəlik simptomlarının müəyyənləşməsində əsas rol oynadığı halları bilirəm.

Hansın qadınların həqiqətən «Wiwimacher» (cinsiyyət orqanı) olmadığına dair son vaxtlar aldığı məlumat, onun özünə inamını sarsıtmış və kastrasiya kompleksini oyatmış ola bilər. Buna görə də o, buna qarşı çıxdı və bu məlumatın terapevtik uğuru olmadı: Deməli, həqiqətən «Wiwimacher»i olmayan canlı varlıqlar varmı? Onda ona «Wiwimacher»i almaq, onu demək olar ki, qadına çevirmək fikri artıq o qədər də inanılmaz deyil! 27-dən 28-nə keçən gecə Hans bizi təəccübləndirir, çünki qaranlıqda yatağından qalxıb bizim yatağımıza gəlir. Onun otağı kiçik bir kabinetlə bizim yataq otağımızdan ayrılır. Ona səbəbini soruşuruq, bəlkə qorxduğunu düşünürük. O deyir: «Xeyr, sabah deyəcəyəm», bizim yatağımızda yuxuya gedir və sonra öz yatağına geri daşınır. Ertəsi günü onu sorğuya çəkirəm ki, gecə niyə bizə gəldiyini öyrənəm və bir az müqavimətdən sonra dərhal stenoqrafiya ilə qeyd etdiyim aşağıdakı dialoq yaranır: O: «Gecə otaqda böyük və buruşmuş bir zürafə var idi, böyük olan mən buruşmuş olanı ondan aldığım üçün qışqırırdı. Sonra qışqırmağı dayandırdı və mən buruşmuş zürafənin üstündə oturdum.» Mən, təəccüblə: «Nə? Buruşmuş zürafə? Necə oldu?» O: «Bəli.» (Tez bir kağız götürür, onu buruşdurur və mənə deyir:) «Belə buruşmuş idi.» Mən: «Sən buruşmuş zürafənin üstündə oturdun? Necə?» O mənə yenə göstərir, yerə oturur. Mən: «Niyə otağa gəldin?» O: «Bunu mən də bilmirəm.» Mən: «Qorxdun?» O: «Xeyr, əlbəttə yox.» Mən: «Zürafələr haqqında yuxu gördün?» O: «Xeyr, yuxu görmədim; mən bunu düşünürdüm – hamısını düşünürdüm – artıq qalxmışdım.» Mən: «Buruşmuş zürafə nə deməkdir? Sən bilirsən ki, zürafəni kağız parçası kimi sıxmaq olmaz.» O: «Bilirəm. Sadəcə belə inandım. Belə şey dünyada yoxdur. Buruşmuş olan tamamilə döşəmənin üstündə uzanırdı, mən onu əllərimlə götürdüm.» Mən: «Nə, belə böyük zürafəni əllə tutmaq olarmı?» O: «Buruşmuş olanı əllə tutdum.» Mən: «Böyük olan bu vaxt harada idi?» O: «Böyük olan uzaqda dayanmışdı.» Mən: «Buruşmuş zürafə ilə nə etdin?» O: «Böyük olan qışqırmağı dayandırana qədər onu bir az əlimdə saxladım, böyük olan qışqırmağı dayandırdıqda mən onun üstündə oturdum.» Mən: «Böyük olan niyə qışqırırdı?» O: «Çünki mən kiçik olanı ondan aldım.» (Hər şeyi qeyd etdiyimi görür və soruşur: «Niyə bunu yazırsan?»)» Mən: «Çünki bunu sənə «axmaqlığı» ala biləcək bir professor göndərirəm.» O: «Aha, deməli, Mamminin köynəyini çıxardığını da yazmısan və bunu da professoruna verirsən.» Mən: «Bəli, amma o, zürafənin buruşdurula biləcəyinə inandığın kimi başa düşməyəcək.» O: «Ona de ki, mən də bilmirəm, onda soruşmayacaq; amma əgər buruşmuş zürafənin nə olduğunu soruşsa, bizə yaza bilər, biz də cavab yazarıq və ya dərhal yazırıq, mən də bilmirəm.» Mən: «Amma gecə niyə gəldin?» O: «Bilmirəm.» Mən: «Tez de, indi nə düşünürsən?» O (humorla): «Moruq şirəsi.» Mən: «Daha nə?» O: «Öldürmək üçün tüfəng.» Mən: «Sən bunu, əlbəttə, yuxuda görməmisən?» O: «Qətiyyən yox; xeyr, mən bunu dəqiq bilirəm.» O davam edir: «Mammi mənə gecə niyə gəldiyimi deməyimi uzun uzun xahiş etdi. Amma mən demək istəmədim, çünki əvvəlcə Mammidən utandım.» Mən: «Niyə?» O: «Bilmirəm.» Əslində, arvadım zürafə hekayəsini danışana qədər onu bütün səhər boyu sorğuya çəkdi.⁵⁹,⁶⁰,⁶¹

Həmin gün ata zürafə fantaziyasının həllini tapır.

Böyük zürafə mənəm, yəni böyük penis (uzun boyun), buruşmuş zürafə isə mənim arvadımdır, yəni onun cinsiyyət orqanı, bu da aydınlaşmanın uğurudur. Zürafə: Şönbrunn səyahətə bax. Həmçinin, yatağının üstündə zürafə və fil şəkili asılıdır. Bütün bunlar son günlərdə demək olar ki, hər səhər baş verən səhnənin təkrarıdır. Hans səhərlər həmişə yanımıza gəlir və arvadım onu bir neçə dəqiqəlik öz yatağına çağırmaqdan özünü saxlaya bilmir. Bundan sonra mən həmişə onu xəbərdar etməyə başlayıram, onu yanına çağırmasın («böyük olan qışqırdı, çünki mən əzilmiş olanı ondan aldım»), o isə bəzən, bəlkə də qıcıqlanaraq, bunun mənasız olduğunu, bir dəqiqənin əhəmiyyətsiz olduğunu və s. deyir. Hans sonra bir müddət onun yanında qalır. («Sonra böyük zürafə qışqırmağı dayandırdı və mən buruşmuş zürafənin üstündə oturdum.») Beləliklə, zürafə həyatına köçürülmüş bu nikah səhnəsinin həlli belədir: o, gecə anasını, onun nəvazişini, onun cinsiyyət orqanını arzulamış və buna görə yataq otağına gəlmişdir. Bütöv mənzərə at qorxusunun davamıdır.

Atanın dərrakəli yozumuna yalnız bunu əlavə edə bilərəm: «Üstündə oturmaq» Hansın mənimsəməni təsvir etməsidir. Amma bütün bunlar, atanın müqaviməti üzərində qələbəyə məmnuniyyətlə bağlanan bir inad fantaziyasıdır. «İstədiyin qədər qışqır, ana yenə də məni yatağına götürür və ana mənimdir.» Beləliklə, atanın fərz etdiyi şeyi haqlı olaraq onun arxasında tapmaq olar: atasının cinsiyyət orqanı ilə rəqabət apara bilmədiyi üçün anasının onu sevməməsi təşvişi.

Növbəti səhər ata yozumunun təsdiqini alır.

Bazar, 29. Mart, mən Hans ilə Layntsa gedirəm. Qapıda arvadımla zarafatla vidalaşıram: «Əlvida, böyük zürafə.» Hans soruşur: «Niyə zürafə?» Mən cavab verirəm: «Ana böyük zürafədir», Hans isə deyir: «Doğrudur, və Hanna buruşmuş zürafədir?» Qatarda ona zürafə fantaziyasını izah edirəm, o da deyir: Bəli, bu doğrudur, və mən ona böyük zürafə olduğumu, uzun boyunun ona Wiwimacheri xatırlatdığını dedikdə, deyir: «Ananın da zürafə kimi boynu var, bunu ağ boynunu yuyarkən gördüm.»⁶² Bazar ertəsi, 30. Mart, səhər, Hans yanıma gəlir və deyir: «Bax, bu gün iki şey düşünmüşəm. Birincisi? Mən səninlə qoyunların olduğu Schönbrunnda olmuşam, sonra kəndirlərin altından sürünərək keçmişik və bunu bağın girişindəki gözətçiyə demişik, o da bizi tutmuşdur.» İkincisini unutmuşdur. Qeyd edirəm ki, bazar günü qoyunlara getmək istədikdə, bu sahə kəndir ilə bağlanmışdı, ona görə də ora gedə bilmədik. Hans, insanın asanlıqla altından keçə biləcəyi bir sahənin yalnız kəndir ilə bağlanmasına çox təəccüblənmişdi. Ona dedim ki, ədəbli insanlar kəndirin altından keçmirlər. O, bunun çox asan olduğunu dedi, mən isə cavab verdim ki, sonra bir gözətçi gəlib sizi apara bilər. Schönbrunnun girişində bir leyb-qvardiyaçı dayanır, haqqında mən Hansa bir dəfə demişəm ki, o pis uşaqları həbs edir. Sizə etdiyimiz ziyarətdən qayıtdıqdan sonra, həmin gün baş vermiş, Hans qadağan edilmiş şeylər etmək istəyinin bir hissəsini daha etiraf etdi. «Bax, bu gün səhər yenə bir şey düşünmüşəm.» «Nə?» «Mən səninlə qatarda getmişik və bir pəncərəni qırmışıq və gözətçi bizi aparıb.»

Zürafə fantaziyasının doğru davamı. O, ananı mənimsəməyin qadağan olduğunu sezinləyir; o, insest qadağası ilə qarşılaşmışdır. Amma o, bunu özü üçün qadağan sayır. Təsəvvüründə icra etdiyi qadağan olunmuş şıltaqların hər birində ata da iştirak edir və onunla birlikdə həbs olunur. Onun fikrincə, ata da anası ilə həmin sirli qadağan olunmuş şeyi edir, o isə bunu pəncərə şüşəsinin qırılması kimi zorakı hərəkətlərlə və ya qapalı otağa daxil olmaqla əvəz edir.

Həmin gün günortadan sonra ata və oğul mənim həkim qəbuluma gəldilər. Mən bu əyləncəli uşağı artıq tanıyırdım və özünə inamı ilə belə şirin olan bu uşağı hər dəfə görməkdən zövq alırdım. Məni xatırlayıb-xatırlamadığını bilmirəm, amma o, insan cəmiyyətinin tamamilə ağıllı bir üzvü kimi qüsursuz davranırdı. Məsləhətləşmə qısa oldu. Ata, bütün izahatlara baxmayaraq, at təşvişinin hələ azalmadığını qeyd edərək söhbətə başladı. Biz də etiraf etməli idik ki, onun qorxduğu atlar ilə anaya qarşı aşkarlanan nəvaziş təhrikləri arasındakı əlaqələr kifayət qədər aydın deyildi. İndi öyrəndiyim təfərrüatlar, məsələn, atların gözlərinin qarşısındakı şeydən və onların ağızlarının ətrafındakı qara rəngdən xüsusilə narahat olması, bildiklərimizlə heç şübhəsiz izah edilə bilməzdi. Amma ikisini qarşımda oturmuş gördüyüm və onun qorxulu atları haqqındakı təsviri eşitdiyim zaman, həllin daha bir hissəsi ağlıma gəldi; mən başa düşdüm ki, bu hissə atadan qaça bilərdi. Mən Hansa zarafatla atlarının eynək daşıyıb-daşımadığını soruşdum, o isə inkar etdi; sonra atasının eynək daşıyıb-daşımadığını soruşdum, o da bütün aydınlığa baxmayaraq yenə inkar etdi; «ağız» ətrafındakı qara rənglə bığını nəzərdə tutub-tutmadığını soruşdum və ona atasından qorxduğunu, çünki anasını çox sevdiyini açıqladım. O, atasının buna görə ona qəzəbləndiyinə inanmalı idi, amma bu doğru deyil, ata onu sevir, o isə ataya qorxusuzca hər şeyi etiraf edə bilər. O dünyaya gəlməzdən çox əvvəl, mən artıq bilirdim ki, anasını o qədər sevən kiçik bir Hans gələcək ki, buna görə də atadan qorxmalı olacaq və bunu atasına danışmışdım. «Niyə mənim sənə qəzəbli olduğuma inanırsan?» – deyə ata burada məni kəsdi, «Mən səni heç vaxt söydüm və ya döydüm?» «Bəli, məni döydün» – deyə Hans düzəltdi. «Bu doğru deyil. Nə vaxt?» «Bu gün səhər» – deyə kiçik uşaq xatırlatdı və ata, Hansın gözlənilmədən başı ilə onun qarnına toxunduğunu, bunun cavabı olaraq da əlini refleks kimi ona vurduğunu xatırladı. Diqqət çəkən məqam odur ki, o, bu təfərrüatı nevrozun kontekstinə daxil etməmişdi; lakin indi bunu kiçik uşağın ona qarşı düşmən münasibətinin ifadəsi kimi, bəlkə də buna görə özünə cəza almaq ehtiyacının ifadəsi kimi başa düşdü⁶³.

Evə qayıdarkən Hans ataya soruşdu: «Professor Tanrı ilə danışır ki, bütün bunları əvvəlcədən bilə bilir?» Uşaq ağzından çıxan bu təqdiri eşitsəydim çox qürurlanardım, əgər bunu öz zarafatcıl öyünmələrimlə özüm təhrik etməmiş olsaydım. Bu məsləhətləşmədən sonra kiçik xəstənin vəziyyətindəki dəyişikliklər haqqında demək olar ki, hər gün məlumatlar aldım. Onun mənim bildirişimlə dərhal təşvişsiz ola biləcəyi gözlənilmirdi, lakin aydın oldu ki, ona artıq şüursuz məhsullarını ortaya qoymaq və fobiyasını həll etmək imkanı verilmişdi. O, bundan sonra atasına əvvəlcədən bildirə bildiyim bir proqramı icra etdi.

2 aprel tarixində ilk əsaslı yaxşılaşma müşahidə olunur. O, əvvəllər evin qapısı qarşısında uzun müddət dayanmağa heç vaxt razı olmamış və atlar gəldikdə həmişə qorxu əlamətləri ilə evə qaçmışdı; bu dəfə isə, bizdə kifayət qədər tez-tez baş verdiyi kimi, arabalar keçsə belə, bir saat evin qapısı qarşısında qaldı. Bəzən uzaqdan bir arabanın gəldiyini görəndə evə qaçır, lakin dərhal geri dönür, sanki fikrini dəyişəcəkmiş kimi. Hər halda yalnız təşviş qalığı mövcuddur və aydınlanmadan bəri irəliləyişi inkar etmək olmaz. Axşam o deyir: "Əgər evin qapısı qarşısına çıxsaq, şəhər parkına da gedərik." 3 apreldə o, son günlərdə gəlmədiyi və hətta bu imtina ilə qürur duyduğu halda, erkən mənim yatağıma gəlir. Mən soruşuram: "Niyə bu gün gəldin?" Hans: "Qorxmayana qədər artıq gəlməyəcəyəm." Mən: "Deməli, qorxduğun üçün mənim yanıma gəlirsən?" Hans: "Sənin yanında olmasam, qorxuram; sənin yatağında olmasam, orada qorxuram. Artıq qorxmayana qədər gəlməyəcəyəm." Mən: "Deməli, məni sevirsən və səhər öz yatağında ikən qorxursan, ona görə mənim yanıma gəlirsən?" Hans: "Bəli. Niyə mənə ananı sevdiyimi və səni sevdiyim üçün qorxduğumu dedin?"

Kiçik burada həqiqətən üstün bir aydınlıq nümayiş etdirir. O, özündə ataya olan sevginin, ananın yanındakı rəqib rolu səbəbindən ataya düşmənçiliklə mübarizə apardığını göstərir və atanı, təşviş ilə nəticələnən bu qüvvələr oyununa indiyə qədər diqqət yetirmədiyi üçün ittiham edir. Ata hələ onu tam başa düşmür, çünki kiçiyin ona qarşı düşmənçiliyinə, mənim məsləhətləşməmizdə iddia etdiyim kimi, yalnız bu söhbət zamanı əmin olur. Aşağıdakı, mənim buna baxmayaraq dəyişməz şəkildə çatdırdığım hissə, əslində kiçik xəstə üçün deyil, atanın aydınlanması üçün daha əhəmiyyətlidir.

Təəssüf ki, mən bu etirazı dərhal əhəmiyyətinə görə dərk etmədim. Hans anasını sevdiyi üçün, açıq-aydın məni uzaqlaşdırmaq istəyir, sonra ata yerinə keçir. Bu boğulmuş düşmən istək ata üçün təşvişə çevrilir və o, mənim gedib-getmədiyimi görmək üçün erkən yanıma gəlir. Təəssüf ki, mən bu anda hələ bunu başa düşməmişəm və ona deyirəm: "Yalnız olanda mənim üçün darıxırsan və yanıma gəlirsən." Hans: "Sən gedəndə, evə qayıtmayacağından qorxuram." Mən: "Mən heç vaxt evə qayıtmayacağımı sənə təhdid etmişəm?" Hans: "Sən yox, amma ana. Ana mənə artıq gəlməyəcəyini dedi." (Yəqin ki, o pis idi və ona getməklə təhdid etmişdi.) Mən: "O, pis olduğun üçün bunu dedi." Hans: "Bəli." Mən: "Deməli, pis olduğun üçün mənim gedəcəyimdən qorxursan, ona görə yanıma gəlirsən." Səhər yeməyində masadan qalxıram, bunun üzərinə Hans deyir: Ata, məndən qaçma!" Onun "yüyür" əvəzinə "qaç" deməsi diqqətimi çəkir və cavab verirəm: "Oha, sən qorxursan, at səndən qaçır." Buna o gülür.

Bilirik ki, Hansın təşvişinin bu hissəsi ikiqat qurulub: atadan təşviş və ata üçün təşviş. Birincisi ataya qarşı düşmənçilikdən, digəri isə burada reaksiya olaraq şişirdilən nəvazişin düşmənçiliklə konfliktindən qaynaqlanır.

Ata davam edir:

Bu, şübhəsiz ki, vacib bir hissənin başlanğıcıdır. Onun ən çoxu evin qarşısına qədər getməsi, evdən uzaqlaşmaması, təşvişin ilk tutmasında yolun yarısında geri dönəsi, valideynləri evdə tapmamaq qorxusu ilə, çünki onlar getmişdilər, əsaslandırılır. O, anaya olan sevgi səbəbindən evə yapışır, mənim gedəcəyimdən qorxur, mənə qarşı düşmən istəklərinə görə: onda o, ata olardı. Yayda peşə tələb etdiyi üçün Gmundendən Vyanaya dəfələrlə getmişəm, sonra o, ata olardı. At təşvişinin Gmundendəki hadisəyə, Lizzinin yükünü vağzala aparmaq istəyən atın hadisəsinə bağlı olduğunu xatırladıram. Sıxışdırılmış istək, mənim vağzala getməyim, sonra o, anası ilə tək qalır ("at getməlidir"), sonra atların getməsi təşvişinə çevrilir və əslində, mənzilimizin qarşısındakı Baş Gömrük İdarəsinin həyətindən bir arabanın getməsindən və atların hərəkətə keçməsindən daha çox təşviş yaradan heç nə yoxdur. Bu yeni hissə (ataya qarşı düşmən münasibət) yalnız ananı çox sevdiyi üçün mənim qəzəbli olmadığımı bildikdən sonra ortaya çıxa bildi. Günortadan sonra yenidən onunla evin qapısı qarşısına gedirəm; o, yenidən evin qarşısına gedir və arabalar gedəndə orada qalır, yalnız bəzi arabalarda qorxur və evin dəhlizinə qaçır. O mənə həmçinin belə izah edir: «Bütün ağ atlar dişləmir»; yəni: təhlil nəticəsində artıq bəzi ağ atların «Vatti» olduğu müəyyən edilmişdir, onlar artıq dişləmirlər, lakin dişləyəcək başqaları da qalır. Evimizin qabağındakı vəziyyət belədir: Qarşıda İstehlak Vergisi İdarəsinin anbarı yerləşir, orada yük rampası var və bütün gün ərzində qutuları və s. götürmək üçün arabalar gəlir. Bu həyət meydançasını küçəyə doğru bir hasar bağlayır. Mənzilimizin qarşısında həyət meydançasının giriş qapısı yerləşir (Şəkil 2). Şəkil 2 Bir neçə gündür müşahidə edirəm ki, Hans xüsusilə arabalar həyətdən çıxanda və ya içəri girəndə, bu zaman onlar manevr etməli olduqda qorxur. Vaxtilə niyə belə qorxduğunu soruşmuşdum, o da cavab verirdi: «Arabalar dönəndə atların yıxılmasından qorxuram (A).» Eyni dərəcədə, yük rampasında dayanan arabalar birdən hərəkətə keçib getmək istədikdə də qorxur (B). O, bundan əlavə (C) böyük yük atlarından kiçik atlardan daha çox, kənd atlarından isə zərif (məsələn, fiakr) atlarından daha çox qorxur. O, həmçinin araba sürətlə keçəndə (D), atlar yavaş-yavaş gəldikdə olduğundan daha çox qorxur. Bu fərqləndirmələr, əlbəttə, yalnız son günlərdə aydın şəkildə ortaya çıxmışdır.

Demək istəyirəm ki, təhlil nəticəsində yalnız xəstə deyil, onun fobiyası da daha çox cəsarət tapıb və özünü göstərməyə cəsarət edir.

5 aprel günü Hans yenidən yataq otağına gəlir və öz yatağına göndərilir. Ona deyirəm: «Sən səhərlər otağa gəldikcə, at qorxusu yaxşılaşmayacaq.» Lakin o, inad edir və cavab verir: «Qorxsam belə, gələcəyəm.» Deməli, o, anasının yanına getməsinin qadağan edilməsinə razı olmur. Səhər yeməyindən sonra aşağı düşməliyik. Hans buna çox sevinir və adətən evin qabağında qalmaq əvəzinə, küçəni keçib həyət meydançasına getməyi planlaşdırır; orada o, çox vaxt küçə uşaqlarının oynadığını görürdü. Ona deyirəm ki, əgər o, qarşıya keçsə, mən sevinərəm və yüklənmiş arabalar yük rampasında hərəkətə keçərkən (B) niyə bu qədər qorxduğunu soruşmaq üçün fürsətdən istifadə edirəm. Hans: «Arabanın yanında dayananda və araba sürətlə gedəndə, mən də üstündə dayananda və oraya taxtaya (yük rampasına) çıxmaq istəyəndə, araba ilə birlikdə gedəndə qorxuram.» Şəkil 3. Mən: «Bəs araba dayananda? Onda qorxmursan? Niyə?» Hans: «Araba dayananda, mən tez arabanın üstünə çıxıram və taxtaya gedirəm.» (Hans beləliklə, arabanın üstündən yük rampasına dırmaşmağı planlaşdırır və o, arabanın üstündə ikən arabanın gedəcəyindən qorxur.) Mən: «Bəlkə də araba ilə gedəndə evə geri qayıda bilməyəcəyindən qorxursan?» Hans: «Xeyr; mən həmişə anamın yanına gələ bilərəm, arabayla və ya fiakrla. Mən ona evin nömrəsini də deyə bilərəm.» Mən: «Deməli, əslində niyə qorxursan?» Hans: «Bunu bilmirəm, amma professor biləcək. Səncə, o, bunu biləcək?» Mən: «Əslində niyə o tərəfə, taxtaya getmək istəyirsən?» Hans: «Çünki mən hələ heç vaxt orada olmamışam və ora getməyi çox istəmişəm; bilirsən, niyə ora getmək istəmişəm? Çünki yük yükləmək və daşımaq və orada yükün üstündə dırmaşmaq istəmişəm. Orada dırmaşmağı çox xoşlayıram. Bilirsən, bu dırmaşmağı kimdən öyrəndim? Oğlanlar yükün üstündə dırmaşırdılar, mən də bunu gördüm və mən də bunu etmək istəyirəm.» Onun istəyi yerinə yetirilmədi, çünki Hans yenidən evin qabağına çıxmağa cəsarət etsə də, küçəni keçib həyət meydançasına gedən bir neçə addım onda çox böyük müqavimət yaradır, çünki həyətdə daim arabalar hərəkət edir.

Professor da yalnız bunu bilir ki, Hansın yüklənmiş arabalarla nəzərdə tutduğu bu oyun, hələ heç nə demədiyi başqa bir istəklə simvolik, əvəzedici əlaqəyə girməlidir. Lakin bu istək, əgər çox cəsarətli görünməsəydi, artıq indi qurulardı. Gündüz saatlarında yenidən evin qabağına çıxırıq və qayıtdıqdan sonra Hansa soruşuram: «Əslində atların hansından ən çox qorxursan?» Hans: «Hamısından.» Mən: «Bu doğru deyil.»

Hans: «Ağzında belə bir şey olan atlardan ən çox qorxuram.» Mən: «Nə nəzərdə tutursan? Ağzında olan dəmir?» Hans: «Xeyr, ağzında qara bir şey var (əli ilə ağzını örtür).» Mən: «Nə, bəlkə bığ?» Hans (gülür): «Oh, xeyr.» Mən: «Hamısında var?» Hans: «Xeyr, yalnız bəzilərində.» Mən: «Ağzında olan nədir?» Hans: «Belə qara bir şey.» – Realda yük atlarının burnunun üstündəki qalın kəmərlər olduğunu düşünürəm. Şəkil 4 «Bir mebel daşıyan at arabasından da ən çox qorxuram.» Mən: «Niyə?» Hans: «Fikr edirəm ki, mebel atları ağır bir arabaya çəkəndə yıxılırlar.» Mən: «Deməli, kiçik bir arabadan qorxmursan?» Hans: «Xeyr, kiçik bir arabadan və poçt arabasından qorxmuram. Omnibus gələndə də ən çox qorxuram.» Mən: «Niyə, çox böyük olduğu üçün?» Hans: «Xeyr, çünki bir dəfə omnibusun atı yıxılmışdı.» Mən: «Nə vaxt?» Hans: «Bir dəfə, anamla gedəndə, o «axmaqlıq»a baxmayaraq, yelek aldığım zaman.» (Bu, sonradan ana tərəfindən təsdiqlənir.) Mən: «At yıxılarkən nə düşündün?» Hans: «İndi həmişə belə olacaq. Bütün atlar omnibusda yıxılacaq.» Mən: «Hər omnibusda?» Hans: «Bəli! Və mebel arabasında da. Mebel arabasında o qədər tez-tez deyil.» Mən: «O vaxt artıq o «axmaqlıq» sənə bulaşmışdı?» Hans: «Xeyr, mən onu yalnız o vaxt aldım. Omnibusun atı yıxılarkən, çox qorxdum, həqiqətən! Gedəndə onu aldım.» Mən: «O «axmaqlıq» elə bir şey idi ki, bir atın səni dişləyəcəyini düşünürdün, indi isə deyirsən ki, bir atın yıxılmasından qorxdun.» Hans: «Yıxılacaq və dişləyəcək.»⁶⁴ Mən: «Niyə bu qədər qorxdun?» Hans: «Çünki at ayaqları ilə belə edirdi (yerə uzanır və mənə ayaqlarını çırpmasını göstərir). Ayaqları ilə «qalmaqal» saldığı üçün qorxdum.» Mən: «O vaxt ananla harada idin?» Hans: «Əvvəlcə buz üzərində sürüşmə meydanında, sonra kafedə, sonra yelek almaq, sonra anamla şirniyyatçıda və sonra axşam evə; oradan şəhər parkından keçdik.» (Bütün bunlar arvadım tərəfindən təsdiqlənir, həm də dərhal sonra təşvişin başladığı.) Mən: «At yıxılarkən ölü idi?» Hans: «Bəli!» Mən: «Bunu haradan bilirsən?» Hans: «Çünki gördüm (gülür). Xeyr, heç də ölü deyildi.» Mən: «Bəlkə də ölü olduğunu düşündün.» Hans: «Xeyr, əlbəttə ki, yox. Yalnız zarafatla dedim.» (Amma o vaxt üz ifadəsi ciddi idi.) Yorulduğu üçün onu buraxıram. Mənə yalnız bunu danışır ki, əvvəlcə omnibus atlarından, sonra bütün digərlərindən və ən sonunda mebel arabası atlarından qorxmuşdur. Layntsa qayıdış yolunda bir neçə sual: Mən: «Omnibusun atı yıxılarkən rəngi necə idi? Ağ, qırmızı, qəhvəyi, boz?» Hans: «Qara, hər iki at qara idi.» Mən: «Böyük və ya kiçik?» Hans: «Böyük.» Mən: «Şişman və ya arıq?» Hans: «Şişman, çox böyük və şişman.» Mən: «At yıxılarkən atanı düşündün?» Hans: «Bəlkə. Bəli. Mümkündür.»

Ata bəzi yerlərdə uğursuz araşdırmalar aparmış ola bilər; lakin yeni obyektinə görə adlandırmaq istədiyin belə bir fobiyanı yaxından tanımaq zərərli deyil. Beləliklə, onun əslində nə qədər dağınıq olduğunu öyrənirik. O, atlara və arabalara, atların yıxılmasına və dişləməsinə, xüsusi quruluşa malik atlara, ağır yüklənmiş arabalara aiddir. Dərhal açıqlayaq ki, bu xüsusiyyətlərin hamısı təşvişin əslində atlara aid olmamasından, ikincili olaraq onlara transfer edilməsindən və indi at kompleksinin müəyyən transferlərə uyğun gələn yerlərində sabitləşməsindən irəli gəlir. Atanın sorğusunun əsas nəticələrindən birini xüsusi olaraq qəbul etməliyik. Fobiyanın hansı cari səbəbdən sonra başladığını öyrəndik. Bu, oğlanın böyük və ağır bir atın yıxıldığını gördüyü zaman idi və bu təəssüratın ən azı bir yozumu, atanın vurğuladığı kimi, Hansın o vaxt atanın belə yıxılmasını – və ölməsini istəməsi idi. Danışarkən ciddi üz ifadəsi, yəqin ki, bu şüursuz mənanı ifadə edirdi. Bunun arxasında başqa bir məna gizlənməyib ki? Ayaqlarla bu qalmaqal yaratmaq nə deməkdir?

Hans bir müddətdir otaqda at oyunu oynayır, gəzib-dolanır, yıxılır, ayaqlarını çırpır, kişnəyir. Bir dəfə belinə yem torbası kimi kiçik bir torba bağlayır. Təkrar-təkrar mənə tərəf qaçır və məni dişləyir.

O, son yozumları sözlərlə edə biləcəyindən daha qətiyyətlə qəbul edir, lakin təbii ki, rol dəyişikliyi ilə, çünki oyun bir arzu fantaziyasının xidmətindədir. Yəni o, atdır, o, atanı dişləyir, əslində isə bu zaman atanla eyniləşir.

İki gündür müşahidə edirəm ki, Hans mənə qarşı ən qəti şəkildə üsyan edir, tərbiyəsiz deyil, tamamilə əyləncəli. Bəlkə də artıq məndən, atdan, qorxmadığı üçündür? 6 aprel. Gündüz Hansla evin qarşısında. Ona bütün atlarda «Ağızdakı qara»nı görüb-görmədiyini soruşuram: hamısında inkar edir. Ona qaranın əslində necə göründüyünü soruşuram; deyir ki, qara dəmirdir. İlk fərzim, onun yük atlarının çəngərindəki qalın dəri qayışları nəzərdə tutması, beləliklə təsdiqlənmir. «Qara»nın bığa xatırladıb-xatırlatmadığını soruşuram; deyir: yalnız rənginə görə. Onun əslində nə olduğunu hələlik bilmirəm. Qorxu azalıb; bu dəfə qonşu evə qədər cəsarət edir, lakin uzaqdan at tappıltısını eşidəndə tez geri dönür. Bir araba evimizin qapısı qarşısında dayanıb duranda, at ayağı ilə yerə vurduğu üçün təşvişə düşür və evə qaçır. Ona niyə qorxduğunu, bəlkə də ayağı ilə yerə vurduğu üçün (belə etdiyi üçün) narahat olub-olmadığını soruşuram. Deyir: «Ayaqlarınla belə qalmaqal yaratma!» Bununla yıxılan omnibus atı haqqındakı ifadəni müqayisə et. Xüsusilə mebel arabasının keçməsi onu qorxudur. Sonra evin daxilinə qaçır. Ona laqeydliklə soruşuram: «Belə bir mebel arabası əslində omnibusa bənzəmir ki?» O, heç nə demir. Sualı təkrar edirəm. Sonra deyir: «Əlbəttə, əks halda mebel arabasından bu qədər qorxmazdım.» 7 aprel. Bu gün yenidən soruşuram ki, atların «Ağızdakı qara»sı necə görünür. Hans deyir: ağızlıq kimi. Ən qəribə tərəfi odur ki, 3 gündür yanından keçən heç bir at yoxdur ki, o, bu "ağızlığı" müşahidə edə bilsin; mən özüm heç bir gəzintidə belə bir at görməmişəm, baxmayaraq ki, Hans belə atların olduğunu iddia edir. Mən fərz edirəm ki, onu həqiqətən də atların baş bağlamının bir növü – təxminən ağız ətrafındakı qalın kəmərlər – bığa xatırladıb və mənim işarəmlə bu qorxu da yox olub. Hansın yaxşılaşması davamlıdır, ev qapısı mərkəz olmaqla onun hərəkət dairəsinin radiusu böyüyür; o, hətta indiyə qədər onun üçün mümkün olmayan bir fəndi, qarşıdakı səkiyə qaçmağı belə icra edir. Qalan bütün qorxu, mənası mənə hələ də aydın olmayan omnibus səhnəsi ilə bağlıdır. 9 aprel. Bu gün səhər, mən üst hissəm açıq halda yuyunarkən Hans gəldi. Hans: "Vatti, sən nə qədər gözəlsən, nə qədər ağsan!" Mən: "Elə deyilmi, ağ at kimi." Hans: "Yalnız bığ qara rəngdədir (davam edir). Yoxsa bəlkə də qara ağızlıqdır?" Mən ona əvvəlki axşam professorun yanında olduğumu danışdım və dedim: "O, bir neçə şeyi bilmək istəyir", buna cavab olaraq Hans: "Bu məni çox maraqlandırır." Mən ona ayaqları ilə küy necə yaratdığı vəziyyəti bildiyimi deyirəm. O, məni dayandırır: "Elə deyilmi, əgər mən qəzəbliyəm və ya böyük ehtiyacımı ödəməliyəm və daha çox oynamaq istəyirəmsə." (Qəzəbli halda o, həqiqətən də ayaqları ilə küy yaratmağa, yəni yerə döyməyə öyrəşib. – "Böyük ehtiyacını ödəmək" ifadəsi böyük tuvaletə getmək deməkdir. Hans kiçik ikən, bir gün qabdan qalxarkən deyirdi: "Bu 'lumpf'-a bax." [O, forması və rənginə görə corabı nəzərdə tutmuşdu.] Bu ad bu günə qədər davam edir. – Çox erkən dövrlərdə, onu qaba oturdulmalı olduqda və oynamağı dayandırmağı imtina etdikdə, qəzəblə ayaqlarını yerə döyür, çırpınır və bəzən də yerə yıxılırdı.) "Sən də Wiwi etməli olduğun və getmək istəmədiyin, çünki daha çox oynamaq istədiyin zaman ayaqlarınla çırpınırsan." O: "Bax, mən Wiwi etməliyəm" – və çıxır, təsdiq kimi.

Ata öz ziyarətində mənə sual vermişdi ki, ayaqlarla çırpınma Hansı yıxılan ata nə ilə xatırlatmış ola bilər və mən bunun sidik saxlanılması zamanı onun öz reaksiyası ola biləcəyini irəli sürmüşdüm. Hans indi söhbət zamanı sidik istəyinin yenidən meydana çıxması ilə bunu təsdiqləyir və ayaqlarla küy yaratmanın digər mənalarını da əlavə edir.

Sonra ev qapısının qarşısına gedirik. Kömür arabası gələndə mənə deyir: "Bax, kömür arabasından da çox qorxuram." Mən: "Bəlkə də, çünki o da omnibus kimi böyükdür." Hans: "Bəli, və çünki o, çox ağır yüklənib, atlar isə çox ağırlıq çəkməli olur və asanlıqla yıxıla bilərlər. Əgər araba boşdursa, qorxmuram." Həqiqətən də, əvvəllər müəyyən edildiyi kimi, yalnız ağır yüklü nəqliyyat vasitələri onu təşvişə salır.

Bütün bunlarla yanaşı, vəziyyət olduqca qaranlıqdır. Analiz az irəliləyir; təsvirinin, qorxuram ki, oxucu üçün tezliklə bezdirici olacaq. Lakin, hər psixoanalizdə belə qaranlıq dövrlər var. Hans indi bizim gözləmədiyimiz bir sahəyə keçir.

Evə gəlirəm və müxtəlif alış-verişlər etmiş və onları mənə göstərən həyat yoldaşımla danışır. Onların arasında sarı alt şalvarı var. Hans bir neçə dəfə deyir: "Pfui!", yerə yıxılır və tüpürür. Həyat yoldaşım deyir ki, o, şalvarı gördüyü kimi bunu bir neçə dəfə edib. Mən soruşuram: "Niyə 'Pfui' deyirsən?" Hans: "Şalvara görə." Mən: "Niyə, rənginə görə, çünki sarıdır və Wiwi-yə və ya 'lumpf'-a xatırladır?" Hans: "'Lumpf' sarı deyil, ağ və ya qara rəngdədir." – Dərhal sonra: "Sən, pendir yeyəndə asanlıqla 'lumpf' edilirmi?" (Mən bunu bir dəfə, o mənə niyə pendir yediyimi soruşanda demişdim.) Mən: "Bəli." Hans: "Ona görə də sən həmişə səhər dərhal 'lumpf' etməyə gedirsən? Mən çox istəyirəm ki, kərə yağı ilə çörəyin üstünə pendir yeyim." Dünən də küçədə tullanıb oynadığı zaman mənə soruşmuşdu: "Sən, elə deyilmi, əgər insan bu qədər tullanırsa, asanlıqla 'lumpf' edir?" – Həmişə onun nəcisi çətinlik yaradır, Kindermeth və lavajlar tez-tez istifadə olunur. Bir dəfə onun adətən olan qəbizliyi o qədər güclü idi ki, həyat yoldaşım Dr. L.-dən məsləhət istədi. O, Hansın həddindən artıq çox yedirildiyini, bu da əslində doğru olduğunu bildirdi və daha mötədil qidalanmağı tövsiyə etdi; bu da vəziyyəti dərhal yaxşılaşdırdı. Son vaxtlar qəbizlik yenidən tez-tez baş verirdi. Yeməkdən sonra deyirəm: «Professora yenə yazacağıq», o da mənə belə diktə etdi: «Sarı şalvarı görəndə dedim: Pfui, tüpürürəm, özümü yerə atdım, gözlərimi yumdum və baxmadım.» Mən: «Niyə?» Hans: «Çünki sarı şalvarı gördüm və qara şalvarda⁶⁵ da belə bir şey etmişdim. Qara da belə bir şalvardır, yalnız qara idi.» (Sözünü kəsərək.) «Bax, mən şadam; professora yaza bildiyim zaman həmişə belə şad olaram.» Mən: «Niyə "pfui" dedin? İyrəndin?» Hans: «Bəli, çünki onu gördüm. Elə bildim ki, Lumpf etməliyəm.» Mən: «Niyə?» Hans: «Bilmirəm.» Mən: «Qara şalvarı nə vaxt gördün?» Hans: «Bir dəfə, Anna (bizim xidmətçi qız) çoxdan evdə olanda – anamın yanında – o, onu alış-verişdən təzəcə evə gətirmişdi.» (Bu məlumatı həyat yoldaşım təsdiqləyir.) Mən: «Sən də iyrəndin?» Hans: «Bəli.» Mən: «Mammini belə şalvarda gördün?» Hans: «Xeyr.» Mən: «O geyinəndə?» Hans: «Sarısını artıq bir dəfə görmüşdüm, o, onu alanda. (Ziddiyyət! Ana sarını alanda o, onu ilk dəfə görmüşdü.) Qaranı bu gün də geyinib (düzdür!), çünki səhər onu necə soyunduğunu gördüm.» Mən: «Necə? Səhər qara şalvarı soyunub?» Hans: «Səhər, gedəndə qara şalvarı çıxardı, gələndə isə qaranı yenidən geydi.» Mən bunu mənasız hesab etdiyimdən həyat yoldaşımdan soruşuram. O da deyir ki, bu, ümumiyyətlə doğru deyil; gedərkən təbii ki, şalvarı dəyişməyib. Mən dərhal Hansdan soruşuram: «Sən danışdın ki, Mammi qara şalvar geyindi, gedəndə onu soyundu, gələndə isə yenidən geydi. Mammi isə deyir ki, bu doğru deyil.» Hans: «Mənə elə gəlir ki, bəlkə də onu soyunmadığını unutmuşam. (Narazılıqla.) Nəhayət, məni rahat burax.»

Bu şalvar hekayəsini izah etmək üçün qeyd edirəm ki, Hans, bu məsələ haqqında danışmağa icazə verildiyinə görə belə şad göründüyü zaman açıq-aydın ikiüzlülük edir. Sonda maskanı çıxarır və atasına qarşı kobud davranır. Söhbət, əvvəllər ona çox həzz verən və indi sıxışdırma baş verdikdən sonra çox utandığı, iyrəndiyini göstərdiyi şeylərdən gedir. O, anada müşahidə etdiyi şalvar dəyişikliyinə başqa səbəblər uydurmaq üçün açıq-aydın yalan danışır; əslində şalvarın geyinilib-çıxarılması «Lumpf» kontekstinə aiddir. Ata burada əsas məsələnin nə olduğunu və Hansın nəyi gizlətmək istədiyini dəqiq bilir.

Hansın həyat yoldaşım tualetə getdikdə tez-tez orada olub-olmadığını soruşuram. O deyir: Bəli, çox vaxt, o, ona icazə verilənə qədər “təkid edir”; bütün uşaqlar belə edir.

Ancaq bu gün artıq sıxışdırılmış olan, ananın Lumpf edərkən görünməsindən duyulan həzzi yaxşı yadda saxlamalıyıq.

Evimizin qarşısına gedirik. O çox şəndir, və o, davamlı olaraq at kimi tullanıb-dolanarkən, mən soruşuram: «Bax, əslində omnibus atı kimdir? Mən, sən yoxsa Mammi?» Hans (dərhal): «Mən, mən gənc atam.» Atların tullanmasını gördüyü ən güclü təşviş dövründə, təşviş keçirdikdə və mənə niyə belə etdiklərini soruşduqda, onu sakitləşdirmək üçün dedim: «Bilirsin, bunlar gənc atlardır, onlar da gənc oğlanlar kimi tullanırlar.» «Sən də tullanırsan və oğlansan.» O vaxtdan bəri, atların tullanmasını görəndə deyir: «Doğrudur, bunlar cavan atlardır!» Pilləkənə çıxarkən demək olar ki, düşüncəsiz soruşuram: «Gmundendə uşaqlarla at oyunu oynadın?» O: «Bəli! (Düşüncəli.) Mənə elə gəlir ki, axmaqlığı orada tutdum.» Mən: «Kim at idi?» O: «Mən, Berta isə arabaçı idi.» Mən: «Bəlkə at olarkən yıxıldın?» Hans: «Xeyr! Berta «Hü» deyəndə, mən tez qaçırdım, hətta yüyürürdüm.»⁶⁶ Mən: «Siz heç vaxt arabalı oyun oynamamısınız?» Hans: «Xeyr, adi araba və arabasız at.» «Əgər at arabaya qoşulubsa, deməli, onsuz da gedə bilər və araba evdə qala bilər.» Mən: «Siz at oyunu çox oynayırdınız?» Hans: «Çox tez-tez. Fritsl (məlum olduğu kimi, ev sahibinin uşağı da) bir dəfə at olmuşdur, Fransl isə arabaçı idi; Fritsl çox sürətlə qaçırdı və birdən daşın üstünə basdı, qanı axdı.» Mən: «Bəlkə yıxıldı?» Hans: «Xeyr, ayağını suya saldı, sonra üstünə parça qoydu.»⁶⁷ Mən: «Sən çox at olmusan?» Hans: «Bəli.» Mən: «Və sən o vaxt axmaqlığı aldın.» Hans: «Çünki həmişə deyirdilər: «ata görə» və «ata görə» (o, «görə» sözünü vurğulayır), ona görə də bəlkə, belə dedikləri üçün «ata görə», bəlkə də axmaqlığı aldım.»⁶⁸ Ata bir müddət digər yollarda məhsulsuz axtarış aparır.

Mən: «At haqqında bir şey danışdılar?» Hans: «Bəli!» Mən: «Nə?» Hans: «Unutdum.» Mən: «Bəlkə Wiwimacher haqqında danışdılar?» Hans: «Xeyr!» Mən: «Orada atdan qorxdun?» Hans: «Xeyr, heç qorxmadım.» Mən: «Bəlkə Berta atın...» Hans: (sözünü kəsərək) «Wiwi edir?» Xeyr!» 10 aprel günü dünənki söhbəti davam etdirirəm və «ata görə» ifadəsinin nə demək olduğunu öyrənmək istəyirəm. Hans xatırlamır, yalnız bilir ki, səhər bir neçə uşaq evin qapısı qarşısında dayanıb «ata görə, ata görə» deyirdilər. Özü də orada idi. Mən daha israrlı olduqda, onların heç də «ata görə» demədiklərini, yanlış xatırladığını izah edir. Mən: «Siz də tez-tez tövlədə olurdunuz, yəqin ki, orada atdan danışmısınız.» – «Danışmadıq.» – «Nə haqqında danışdınız?» – «Heç nə haqqında.» – «Bu qədər uşaq olub heç nə haqqında danışmadınız?» – «Bir şey danışdıq, amma atdan deyil.» – «Nə haqqında?» – «İndi xatırlamıram.» Müqavimətlər açıq-aydın çox böyük olduğu üçün⁶⁹ bu mövzunu buraxıram və soruşuram: «Berta ilə oynamağı xoşlayırdın?» O: «Bəli, çox xoşlayırdım, Olqa ilə yox; bilirsən, Olqa nə etdi? Yuxarıdakı Grete mənə bir dəfə kağız top hədiyyə etdi, Olqa onu tamamilə cırdı. Berta heç vaxt topu cırmazdı. Berta ilə oynamağı çox xoşlayırdım.» Mən: «Bertanın Wiwimacherinin necə göründüyünü gördün?» O: «Xeyr, amma atınkini gördüm, çünki həmişə tövlədə idim, orada atın Wiwimacherini gördüm.» Mən: «Və sən maraqlandın, Bertanın və Mamminin Wiwimacheri necə görünür?» O: «Bəli!» Mən ona bir dəfə mənə şikayət etdiyini xatırladıram ki, qızlar o Wiwi edəndə həmişə baxmaq istəyirlər. O: «Berta da həmişə baxırdı (heç inciməmiş, əksinə, çox məmnun), tez-tez. Kiçik bağçada, turpların olduğu yerdə, mən Wiwi edirdim, o isə evin qapısı qarşısında dayanıb baxırdı.» Mən: «O Wiwi edəndə sən baxırdın?» O: «O tualete gedirdi.» Mən: «Və sən maraqlanırdın?» O: «O içəridə olanda mən də tualetdə idim.» (Bu doğrudur; ev əhli bir dəfə bizə danışmışdı və mən xatırlayıram ki, biz bunu Hansa qadağan etmişdik.) Mən: «Ona dedin ki, içəri girmək istəyirsən?» O: «Tək başıma içəri girdim, çünki Berta icazə vermişdi. Bu heç bir ayıb deyil.» Mən: «Və sən Wiwimacheri görmək istəyirdin.» O: «Bəli, amma görmədim.» Mən ona Gmunden yuxusunu xatırladıram: Əlimdəki girov nə deməkdir və s., və soruşuram: «Gmundendə Bertanın səni Wiwi etdirməsini istədin?» O: «Ona heç vaxt demədim.» Mən: «Niyə ona heç vaxt demədin?» O: «Çünki ağlıma gəlməmişdi. (Sözünü kəsərək.) Əgər hər şeyi professora yazsam, axmaqlıq tezliklə bitəcək, elə deyilmi?» Mən: «Niyə Bertanın sənə Wiwi etməsinə icazə verməsini istədin?» O: «Bilmirəm. Çünki o baxırdı.» Mən: «Fikirləşdin ki, o, əlini Wiwimacherinə versin?» O: «Bəli. (Mövzunu dəyişərək.) Gmundendə çox əyləncəli idi. Kiçik bağçada, turpların olduğu yerdə kiçik bir qum təpəsi var, orada kürəklə oynayırıq.» (Bu, həmişə Wiwi etdiyi bağçadır.) Mən: «Gmundendə, yataqda uzananda əlini Wiwimacherinə verdin?» O: «Xeyr, hələ yox. Gmundendə elə yaxşı yatdım ki, ağlıma belə gəlmədi. Yalnız — küçəsində⁷⁰ və indi etdim.» Mən: «Berta heç vaxt əlini sənin Wiwimacherinə vermədi?» O: «Heç vaxt etmədi, xeyr, çünki ona heç vaxt demədim.» Mən: «Nə vaxt istədin?» O: «Gmundendə bir gün.» Mən: «Yalnız bir dəfə?» O: «Bəli, tez-tez.» Mən: «Hər dəfə Wiwi edəndə o baxırdı; bəlkə də maraqlanırdı ki, sən necə Wiwi edirsən.» O: «Bəlkə də mənim Wiwimacherimin necə göründüyünə maraqlanırdı.» Mən: «Amma sən də maraqlanırdın; yalnız Bertaya?» O: «Bertaya, Olqaya.» Mən: «Kimə daha?» O: «Heç kimə.» Mən: «Bu doğru deyil. Mammiyə də.» O: «Mammiyə də.» Mən: «İndi artıq maraqlanmırsan. Sən bilirsən ki, Hannanın Wiwimacheri necə görünür?» O: «Amma böyüyəcək, elə deyilmi?»⁷¹ Mən: «Bəli, əlbəttə, amma o böyüyəndə sənin kimi görünməyəcək.» O: «Bunu bilirəm. O belə olacaq» (yəni indi olduğu kimi), «yalnız daha böyük.» Mən: «Gmundendə Mammi soyunduqda maraqlanırdın?» O: «Bəli, Hannanın hamamda çimərkən də Wiwimacheri gördüm.» Mən: «Mammidə də?» O: «Xeyr!» Mən: «Mamminin şalvarını görəndə iyrənirdin.» O: «Yalnız qara şalvarı görəndə, onu aldıqda, qusuram, amma o şalvarı geyinəndə və ya çıxaranda qusmuram. Sonra qusuram, çünki qara şalvar əslində bir Lumpf kimi qara, sarı isə bir Wiwi kimidir, və onda düşünürəm ki, Wiwi etməliyəm. Mammi şalvarı geyinəndə, mən onu görmürəm, çünki paltarları üstündədir.» Mən: «Və o paltarları çıxaranda?» O: «Sonra qusmuram. Amma o yenidirsə, bir Lumpf kimi görünür. Əgər köhnədirsə, rəngi düşür və kirlənir. Onu aldıqda tam təmizdir, evdə artıq onu kirlətdik. Əgər alınıbsa, yenidir, əgər alınmayıbsa, köhnədir.» Mən: «Yəni köhnədən iyrənmirsən?» O: «Əgər köhnədirsə, bir Lumpfdan çox daha qara, elə deyilmi? Bir az daha qaradır.»⁷² Mən: «Mammi ilə çox vaxt tualetdə olmusan?» O: «Çox tez-tez.» Mən: «Orada iyrənirdin?» O: «Bəli ... Xeyr!» Mən: «Mammi Wiwi və ya Lumpf edəndə yanında olmağı xoşlayırsan?» O: «Çox xoşlayıram.» Mən: «Niyə bu qədər xoşlayırsan?» O: «Bilmirəm.» Mən: «Çünki Wiwimacheri görəcəyini düşünürsən.» O: «Bəli, mən də belə düşünürəm.» Mən: «Amma niyə Layntsda heç vaxt tualetə getmək istəmirsən?» (Layntsda həmişə məndən xahiş edir ki, onu tualetə aparmayım; bir dəfə axan suyun yaratdığı səs-küyündən qorxmuşdu.) O: «Bəlkə, çünki aşağı çəkəndə səs-küy yaradır.» Mən: «Ondan qorxursan.» O: «Bəli!» Mən: «Və buradakı tualetimizdə?» O: «Burada yox. Layntsda sən aşağı çəkəndə qorxuram. Əgər içəridəyəmsə və aşağı çəkilirsə, mən də qorxuram.» Özünün bizim mənzildə qorxmadığını göstərmək üçün, məni tualetə getməyə və suyu axıtmağa vadar edir. Sonra mənə belə izah edir: «Əvvəlcə güclü, sonra zəif səs-küy olur (su axanda). Əgər güclü səs-küy olursa, içəridə qalmağı üstün tuturam, əgər zəif olursa, çölə çıxmağı üstün tuturam.» Mən: «Qorxduğun üçün?» O: «Çünki həmişə güclü səs-küyü görməyi (özünü düzəldir), eşitməyi çox xoşlayıram, və ona görə içəridə qalmağı üstün tuturam ki, onu yaxşı eşidim.» Mən: «Güclü səs-küy sənə nəyi xatırladır?» O: «Tualetdə Lumpf etməli olduğumu.» (Yəni qara şalvarla eyni şey.) Mən: «Niyə?» O: «Bilmirəm. Bilirəm, güclü səs-küy elə eşidilir ki, sanki Lumpf edirsən. Böyük səs-küy Lumpfı, kiçik səs-küy isə Wiwini xatırladır (qara və sarı şalvara bax).» Mən: «Bax, omnibus atının rəngi Lumpfın rəngi ilə eyni deyildimi?» (Onun dediyinə görə qara idi.) O (çox sarsılmış): «Bəli!»

Burada bəzi sözləri əlavə etməliyəm. Ata çox sual verir və öz niyyətlərini araşdırır, uşağın özünü ifadə etməsinə imkan vermək əvəzinə. Bunun nəticəsində analiz qaranlıq və qeyri-müəyyən olur. Hans öz yolunda gedir və onu bu yoldan ayırmaq istəsəniz, heç nəyə nail olmur. Onun marağı indi açıq şəkildə Lumpf və Wiwi-dədir, bunun səbəbini bilmirik. Qalmaqal hekayəsi sarı və qara şalvarla bağlı hadisə kimi kifayət qədər aydınlaşdırılmayıb. Fikrimcə, onun iti qulağı kişi və ya qadın sidik atarkən çıxan səs fərqlərini çox yaxşı hiss etmişdir. Təhlil materialı iki ehtiyacın qarşıdurmasına bir qədər süni şəkildə sıxışdırıb. Hələ öz təhlilini aparmamış oxucuya yalnız məsləhət verə bilərəm ki, hər şeyi dərhal başa düşməyə çalışmasın, əksinə, gələn hər şeyə müəyyən bir qərəzsiz diqqət yetirsin və davamını gözləsin.

11. Aprel. Bu gün səhər Hans yenidən otağa gəlir və son günlərdə olduğu kimi, kənara qovulur. Sonra danışır: "Bax, mən bir şey fikirləşdim: Mən hamam vannasındayam⁷³, oraya çilingər gəlir və onu söküb açır⁷⁴. O, böyük bir matkap götürür və mənim qarnıma soxur."

Ata bu fantaziyanı özünə tərcümə edir.

"Mən anamın yanında yataqdayam. Oraya ata gəlir və məni qovur. Böyük penisi ilə məni anamdan sıxışdırıb çıxarır."

Biz hökmümüzü hələlik təxirə salmaq istəyirik.

Bundan əlavə, o, fikirləşdiyi ikinci bir şeyi danışır: "Biz qatarla Gmundenə gedirik. Stansiyada geyimlərimizi geyinirik, amma bitirmirik və qatar bizi aparır." Sonra soruşuram: "Sən heç Lumpf edən at görmüsən?" Hans: "Bəli, çox vaxt." Mən: "Lumpf edərkən güclü səs-küy salır?" Hans: "Bəli!" Mən: "Qalmaqal sənə nəyi xatırladır?" Hans: "Lumpf qazana düşəndəki kimi." Yıxılan və ayaqları ilə səs-küy salan omnibus atı, yəqin ki – düşən və səs çıxaran bir Lumpf-dur. Nəcis atmaqdan qorxu, ağır yüklü arabalardan qorxu, ümumiyyətlə, ağır yüklü qarından qorxu ilə eynidir.

Bu dolambaclı yollarla ataya həqiqi vəziyyət aydın olur.

11. Aprel. Hans nahar zamanı deyir: "Kaş Gmundendə hamam vannamız olsaydı, ictimai hamama getməyə məcbur olmasaydım." Çünki Gmundendə onu isti yuyundurmaq üçün həmişə yaxınlıqdakı ictimai hamama aparırdılar, buna qarşı o, güclü ağlayaraq etiraz etməyə adət edirdi. Vyanada da böyük vannaya oturdulanda və ya uzadılanda həmişə qışqırır. O, diz çökərək və ya ayaq üstə yuyulmalıdır.

Hansın, təhlilə müstəqil ifadələrlə qida verməyə başladığı bu nitqi, onun son iki fantaziyası (vannanı sökən çilingər və Gmundendə uğursuz səyahət haqqında) arasında əlaqə yaradır. Ata haqlı olaraq sonuncusundan Gmundendə nifrət nəticəsini çıxarmışdı. Əlavə olaraq, şüursuzdan qalxan şeyi əvvəlki hadisələrlə deyil, sonrakı hadisələrlə başa düşmək lazım olduğuna dair yaxşı bir xəbərdarlıq.

Mən ondan soruşuram, qorxub-qorxmadığını və nədən qorxduğunu. Hans: "Çünki içəri düşərəm." Mən: "Amma kiçik vannada yuyulanda niyə heç vaxt qorxmadın?" Hans: "Orada otururdum, uzana bilməzdim, çünki çox kiçik idi." Mən: "Gmundendə qayıqda gedəndə suya düşməkdən qorxmadın?" Hans: "Xeyr, çünki tutundum və düşə bilmirəm. Böyük vannada yalnız suya düşməkdən qorxuram." Mən: "Ancaq anan səni yuyur. Mamminin səni suya atmasından qorxursan?" Hans: "Əllərini buraxacaq və mən başım üstə suya düşəcəm." Mən: "Bilirsin ki, ana səni sevir, əllərini buraxmaz." Hans: "Mən sadəcə belə inandım." Mən: "Niyə?" Hans: "Bunu dəqiq bilmirəm." Mən: "Bəlkə pis olduğuna görə və onun səni artıq sevmədiyini düşündüyünə görə?" Hans: "Bəli!" Mən: "Ana Hannanı yuyarkən yanında olduğun zaman, bəlkə əlini buraxmasını və Hannanın içəri düşməsini istədin?" Hans: "Bəli."

Fikrimizcə, ata bunu çox düzgün təxmin etdi.

12. Aprel. Layntsdan qayıdarkən ikinci dərəcəli vaqonda Hans qara dəri oturacaqları görəndə deyir: "Pfui, burada qusuram, qara şalvarlarda və qara atlarda da qusuram, çünki Lumpf etməliyəm." Mən: "Bəlkə ananda səni qorxudan qara bir şey gördün?" Hans: "Bəli!" Mən: "Nə?" Hans: "Bilmirəm." Qara köynək və ya qara corablar." Mən: "Bəlkə Wiwimacherdə qara saçlar, əgər maraqlanıb baxmışdın." Hans (üzr istəyərək): "Amma Wiwimacheri görmədim." Bir dəfə qarşıdakı həyət qapısından bir araba çıxarkən qorxdu, mən soruşdum: "Bu qapı Podla bənzəmir?" O: "Və atlar Lumpfelərdir!" O vaxtdan bəri, hər arabanın çıxışını görəndə deyir: "Bax, bir 'Lumpfi' gəlir." Lumpfi forması ona tamamilə yad idi, əzizləmə sözünə bənzəyirdi. Qayınım uşağını həmişə "Wumpfi" adlandırır. 13. Apreldə şorbanın içində bir parça qaraciyər görüb deyir: "Pfui, bir Lumpf." Həmçinin, forma və rəngi onu lumpf-a xatırlatdığı üçün çəkilmiş əti açıq şəkildə istəməyərək yeyir. Axşam həyat yoldaşım danışır ki, Hans balkonda olub və sonra deyib: "Düşündüm ki, Hanna balkonda idi və aşağı düşdü." Mən ona tez-tez deyirdim ki, Hanna balkonda olanda, secessionist çilingər tərəfindən çox bacarıqsız – böyük boşluqlarla, kiçiltmək üçün mənim tel şəbəkə vurdurmağım lazım olan – qurulmuş qoruyucu hasara çox yaxın düşməməsinə diqqət etsin. Hansın sıxışdırılmış istəyi çox aydındır. Ana ondan soruşur ki, Hanna olmasa daha yaxşı olarmı, o da təsdiqləyir. 14. Aprel. Hanna mövzusu ön plandadır. Əvvəlki qeydlərdən xatırladığımız kimi, valideynlərin sevgisinin bir hissəsini ondan alan yeni doğulmuş uşağa qarşı böyük bir nifrəti var idi, bu nifrət indi də tamamilə yoxa çıxmamış və həddindən artıq nəvazişlə yalnız qismən kompensasiya olunmuşdur⁷⁵. O, tez-tez deyirdi ki, Leylək artıq uşaq gətirməsin, ona pul verək ki, uşaqların olduğu böyük sandıqdan heç birini gətirməsin. (Mebel arabasından qorxunu nəzərdə tutun. Yük maşını böyük bir sandığa bənzəmir?) Hanna çox qışqırır, bu ona narahatlıq verir. Bir dəfə birdən deyir: "Xatırlayırsan, Hanna necə gəldi?" Ananın yatağında uzanırdı, çox şirin və itaətkar idi." (Bu tərif şübhəli dərəcədə yanlış səslənirdi!) Sonra evin qarşısında. Yenə də böyük bir irəliləyiş qeyd etmək lazımdır. Hətta yük maşınları ona daha az qorxu verir. Bir dəfə demək olar ki, sevinclə qışqırır: «Bax, ağzında qara bir şey olan at gəlir», mən isə nəhayət bunun dəri ağızlıqlı at olduğunu təsdiq edə bilirəm. Hansın bu ata qarşı heç bir təşvişi yoxdur. Bir dəfə çubuğu ilə döşəməyə vurur və soruşur: «Sən, aşağıda bir kişi var... dəfn olunmuş biri... yoxsa bu yalnız qəbiristanlıqda olur?» Deməli, onu yalnız həyatın sirri deyil, həm də ölümün sirri maraqlandırır. Qayıtdıqda, dəhlizdə bir sandıq görürəm və Hans deyir: «Hanna belə bir sandıqla Gmundenə gedib. Hər dəfə Gmundenə getdiyimiz zaman, o da sandıqla gedirdi. Yenə də mənə inanmırsan? Həqiqətən, ata. Mənə inan. Biz böyük bir sandıq aldıq və içində çoxlu uşaq var, hamısı vanna içində oturur. (Sandığın içində kiçik bir vanna qablaşdırılmışdı.) Mən onları oraya yerləşdirdim, həqiqətən. Yaxşı xatırlayıram.»⁷⁶ Mən: «Nəyi xatırlayırsan?» Hans: «Hannanın sandıqda getdiyini, çünki bunu unutmadım. Şərəf sözüm!» Mən: «Amma keçən il Hanna kupedə getmişdi.» Hans: «Amma əvvəllər həmişə sandıqda gedirdi.» Mən: «Mammidə sandıq yox idimi?» Hans: «Bəli, anacığı orada idi!» Mən: «Harada?» Hans: «Evdə, döşəmədə.» Mən: «Bəlkə onu özü ilə gəzdirirdi?»⁷⁷ Hans: «Xeyr! İndi Gmundenə getsək, Hanna da sandıqda gedəcək.» Mən: «O, sandıqdan necə çıxmışdı?» Hans: «Onu çıxartmışdılar.» Mən: «Anacığı?» Hans: «Mən və anacığı, sonra biz arabaya mindik, Hanna atın üstündə idi və arabacı «Hüöh» dedi. Arabacı oturacaqda idi. Sən də getdin? Anacığı hətta bunu bilir. Anacığı bunu bilmir, artıq yenə unutmuşdur, amma ona heç nə demə!» Mən hər şeyi təkrar etdirirəm. Hans: «Sonra Hanna düşdü.» Mən: «O, hələ heç yeriyə bilmirdi.» Hans: «Biz onu sonra aşağı endirdik.» Mən: «O, atın üstündə necə otura bilərdi, keçən il hələ heç otura bilmirdi.» Hans: «O, artıq oturmuşdu və «Hüöh» qışqırır, əvvəllər məndə olan qamçı ilə «Hüöh, hüöh» deyirdi. Atın heç bir üzəngisi yox idi və Hanna minirdi; ata, amma bəlkə də zarafat deyil.

Bu inadla saxlanılan mənasızlıq nə üçün lazımdır? Oh, bu mənasız deyil, bu parodiyadır və Hansın atasından qisasıdır. Bu o deməkdir: Əgər mənə inanmağı tələb edə bilərsən ki, Leylək Hannanı oktyabrda gətirib, halbuki mən anamın böyük qarnını yayda, Gmundendə olduğumuz zaman artıq görmüşdüm, onda mən də səndən yalanlarıma inanmağı tələb edə bilərəm. Hannanın artıq keçən yayda Gmundendə»sandıqda«gəldiyi iddiası ananın hamiləliyini bildiyindən başqa nə demək ola bilər? Hər növbəti il üçün bu sandıqda səyahətin təkrarlanacağını gözləməsi, keçmişdən şüursuz bir fikrin tez-tez ortaya çıxması formasına uyğundur və ya xüsusi səbəbləri var və növbəti yay səyahətində belə bir hamiləliyi təkrar görməkdən təşvişini ifadə edir. İndi onun Gmundendəki səyahətdən nə səbəbdən bezdiyi, ikinci fantaziyasının nəyi işarə etdiyini də öyrəndik.

Sonra ondan soruşuram ki, Hanna doğulduqdan sonra əslində anasının yatağına necə gəlib?

Onda o, başlaya bilər və atasını»məsxərəyə qoya«bilər.

Hans: «Hanna sadəcə gəldi. Xanım Kraus (baba) onu yatağa qoydu. O, axı gedə bilməzdi. Amma Leylək onu dimdiyi ilə daşıdı. Gedə bilməzdi axı. (Ardıcıl davam edərək.) Leylək pilləkənlərdə dəhlizə qədər getdi, sonra döydü, hamı yatırdı və o, düzgün açarı var idi, kilidi açdı və Hannanı sənin⁷⁸ yatağına qoydu və ana yatırdı – yox, Leylək onu onun yatağına qoydu. Artıq tam gecə idi, sonra Leylək onu sakitcə yatağa qoydu, heç təpikləmədi, sonra papağını götürdü və yenidən getdi. Yox, papağı yox idi.» Mən: «Papağı kim götürdü? Bəlkə həkim?» Hans: «Sonra Leylək getdi, evə getdi və sonra zəng vurdu və evdəki hamı artıq yatmırdı. Amma bunu anaya və Tinniyə (aşpaza) demə. Bu sirrdir!» Mən: «Hannanı sevirsən?» Hans: «Bəli, çox sevirəm.» Mən: «Hanna dünyaya gəlməsəydi sənə daha xoş olardı, yoxsa onun dünyada olması sənə daha xoşdur?» Hans: «Mənə daha xoş olardı ki, o, dünyaya gəlməmişdi.» Mən: «Niyə?» Hans: «Heç olmasa, o, belə qışqırmır və mən qışqırığına dözə bilmirəm.» Mən: «Sən özün də qışqırırsan.» Hans: «Hanna da qışqırır axı.» Mən: «Niyə dözməyə bilmirsən?» Hans: «Çünki o, çox güclü qışqırır.» Mən: «Amma o, heç qışqırmır ki.» Hans: «Əgər onun çıplaq poposuna vursan, onda qışqırır.» Mən: «Sən bir dəfə ona vurdun?» Hans: «Əgər ana onun poposuna vursa, onda qışqırır.» Mən: «Bunu xoşlamırsan?» Hans: «Yox ... Niyə? Çünki qışqırığı ilə belə bir qalmaqal yaradır.» Mən: «Əgər onun dünyada olmamasını istəsən, deməli, onu heç sevmirsən.» Hans: «Hm, hm» (razılıq verərək). Mən: «Ona görə də düşünürdün ki, ana onu yuyanda, əllərini vermək istəyəndə, suya düşmək istəyir ...» Hans (davam etdirir): – «və ölmək istəyir.» Mən: «Və sən sonra ananla tək qalacaqsan. Və yaxşı oğlan bunu istəməz axı.» Hans: «Amma düşünə bilər.» Mən: «Bu, yaxşı deyil.» Hans: «Əgər düşünürsə, yaxşıdır, ki, professora yazsınlar.»⁷⁹ Sonra ona deyirəm: «Bilirsən, Hanna böyüyəndə və danışa bilən olanda, onu daha çox sevəcəksən.» Hans: «Yox. Mən onu sevirəm axı. Payızda böyük olanda, mən onunla tək başıma Şəhər Parkına gedəcəyəm və ona hər şeyi izah edəcəyəm.» Daha bir izahata başlamaq istədikdə, məni dayandırır, ehtimal ki, Hannaya ölüm istəməsinin o qədər də pis olmadığını izah etmək üçün. Hans: «Bax, o, artıq çoxdan dünyada idi, hətta hələ orada olmadığı vaxt da. Leyləyin yanında da dünyada idi axı.» Mən: «Yox, Leyləyin yanında bəlkə də dünyada deyildi.» Hans: «Kim gətirdi onu? Leylək onu saxlayırdı.» Mən: «Haradan gətirdi?» Hans: «Na, ondan.» Mən: «Harada saxlayırdı?» Hans: «Sandıqda, Leylək sandığında.» Mən: «Sandıq necə görünür?» Hans: «Qırmızı. Qırmızıya boyanmış.» (Qan?) Mən: «Kim dedi sənə?» Hans: «Ana – mən düşünmüşdüm – kitabda yazılıb.» Mən: «Hansı kitabda?» Hans: «Şəkilli kitabda.» (Onun ilk şəkilli kitabını gətirməyə qoyuram. Orada qırmızı bir bacanın üstündə leyləklərlə birlikdə leylək yuvası təsvir olunub. Bu sandıqdır; təəccüblüdür ki, eyni vərəqdə nal çakılan bir at görünür. Hans uşaqları sandığa köçürür, çünki onları yuvada tapa bilmir.) Mən: «Leylək onunla nə etdi?» Hans: «Sonra Hannanı buraya gətirdi. Dimdiyi ilə. Bilirsin, Şönbrundakı leylək, çətirə dişini vuran leylək.» (Şönbrunda kiçik bir hadisəyə xatırlatma.) Mən: «Leyləyin Hannanı necə gətirdiyini gördün?» Hans: «Ay, mən hələ yatırdım. Səhər heç bir leylək qız və ya oğlan gətirə bilməz.» Mən: «Niyə?» Hans: «Ona görə ki, bacarmır. Leylək bunu bacarmır. Niyə olduğunu bilirsən? Ki, adamlar görməsin, və birdən, səhər olanda, bir qız orada olsun.»⁸⁰ Mən: «Amma o vaxt leyləyin bunu necə etdiyi barədə maraqlı idin?» Hans: «Bəli!» Mən: «Hanna gələndə necə görünürdü?» Hans (səhv): «Tam ağ və sevimli. Nə qədər şirin.» Mən: «Amma onu ilk dəfə görəndə sənə xoş gəlməmişdi.» Hans: «Yox, çox xoş gəldi!» Mən: «Onun bu qədər kiçik olmasına təəccüblənməmişdin?» Hans: «Bəli!» Mən: «Nə qədər kiçik idi?» Hans: «Cavan bir leylək kimi.» Mən: «Başqa necə? Bəlkə bir lumpf kimi?» Hans: «Yox, lumpf çox böyükdür ... Hannanın həqiqətən olduğundan bir az kiçik.»

Ataya əvvəlcədən bildirmişdim ki, uşağın fobiyası bacının doğumu münasibəti ilə yaranan fikirlər və istəklərlə izah edilə biləcək, amma uşağın uşaq cinsəllik nəzəriyyəsi üçün bir «lumpf» olduğunu və Hansın ekskremental kompleksdən keçəcəyini ona xatırlatmağı unutmuşdum. Mənim bu diqqətsizliyimdən müalicənin müvəqqəti qaralması yarandı. İndi aydınlaşmadan sonra ata, Hansı bu vacib məsələ üzrə ikinci dəfə sorğu-sual etməyə çalışır.

Növbəti gün dünkü hekayənin yenidən danışılmasını istəyirəm. Hans danışır: «Hanna böyük sandıqla Gmundenə getdi, ana vaqonda idi, Hanna isə sandıqla yük qatarında getdi, sonra Gmundenə çatanda mən və ana Hannanı çıxardıq, onu atın üstünə oturtdurduq. Arabaçı yerində idi və Hanna keçən ilki qamçıdan istifadə edirdi, atı qamçılayırdı və daim «Hüöh» deyirdi, bu həmişə əyləncəli idi, arabaçı da qamçılayırdı. – Arabaçı heç qamçılamırdı, çünki qamçı Hannanın əlində idi. – Arabaçının dizginləri var idi – dizginlər də Hannanın əlində idi (biz hər dəfə dəmiryolundan evə bir arabayla gedirdik; Hans burada reallıq və fantaziyanı uyğunlaşdırmağa çalışır). Gmundendə Hannanı atdan endirdik və o, pilləkənlərlə tək başına getdi.» (Hanna keçən il Gmundendə olanda 8 aylıq idi. Bir il əvvəl, açıq-aydın Hansın fantaziyasının aid olduğu vaxt, Gmundendə gəliş zamanı hamiləliyin 5 ayı keçmişdi. Mən: «Keçən il Hanna artıq orada idi.» Hans: «Keçən il o, arabada getmişdi, amma bir il əvvəl, bizdə dünyaya gəldiyi zaman...» Mən: «Bizdə artıq var idi?» Hans: «Bəli, sən həmişə gəlirdin, mənimlə qayıqda gəzməyə, və Anna sənə xidmət edirdi.» Mən: «Amma bu keçən il deyildi, o vaxt Hanna hələ dünyaya gəlməmişdi.» Hans: «Bəli, o vaxt o, dünyada idi. O, sandıqda ilk dəfə gedəndə artıq yeriyə və 'Anna' deyə bilirdi.» (Bu, ona yalnız 4 aydır ki, bacarıqlıdır.) Mən: «Amma o vaxt o, bizdə hələ deyildi.» Hans: «O, bəli, o vaxt o, Leyləyin yanında idi.» Mən: «Hanna neçə yaşındadır?» Hans: «O, payızda 2 yaşına dolacaq. Hanna orada idi, sən bunu bilirsən.» Mən: «Və o, Leyləyin sandığında nə vaxt idi?» Hans: «O, sandıqda getməzdən çoxdan əvvəl. Çox çoxdan.» Mən: «Hanna nə qədərdir ki, yeriyə bilir? «O, Gmundendə olanda hələ yeriyə bilməzdi.» Hans: «Keçən il yox, başqa vaxt bəli.» Mən: «Hanna Gmundendə yalnız bir dəfə olub.» Hans: «Xeyr! O, iki dəfə olub; bəli, bu doğrudur. Mən çox yaxşı xatırlayıram. Sadəcə Mammidən soruş, o sənə deyəcək.» Mən: «Bu doğru deyil.» Hans: «Bəli, bu doğrudur. O, Gmundendə ilk dəfə olanda yeriyə və minə bilirdi, sonra isə onu daşımalı oldular. – Xeyr, sonra o, ilk dəfə minib və keçən il onu daşımalı oldular.» Mən: «Amma o, hələ çox qısa müddətdir ki, yeriyir. Gmundendə o, yeriyə bilməzdi.» Hans: «Bəli, sadəcə yaz. Mən çox yaxşı xatırlayıram. – Niyə gülürsən?» Mən: «Çünki sən hiyləgərsən, çünki sən çox yaxşı bilirsən ki, Hanna Gmundendə yalnız bir dəfə olub.» Hans: «Xeyr, bu doğru deyil. İlk dəfə o, atın üstündə minib... və ikinci dəfə (açıq-aydın qeyri-müəyyən olur).» Mən: «At bəlkə anadır?» Hans: «Xeyr, həqiqi at, bir atlı araba ilə.» Mən: «Biz həmişə iki atlı araba ilə gəzmişik.» Hans: «Deməli, bu fiakr idi.» Mən: «Hanna sandıqda nə yedi?» Hans: «Ona kərə yağılı çörək, siyənək balığı və turp (Gmundendə axşam yeməyi) verdilər, və Hanna gəzərkən, o, kərə yağılı çörəyi hazırladı və 50 dəfə yedi.» Mən: «Hanna qışqırmadı?» Hans: «Xeyr!» Mən: «Onda o, nə etdi?» Hans: «Tam sakit içəridə oturdu.» Mən: «O, itələmədi?» Hans: «Xeyr, o, daim yedi və hətta tərpənmədi. İki böyük fincan qəhvə içdi – səhərə qədər hər şey bitdi və peyinini sandıqda buraxdı, iki turpun yarpaqları və turp kəsmək üçün bıçaq; o, hamısını dovşan kimi yeyib qurtardı, bir dəqiqəyə hazır idi. Bu, əyləncə idi. Mən və Hanna hətta sandıqda birlikdə getdik, mən bütün gecə sandıqda yatdım (biz həqiqətən 2 il əvvəl gecə Gmundendə getmişik) və Mammi kupedə getdi. Həmişə arabada da yedik, bu, əyləncə idi. – O, atın üstündə heç vaxt minməyib (indi o, qeyri-müəyyən olur, çünki bilir ki, biz iki atlı araba ilə gəzmişik)... o, arabada oturub. Bu, doğrudur, amma mən və Hanna tam tək gəzdik... ana atın üstündə minib, Karolin (keçən ilki qızımız) digər atın üstündə... Bax, sənə danışdığım şey hətta doğru deyil.» Mən: «Nə doğru deyil?» Hans: «Heç biri. Bax, onu və məni sandığa qoyuruq⁸¹ və mən sandığa Wiwi edəcəyəm. Sadəcə şalvarıma Wiwi edəcəyəm, mənə heç nə olmur, bu, heç bir ayıb deyil. Bax, bu, zarafat deyil, amma əyləncəlidir!» Sonra o, Leyləyin necə gəldiyi haqqında hekayə danışır, dünənki kimi, yalnız gedərkən papağını götürdüyünü demir. Mən: «Leylək qapı açarını harada saxlayırdı?» Hans: «Cibində.» Mən: «Leyləyin cibində necə cib var?» Hans: «Dimdiyində.» Mən: «Dimdiyində saxlayırdı! Mən hələ dimdiyində açar olan heç bir Leylək görməmişəm.» Hans: «Onda o, necə içəri girə bildi? Leylək qapıdan necə girir? Bu, doğru deyil, mən sadəcə səhv etmişəm; Leylək zəng edir və biri açır.» Mən: «O, necə zəng edir?» Hans: «Zəngə basaraq.» Mən: «O, bunu necə edir?» Hans: «Dimdiyini götürür və dimdiyi ilə basır.» Mən: «Və o, qapını yenidən bağladı?» Hans: «Xeyr, bir xidmətçi qız onu bağladı. O, artıq açıq idi, ona açdı və bağladı.» Mən: «Leylək harada yaşayır?» Hans: «Harada? Sandıqda, orada qızları var. Bəlkə Şönbrunnda.» Mən: «Mən Şönbrunnda heç bir sandıq görməmişəm.» Hans: «Yəqin ki, daha uzaqdadır. – Bilirsən, Leylək sandığı necə açır?» O, dimdiyini götürür – sandığın da açarı var – dimdiyini götürür və birini (dimdiyin yarısını) açıq saxlayır və beləliklə kilidi açır (bunu mənə yazı masasının kilidində nümayiş etdirir). «Bu da bir qulpdur.» Mən: «Belə bir qız onun üçün çox ağır deyil?» Hans: «Xeyr, heç də!» Mən: «Bax, omnibus Leylək sandığına bənzəmir?» Hans: «Bəli!» Mən: «Mebel arabası?» Hans: «Bir «Gsindelwerk» arabası da belədir» (Gsindelwerk: yaramaz uşaqlar üçün söyüş sözü). 17 aprel. Dünən Hans uzun müddətdir planlaşdırdığı niyyətini həyata keçirərək qarşıdakı həyətə keçib. Bu gün bunu etmək istəmədi, çünki giriş qapısının qarşısında bir araba yükləmə rampasında dayanmışdı. O mənə dedi: «Orada bir araba dayanırsa, atları qıcıqlandıracağımdan qorxuram, onlar yıxılar və ayaqları ilə qalmaqala salarlar.» Mən: «Atları necə qıcıqlandırırlar?» Hans: «Onları danlayanda, onları qıcıqlandırırsan, “hüüü” deyə qışqıranda.»⁸² Mən: «Sən atları qıcıqlandırmısan?» Hans: «Bəli, bir neçə dəfə.» Bunu etməkdən qorxuram, amma bu doğru deyil. Mən: «Gmundendə atları qıcıqlandırmısan?» Hans: «Xeyr!» Mən: «Amma atları qıcıqlandırmağı xoşlayırsan?» Hans: «Bəli, çox xoşlayıram!» Mən: «Onları qamçı ilə vurmağı xoşlayırsan?» Hans: «Bəli!» Mən: «Atları elə vurmağı istəyirsən ki, ana Hannanı vurduğu kimi?» «Sən də bunu xoşlayırsan.» Hans: «Atları döyməyin onlara heç bir zərəri yoxdur. (Ona vaxtilə belə demişdim ki, atları qamçılamaqdan qorxusunu azaltsın. Bir dəfə həqiqətən belə etmişdim.» Bir dəfə qamçı almışdım və atı qamçılamışdım, at yıxılmış və ayaqları ilə qalmaqal yaratmışdı. «Mən: «Nə vaxt?» Hans: «Gmundendə.» Mən: «Həqiqi at? Arabaya qoşulmuş olanı?» Hans: «Maşının xaricində idi.» Mən: «Bəs harada idi?» Hans: «Sadəcə onu tutmuşdum ki, qaçıb getməsin.» (Təbii ki, bütün bunlar inandırıcı deyildi.) Mən: «Bu harada baş vermişdi?» Hans: «Bulağın yanında.» Mən: «Sənə kim icazə vermişdi? Arabaçı onu orada qoyub getmişdi? Hans: «Sadəcə tövlədən bir at.» Mən: «Bulağa necə gəlib çatıb?» Hans: «Mən onu oraya aparmışam.» Mən: «Haradan?» «Tövlədən?» Hans: «Onu, dövmək istədiyim üçün çıxartdım.» Mən: «Tövlədə heç kim yox idi?» Hans: «Bəli, Loisl (Gmundendəki arabaçı).» Mən: «İcazə verdi?» Hans: «Onunla mehriban danışdım, o da icazə verdi.» Mən: «Ona nə dedin?» Hans: «Atı götürüb döyə və qışqıra bilərəm?» O, bəli demişdi. Mən: «Çoxmu döyürdün?» Hans: «Sənə dediklərimin heç biri doğru deyil.» Mən: «Bunlardan hansı doğrudur?» Hans: «Heç biri doğru deyil, mən sənə yalnız zarafat olaraq danışmışdım.» Mən: «Heç vaxt atı tövlədən çıxarmamısan?» Hans: «Xeyr, əlbəttə!» Mən: «Arzulamışdın.» Hans: «Bəli, arzulamışdım, fikrimi də ona yönəltmişdim.» Mən: «Gmundendə?» Hans: «Xeyr, yalnız burada.» Səhər vaxtı, tam geyinmiş halda belə düşünmüşdüm; yox, səhər yataqda. Mən: «Niyə mənə heç vaxt demədin?» Hans: «Ağlıma gəlmədi.» Mən: «Sən bunu düşünmüşdün, çünki küçələrə baxmışdın.» Hans: «Bəli!» Mən: «Əslində kimi döymək istəyirsən, ananı, Hannanı, yoxsa məni?» Hans: «Anamı.» Mən: «Niyə?» Hans: «Sadəcə onu döymək istəyirəm.» Mən: «Nə vaxt gördün ki, biri anasını döyür?» Hans: «Heç vaxt görməmişəm, həyatımda heç vaxt.» Mən: «Amma sən yenə də bunu etmək istəyirsən.» «Bunu necə etmək istəyirsən?» Hans: «Pracker ilə.» (Ana onu tez-tez Pracker ilə döyəcəyi ilə hədələyir.) Bu gün söhbəti dayandırmalı oldum. Küçədə Hans mənə belə izah etdi: omnibuslar, mebel arabaları, kömür arabaları Leylək sandığı arabalarıdır.

Yəni hamilə qadınlar. Birbaşa əvvəlki sadist təhrikin mövzumuzla əlaqəsiz olması mümkün deyil.

21 aprel. Bu gün səhər Hans deyib ki, fikirləşib: “Layntsda bir qatar var idi və mən Layntslı nənəmlə birlikdə Hauptzollamta getmişəm.” Sən hələ körpüdən düşməmişdin ki, ikinci qatar artıq St. Vaytda idi. Sən aşağı düşəndə, qatar artıq gəlmişdi və biz də minmişdik." (Dünən Hans Layntsda idi. Minmə platformasına çıxmaq üçün körpüdən keçmək lazımdır. Platformadan St. Vayt stansiyasına qədər relslərin boyu görünür. Məsələ bir az qeyri-müəyyəndir. Əvvəlcə Hans belə düşünmüş ola bilər: mən qaçırdığım ilk qatarla yola düşmüşəm, sonra Unter-St. Vaytdan ikinci bir qatar gəlib, mən də onunla arxasınca getmişəm. Bu qaçış fantaziyasının bir hissəsini təhrif etmiş, nəticədə deyir: "Biz ikimiz də yalnız ikinci qatarla yola düşdük." Bu fantaziya, sonuncu izah edilməmiş fantaziya ilə əlaqəlidir; orada Gmundendə paltarları qatarda geyinmək üçün çox vaxt sərf etdiyimiz və qatarın gedib getdiyi haqqında danışılır.) Ev qarşısında günortadan sonra. Hans birdən evə qaçır, çünki iki atlı bir araba gəlir, mən isə onda heç nə qeyri-adi görmürəm. Ona nə olduğunu soruşuram. Deyir: "Qorxuram, çünki atlar çox qürurludur və yıxılacaqlar." (Atlar arabacı tərəfindən dizginlərdən çox bərk tutulmuşdu, buna görə qısa addımlarla gedirdilər, başlarını yuxarı qaldırır – həqiqətən qürurlu bir gedişləri var idi.) Ona kimin qürurlu olduğunu soruşuram. O: "Sən, mən Mamminin yanına yatağa gələndə." Mən: "Deməli, sən istəyirsən ki, mən yıxılım?" O: "Bəli, sən çılpaq (o, Fritsl kimi ayaqları çılpaq demək istəyir) bir daşa dəyəcəksən və oradan qan axacaq, heç olmasa Mammi ilə bir az tək qala bilərəm. Sən mənzilə gələndə, Mammidən tez qaçıb gedə bilərəm ki, sən görməyəsən." Mən: "Xatırlayırsan, kim daşa dəydi?" O: "Bəli, Fritsl." Mən: "Fritsl yıxılanda, nə düşünürdün?"⁸³ O: "Sənin daşın üstündən uçacağını düşünürdüm." Mən: "Deməli, Mammiyə getmək istəyirsən?" O: "Bəli!" Mən: "Niyə mən əslində danlayıram?" O: "Bilmirəm." (!!) Mən: "Niyə?" O: "Çünki sən qısqanırsan." Mən: "Bu doğru deyil!" O: "Bəli, doğrudur, sən qısqanırsan, bunu bilirəm. Bu doğru olmalıdır." Kiçik oğlanların Mammiyə yatağa gəldiyini, böyüklərin isə öz yataqlarında yatdığını izah etməyim ona çox təsir etmədi. Şübhələnirəm ki, atı "qıcıqlandırmaq" (yəni döymək, qışqırmaq) istəyi, onun dediyi kimi anaya deyil, mənə aiddir. Anasını yalnız ona görə önə çəkmişdir ki, digərini mənə etiraf etmək istəmirdi. Son günlər mənə qarşı xüsusi bir nəvaziş göstərir.

İnsanların "sonradan" asanlıqla qazandığı üstünlüklərlə, atanı düzəltmək istəyirik ki, Hansın atı "qıcıqlandırmaq" istəyi ikiqat quruluşludur, anaya qarşı qaranlıq, sadist bir həvəsdən və ataya qarşı açıq bir intiqam istəyindən ibarətdir. Sonuncu, hamiləlik kompleksi kontekstində birincisi növbəyə gələnə qədər yenidən yaradıla bilməzdi. Fobiyanın şüursuz düşüncələrdən formalaşması zamanı sıxlaşdırma baş verir; buna görə təhlilin yolu heç vaxt nevrozun inkişaf mərhələlərini təkrarlaya bilməz.

22. Aprel. Bu gün səhər Hans yenə bir şey düşünüb: "Bir küçə uşağı arabada gedirdi və konduktor gəlib uşağı tamamilə soyundurub səhərə qədər orada dayandırdı, səhər uşaq konduktora 50 000 qulden verdi ki, arabada getməsinə icazə versin." (Bizim qarşımızda Şimal Dəmiryolu keçir. Bir yan dəmiryolu xəttində bir drezina dayanır, Hans bir dəfə küçə uşağının onunla getdiyini görüb, özü də belə etmək istəyib. Ona demişəm ki, belə etmək olmaz, əks halda konduktor gələr. Fantaziyanın ikinci elementi sıxışdırılmış çılpaqlıq istəyidir.)

Bir müddətdir nəzərə çarpır ki, Hansın fantaziyası «nəqliyyat» işarəsi altında yaranır və nəticə etibarilə arabanı çəkən atdan dəmir yoluna keçir. Beləliklə, hər küçə fobiyasına zamanla dəmir yolu təşvişi də əlavə olunur.

Günorta eşidirəm ki, Hans bütün səhər boyu Grete adlandırdığı rezin kukla ilə oynayıb. Bir vaxtlar kiçik metal fitin bərkidildiyi açıq yerə kiçik bir cib bıçağı soxub, sonra bıçağın düşməsi üçün kuklanın ayaqlarını bir-birindən ayırıb. Baxıcı qızına kuklanın ayaqlarını göstərərək deyib: «Bax, burası Wiwimacherdir!» Mən: «Bu gün kukla ilə nə oynadın?» O: «Ayaqlarını bir-birindən ayırdım, bilirsən niyə? Çünki içəridə Mammidə olan bir bıçaq var idi. Onu düymənin cır-cır səsi çıxardığı yerə soxdum, sonra ayaqlarını bir-birindən ayırdım və oradan çıxdı.» Mən: «Niyə ayaqlarını bir-birindən ayırdın? Wiwimacheri görmək üçün?» O: «O əvvəlcə orada idi, ona görə də onu görə bilərdim.» Mən: «Niyə bıçağı içəri soxdun?» O: «Bilmirəm.» Mən: «Bıçaq necə görünür?» O, mənə onu gətirir. Mən: «Fikirləşdin ki, bəlkə kiçik bir uşaqdır?» O: «Xeyr, heç nə fikirləşmədim, amma Leylək, mənə elə gəlir ki, bir dəfə kiçik bir uşaq alıb – və ya kim.» Mən: «Nə vaxt?» O: «Bir dəfə. Eşitdim, ya da eşitmədim, ya da səhv danışdım?» Mən: «Özünü aldatmaq nə deməkdir?» O: «Doğru deyil.» Mən: «Deyilən hər şey bir az doğrudur.» O: «Bəli, bir az.» Mən (bir keçid sonrası): «Necə təsəvvür edirsən, toyuqlar dünyaya necə gəlir?» O: «Leylək onları böyüdür, Leylək toyuqları böyüdür – yox, Tanrı.» Mən ona izah edirəm ki, toyuqlar yumurta qoyur və yumurtalardan yenidən toyuqlar çıxır. Hans gülür. Mən: «Niyə gülürsən?» O: «Çünki mənə dediklərin xoşuma gəlir.» O deyir ki, bunu artıq görüb. Mən: «Harada?» Hans: «Səndə!» Mən: «Mən harada yumurta qoydum?» Hans: «Gmundendə, otun içinə yumurta qoydun və birdən bir toyuq çıxdı. Bir dəfə yumurta qoydun, bunu bilirəm, bunu dəqiq bilirəm. Çünki anam mənə bunu dedi.» Mən: «Anama soruşacağam ki, bu doğrudurmu?» Hans: «Bu heç də doğru deyil, amma mən bir dəfə yumurta qoymuşam, oradan bir toyuq çıxdı.» Mən: «Harada?» Hans: «Gmundendə özümü otun içinə qoydum, yox, diz çökdüm və uşaqlar heç baxmırdılar və bir səhər birdən dedim: Axtarın uşaqlar, dünən mən yumurta qoydum! Və birdən baxdılar və birdən bir yumurta gördülər və ondan kiçik bir Hans çıxdı. Niyə gülürsən? Anam bilmir və Karolin bilmir, çünki heç kim baxmırdı və birdən mən yumurta qoydum və birdən orada idi. Həqiqətən. Vatti, yumurtadan toyuq nə vaxt böyüyür? Əgər onu yerində saxlasaq? Onu yemək lazımdır?» Mən ona izah edirəm. Hans: «Bəli, onu toyuğun yanına qoyaq, sonra bir toyuq böyüyür. Onu sandığa qoyaq və Gmundendə göndərək.»

Valideynlər çoxdan əsaslı olan izahatları verməkdə gecikdikləri üçün Hans analizin rəhbərliyini cəsarətli bir hərəkətlə öz əlinə alıb, parlaq bir simptom hərəkəti ilə bildirdi: «Görürsünüz, mən doğumu belə təsəvvür edirəm.» Xidmətçi qızına kukla ilə oyununun mənası haqqında dedikləri dürüst deyildi; ataya qarşı o, yalnız Wiwimacheri görmək istədiyi fikrini birbaşa rədd edir. Ata ona, sanki avans kimi, yumurtadan balaca toyuqların yaranmasını danışdıqdan sonra, onun narazılığı, etimadsızlığı və daha yaxşı bilmək iddiası möhtəşəm bir parodiyada birləşir və son sözlərində bacısının doğumuna açıq bir işarəyə yüksəlir.

Mən: «Kukla ilə nə oynadın?» Hans: «Ona Grete dedim.» Mən: «Niyə?» Hans: «Çünki ona Grete dedim.» Mən: «Necə oynadın?» Hans: «Ona sadəcə həqiqi bir uşağa baxdığım kimi baxdım.» Mən: «Kiçik bir qız istəyirsən?» Hans: «Bəli. Niyə olmasın? Birini istəyirəm, amma anam birini istəməməlidir, mən istəmirəm.» (O, artıq çox vaxt belə ifadə edib. O, üçüncü uşaq dünyaya gəldikdə daha da məhdudlaşacağından qorxur. Mən: «Ancaq qadınlar uşaq doğur.» Hans: «Mən qız uşağı alacam.» Mən: «Onu haradan alacaqsan?» Hans: «Axı, Leylək gətirəcək. O, qızı yerindən çıxarır və qız birdən yumurta qoyur, yumurtadan isə başqa bir Hanna, daha bir Hanna çıxır. Hannadan yenə bir Hanna çıxır. Xeyr, bir Hanna çıxır.» Mən:»Sən bir qız istəyirsən.«Hans:»Bəli, gələn il mənə bir qız doğulacaq, onun adı da Hanna olacaq.«Mən:»Niyə Mammi bir qız uşağı almamalıdır?«Hans:»Çünki mən bir qız istəyirəm.«Mən:»Amma sən qız uşağı ala bilməzsən.«Hans:»Əlbəttə, bir oğlan qız alır və bir qız oğlan alır.⁸⁴ «Mən: «Bir oğlan uşaq ala bilməz. Uşaqları yalnız qadınlar, Mammilər alır.» Hans: «Niyə mən almıram?» Mən: «Çünki Tanrı belə təşkil edib.» Hans: «Niyə sən almırsan? Ah, bəli, sən də birini alacaqsan, sadəcə gözləməlisən.» Mən: «Çox uzun gözləməliyəm.» Hans: «Mən sənə aidəm.» Mən: «Amma səni Mammi dünyaya gətirib. Onda sən Mammiyə və mənə məxsussan.» Hans: «Hanna mənə məxsusdur, yoxsa Mammiyə?» Mən: «Mammiyə.» Hans: «Xeyr, mənə. Niyə mənə və Mammiyə yox?» Mən: «Hanna mənə, Mammiyə və sənə məxsusdur.» Hans: «Bax, elə də!»

Təbii ki, qadın cinsiyyət orqanı kəşf edilmədiyi müddətcə, uşağın cinsi münasibətləri başa düşməsində əsas bir hissə çatışmır.

24 apreldə Hans mən və arvadım tərəfindən uşaqların Mammidə böyüdüyü və sonra böyük ağrılarla, «Lumpf» kimi itələnərək dünyaya gəldiyi barədə kifayət qədər məlumatlandırılır. Günortadan sonra evin qarşısında oluruq. Onda görünən yüngülləşmə baş vermişdir, arabaların arxasınca qaçır və yalnız əsas darvazanın yaxınlığından uzaqlaşmağa cəsarət etməməsi, daha uzun gəzintiyə razı salına bilməməsi təşvişin qalığını ifşa edir. Aprelin 25-də Hans başını qarnıma vuraraq mənə tərəf qaçır, bunu əvvəllər də bir dəfə etmişdi. Ona keçi olub-olmadığını soruşuram. Deyir: «Bəli, bir qoçdur» (qoç). – «Qoçu harada görüb?» Deyir: «Gmundendə, Fritslin bir qoçu var idi.» (Fritslin oynamaq üçün kiçik, canlı bir qoyunu var idi.) Mən: «Lamperl haqqında mənə danışmalısan, o nə edirdi?» Hans: «Bilirsin, xanım Mizzi (evdə yaşayan bir müəllimə) Hannanı həmişə Lamperlin üstünə oturdurdu, amma o qalxa bilmirdi, itələyə bilmirdi.» Yaxına getdikdə, buynuzları olduğu üçün insanı itələyir. Fritsl onu kəndirlə aparıb ağaca bağlayır. O, onu həmişə bir ağaca bağlayır.» Mən: «Lamperl səni itələdimi?» Hans: «O, üstümə tullanmışdı. Fritsl bir dəfə məni ona vermişdi... Bir dəfə getmişdim və bilmirdim, birdən o, üstümə tullanmışdı.» Bu çox əyləncəli idi – qorxmadım.» Bu, əlbəttə ki, yalandır. Mən: «Vattini sevirsən?» Hans: «Bəli.» Mən: «Bəlkə də sevmirsən?» Hans (kiçik bir at oyuncağı ilə oynayır). Bu anda at yıxılır. O qışqırır:) «At yıxıldı!» Görürsən, necə səs-küy salır!» Mən: «Vattidə səni bir şey qıcıqlandırır: Mammi onu sevir.» Hans: «Xeyr.» Mən: «Onda niyə anam mənə öpücək verəndə həmişə ağlayırsan? Çünki qısqanırsan.» Hans: «Elədir.» Mən: «Əgər Vatti olsaydın, nə etmək istərdin?» Hans: «Sən isə Hans olsan? – Onda səni hər bazar günü Layntsa aparardım, yox, hətta hər həftənin iş günündə də.» «Əgər mən Vatti olsaydım, çox yaxşı olardım.» Mən: «Mammi ilə nə etmək istəyirsən?» Hans: «Onu da Layntsa aparmaq istəyirəm.» Mən: «Başqa nə?» Hans: «Heç nə.» Mən: «Niyə qısqanırsan?» Hans: «Bilmirəm.» Mən: «Gmundendə də qısqanırdın?» Hans: «Gmundendə yox (bu doğru deyil).» Gmundendə əşyalarım var idi, Gmundendə bir bağçam da var idi və uşaqlar da var idi. «Mən: «İnəyin buzağısı necə doğduğunu xatırlayırsan?» Hans: «O, bəli. O, bir arabayla gəldi (– ona bunu Gmundendə deyiblər; bu da Leylək nəzəriyyəsinə bir zərbədir –) və başqa bir inək onu qarnından çıxartdı.» (Bu artıq onun «araba nəzəriyyəsi» ilə uzlaşdırmaq istədiyi maarifləndirmənin məhsuludur.) Mən: «Bu doğru deyil, o, arabayla gəlməyib; o, tövlədəki inəkdən doğulub.» Hans bunu inkar edir, səhər arabayı gördüyünü deyir. Ona diqqətini çəkirəm ki, ona buzağının arabayla gəldiyini yəqin ki, ona deyiblər. Nəhayət bunu qəbul edir: «Bunu mənə ehtimal ki, Berta deyib, ya da yox – bəlkə də ev sahibi. O da orada idi və gecə idi, ona görə də mənim dediyim kimi doğrudur, ya da mənə elə gəlir ki, heç kim mənə deməyib, mən bunu gecə özüm düşünmüşəm.» Əgər səhv etmirəmsə, buzağı arabayla aparılıb; buna görə də çaşqınlıq yaranıb. Mən: «Niyə düşünmədin ki, Leylək gətirib?» Hans: «Bunu düşünmək istəmədim.» Mən: «Amma Hannanı Leyləyin gətirdiyini düşünmüşdün?» Hans: «Səhər (doğum zamanı) bunu düşünmüşdüm. – Ata, buzağı inəkdən doğulanda Herr Reisenbichler (ev sahibi) orada idi?»⁸⁵ Mən: «Bilmirəm. İnanırsan?» Hans: «İnanıram ... Ata, atın ağzında qara bir şey olduğunu daha əvvəl görmüsən?» Mən: «Gmundendə küçədə daha əvvəl görmüşəm.»⁸⁶ Mən: «Gmundendə ananın yanında yataqda çox olmusan?» Hans: «Bəli.» Mən: «Və sonra özünə ata olduğunu düşünmüsən?» Hans: «Bəli.» Mən: «Və sonra atadan qorxmusan?» Hans: «Sən hər şeyi bilirsən, mən heç nə bilmirdim.» Mən: «Fritsl yıxılanda sən düşünmüsən ki, kaş Vatti də belə yıxılaydı, Lamperl səni itələyəndə isə kaş o Vattini itələyəydi. Gmundendəki dəfn mərasimini xatırlayırsan?» (Hansın gördüyü ilk dəfn mərasimi. O, buna daha çox dəfə xatırlayır, şübhəsiz ki, örtücü xatirədir.) Hans: «Bəli, orada nə var idi?» Mən: «Orada düşünmüsən ki, Vatti ölsə, sən Vatti olacaqsan.» Hans: «Bəli.» Mən: «Əslində hansı arabalardan qorxursan?» Hans: «Hamısından.» Mən: «Bu doğru deyil.» Hans: «Fiakrlardan, tək atlı arabalardan qorxmuram. Omnibuslardan, baqaj arabalarından, amma yalnız yüklü olduqda, boş olduqda isə qorxmuram. Əgər bir atdırsa və tam yüklənibsə, qorxuram, əgər iki atdırsa və tam yükləniblərsə, qorxmuram.» Mən: «Omnibuslardan qorxursan, çünki içində çoxlu adam var?» Hans: «Çünki damında çoxlu yük var.» Mən: «Ana Hannanı doğanda, o da tam yüklü deyildimi?» Hans: «Ana yenə yüklü olacaq, əgər yenə bir uşaq olarsa, yenə bir uşaq böyüyənə qədər, yenə içində bir uşaq olana qədər.» Mən: «Bunu istəyirsən.» Hans: «Bəli.» Mən: «Sən demisən ki, Mammidən başqa uşaq doğulmasını istəmirsən.» Hans: «Beləliklə, o, artıq yüklü olmayacaq. Ana dedi ki, əgər ana uşaq istəməsə, Tanrı da istəməz. Əgər ana da uşaq istəməsə, uşaq olmayacaq.» (Hans dünən əlbəttə ki, ananın qarnında başqa uşaqlar olub-olmadığını soruşub. Ona dedim ki, yox, əgər Tanrı istəməsə, onun qarnında da böyüməyəcək.) Hans: «Amma ana mənə dedi ki, əgər o istəməsə, artıq böyüməyəcək, sən isə deyirsən ki, əgər Tanrı istəməsə.» Ona dedim ki, mənim dediyim kimidir, o da qeyd etdi: «Sən orada idin? Sən bunu daha yaxşı bilirsən.» – Beləliklə, ananı sorğuya çəkdi, o da uzlaşmanı təmin etdi, çünki əgər o istəməsə, Tanrı da istəməz⁸⁷.1 [Bütün dialoqun «Hans dünən əlbəttə ki...» sözlərindən «Tanrı da istəməz» sözlərinə qədər olan hissəsi mötərizəyə alınmalı ola bilər, çünki hər şey bir gün əvvəl baş vermişdi və indi yalnız hesabat verilir. Freyd ingilis tərcüməçiləri tərəfindən (1923-cü ildə) buna diqqət çəkildikdə, bunun belə olduğunu ehtimal etdiyini etiraf etdi, lakin mətnin dəyişdirilməməsi lazım olduğunu bildirdi, çünki bu, Hansın atasının qeydlərinin əlyazması idi.] Mən: «Mənə elə gəlir ki, sən yenə də ananın uşaq doğmasını istəyirsən?» Hans: «Amma onu istəmirəm.» Mən: «Amma istəyirsən?» Hans: «İstəyirəm.» Mən: «Niyə istədiyini bilirsən? Çünki ata olmaq istəyirsən.» Hans: «Bəli ... Bu necə olur?» Mən: «Necə?» Hans: «Ata uşaq doğmursa, mən ata olmaq istəyirəmsə, bu necə olur?» Mən: «Sən ata olmaq və anayla evli olmaq istəyirsən, mənim kimi böyük olmaq, bığlı olmaq və ananın uşaq doğmasını istəyirsən.» Hans: «Ata, mən evli olana qədər, əgər istəsəm, yalnız birini alacağam, əgər anayla evli olarsam, və əgər uşaq istəməsəm, evləndikdən sonra Tanrı da istəməz.» Mən: «Anayla evli olmaq istəyirsən?» Hans: «O, bəli.

Xəyaldakı xoşbəxtliyin atasının rolu haqqındakı qeyri-müəyyənlik və uşaq doğma nəzarəti haqqındakı şübhələrlə necə pozulduğunu aydın görmək olar.

Həmin günün axşamı Hans yatağa qoyulanda mənə dedi: «Bilirsin, indi nə edirəm? İndi Grete ilə saat 10-a qədər danışacağam, o, mənim yanımda yataqdadır. Uşaqlarım həmişə mənim yanımda, yataqdadır. Mənə bunun necə olduğunu deyə bilərsən?" – Çox yuxusu gəldiyi üçün ona sabah bunu yazacağımıza söz verirəm və o, yuxuya gedir. Əvvəlki qeydlərdən aydın olur ki, Hans Gmundendən qayıtdıqdan sonra həmişə öz "uşaqları" haqqında fantaziya edir, onlarla söhbət edir və s.⁸⁸ 26. Apreldə mən ondan soruşuram ki, niyə həmişə uşaqlarından danışır. Hans: "Niyə? Çünki uşaqlarımın olmasını çox istəyirəm, amma heç vaxt arzulamıram, istəmirəm."⁸⁹ Mən: "Həmişə təsəvvür etdin ki, Berta, Olqa və s. sənin uşaqlarındır?" Hans: "Bəli, Fransl, Fritsl və Paul (Layntsdakı oyun yoldaşı) da və Lodi." Uydurma ad. Onun ən çox danışdığı sevimli uşağı. – Burada vurğulayıram ki, Lodi şəxsiyyəti təkcə son bir neçə gündür, yəni son izahat tarixindən (24 aprel) bəri mövcud deyil. Mən: "Lodi kimdir? O, Gmundendədir?" Hans: "Xeyr." Mən: "Lodi var?" Hans: "Bəli, mən onu tanıyıram." Mən: "Hansı?" Hans: "Budur, məndə olan." Mən: "O, necə görünür?" Hans: "Necə? Qara gözlər, qara saçlar ... mən onu bir dəfə Maridl ilə (Gmundendə) qarşılaşdım, şəhərə gedəndə." Daha ətraflı öyrənmək istədikdə, bunun uydurma olduğu aydın olur⁹⁰. Mən: "Deməli, sən özünü Mammi kimi təsəvvür etdin?" Hans: "Mən həqiqətən də ana idim." Mən: "Uşaqlarla nə etdin?" Hans: "Onları yanımda yatırdım, qızları və oğlanları." Mən: "Hər gün?" Hans: "Əlbəttə." Mən: "Onlarla danışdın?" Hans: "Bütün uşaqlar yatağa girməyəndə, bəzilərini divana qoyurdum, bəzilərini uşaq arabasına oturdurdum, hələ qalanlar olarsa, onları döşəmədə daşıyırdım və qutuya qoyurdum, orada da uşaqlar var idi və mən onları başqa qutuya qoydum." Mən: "Deməli, Leylək uşaq sandıqları döşəmədə dururdu?" Hans: "Bəli." Mən: "Uşaqlara nə vaxt sahib oldun? Hanna artıq dünyaya gəlmişdi?" Hans: "Bəli, çoxdan." Mən: "Amma uşaqları kimdən aldığını düşünürdün?" Hans: "Yox, özüm."⁹¹ Mən: "O vaxt sən hələ uşaqların birindən gəldiyini bilmirdin." Hans: "Mən düşünürdüm ki, Leylək onları gətirib." (Aydındır ki, yalandır və bəhanədir)⁹². Mən: "Dünən Qretə sənin yanındaydı, amma sən artıq bilirsən ki, oğlan uşaqlarının övladları ola bilməz." Hans: "Bəli, amma mən yenə də inanıram." Mən: "Lodi adını necə tapdın? Belə adlı qız yoxdur. Bəlkə Lotti?" Hans: "Ox, xeyr, Lodi. Bilmirəm, amma gözəl addır." Mən (zarafatla): "Bəlkə Şokolodi nəzərdə tutursan?" Hans (dərhal): "Xeyr, Saffalodi⁹³... çünki mən kolbasa yeməyi çox sevirəm, salamı da." Mən: "Bax, Saffalodi Lumpfa bənzəmir?" Hans: "Bəli!" Mən: "Lumpf necə görünür?" Hans: "Qara. Bilirsən (qaşlarıma və bığlarıma işarə edir) belə və belə." Mən: "Hələ necə? Saffaladi kimi yuvarlaq?" Hans: "Bəli." Mən: "Qazana oturanda və bir Lumpf gələndə, uşaq sahibi olacağını düşünürdün?" Hans (gülərək): "Bəli, — küçəsində və burada da." Mən: "Bilirsən, omnibus atları necə yıxıldı? Omnibus uşaq sandığı kimi görünür və qara at yıxılanda, belə olurdu ..." Hans (əlavə edərək): "Uşaq sahibi olanda olduğu kimi." Mən: "Ayaqları ilə səs çıxaranda nə düşündün?" Hans: "Yox, qazana oturmaq istəməyib, oynamağı üstün tutanda, ayaqlarımla belə səs çıxarıram." (Ayaqları ilə döşəməyə vurur.) Buna görə də uşaq sahibi olunmasının istəklə və ya istəksiz olması onu çox maraqlandırırdı. Hans bu gün davamlı olaraq yük sandıqlarını yükləyir və boşaldır, oyuncaq kimi belə sandıqları olan nərdivanlı araba da istəyir. Baş Gömrük İdarəsinin həyətində onu ən çox arabaların yüklənməsi və boşaldılması maraqlandırırdı. Bir araba yüklənib hərəkət etməli olanda o, ən çox qorxurdu. "Atlar yıxılacaq."⁹⁴ Baş Gömrük İdarəsinin anbarının qapılarını "deşik" (birinci, ikinci, üçüncü ... deşik) adlandırırdı. İndi isə "Podlloch" deyir. Təşviş demək olar ki, tamamilə keçib, yalnız evin yaxınlığında qalmaq istəyir ki, qorxarsa, geri çəkilmək imkanı olsun. Amma o, artıq heç vaxt evə qaçmır, həmişə küçədə qalır. Məlum olduğu kimi, xəstəlik onun gəzintidə ağlayaraq geri qayıtması ilə başladı və ikinci dəfə gəzintiyə məcbur edildikdə, yalnız evimizi görməyə imkan verən "Baş Gömrük İdarəsi" şəhər qatarı stansiyasına qədər getdi. Arvadımın doğum zamanı o, təbii ki, ondan ayrılmışdı və indi onu evin yaxınlığını tərk etməyə mane olan təşviş, hələ də həmin vaxtkı həsrətdir. 30. Aprel. Hans yenidən xəyali uşaqları ilə oynadığı üçün ona deyirəm: "Uşaqların necə hələ də yaşayır? Sən bilirsən ki, oğlan uşaqları övlad sahibi ola bilməz. Hans: Mən bunu bilirəm. Əvvəllər mən Mammi idim, indi isə Vattiyəm. Mən: Uşaqlar üçün ana kimdir? Hans: Yox, Mammi odur, sən isə böyük Vattisən. Mən: Deməli, sən mənim kimi böyük olmaq, Mammi ilə evlənmək və onun övlad sahibi olmasını istəyirsən. Hans: Bəli, mən bunu istəyirəm və Lainzerin (anam) böyük Mammi olacaq.

Hər şey yaxşı sonluqla bitir. Kiçik Edip taleyin təyin etdiyindən daha xoşbəxt həll yolu tapıb. O, atasını aradan qaldırmaq əvəzinə, özünə istədiyi eyni xoşbəxtliyi ona da bağışlayır; onu baba təyin edir və öz anası ilə evləndirir.

1 mayda Hans günorta vaxtı yanıma gəlir və deyir: «Bilirsin nə? Professor üçün bir şey yazaq.» Mən: «Nə yazacağıq?» Hans: «Səhər bütün uşaqlarımla tualetdə idim.» «Əvvəlcə mən Wiwi və Lumpf etdim, onlar da baxdılar.» «Sonra onları tualetə oturtdum, onlar Wiwi və Lumpf etdilər, mən də kağızla Podllarını sildim.» «Bilirsin niyə?» «Çünki çox istəyirəm ki, uşaqlarım olsun, o zaman onlara hər şeyi etmək istəyirəm, tualetə aparmaq, arxalarını silmək, uşaqlarla edilən hər şeyi.»

Bu xəyalın etirafından sonra Hansda ekskrement funksiyaları ilə bağlı həzzi inkar etmək çətin olacaq.

Günortadan sonra ilk dəfə şəhər parkına çıxmağa cəsarət edir. Çünki 1-ci May ayıdır, yəqin ki, adətən olduğundan daha az araba gedir, lakin onu indiyə qədər qorxudan sayda kifayət qədər var. O, öz nailiyyəti ilə çox fəxr edir və mən onunla yeməkdən sonra yenidən Şəhər Parkına getməliyəm. Yolda bir omnibusla qarşılaşırıq, onu mənə göstərir: "Bax, Leylək sandığı arabası!" Əgər planlaşdırıldığı kimi, sabah yenidən mənimlə Şəhər Parkına getsə, xəstəliyi sağalmış hesab etmək olar. 2-ci Mayın səhərində Hans gəlir: "Bax, bu gün mən bir şey düşünmüşəm." Əvvəlcə bunu unutmuşdu, sonra əhəmiyyətli müqavimətlərlə danışır: "Su ustası gəldi və mənə əvvəlcə bir kəlbətinlə Podlu götürdü, sonra mənə başqasını verdi və sonra Wiwimacheri." Dedi: «Podlu göstər» və mən dönməli oldum, o onu götürdü və sonra dedi: «Wiwimacheri göstər.»

Ata arzu fantaziyasının xarakterini dərk edir və icazə verilən yeganə yozumdan bir an belə şübhə etmir.

Mən: "O, sənə daha böyük bir Wiwimacher və daha böyük bir Podl verdi." Hans: "Bəli." Mən: "Ata kimi, çünki sən ata olmaq istəyirsən?" Hans: "Bəli, və sənin kimi bir bığ və belə saçlar istərdim." (Mənim döşümdəki saçlara işarə edir.) Bir müddət əvvəl danışılan fantaziyanın yozumu: Su ustası gəldi və vanna qabını sökdü və sonra mənə qarına bir matkap qoydu, beləliklə düzəldilir: Böyük vanna Podlu, matkap və ya vint açarı, artıq həmin vaxt yozulduğu kimi, Wiwimacheri⁹⁵ ifadə edir. Bunlar eyni fantaziyalardır. Hansın böyük vanna qorxusuna da yeni bir giriş yolu açılır, bu qorxu əslində artıq azalmışdır. Onun Podlu böyük vanna üçün çox kiçik olduğu üçün xoşagəlməzdir.

Növbəti günlərdə ana Kiçiyin sağalmasından məmnunluğunu ifadə etmək üçün dəfələrlə söz alır.

Atanın bir həftə sonra əlavəsi: Hörmətli Professor! Hansın xəstəlik tarixçəsini aşağıdakılarla tamamlamaq istəyirəm: 1. İlk aydınlaşdırmadan sonra remissiya (sakitləşmə) mənim təsvir etdiyim qədər tam deyildi. Hans əlbəttə ki, gəzintiyə çıxırdı, amma yalnız məcburiyyətlə və böyük təşviş ilə. Bir dəfə mənimlə 'Hauptzollamt' stansiyasına qədər getdi, oradan evi görmək olar və daha uzağa getmək mümkün olmadı. 2. Ad: Moruq şirəsi, atəşli silah. Hans qəbizlik zamanı moruq şirəsi içir. Atəş açmaq (schießen) və nəcis etmək (scheißen) onun da tanış olduğu söz dəyişdirməsidir. 3. Hans bizim yataq otağımızdan öz otağına ayrıldıqda təxminən 4 yaşında idi. 4. İndi də hələ mövcud olan bir qalıq var ki, artıq qorxu kimi deyil, normal sual vermə həvəsi kimi özünü göstərir. Suallar əsasən şeylərin nədən hazırlandığına (tramvaylar, maşınlar və s.), şeyləri kimin hazırladığına və s. aid olur. Sualların əksəriyyəti üçün xarakterik olan odur ki, Hans cavabı artıq öz-özünə vermiş olsa belə, soruşur. O, yalnız əmin olmaq istəyir. Bir dəfə sualları ilə məni çox yorduqda və ona: "Yoxsa sən mənim soruşduğun hər şeyə cavab verə biləcəyimi düşünürsən?" dedikdə, o belə cavab verdi: "Yox, mən belə düşünürdüm, çünki at haqqında bildiyin şeyi sən də bildiyin üçün."5. Hans xəstəlik haqqında yalnız tarixi şəkildə danışır: "O vaxt, mən axmaqlıq etdiyim zaman."6. Həll olunmamış qalıq odur ki, Hans baş sındırır: uşağı anası dünyaya gətirdiyi halda, atanın uşaq ilə nə əlaqəsi var? Bunu belə suallardan nəticə çıxarmaq olar: "Elə deyilmi, mən də sənə məxsusam." (O, yalnız anaya deyil, həm də ataya məxsus olduğunu nəzərdə tutur.) Niyə mənə məxsus olması ona aydın deyil. Lakin sizin düşündüyünüz kimi, valideynlərin cinsi əlaqəsini dinlədiyinə dair birbaşa dəlilim yoxdur. 7. Bir təsvirdə bəlkə də təşvişin şiddətinə diqqət yetirmək lazımdır, əks halda deyilərdi: "Onu sadəcə yaxşı döysəydilər, artıq gəzintiyə çıxardı."

Nəticə olaraq əlavə edirəm: Hansın son fantaziyası ilə kastrasiya kompleksindən qaynaqlanan təşviş də dəf edildi, narahat gözlənti xoşagələn bir vəziyyətə çevrildi. Bəli, həkim, su ustası və s. gəlir, o, penisini çıxarır, amma yalnız daha böyük birini vermək üçün. Bundan başqa, kiçik tədqiqatçımız yalnız erkən yaşda təcrübə qazanmağı üstün tutsun ki, bütün biliklər parça-parçadır və hər mərhələdə həll olunmamış bir qalıq qalır.

III. Epikriz

İndi mən beş yaşını doldurmamış bir oğlan uşağında fobiyanın inkişafı və həlli ilə bağlı bu müşahidəni üç istiqamətdə nəzərdən keçirəcəyəm: birincisi, mənim Cinsəllik Nəzəriyyəsinə Dair Üç Məqalədə (1905 d) irəli sürdüyüm iddiaları nə dərəcədə dəstəklədiyi; ikincisi, bu qədər tez-tez rast gəlinən xəstəlik formasının başa düşülməsinə nə qədər töhfə verdiyi; üçüncüsü, uşaq psixiasının aydınlaşdırılması və tərbiyə məqsədlərimizin tənqidi üçün ondan nə əldə edilə biləcəyi.

1

Təəssüratım belədir ki, kiçik Hansın müşahidəsindən ortaya çıxan uşaq cinsi həyatının mənzərəsi, böyüklərdə psixoanalitik araşdırmalar əsasında Cinsəllik Nəzəriyyəmdə təqdim etdiyim təsvirlə çox yaxşı uyğun gəlir. Amma bu uyğunluğun təfərrüatlarını izləməyə başlamazdan əvvəl, bu təhlilin istifadəsinə qarşı irəli sürülən iki etiraza cavab verməliyəm. Birinci etiraz belədir: Kiçik Hans normal uşaq deyil, əksinə, nəticə, yəni xəstəlik göstərdiyi kimi, nevroza meylli, kiçik bir "irsi meylli şəxsdir" və ona görə də, bəlkə də onun üçün keçərli olan nəticələri digər, normal uşaqlara köçürmək yolverilməzdir. Bu etiraza, müşahidənin dəyərini yalnız məhdudlaşdırdığı, tamamilə ləğv etmədiyi üçün, sonra toxunacağam. İkinci və daha ciddi etiraz iddia edəcək ki, nəzəri görüşlərimə bağlı, qərəzlərlə yüklənmiş atası tərəfindən aparılan uşaq təhlili ümumiyyətlə obyektiv dəyərdən məhrumdur. Uşaq təbii ki, yüksək dərəcədə təlqinə açıqdır, bəlkə heç kimə qarşı atasına qarşı olduğundan daha çox deyil; atasının ona bu qədər vaxt ayırdığına görə minnətdarlıq hissi ilə ona hər şeyi təlqin etmək olar, onun ifadələri heç bir dəlil qüvvəsinə malik deyil və onun qəfil fikirlərdəki, fantaziyalardakı və yuxulardakı məhsulları təbii ki, bütün vasitələrlə təzyiq edildiyi istiqamətdə baş verir. Qısaca, deyəcəklər ki, yenə hər şey «suggestiya»dır və uşaqda onun ifşası xüsusilə asandır.

Qəribədir; 22 il əvvəl elmi fikir mübahisələrinə qoşulmağa başladığımda, nevroloqların və psixiatrların yaşlı nəslinin suggestiya anlayışının və onun təsirlərinin irəli sürülməsini hansı istehza ilə qarşıladığını xatırlayıram. O vaxtdan bəri vəziyyət köklü şəkildə dəyişib; istəksizlik həddən artıq güzəştli razılığa çevrilib və bu, yalnız Liébeault, Bernheym və onların şagirdlərinin bu onilliklər ərzində apardıqları işlərin təsirindən deyil, həm də «suggestiya» sözünün tətbiqi ilə bağlı əldə edilə bilən fikir qənaətinin kəşf edilməsi səbəbindən baş verib. Axı heç kim bilmir və heç kim də suggestiyanın nə olduğunu, haradan qaynaqlandığını və nə vaxt ortaya çıxdığını öyrənməyə çalışmır; kifayətdir ki, psixi baxımdan narahatlıq doğuran hər şeyə “suggestiya” deyə bilərik.

Hazırda geniş yayılmış, uşaq ifadələrinin tamamilə özbaşına və etibarlı olmadığı fikrini bölüşmürəm. Psixiada özbaşınalıq ümumiyyətlə yoxdur; uşaqların ifadələrindəki etibarlılığın olmaması onların fantaziyalarının gücündən, böyüklərin ifadələrindəki etibarlılığın olmaması isə onların qərəzlərinin gücündən qaynaqlanır. Bundan başqa uşaq da səbəbsiz yerə yalan danışmır və ümumilikdə böyüklərdən daha çox həqiqəti sevməyə meyllidir. Kiçik Hansın məlumatlarını bütünlüklə rədd etmək ona əlbəttə ki, ağır haqsızlıq olardı; əksinə, onun müqavimət təzyiqi altında harada saxtalaşdırdığı və ya geri saxladığı, harada özünün də qərarsız qaldığı halda atasının fikirlərinə qoşulduğu (bunu isə sübut kimi qəbul etmək olmaz) və harada təzyiqdən azad olaraq daxili həqiqətini, indiyə qədər yalnız özünün bildiyi şeyləri coşğunluqla bölüşdüyünü aydın şəkildə fərqləndirmək olar. Böyüklərin verdiyi məlumatlar da daha böyük etibarlılıq təqdim etmir. Təəssüf ki, heç bir psixoanaliz təsviri onun icrası zamanı alınan təəssüratları əks etdirə bilmir; son inam heç vaxt oxumaqla, yalnız yaşamaqla əldə edilə bilər. Lakin bu qüsur yetkinlərlə aparılan analizlərə də eyni dərəcədə xasdır.

Kiçik Hansın valideynləri onu şən və dürüst bir uşaq kimi təsvir edirlər və ona verdikləri tərbiyə də belə bir nəticə doğurmuş ola bilər; bu tərbiyə əsasən, bizim adətən yol verdiyimiz tərbiyəvi səhvlərə yol verməməkdən ibarət idi. O, şən sadəlövhlük içində araşdırmalarını davam etdirə bildiyi müddətdə, onlardan tezliklə doğacaq münaqişələrdən xəbərsiz olaraq, özünü tamamilə açıq şəkildə ifadə edir və fobiyasından əvvəlki dövrə aid müşahidələr də heç bir şübhə və ya etiraza məruz qalmır. Xəstəlik dövründə və təhlil prosesində onun dedikləri ilə düşündükləri arasındakı uyğunsuzluqlar qismən, şüursuz materialın ona zorla təqdim olunmasından və onun bu materialı dərhal idarə edə bilməməsindən, qismən isə valideynləri ilə olan münasibətlərindən irəli gələn məzmunla bağlı maneələrdən qaynaqlanır. Mən bu hökmü verərkən bitərəf qaldığımı iddia edirəm, bu çətinliklər böyüklərlə aparılan bir çox digər təhlillərdəki qədər böyük olmamışdır.

Təhlil zamanı isə ona özü söyləməyi bacarmadığı çox şey deyilməli, onun içində hələ heç bir əlaməti görünməyən fikirlər ona aşılanmalı, diqqəti atanın gələcək hadisələri gözlədiyi istiqamətlərə yönəldilməlidir. Bu, təhlilin sübutetmə qüvvəsini zəiflədir; lakin hər analizdə belə davranılır. Psixoanaliz heç də təmayülsüz elmi tədqiqat deyil, əksinə, terapevtik müdaxilədir; onun məqsədi özü-özlüyündə bir şeyi sübut etmək deyil, yalnız bir şeyi dəyişdirməkdir. Hər dəfə psixoanalizdə həkim xəstəyə, köməyi ilə şüursuzu tanımaq və qavramaq qabiliyyətinə malik olması üçün lazım olan şüurlu gözlənti təsəvvürlərini verir; bəzən daha geniş, bəzən isə daha orta miqyasda. Elə hallar var ki, daha çox, elələri isə daha az əlavə kömək tələb edir. Belə kömək olmadan heç kim öhdəsindən gələ bilməz. İnsanın təkbaşına sona çatdıra biləcəyi şeylər yüngül pozuntulardır; heç vaxt Mənə yad bir şey kimi qarşı duran nevroz deyildir. Belə bir nevrozun öhdəsindən gəlmək üçün başqasına ehtiyac var və başqası nə qədər kömək edə bilirsə, nevroz o qədər müalicə oluna bilər. nevrozun mahiyyəti “digər”dən uzaqlaşmaqdan ibarətdirsə, ki, bu da Dementia praecox adı altında toplanan halların xarakteristikasında özünü göstərir, onda məhz bu səbəbdən bu hallar bizim müalicə səylərimiz üçün qeyri-müalicəolunandır. İndi qəbul edilir ki, uşaq zəka sistemlərinin aşağı inkişaf səviyyəsinə görə xüsusi intensiv köməyə ehtiyac duyur. Lakin həkimin xəstəyə bildirdiyi məlumat da yenə analitik təcrübələrdən qaynaqlanır və həkim müdaxiləsinin səyi sayəsində patogen materialın əlaqəsi və həlli əldə edildiyi təqdirdə, bu kifayət qədər inandırıcı dəlildir.

Buna baxmayaraq, kiçik xəstəmiz təhlil zamanı da kifayət qədər müstəqillik nümayiş etdirmişdir ki, onu «təlqin» hökmündən azad etmək mümkün olsun. O, uşaqlıq cinsəllik nəzəriyyələrini digər bütün uşaqlar kimi öz materialına tətbiq edir, bunun üçün heç bir təşviq almadan. Eyni nəzəriyyələr böyüklər üçün o qədər uzaqdır; bəli, bu halda mən ataya Hansın doğum mövzusuna gedən yolun ifrazat kompleksindən keçməli olduğunu xəbərdar etməyi tamamilə unutmuşdum. Mənim səthiliyim nəticəsində təhlilin qaranlıq hissəsinə çevrilən bu məsələ, ən azından Hansın düşüncə işinin həqiqiliyi və müstəqilliyi üçün yaxşı bir şahidlik etdi. O, birdən-birə «Lumpf» ilə məşğul oldu, guya təlqin edən ata isə onun necə buna gəldiyini və bundan nə çıxacağını başa düşə bilmədi. Atanın, erkən qazanılmış «kastrasiya kompleksi»ndən irəli gələn su ustası haqqındakı iki fantaziyanın inkişafında da iştirakını eyni dərəcədə güman etmək olmaz. Burada etiraf etməliyəm ki, mən ataya bu əlaqənin gözləntisini tamamilə gizli saxlamışam, nəzəri maraqdan, çətin əldə edilə bilən bir sübutun dəlil gücünü zəiflətməmək üçün.

Təhlilin detallarına daha da dərinləşdikcə, Hansın «təlqin»dən asılı olmaması üçün daha çox yeni sübutlar tapılacaq, lakin mən burada birinci etiraza aid müzakirəni dayandırıram. Bilirəm ki, bu təhlillə də inandırılmaq istəməyən heç kimə təsir edə bilməyəcəyəm və şüursuz patogen materialın obyektivliyinə artıq inam tapmış oxucular üçün bu müşahidənin işlənməsini davam etdirirəm, sonuncuların sayının daimi artmaqda olması xoş əminliyini vurğulamaqdan çəkinmədən.

Kiçik Hansın cinsi həyatına aid edilə bilən ilk xüsusiyyəti, onun «Wiwimacher»inə (penisinə) olan çox canlı marağıdır; bu orqan, iki funksiyasından daha az vacib olmayanı və uşaq otağında qaçılmaz olanı nəzərə alınaraq belə adlandırılır. Bu maraq onu tədqiqatçı edir; o, Wiwimacherin mövcudluğuna və ya olmamasına əsasən canlı və cansız şeyləri ayırd etmək mümkün olduğunu kəşf edir. Özünə bənzər hesab etdiyi bütün canlılarda o, bu əhəmiyyətli bədən hissəsinin olduğunu fərz edir, böyük heyvanlarda onu öyrənir, hər iki valideyndə olduğunu təxmin edir və yeni doğulmuş bacısında da onu qəbul etməkdən imtina etmir, hətta göz ilə görünən əks dəlillərə baxmayaraq. Belə demək olar ki, özünə bənzər bir varlıqda bu hissənin olmamasını qəbul etməyə razı olsa, bu onun «dünyagörüşü»nün çox güclü sarsıntısı olardı; sanki bu hissə özündən qoparılmış kimi olardı. Məzmunu Wiwimacherin itirilməsindən ibarət olan ananın təhdidi buna görə də ehtimal ki, tez bir zamanda sıxışdırılır və təsirini yalnız sonrakı dövrlərdə göstərməyə icazə verilir. Ananın müdaxiləsi, onun bu orqana toxunaraq həzz hissləri yaratmağı sevməsi səbəbindən baş vermişdi; uşaq avtoerotik cinsəlliyin ən adi və ən normal formasına başlamışdı.

Elə bir şəkildə ki, Alf. Adler tərəfindən çox uyğun olaraq «həvəslərin bir-birinə keçməsi» adlandırılan bir şəkildə⁹⁶, öz cinsiyyət orqanına olan həzz hissi, baxmaq həvəsinin aktiv və passiv inkişafı ilə birləşir. Uşaq başqalarının Wiwimacherini görməyə çalışır, cinsi maraq inkişaf etdirir və özününkünü göstərməyi sevir. Sıxışdırmanın ilk dövründəki yuxularından birinin məzmunu, kiçik dostlarından birinin ona Wiwi etməkdə kömək etməsi, yəni bu mənzərəyə şahid olması arzusu idi. Yuxu, bu arzunun o vaxta qədər sıxışdırılmadan mövcud olduğunu təsdiqləyir, sonrakı məlumatlar da onun doyum tapdığını təsdiqləyir. Cinsi baxış həzzinin aktiv istiqaməti onda tezliklə müəyyən bir motivlə birləşir. O, həm ataya, həm də anaya onların Wiwimacherlərini heç vaxt görmədiyinə görə təəssüfünü təkrar-təkrar bildirdikdə, onu buna ehtimal ki, müqayisə etmək ehtiyacı vadar edir. Mən, dünyanı ölçmək üçün istifadə edilən meyar olaraq qalır; daim özü ilə müqayisə edərək insan dünyanı anlamağı öyrənir. Hans müşahidə etmişdir ki, böyük heyvanların Wiwimacherləri onunkindən çox daha böyükdür; buna görə də valideynlərində də eyni nisbətin olduğunu fərz edir və bundan əmin olmaq istəyir. Mamminin, onun fikrincə, «at kimi» bir Wiwimacheri var. Sonra Wiwimacherin onunla birlikdə böyüyəcəyi təsəllisini hazırlayır; sanki uşağın böyüklük istəyi cinsiyyət orqanına yönəlmiş kimi görünür.

Kiçik Hansın cinsəllik quruluşunda cinsiyyət zonası, əvvəlcədən, erogen zonalar arasında ən intensiv həzz verən zonadır. Onunla yanaşı, yalnız sidik və nəcis ifrazının açılışlarına bağlı olan ifrazat həzzi də onun üçün sübut edilmişdir. Xəstəliyini üstələdiyi son xoşbəxtlik fantaziyasında, uşaqları tualetə apardığı, onlara 'wiwi' etdirdiyi və podlunu (altını) silib təmizlədiyi, qısası 'uşaqlarla edilə bilən hər şeyi onlarla etdiyi' halda, bu eyni əməllərin onun uşaq baxımı dövründə həzz hissi üçün mənbə olduğunu qəbul etmək qaçılmaz görünür. Erogen zonalardan əldə edilən bu həzz onun üçün ona qulluq edən şəxs, yəni ana vasitəsilə qazanılır və buna görə də artıq obyekt seçiminə gətirib çıxarır; lakin daha erkən dövrlərdə eyni həzzi avtoerotik yolla əldə etməyə alışdığı, nəcisi, ifrazı həzz qıcığı yarada bilənədək, saxlamağı sevən uşaqlardan olduğu ehtimalı da mövcuddur. Sadəcə deyirəm ki, bu mümkündür, çünki analizdə bu aydınlaşdırılmamışdır; sonradan çox qorxduğu «ayaqları ilə hay-küy salmaq» (çırpınmaq) bu istiqamətə işarə edir. Digər uşaqlarda çox tez-tez rast gəlinən diqqət çəkən vurğulama, onun bu həzz mənbələrində yoxdur. O, tez təmizləndi, yataqda sidik buraxma və gündəlik inkontinensiya onun ilk illərində rol oynamadı; böyüklərdə çox çirkin olan, psixi geriləmə proseslərinin sonunda yenidən ortaya çıxmağa meylli olan nəcislərlə oynamaq meylindən onun heç bir əlaməti müşahidə edilmədi.

Bu məqamda dərhal qeyd edək ki, onun fobiyası dövründə cinsi fəaliyyətinin onda yaxşı inkişaf etmiş bu iki komponentinin sıxışdırılması açıq-aşkar görünür. Başqalarının qarşısında sidik buraxmağa utanır, barmağını Wiwimacherə toxundurmaqda özünü ittiham edir, masturbasiyanı da tərk etməyə çalışır və 'Lumpf', 'Wiwi' və bunu xatırladan hər şeydən iyrənir. Uşaq baxımı haqqındakı fantaziyada bu sonuncu sıxışdırmanı geri alır.

Kiçik Hansınkı kimi bir cinsi quruluşun, sapqınlıqların və ya onların mənfi formasının (burada yalnız histeriya ilə məhdudlaşaq) inkişafına meyllilik ehtiva etmədiyi görünür. Öyrəndiyimə görə (burada həqiqətən ehtiyatlı olmaq lazımdır), histeriyalıların anadangəlmə quruluşu – sapqınlıqlarda bu demək olar ki, öz-özünə başa düşüləndir – cinsiyyət zonalarının digər erogen zonalar qarşısında geri çəkilməsi ilə seçilir. Cinsi həyatın yalnız bir "sapması" bu qaydadan açıq şəkildə istisna edilməlidir. Sonradan homoseksual olanlarda — ki, mənim gözləntimə və J. Sadgerin müşahidələrinə görə hamısı uşaqlıqda amfigen faza keçirir — cinsiyyət zonasının, xüsusilə penisin eyni uşaqlıq üstünlüyünə rast gəlinir. Bəli, kişi orqanının bu yüksək qiymətləndirilməsi homoseksuallar üçün taleyə çevrilir. Uşaqlıqda, qadında bu onlar üçün vacib sayılan bədən hissəsinin varlığını fərz etdikləri müddətcə, cinsi obyekti kimi qadını seçirlər; qadının bu məsələdə onları aldatdığı inancı ilə qadın onlar üçün cinsi obyekt kimi qəbuledilməz olur. Onları cinsi əlaqəyə qıcıqlandıran şəxsdə penissiz edə bilməzlər və libidolarını əlverişli halda 'penisli qadın', yəni qadın görünüşlü gənc üzərində sabitləyirlər. Beləliklə, homoseksuallar, öz cinsiyyət orqanlarının erogen əhəmiyyəti səbəbindən, cinsi obyektlərində öz şəxsləri ilə bu uyğunluqdan imtina etməyə mane olan şəxslərdir. Onlar avtoerotizmdən obyekt sevgisinə keçid inkişafında, avtoerotizmə daha yaxın olan bir nöqtədə sabit qalıblar.

Xüsusi bir homoseksual həvəsi ayırd etmək tamamilə qəbuledilməzdir; homoseksualı təşkil edən şey həvəs həyatının xüsusiyyəti deyil, obyekt seçiminin xüsusiyyətidir. Cinsəllik nəzəriyyəsində qeyd etdiyimə istinad edirəm ki, cinsi həyatda həvəs və obyektin birləşməsini səhvən çox sıx təsəvvür etmişik. Homoseksual, müəyyən bir şərtlə fərqlənən bir obyektdən – bəlkə də normal olan – həvəsləri ilə qopa bilmir; uşaqlıqda, bu şərt hər yerdə öz-özünə yerinə yetirilmiş sayıldığı üçün, oğlan və qızlara fərqsiz şəkildə nəvazişli olan və bəzən dostu Fritsli 'ən sevimli qızcığaz' elan edən kiçik Hansımız kimi davranır. Hans homoseksualdır, bütün uşaqların ola biləcəyi kimi, öz cinsi orqanından başqa heç bir cinsi orqan növünü tanımadığı, yəni yalnız özününkini tanıdığı və nəzərdən qaçırılması mümkün olmayan faktla tam uyğunluq içindədir⁹⁷.

Lakin kiçik erotistimizin bundan sonrakı inkişafı homoseksuallığa deyil, əksinə, poliqam kimi davranan enerjili kişiliyə doğru gedir; bu kişilik dəyişən qadın obyektlərinə görə özünü fərqli aparmağı bacarır: bəzən cəsarətlə əl uzadır, bəzən isə həsrətlə və utancaqlıqla yanıb-yaxılır. Sevgi üçün digər obyektlərin çatışmazlığı olan bir dövrdə, bu meyil, daha əvvəl ondan digərlərinə yönəlmiş olduğu anaya qayıdır, ta ki nevrozda anada iflasa uğrasın. Yalnız bundan sonra anaya olan sevginin hansı intensivliyə çatdığını və hansı taleylərdən keçdiyini öyrənirik. O, oyun yoldaşları ilə əlaqəsində, onlarla yatmaq məqsədini güdürdü; bu cinsi məqsəd artıq anadan gəlirdi; bu, yetkin həyatda da saxlanıla bilən sözlərlə ifadə olunur, baxmayaraq ki, bu sözlərin məzmunu sonradan zənginləşə bilər. Oğlan, uşaq baxımı vasitəsilə, obyekt sevgisinə gedən adi yolu tapmışdı və ona yeni bir həzz təcrübəsi, yəni ananın yanında yatmaq təyinedici olmuşdu; biz bu təcrübənin tərkib hissələrindən, hamımıza konstitusional olaraq mənsub olan dəri toxunma həzzini seçib çıxarardıq, halbuki Mollun bizə süni görünən terminologiyasına görə, bu, təmas həvəsinin təmin edilməsi adlandırılardı.

Ata və ana ilə olan münasibətində Hans, «Yuxuların yozumu»nda və «Cinsəllik nəzəriyyəsi»ndə uşaqların valideynlərinə qarşı cinsi münasibətləri haqqında irəli sürdüyüm bütün fikirləri ən açıq və aydın şəkildə təsdiqləyir. O, həqiqətən kiçik bir Edipdir; ata «yox» olsun, aradan qaldırılsın istəyir ki, gözəl anası ilə tək qalsın, onun yanında yatsın. Bu istək yay istirahəti zamanı yarandı; atanın gəliş-gediş dəyişiklikləri ona anası ilə arzuladığı yaxınlığın hansı şərtə bağlı olduğunu göstərirdi. O zaman o, atanın «getməli» olduğu fikri ilə kifayətlənirdi; sonradan ağ at tərəfindən dişlənmək təşvişi, başqa bir ayrılıq zamanı təsadüfi təəssürat sayəsində, birbaşa bu fikirlə əlaqələndirilə bildi. Daha sonra, ehtimal ki, yalnız Vyanada, atanın səyahətə çıxmasının artıq gözlənilmədiyi bir yerdə, bu istək atanın daimi olaraq «yox» olması, «ölü» olması məzmununu aldı. Ataya qarşı bu ölüm istəyindən doğan, yəni normal şəkildə əsaslandırılan ata təşvişi, mənim muayənəxanamda aparılan söhbət zamanı aradan qaldırılana qədər analizin ən böyük maneəsi oldu⁹⁸.

Lakin bizim Hans həqiqətən pis adam deyil, hətta insan təbiətinin qəddar və zorakı meyillərinin həyatın bu dövründə hələ də sərbəst inkişaf etdiyi bir uşaq da deyil. Əksinə, o, qeyri-adi dərəcədə mehriban və nəvazişli təbiətə malikdir; ata qeyd etmişdir ki, onun təcavüzkarlıq meylinin rəhmdəliyə çevrilməsi çox erkən yaşlarda baş vermişdir. Fobiyadan çox əvvəl, karuseldə atların döyüldüyünü gördükdə narahat olurdu və onun yanında kimsə ağladığı zaman heç vaxt duyğusuz qalmırdı. Analizin bir yerində, müəyyən bir kontekstdə, onun içində boğulmuş bir sadizm parçası üzə çıxır⁹⁹; lakin bu boğulmuş idi və biz sonradan kontekstdən bunun nəyi ifadə etdiyini və nəyi əvəz etdiyini təxmin etməli olacağıq. Hans, bu ölüm istəklərinin istiqamətləndiyi atasını da dərin sevgi ilə sevir və zəkası bu ziddiyyəti etirazla qarşılayarkən¹⁰⁰, atasını döyüb dərhal sonra döyülmüş yeri öpməklə onun faktiki mövcudluğunu nümayiş etdirməlidir. Biz də bu ziddiyyəti qəbuledilməz saymaqdan çəkinməliyik; insanın duyğu həyatı ümumiyyətlə belə əks mənalı cütlüklərdən təşkil olunur; bəlkə də vəziyyət fərqli olsaydı, sıxışdırma və nevroz baş verməzdi. Bu duyğu əkslikləri, böyüklərdə adətən yalnız ən yüksək sevgi ehtirası zamanı eyni anda şüur səviyyəsinə çıxır, əks halda bir-birini boğmağa çalışır, ta ki biri digərini gizlətməyi bacarana qədər; uşağın ruh həyatında isə bu əksliklər uzun müddət boyunca sakit şəkildə yan-yana yerləşə bilir.¹⁰¹

Oğlanın psixoseksual inkişafı üçün ən böyük əhəmiyyət kəsb edən hadisə, onun 3,5 yaşı olanda kiçik bacısının doğulması idi. Bu hadisə onun valideynlərlə münasibətlərini kəskinləşdirdi, düşüncəsinə həll olunmaz məsələlər qoydu və uşaq baxımına tamaşa etmək sonra onun öz ən erkən həzz təcrübələrinin xatirə izlərini canlandırdı. Bu təsir də tipikdir; həyat və xəstəlik tarixlərinin gözlənilmədən böyük bir sayında, növbəti uşağın doğulması ilə bağlı olan cinsi həzzin və cinsi bilmək həvəsinin bu alovlanmasını başlanğıc nöqtəsi kimi götürmək lazımdır. Hansın gələn uşağa qarşı davranışı «Yuxuların yozumu»nda¹⁰² təsvir edilən davranışdır. Bir neçə gün sonra qızdırma zamanı o, bu artımdan nə qədər narazı olduğunu açıqlayır. Burada düşmənçilik vaxt baxımından əvvəl gələn şeydir, nəvaziş isə sonra gələ bilər¹⁰³. Yeni bir uşağın daha doğula biləcəyi təşvişi o vaxtdan bəri onun şüurlu düşüncəsində yer tutub. Nevrozda artıq boğulmuş düşmənçilik hamam vannasına qarşı xüsusi bir təşviş ilə təmsil olunur; analizdə isə o, bacısına qarşı ölüm arzusunu açıq şəkildə ifadə edir, yalnız atanın tamamlamalı olduğu işarələrlə deyil. Onun özünütənqidi bu arzunu ataya qarşı analoji arzu qədər ağır göstərmir; lakin o, aydın şəkildə hər iki şəxsə şüursuzda eyni qaydada rəftar edib, çünki hər ikisi Mammini ondan alır və onun Mammi ilə tək qalmasına mane olur.

Bu hadisə və onunla bağlı oyadılmalar, əslində, onun arzularına yeni bir istiqamət verdi. Qələbə çalan son fantaziyada o, avtoerotik fazadan gələn və obyekt sevgisi ilə bağlı olan bütün erotik arzu təhriklərinin cəmini çıxarır. O, gözəl ana ilə evlidir və sayısız uşaqları var ki, onlara öz üslubuna görə baxa bilər.

2

Hans bir gün küçədə təşvişə tutulur. O, hələ nədən qorxduğunu deyə bilmir, lakin təşviş vəziyyətinin əvvəlində xəstəliyinin motivini, xəstəlik qazancını atasına da açıqlayır. O, anası ilə qalmaq, onunla sığallanmaq istəyir; uşaq gəldiyi vaxt ondan da ayrıldığı xatirəsi, atanın fikrincə, bu həsrətə töhfə verə bilər. Tezliklə aydın olur ki, bu təşviş artıq həsrətə geri çevrilə bilməz, o, ana onunla getdikdə də qorxur. Bu vaxt təşvişə çevrilmiş libidonun nəyə bağlandığına dair əlamətlər alırıq. O, ağ bir atın onu dişləyəcəyinə dair tamamilə xüsusi bir qorxu ifadə edir.

Biz belə bir xəstəlik vəziyyətini "fobiya" adlandırırıq və kiçik xəstəmizin halını aqorafobiyaya aid edə bilərdik, əgər bu xəstəlik, adətən mümkün olmayan fəzada hərəkətin, hər dəfə müəyyən bir seçilmiş şəxsin, ən pis halda həkimin müşayiəti ilə asanlaşması xüsusiyyəti ilə seçilməmiş olsaydı. Hansın fobiyası bu şərti yerinə yetirmir, tezliklə fəzadan uzaqlaşır və atı daha aydın şəkildə obyekt kimi qəbul edir; ilk günlərdə təşviş vəziyyətinin zirvəsində "At otağa gələcək" deyə narahatlığını ifadə edir, bu da mənə onun qorxusunu başa düşməkdə çox kömək etmişdir.

"Fobiyaların" nevrozlar sistemindəki mövqeyi indiyə qədər qeyri-müəyyən olmuşdur. Qəti görünür ki, fobiyalarda yalnız müxtəlif nevrozlara aid ola bilən sindromlar görmək lazımdır, onlara xüsusi xəstəlik prosesləri mənasını vermək lazım deyil. Kiçik xəstəmizinkinə bənzər fobiyalar üçün, ki bunlar ən çox rast gəlinənlərdir, "təşviş histeriyası" adlandırması mənə məqsədəuyğun görünür; mən onu cənab Dr. W. Stekelə təklif etmişəm, o, sinir təşviş vəziyyətlərinin təsvirinə başlayanda, və ümid edirəm ki, bu ad yayılacaq¹⁰⁴. Bu ad, bu fobiyaların psixi mexanizminin histeriya ilə tam uyğunluğu ilə, lakin ayırmağa imkan verən həlledici bir nöqtə istisna olmaqla, əsaslandırılır. Patogen materialdan sıxışdırma nəticəsində azad olan libido, ruhdan fiziki innervasiyaya çevrilmir, əksinə, təşviş kimi sərbəst buraxılır. Mövcud xəstəlik hallarında bu "təşviş histeriyası" istənilən dərəcədə "konversiya histeriyası" ilə qarışa bilər. Həmçinin, heç bir təşviş olmadan saf konversiya histeriyası və konversiya əlavəsi olmadan təşviş hissləri və fobiyalarla ifadə olunan sadə təşviş histeriyası da var; sonuncu növün bir nümunəsi kiçik Hansın halıdır.

Təşviş histeriyaları bütün psixonevrotik xəstəliklər arasında ən çox rast gəlinənlərdir, xüsusilə də həyatda ilk ortaya çıxanlardır, onlar birbaşa uşaqlıq dövrünün nevrozlarıdır. Əgər bir ana uşağının çox "sinirli" olduğunu söyləsə, 10 halın 9-u uşağın hər hansı bir təşviş növü və ya eyni anda bir çox təşviş hissi yaşadığını gözləmək olar. Təəssüf ki, bu qədər əhəmiyyətli xəstəliklərin daha incə mexanizmi hələ kifayət qədər öyrənilməyib; təşviş histeriyasının konversiya histeriyasından və digər nevrozlardan fərqli olaraq, yeganə şərtinin konstitusional amillərdə və ya təsadüfi təcrübədə olub-olmadığı, ya da hər ikisinin hansı birləşməsində olduğu hələ müəyyən edilməyib¹⁰⁵. Mənə elə gəlir ki, bu, xüsusi konstitusiyaya ən az tələb qoyan nevroz xəstəliyidir və buna görə də həyatın istənilən dövründə ən asan şəkildə qazanıla bilər.

Təşviş histeriyalarının əsas xarakteristikasını asanlıqla vurğulamaq olar. Təşviş histeriyası həmişə daha çox "fobiyaya" inkişaf edir, sonunda xəstə təşvişsiz ola bilər, lakin bu, yalnız onun tabe olmalı olduğu ləngimələr və məhdudiyyətlər hesabına baş verir. Təşviş histeriyasında əvvəldən davam edən psixi iş var ki, sərbəst buraxılan təşvişi yenidən psixi olaraq bağlamaq üçün, lakin bu iş nə təşvişin libidoya geri çevrilməsinə, nə də libidonun mənşə olduğu eyni komplekslərə bağlanmağa imkan vermir. Ona qalan tək şey, təşviş inkişafının mümkün hər bir səbəbini ehtiyat, ləngimə və ya qadağa növündə psixi bir quruluşla bloklamaqdır və bu qoruyucu quruluşlar bizim üçün fobiyalar kimi görünür və xəstəliyin mahiyyətini bizim qavrayışımız üçün təşkil edir.

Demək olar ki, təşviş histeriyasının müalicəsi indiyə qədər tamamilə mənfi xarakter daşıyıb. Təcrübə göstərdi ki, xəstəni təşvişin boşalmasını yaşamalı olduğu bir vəziyyətə salıb ondan müdafiə vasitələrini aldıqdan sonra fobiyanın müalicəsinə zorakı yolla nail olmaq mümkün deyil, hətta bəzi hallarda təhlükəlidir. Beləliklə, ona məcburi olaraq özünün tapdığını düşündüyü yerlərdə qorunma axtarmağa icazə verilir və onun 'anlaşılmaz cəsarətsizliyinə' görə təsirsiz bir hörmətsizlik göstərilir.

Kiçik xəstəmizin valideynləri xəstəliyin başlanğıcından etibarən onunla alay etməmək və ona qarşı kobud davranmamaq, əksinə, onun sıxışdırılmış istəklərinə psixoanalitik yolla çatmaq lazım olduğu aydın idi. Atasının qeyri-adi səyləri uğurla nəticələndi; onun məlumatları bizə belə bir fobiyanın quruluşuna nüfuz etmək və onun üzərində aparılan analizin yolunu izləmək imkanı verəcək.

Məncə, analizin genişliyi və ətraflılığına görə onun oxucuya bir qədər qaranlıq görünməsi ehtimalı az deyil. Buna görə də, əvvəlcə maneə törədən bütün əlavələri buraxaraq və addım-addım aydın görünən nəticələri vurğulayaraq, analizin gedişini qısaltılmış şəkildə təkrarlayacağam.

Əvvəlcə öyrənirik ki, təşviş vəziyyətinin başlanması ilk baxışda göründüyü qədər ani olmayıb. Bir neçə gün əvvəl uşaq təşvişli yuxudan oyandı; yuxunun məzmunu belə idi: ana getmişdir və indi onun sığallanmaq üçün anası yoxdur. Artıq bu yuxu narahat edici intensivlikdə olan sıxışdırma prosesinə işarə edir. Onun izahı, digər təşvişli yuxularda olduğu kimi, uşağın yuxuda bəzi somatik mənbələrdən təşviş hiss etməsi və bu təşvişin şüursuzdan gələn, əks halda intensiv şəkildə sıxışdırılmış bir istəyin təmin edilməsi üçün istifadə edilməsi ola bilməz (bax. Yuxuların yozumu), çünki bu, həqiqi cəza və sıxışdırma yuxusudur; burada uşaq təşviş ilə yuxudan oyandığı üçün yuxunun funksiyası da uğursuzluğa düçar olur. Şüursuzdakı əsl proses asanlıqla bərpa edilə bilər. Uşaq anası ilə nəvazişlər haqqında yuxu görüb, onun yanında yatıb; bütün həzz təşvişə, bütün təsəvvür məzmunu isə öz əksinə çevrilib. Sıxışdırma yuxu mexanizmi üzərində qələbə çalıb.

Lakin bu psixoloji vəziyyətin başlanğıcı daha da geriyə gedir. Artıq yayda ona bənzər həsrətli-təşvişli əhval-ruhiyyələr olub, o, bənzər ifadələr işlədib və bu, ona anasının onu öz yatağına götürməsi üstünlüyünü qazandırıb. Təxminən bu vaxtdan etibarən Hansda cinsi oyanmanın artmış halının mövcud olduğunu qəbul edə bilərik; onun obyekti anasıdır, intensivliyi anaya qarşı edilən iki ayartma cəhdində – təşvişin başlanğıcından bir az əvvəl olan sonuncu cəhətdə – özünü büruzə verir və əlavə olaraq, hər axşam masturbasiya yolu ilə boşalır. Bu oyanmanın çevrilməsi spontan baş verir, yoxsa ananın rədd etməsi nəticəsində, ya da xəstəliyin sonradan öyrəniləcək 'səbəbi' zamanı əvvəlki təəssüratların təsadüfən canlanması nəticəsində – bunu müəyyən etmək mümkün deyil, bəlkə də əhəmiyyətsizdir, çünki bu üç müxtəlif hal bir-birinə zidd kimi qəbul edilə bilməz. Fakt ondan ibarətdir ki, cinsi oyanma təşvişə çevrilir.

Uşağın təşvişin ilk dövründəki davranışı haqqında artıq eşitmişik, həmçinin onun təşvişinə verdiyi ilk məzmunun belə olduğu da məlumdur: Bir at onu dişləyəcək. Burada terapiyanın ilk müdaxiləsi baş verir. Valideynlər təşvişin masturbasiyanın nəticəsi olduğunu bildirir və onu bundan uzaqlaşdırmağa yönəldirlər. Mən, onun atlara qarşı təşvişi ilə dəyişdirmək istədiyi anasına olan nəvazişinin onun qarşısında güclü şəkildə vurğulanmasını təmin edirəm. Bu ilk təsirdən sonra baş verən azacıq yaxşılaşma, fiziki xəstəlik dövründə tezliklə yox olur. Vəziyyət dəyişməz qalır. Qısa müddət sonra Hans, atın onu dişləyəcəyinə dair qorxusunun, Gmundendəki bir təəssüratın xatirəsindən irəli gəldiyini aşkar edir. O vaxt bir ata, uşağını yola düşərkən xəbərdarlıq etmişdi: Barmağını ata vermə, yoxsa o, səni dişləyər. Hansın atanın xəbərdarlığını ifadə etdiyi sözlər, masturbasiya haqqında edilən xəbərdarlığın ifadəsini (barmağı təqdim etmək) xatırladır. Valideynlər, Hansın onanistik doyumundan qorxduğunu söyləməkdə ilk dəfə haqlı görünürdülər. Lakin əlaqə hələ zəifdir və at, qorxu rolunu tamamilə təsadüfən almış kimi görünür.

Mən, onun sıxışdırılmış istəyinin indi belə ola biləcəyinə dair fərziyyə irəli sürmüşdüm: o, anasının cinsiyyət orqanını mütləq görmək istəyir. Onun yeni işə başlayan xidmətçiyə qarşı davranışı buna uyğun gəldiyi üçün, ata ona ilk izahatı verir: Qadınlarda Wiwimacher yoxdur. O, bu ilk köməyə, anasının Wiwimacherini göstərdiyini gördüyünə dair bir fantaziya ilə cavab verir¹⁰⁶. Bu fantaziya və söhbət zamanı edilən, onun Wiwimacherinin böyüdüyünə dair şərhlər, xəstənin şüursuz düşüncə axarlarına ilk baxış imkanı verir. Həqiqətən, o, 1¼ il əvvəl baş vermiş anasının kastrasiya hədələməsinin sonradan yaranan təəssüratı altında idi, çünki anasının da eyni şeyi edəcəyinə dair fantaziya, ittiham olunan uşaqların adətən etdiyi "qarşı ittiham", onun rahatlamasına xidmət etməlidir; bu, qoruyucu və müdafiə fantaziyasıdır. Bununla belə, özümüzə deməliyik ki, Hansda təsirli olan patogen materialdan Wiwimacher ilə məşğul olma mövzusunu ortaya çıxaran valideynlər idi. O, onlara bu mövzuda tabe olmuş, lakin hələ analizin gedişinə öz təşəbbüsü ilə müdaxilə etməmişdir. Hər hansı bir terapevtik uğur müşahidə edilmir. Analiz atlardan çox uzaqdadır və qadınlarda Wiwimacher olmadığı xəbəri, məzmununa görə, onun öz Wiwimacherinin qorunması ilə bağlı narahatlığını artırmağa daha çox uyğundur.

Lakin biz ilk növbədə terapevtik uğuru hədəfləmirik, əksinə, xəstənin şüursuz arzu təhriklərini şüurlu şəkildə dərk etməsinə imkan yaratmaq istəyirik. Buna, onun bizə verdiyi işarələr əsasında, yozum sənətimizdən istifadə edərək, şüursuz kompleksi öz sözlərimizlə onun şüuruna çatdıraraq nail oluruq. Onun eşitdiyi şey ilə axtardığı şey, bütün müqavimətlərə baxmayaraq özünü şüura çatdırmaq istəyən şey arasındakı oxşarlıq parçası, ona şüursuzu tapmaq imkanı verir. Həkim, başa düşmə baxımından ondan bir parça irəlidədir; xəstə öz yolları ilə ardınca gəlir və nəhayət, göstərilən məqsəddə yolları kəsişir. Psixoanalizdə yeni başlayanlar adətən bu iki məqamı birləşdirir və xəstənin şüursuz kompleksinin onlara aydın olduğu anı, xəstənin də onu dərk etdiyi an kimi qəbul edirlər. Onlar çox şey gözləyirlər, əgər bu məlumatı verməklə xəstəni sağaltmaq istəyirlərsə, halbuki xəstə verilən məlumatı yalnız, şüursuz kompleksi öz şüursuzunda, onun yerləşdiyi yerdə tapmaq üçün köməkçi vasitə kimi istifadə edə bilər. Bu cür ilk uğuru indi Hansda əldə edirik. Kastrasiya kompleksinin qismən həllindən sonra o, artıq anasına olan istəklərini bildirməyə qadirdir və bunu, onlardan birinin, o digərini ələ keçirdiyi üçün, nəticəsiz qışqırdığı iki zürafə haqqındakı fantaziya vasitəsilə hələ də təhrif olunmuş formada edir. Sahiblənməni üstünə oturmaq təsviri ilə ifadə edir. Ata bu fantaziyada səhər yataq otağında valideynlər və uşaq arasında baş vermiş səhnənin təkrarlanmasını tanıyır və istəyə hələ də yapışmış olan təhrifatı silib atmağı unutmur. O və ana iki zürafədir. Zürafə fantaziyasına bürünmə, bir neçə gün əvvəl Şönbrundakı bu böyük heyvanlara edilmiş ziyarətlə, atanın əvvəlki dövrlərdən saxladığı zürafə rəsmi ilə, bəlkə də zürafənin uzun və bərk boynuna bağlı şüursuz bir müqayisə ilə kifayət qədər müəyyən edilmişdir¹⁰⁷. Biz qeyd edirik ki, zürafə böyük və Wiwimacheri ilə maraqlı bir heyvan kimi atların təşviş rolunda rəqibi ola bilərdi, həmçinin ata və ananın hər ikisinin zürafə kimi təqdim edilməsi, təşviş atlarının yozumu üçün hələlik istifadə olunmamış bir işarə verir.

Hans zürafə fantaziyasından dərhal sonra gətirdiyi iki kiçik fantaziya – Şönbrunda qadağan olunmuş bir otağa soxulması, şəhər qatarında bir pəncərəni qırması, hər iki halda hərəkətin cəzalandırılmalı olduğu vurğulanır və ata günahdaş kimi görünür – təəssüf ki, atanın yozumundan yayınır. Ona görə də onların xəbər verilməsi Hansa heç bir fayda gətirmir. Amma belə başa düşülməmiş qalan şey yenidən ortaya çıxır; həll və qurtuluşa çatmayınca, qurtulmamış bir ruh kimi sakit durmur.

Hər iki cinayət fantaziyasının başa düşülməsi bizə heç bir çətinlik yaratmır. Onlar ananın sahiblənməsi kompleksinə aiddir. Uşağın içində ananın sahiblənməsinin tamamlanması üçün onunla nə edə biləcəyinə dair bir hissin mübarizəsi gedir və o, zorakı və qadağan olunmuş olan, məzmunu bizə gizli reallıqla çox uyğun gələn bəzi təsviri təmsillər tapır. Biz yalnız deyə bilərik ki, bunlar simvolik cinsi əlaqə fantaziyalarıdır və atanın da buna iştirak etməsi heç də əhəmiyyətsiz deyil: «Anamla qadağan olunmuş bir şey etmək istəyirəm, nə olduğunu bilmirəm, amma bilirəm ki, sən də bunu edirsən.»

Zürafə fantaziyası məndə kiçik Hansın «At otağa gələcək» ifadəsi ilə artıq oyanmış bir inancı gücləndirdi və mən onun şüursuz təhriklərinin vacib bir hissəsi kimi ona bildirmək üçün anı uyğun tapdım: atasına qarşı qısqanclıq və düşmənçilik istəkləri səbəbindən atasından qorxması. Bununla mən ona atlara qarşı təşvişinin bir hissəsini yozmuş oldum: ata, onun yaxşı daxili əsaslarla qorxduğu at olmalı idi. Hansın təşviş göstərdiyi bəzi detallar, ağızdakı qara və gözlərin önündəki (bığ və eynək böyüklərin imtiyazları kimi) mənim fikrimcə birbaşa atadan atlara köçürülmüşdü.

Bu izahatla mən Hansda şüursuz fikirlərin şüurlaşdırılmasına qarşı ən təsirli müqaviməti aradan qaldırdım, çünki ata özü onun yanında həkim rolunu oynayırdı. Vəziyyətin zirvəsi bundan sonra keçilmişdi, material bolluqla axırdı, kiçik xəstə fobiyasının detallarını bildirməkdə cəsarət göstərdi və tezliklə təhlilin axarına müstəqil olaraq müdaxilə etdi¹⁰⁸.

Hansın hansı obyektlərdən və təəssüratlardan qorxduğunu yalnız indi öyrənirik. Yalnız atlardan və atların onu dişləməsindən deyil, tezliklə sakitləşəcək, həmçinin arabalardan, mebel arabalarından və at arabalarından, ki onların ortaq cəhəti tezliklə ağır yük kimi ortaya çıxır, hərəkətə başlayan atlardan, böyük və ağır görünən atlardan, sürətli gedən atlardan qorxur. Bu təyinatların mənasını Hans özü verir; atların yıxılmasından qorxur və beləliklə, atların yıxılmasını asanlaşdıran hər şeyi fobiyasının məzmununa çevirir.

Fobiyanın əsl məzmununu, məcburi təkanın düzgün ifadəsini və s. psixoanalitik səylərin bir hissəsindən sonra eşitmək çox da nadir deyil. Sıxışdırma yalnız şüursuz kompleksləri hədəf almamışdır, o, davamlı olaraq onların törəmələrinə qarşı yönəlir və xəstənin öz xəstəlik məhsullarını qavramasına mane olur. Həkim kimi insan burada qəribə bir vəziyyətdədir: xəstəliyə kömək etməyə, ona diqqət cəlb etməyə gəlir; lakin yalnız psixoanalizin mahiyyətini tamamilə səhv başa düşən kəs bu səy mərhələsini vurğulayacaq və analizdən zərər gözləyəcək. Həqiqət odur ki, Nürnberqlilər əvvəlcə ələ keçirmədikləri heç kimi asmazlar və məhv etmək istədiyi xəstəlik təşəkküllərini ələ keçirmək üçün bir qədər iş tələb olunur.

Xəstəlik tarixçəsini müşayiət edən qeydlərdə artıq qeyd etmişdim ki, fobiyanın təfərrüatlarına belə dərinləşmək və təşviş ilə onun obyektləri arasında ikincili olaraq qurulmuş əlaqənin etibarlı təəssüratını əldə etmək çox öyrədici bir şeydir. Buna görə də fobiyanın özünəməxsus dağınıq və sonra yenidən çox ciddi şərtləndirilmiş təbiəti. Bu xüsusi həllər üçün materialı kiçik xəstəmiz, güman ki, mənzilin Baş Gömrük İdarəsinin qarşısında yerləşməsi səbəbindən gündüz gördüyü təəssüratlardan götürmüşdür. O, bu münasibətlə, indi təşviş tərəfindən ləngidilən, arabaların yükləri, baqajlar, çəlləklər və sandıqlarla küçə uşaqları kimi oynamaq təhrikini də açır.

Analizin bu mərhələsində o, özü-özlüyündə əhəmiyyətsiz olan, lakin xəstəliyin başlanğıcından birbaşa əvvəl gələn və bu başlanğıcın vəsiləsi kimi qəbul edilə bilən hadisəni yenidən tapır. O, anası ilə gəzintiyə çıxmış və bir omnibus atının yıxılıb ayaqları ilə çırpındığını görmüşdür. Bu, ona böyük təsir bağışlamışdır. O, çox qorxdu, atın öldüyünü dedi; bundan sonra bütün atlar yıxılacaqdı. Atası ona, yıxılan ata baxarkən özünü, yəni atanı düşünməli və onun belə yıxılıb ölməsini istəmiş olmalı olduğunu xatırladır. Hans bu yozuma qarşı çıxmır; bir müddət sonra, atasını dişləyərək oynadığı oyunla, atanı qorxulan atla eyniləşdirməni qəbul edir və bundan sonra atasına qarşı sərbəst, qorxusuz, hətta bir az da şıltaq davranır. Lakin atlardan təşviş hələ də davam edir və hansı əlaqə nəticəsində yıxılan atın şüursuz istəkləri qıcıqlandırdığı bizə hələ aydın deyil.

İndiyə qədər əldə edilənləri ümumiləşdirək: İlk ifadə edilən atın onu dişləyəcəyi təşvişinin arxasında, daha dərin yerləşən atların yıxılacağı təşvişi açılmışdır və hər ikisi, həm dişləyən, həm də yıxılan at, ona qarşı belə pis istəklər bəslədiyi üçün onu cəzalandıracaq olan atadır. Bu arada analizdə anadan uzaqlaşmışıq.

Tamamilə gözlənilmədən və əlbəttə atasının köməyi olmadan Hans "Lumpf kompleksi" ilə məşğul olmağa və nəcis ifrazatını xatırladan şeylərdən iyrənməyə başlayır. Burada istəməyərək ardınca gedən ata, ortada analizin davamını, özünün istədiyi kimi aparmaq üçün, təmin edir və Hansı, yıxılan omnibus atının təəssüratının arxasında gizlənən Gmundendəki bir hadisəni xatırlamağa məcbur edir. Fritsl, onun sevimli oyun yoldaşı, bəlkə də çoxlu oyun yoldaşları arasında rəqibi, at oyununda ayağını daşa dəymiş, yıxılmış və ayağı qanamışdır. Yıxılan omnibus atı ilə olan hadisə bu qəzaya xatırlatma etmişdir. Diqqət çəkici haldır ki, o vaxt başqa şeylərlə məşğul olan Hans, əlaqəni quran Fritslin yıxılmasını əvvəlcə inkar edir, yalnız analizin sonrakı mərhələsində bunu etiraf edir. Bizim üçün isə libidonun təşvişə çevrilməsinin fobiyanın əsas obyekti olan atın üzərinə necə proyeksiya edildiyini vurğulamaq maraqlı ola bilər. Atlar ona ən maraqlı böyük heyvanlar, at oyunu isə uşaq yoldaşları ilə ən sevimli oyunu idi. Atanın ona əvvəlcə at kimi xidmət etdiyi fərziyyəsi, atadan soruşmaqla təsdiqlənir və beləliklə, Gmundendəki qəzada atanın şəxsiyyətini Fritslin şəxsiyyəti əvəz edə bilərdi. Sıxışdırma dönüşü baş verdikdən sonra, o, əvvəllər bu qədər həzz bağladığı atlardan qorxmalı idi.

Amma biz artıq demişdik ki, xəstəliyə səbəb olan amilin təsirli olması haqqında bu son əhəmiyyətli aydınlaşmanı atasının müdaxiləsinə borcluyuq. Hans öz Lumpf maraqları ilə məşğuldur və biz nəhayət onu orada izləməliyik. Biz öyrənirik ki, o, əvvəllər anasını tualetə gedərkən yoldaş kimi izləməyə çalışırdı və bunu ananın o vaxtki yerini tutan, onun dostu Berta ilə təkrarlayırdı, ta ki, bu məlum olub qadağan edilənə qədər. Sevildiyi şəxsin fiziki ehtiyacını ödəməsini izləmək həzzi, Hansda artıq bir nümunəsini müşahidə etdiyimiz bir «həvəslərin bir-birinə keçməsinə» uyğun gəlir. Nəhayət, ata da nəcis simvolizminə toxunur və ağır yüklənmiş araba ilə nəcis kütlələri ilə yüklənmiş bədən arasında, arabanın darvazadan çıxması və nəcisin bədəndən xaric edilməsi kimi analoji bir əlaqəni qəbul edir.

Lakin Hansın analizdəki mövqeyi əvvəlki mərhələrlə müqayisədə əhəmiyyətli dərəcədə dəyişib. Əvvəllər ata ona nəyin baş verəcəyini öncədən deyə bilərdi, Hans isə işarəni izləyib arxasınca gedirdi; indi isə o, qətiyyətli addımlarla irəliyə qaçır və atanın ona yetişməsi çətinləşir. Hans gözlənilmədən yeni bir fantaziya gətirir: Çilingər və ya su ustası Hansın içində olduğu hamam vannasını söküb, sonra böyük matkapı ilə onun qarnına soxmuşdur. İndidən etibarən bizim başa düşməyimiz materialdan geri qalır. Biz yalnız sonra təxmin edə bilərik ki, bu, təşviş ilə təhrif olunmuş bir mayalanma fantaziyasının yenidən işlənməsidir. Hansın suyun içində oturduğu böyük hamam vannası ana bətnidir; artıq ataya böyük bir penis kimi tanınan «matkap» isə doğulma hadisəsinə görə qeyd olunur. Əlbəttə, fantaziyaya belə bir yozum verməyimiz çox qəribə səslənir: «Böyük penisinlə məni «deşdin» (doğuşa gətirdin) və məni ana bətninə qoydun». Lakin hələlik bu fantaziya yozumdan yayınır və Hansa yalnız məlumatlarını davam etdirmək üçün bir bağlama nöqtəsi kimi xidmət edir.

Böyük vannada çimməzdən əvvəl Hans yenidən mürəkkəb quruluşlu bir təşviş nümayiş etdirir. Onun bir hissəsi hələ də bizdən yayınır, digər hissəsi isə kiçik bacısının çimməsi ilə əlaqə qurularaq dərhal aydınlaşır. Hans kiçik bacısını anasının çimmə zamanı düşürməsini və beləliklə ölməsini istədiyini etiraf edir; özünün çimmə zamanı yaşadığı təşviş isə bu pis istəyə görə qisas və cəza təşvişi idi, yəni ona da eyni şeyin baş verəcəyi təşvişi. O, indi Lumpf mövzusunu tərk edir və dərhal kiçik bacısı mövzusuna keçir. Lakin biz bu ardıcıl düzülüşün nə demək olduğunu sezinə bilərik. Bu, başqa heç nə deyil, yalnız kiçik Hannanın özü bir «Lumpf» olması, bütün uşaqların Lumpf olması və Lumpf kimi doğulması deməkdir. İndi biz anlayırıq ki, bütün mebel, omnibus və yük arabaları yalnız Leylək sandığı arabalarıdır və onun üçün yalnız hamiləliyin simvolik təmsilləri kimi maraq doğururdu; o, ağır və ya ağır yüklənmiş atların yıxılmasında yalnız bir şeyi – doğuşu, yəni dünyaya gəlməni görə bilərdi. Deməli, yıxılan at yalnız ölməkdə olan ata deyil, həm də doğuşda olan anadır.

Və indi Hans, əslində hazırlıqsız olduğumuz bir təəccüb doğuran hadisəni gətirir. O, anasının hamiləliyini, kiçik bacının doğumu ilə bitən və onun 3,5 yaşında olduğu dövrü, nəzərə almış və doğumdan sonra ən azı doğru vəziyyəti qurmuşdu, bəlkə də bunu açıqlamadan, hətta açıqlaya bilmədən; o vaxt yalnız müşahidə edilə bilərdi ki, doğumdan dərhal sonra leyləyin varlığına işarə edən bütün əlamətlərə qarşı çox skeptik davrandı. Lakin onun şüursuzda və rəsmi sözlərinin tam əksinə olaraq, uşağın haradan gəldiyini və əvvəllər harada olduğunu bildiyi, bu analizlə hər hansı bir şübhəyə yer qoymadan qəti şəkildə sübut olunur; bu, bəlkə də onun ən sarsılmaz hissəsidir.

Buna məcburedici sübutu, Hannanın doğumundan əvvəlki yayda onlarla Gmundendə olması, oraya necə səyahət etdiyi və doğumundan bir il sonra olduğundan çox daha çox şey bacardığı haqqında, çoxlu detallarla bəzədilmiş və inatla saxlanılan fantaziya təqdim edir. Hansın bu fantaziyanı təqdim edərkən göstərdiyi cəsarət, onun içərisinə toxuduğu sayısız ağılsız yalanlar heç də mənasız deyil; bütün bunlar ona leylək nağılı ilə aldatdığına görə qəzəbləndiyi atasından qisas almağa xidmət etməlidir. Elə bilirdi ki, belə demək istəyir: məni o qədər axmaq hesab etdin və Leyləyin Hannanı gətirdiyinə inanmağı mənə təklif etdin, ona görə də mən səndən tələb edə bilərəm ki, mənim uydurduğum şeyləri həqiqət kimi qəbul edəsən. Kiçik tədqiqatçının atasına qarşı bu qisas aktı ilə aydın əlaqədə, indi atları qıcıqlandırmaq və döymək haqqında fantaziya əlavə olunur. O, yenidən ikiqat quruluşludur; bir tərəfdən atasına etdiyi qıcıqlandırmaya söykənir, digər tərəfdən isə anaya qarşı hələlik bizə qaranlıq görünən, qadağan edilmiş hərəkətlər haqqındakı fantaziyalarda ifadə olunan sadist istəkləri yenidən ortaya qoyur. O, şüurlu şəkildə Mammini döymək həzzini də etiraf edir.

İndi artıq çoxlu tapmaca gözləməyimiz lazım deyil. Qatardan qalma haqqındakı qaranlıq fantaziya, Layntsda atanın nənənin yanında yerləşdirilməsinin sonrakı nümunəsi kimi görünür, çünki o, Layntsa səyahəti ələ alır və nənə də orada iştirak edir. Bir başqa fantaziyada, bir oğlan konduktora 50 000 qulden verir ki, onu vaqonla getməyə qoysun; bu, qismən zənginliyində olan atasından ananı almaq planına bənzəyir. Sonra o, atasını aradan qaldırmaq istəyini və bunun səbəbini, yəni atasının onun anası ilə yaxınlığına mane olduğunu, indiyə qədər nail ola bilmədiyi bir açıqlıqla etiraf edir. Eyni arzu təhriklərinin təhlil prosesində təkrar-təkrar ortaya çıxmasına təəccüblənməməliyik; monotonluq yalnız əlavə edilən şərhlər nəticəsində yaranır; Hans üçün bunlar sadəcə təkrarlar deyil, utancaq işarələrdən tam şüurlu, hər cür təhrifdən azad aydınlığa qədər inkişaf edən proseslərdir.

İndi gələcək olan şeylər, Hans tərəfindən edilən və bizim şərhimiz üçün artıq təhlil nəticələri kimi təmin edilmiş hərəkətlərdir. O, yalnız ev xidmətçisinin qarşısında, atasının qarşısında deyil, yüngül şəkildə maskalanmış halda, doğumun necə olduğunu təsəvvür etdiyini göstərən birmənalı bir simptom hərəkəti nümayiş etdirir; lakin daha diqqətlə baxsaq, daha çox şey göstərir və təhlildə artıq müzakirə olunmayan bir şeyə işarə edir. Bir oyuncaq qızın rezin gövdəsindəki yuvarlaq boşluğa anaya məxsus kiçik bir bıçaq salır və sonra onun ayaqlarını açaraq bıçağın yenidən düşməsinə imkan verir. Sonrakı valideyn izahı, uşaqların həqiqətən ananın bədənində böyüdüyü və bir 'Lumpf' (kolbasa) kimi xaric edildiyi barədə, çox gec gəlir; ona artıq heç nə yeni deyə bilməz. Başqa, təsadüfi görünən bir simptom hərəkəti ilə, atasının bu ölüm istəyindən danışdığı anda, oynadığı atı yıxaraq (yəni devirərək) atasının ölməsini istədiyini etiraf edir. Sözlərlə təsdiq edir ki, ağır yüklənmiş vaqonlar ona anasının hamiləliyini təsəvvür etdirirdi və atın yıxılması uşaq sahibi olmağa bənzəyirdi. Bu kontekstdə ən gözəl təsdiq, uşaqların "Lumpfe" olduğuna dair sübut, sevimli uşağına "Lodi" adını verməklə yalnız gecikərək məlumatımıza gəlir, çünki onun bu "sosis uşaqla" artıq uzun müddətdir oynadığını eşidirik¹⁰⁹.

Hansın sağalmasını tamamladığı iki son fantaziyanı artıq qiymətləndirmişik. Biri, su ustasının ona yeni və atanın təxmin etdiyi kimi daha böyük bir Wiwimacher taxması haqqındadır; bu, sadəcə su tesisatçısı və hamam vanna ilə məşğul olan əvvəlki fantaziyanın təkrarı deyil. Bu, qələbə çalan bir istək fantaziyasıdır və kastrasiya təşvişinin üstəsindən gəlməni ehtiva edir. İkinci fantaziya, anası ilə evlənmək və onunla çoxlu uşaq sahibi olmaq istəyini etiraf edir; bu, yıxılan atı görərkən həyəcanlanan və təşviş inkişaf etdirən şüursuz komplekslərin məzmununu tükəndirmir – həm də, atasını aradan qaldırmaq əvəzinə, onu nənə ilə evləndirərək yüksəltməklə, həmin fikirlərdə tamamilə qəbuledilməz olanı düzəldir. Bu fantaziya ilə xəstəlik və təhlil haqlı olaraq başa çatır.

Bir xəstəlik halının təhlili zamanı nevrozun strukturu və inkişafı haqqında aydın bir təəssürat əldə etmək mümkün deyil. Bu, sonradan tabe olmaq məcburiyyətində qaldığımız sintetik bir işin məsələsidir. Kiçik Hansın fobiyasında bu sintezi həyata keçirdiyimiz zaman, bu məqalənin əvvəlki səhifələrində təqdim etdiyimiz onun konstitusiyasının, dominant cinsi istəklərinin və bacısının doğumuna qədərki təcrübələrinin təsvirinə bağlanırıq.

Bu bacının gəlişi ona bundan sonra sakitləşməsinə imkan verməyən bir çox şey gətirdi. Əvvəlcə bir miqdarda məhrumiyyət, əvvəllər anadan müvəqqəti ayrılma və sonra isə bacısı ilə bölüşməyə öyrəşməli olduğu qayğı və diqqətinin daimi azalması. İkincisi, kiçik bacısı ilə anasının etdiyi hər şey tərəfindən yaradılan uşaq baxımından olan həzz təcrübələrinin yenidən canlanması. Hər iki təsir onun erotik ehtiyacının artmasına səbəb oldu və bu ehtiyacın ödənilməsi çatışmazlıq etməyə başladı. Bacısının ona gətirdiyi itkiyə, özünün uşaqları olduğu xəyalı ilə kompensasiya edir və (ikinci dəfə) Gmundendə bu uşaqlarla həqiqətən oynaya bildiyi müddətcə, nəvazişi kifayət qədər çıxış yolu tapırdı. Amma Vyanaya qayıtdıqdan sonra yenə tənha idi, bütün tələblərini anasına yönəldirdi və 4,5 yaşından bəri valideynlərin yataq otağından qovulduğu üçün daha çox məhrumiyyət çəkirdi. Onun artmış erotik oyanma qabiliyyəti indi tənhalığına yay oyun yoldaşlarını çağıran xəyallarda və genital orqanın masturbator stimulyasiyası ilə mütəmadi avtoerotik doyumlarda ifadə olunurdu.

Üçüncüsü, bacısının doğumu ona bir tərəfdən həll edilə bilməyən, digər tərəfdən isə onu hissi konfliktlərə cəlb edən bir düşünmə işinə təkan verdi. Uşaqların haradan gəldiyi sualı onun üçün böyük bir tapmaca oldu, bəlkə də həlli uşağın zehni qüvvələrini məşğul edən ilk problem, Teb Sfinksinin tapmacası isə onun yalnız bir təhrifidir. Ona verilən izahatı, yəni Leyləyin Hannanı gətirdiyini rədd etdi. O, kiçik bacısının doğumundan aylar əvvəl anasının böyük qarnı olduğunu, sonra yatağa düşdüyünü, doğum zamanı ah çəkdiyini və sonra incə qalxdığını nəzərə almışdı. Beləliklə, o, Hannanın anasının bətnində olduğu və sonra bir "Lumpf" kimi çıxdığı qənaətinə gəldi. Bu doğumu, özünün ən erkən mədə-bağırsaq boşalması zamanı olan həzz hisslərinə bağlanaraq, həzzlə təsəvvür edə bilərdi və beləliklə, ikiqat motivlə uşaqları olmasını, onları həzzlə doğurmağı və sonra (sanki intiqam həzzi ilə) baxmağı istəyə bilərdi. Bütün bunlarda onu şübhəyə və ya konfliktə aparan heç nə yox idi.

Amma onu narahat etməli olan başqa bir şey də var idi. Atasının kiçik Hannanın doğumu ilə əlaqəsi olmalı idi, çünki o, iddia edirdi ki, Hanna və özü, Hans, onun uşaqlarıdır. Amma o, onları dünyaya gətirməmişdi, bunu ana etmişdi. Bu ata ona anasının yanında mane olurdu. O, orada olanda, anasının yanında yata bilməzdi və ana Hansı yatağa almaq istəyəndə, ata qışqırırdı. Hans atasının yoxluğunda necə rahat ola biləcəyini öyrənmişdi və atasını aradan qaldırmaq istəyi yalnız ədalətli idi. İndi bu düşmənçilik gücləndi. Ata ona Leylək haqqında yalan danışmış və ona bu məsələlərdə izahat istəməyi mümkün qılmamışdı. O, onun yalnız anasının yanında yatmasına mane olmurdu, həm də ona can atdığı bilikdən məhrum edirdi. O, onu hər iki istiqamətdə məhrum etdi və bu, açıq-aydın öz xeyrinə idi.

Onun rəqib kimi nifrət etməli olduğu bu eyni atanı, həmişə sevmiş olması və bundan sonra da sevməyə məcbur olması, onun nümunə olması, ilk oyun yoldaşı və ilk illərdə qulluqçusu olması, əvvəlcə həll olunmayan ilk hissi konflikti yaradırdı. Hansın təbiəti necə inkişaf etmişdisə, sevgi müvəqqəti olaraq üstünlük qazanmalı və nifrəti, onu ləğv edə bilmədən, boğmalı idi, çünki nifrət anaya olan sevgidən daim yenidən qidalanırdı.

Ata təkcə uşaqların haradan gəldiyini bilməklə kifayətlənmirdi, həm də Hansın qaranlıq şəkildə sezinləyə bildiyi şeyi həqiqətən icra etdi. Wiwimacher bütün bu fikirləri müşayiət edən oyanma ilə əlaqəli olmalı idi, üstəlik, Hansın öz Wiwimacherindən daha böyük bir şey. Orada yaranan hissi işarələri izləsək, məsələ anaya qarşı törədilən zorakılıq, qırılma, açılış yaratma, qapalı bir otağa nüfuz etmə ilə bağlı olmalı idi; uşaq bu təkanın özündə olduğunu hiss edə bilərdi; lakin uşaq penis hisslərindən yola çıxaraq vaginanı fərz etmə yolunda olsa da, bu sirri həll edə bilməzdi, çünki Wiwimacherin ehtiyac duyduğu kimi bir şey onun məlumatında mövcud deyildi; əksinə, ananın onun kimi bir Wiwimacherə sahib olduğu inancı həllinə mane olurdu. Ananın uşaq sahibi olması üçün onunla nə etmək lazım olduğu barədə həll cəhdi şüursuza gömüldü və hər iki aktiv həvəs, ataya qarşı düşmənçilik həvəsi və anaya qarşı sadist-nəvazişli həvəs, istifadəsiz qaldı; biri nifrətlə yanaşı mövcud olan sevgi səbəbindən, digəri isə uşaq cinsəllik nəzəriyyələrindən yaranan çarəsizlik səbəbindən.

Yalnız bu şəkildə, təhlilin nəticələrinə əsaslanaraq, kiçik Hansın fobiyasını üzə çıxaran şüursuz kompleksləri və arzu təhriklərini, onların sıxışdırılmasını və yenidən canlanmasını qura bilirəm. Bilirəm ki, bu, 4-5 yaş arası uşağın düşünmə qabiliyyətinə çox şey yükləyir, lakin mən yeni öyrəndiklərimizlə rəhbərlik edirəm və cahilliyimizin qərəzləri ilə özümü bağlı saymıram. Bəlkə də ayaqlarla "səs-küy salma" təşvişindən, sübutetmə prosesimizdəki boşluqları doldurmaq üçün istifadə etmək olardı. Hans, ayaqlarla çırpınmağı xatırlatdığını bildirdi, çünki oyununu dayandırmağa və Lumpf etməyə məcbur edildikdə belə olurdu, belə ki, nevrozun bu elementi ananın uşaqları istəyərək yoxsa yalnız məcburiyyətdən doğurması problemi ilə əlaqəyə girir, lakin mən "ayaqlarla qalmaqal yaratma" üçün tam aydınlaşmanın burada verildiyi təəssüratında deyiləm. Uşağın yataq otağında müşahidə etdiyi valideynlərin cinsi əlaqəsinə aid bir xatirənin canlandığı haqqındakı fərziyyəmi ata təsdiqləyə bilmədi. Beləliklə, öyrəndiklərimizlə kifayətlənək.

Təsvir edilən vəziyyətdə Hansda libidinal arzunun təşvişə çevrilməsi, sıxışdırmanın hansı nöqtədə başladığı sualı çətindir və yalnız bir neçə bənzər təhlillərlə müqayisə yolu ilə həll edilə bilər; uşağın uşaqların yaranması kimi çətin problemi həll etmək və həllə yaxınlaşma nəticəsində azad olan aqressiv təhrikləri istifadə etmək intellektual acizliyi, yoxsa konstitusiyasının müntəzəm masturbasiya ilə doyumuna qarşı intoleransından irəli gələn somatik acizliyi, yoxsa cinsi oyanmanın bu qədər yüksək intensivlikdə davamının dəyişməyə səbəb olması məsələsini, bizə daha çox təcrübə kömək edənə qədər şübhəli kimi qoyuram.

Xəstəliyin başlanğıcı üçün təsadüfi vəsiləyə çox təsir aid etmək, zaman şərtləri tərəfindən qadağandır, çünki Hans küçədə omnibus atının yıxıldığını görməzdən çox əvvəl təşviş əlamətləri müşahidə edilirdi.

Buna baxmayaraq, nevroz birbaşa bu təsadüfi hadisəyə bağlandı və atın təşviş obyektinə yüksəldilməsində onun izini qoruyub saxladı. Bu təəssürata öz-özlüyündə "travmatik qüvvə" aid deyil; yalnız atın əvvəllər sevgi və maraq obyekti kimi əhəmiyyəti, Fritsl at oyununda yıxılarkən Gmundendəki daha travmatik uyğun hadisəyə bağlanması, eləcə də Fritsldən ataya assosiasiya yolunun asanlığı, təsadüfən müşahidə edilən qəzanı bu qədər təsirli etdi. Bəli, əgər asosiasiya əlaqələrinin çevikliyi və çoxmənalılığı sayəsində eyni təəssürat, Hansda şüursuzda gizlənən ikinci kompleksə, yəni hamilə ananın doğumuna toxunmaq üçün uyğun olmasaydı, bu əlaqələr kifayət etməzdi. O andan etibarən sıxışdırılanın geri dönüşünə yol açıldı və indi patogen material at kompleksinə yenidən işlənmiş (köçürülmüş) və müşayiət edən affektlər vahid şəkildə təşvişə çevrilmiş kimi görünürdü.

Diqqətəlayiqdir ki, fobiyanın artıq mövcud olan təsəvvür məzmunu, şüur onun haqqında məlumat almadan əvvəl bir təhrif və əvəzləməyə tabe olmalı idi. Hansın ifadə etdiyi təşvişin ilk sözləri belə idi: "At məni dişləyəcək"; bu, Gmundendəki başqa bir səhnədən gəlir, bir tərəfdən ataya qarşı düşmən istəyi ilə əlaqəlidir, digər tərəfdən masturbasiya xəbərdarlığını xatırladır. Orada, bəlkə də valideynlərdən gələn diqqəti yayındıran bir təsir özünü göstərdi; Hansın təşvişinə bu ifadəni anası onu masturbasiyasına görə danışdırmazdan əvvəlmi, yoxsa yalnız bundan sonramı verdiyini bizə qərar verməyə imkan verəcək qədər diqqətlə yazılıb-yazılmadığından əmin deyiləm. Xəstəlik tarixinin təsvirinin əksinə, mən ikincisini fərz edirəm. Digər tərəfdən, aydındır ki, Hansda ataya qarşı düşmən kompleks, anaya qarşı şəhvətli kompleksi hər yerdə örtür, təhlildə də ilk olaraq açılan və həll edilən budur.

Digər xəstəlik hallarında nevrozun quruluşu, inkişafı və yayılması haqqında çox daha çox şey demək olardı, lakin kiçik Hansın xəstəlik tarixi çox qısadır; başlanğıcından qısa müddət sonra müalicə tarixi ilə əvəz olunur. Əgər müalicə zamanı fobiyanın inkişaf etməyə davam etdiyi, yeni obyektləri və yeni şərtləri öz əhatəsinə cəlb etdiyi görünürdüsə, müalicəni özü aparan ata təbii ki, bunda artıq hazır olanın üzə çıxmasını, müalicənin üzərinə yüklənə biləcək yeni bir yaranmanı deyil, yalnız bunu görmək üçün kifayət qədər uzaqgörən idi. Belə bir aydın düşüncəyə başqa müalicə hallarında həmişə etibar etmək olmaz.

Bu sintezi bitmiş elan etməzdən əvvəl, nevroz vəziyyətlərinin dərk edilməsindəki çətinliklərin ortasına düşdüyümüz başqa bir nöqtəni də nəzərə almalıyam. Kiçik xəstəmizin, xüsusilə onun dominant cinsi komponentlərinə toxunan vacib bir sıxışdırma dalğasına tutulduğunu görürük¹¹⁰. O, masturbasiyadan (onaniyadan) əl çəkir, ifrazatı və ya fizioloji ehtiyacların ödənilməsini izləməyi xatırladan şeylərdən iyrənc hissi ilə uzaqlaşır. Lakin xəstəliyə səbəb olan hadisə (düşən atın görünüşü) zamanı oyanan və simptomlar üçün material, fobiyanın məzmununu təmin edən komponentlər bunlar deyil.

Deməli, prinsipial bir fərqləndirmə qurmaq üçün əsas var. Ehtimal ki, xəstəlik halını daha dərin dərk etmək üçün, son iki şərti ödəyən digər komponentlərə müraciət etmək lazımdır. Hansda bunlar, əvvəlcədən boğulmuş və bildiyimiz qədər heç vaxt ləngiməsiz ifadə oluna bilməmiş, ataya qarşı düşmən-qısqanc hisslər və anaya qarşı koitusu xəbər verən sadist həvəslərdir. Bəlkə də sonrakı xəstəlik üçün meyillilik bu erkən boğulmalarda gizlənir. Bu aqressiv meyillər Hansda çıxış yolu tapmadı və məhrumiyyət və artan cinsi oyanma dövründə güclü şəkildə üzə çıxmaq istədikləri anda, bizə "fobiya" adlandırdığımız mübarizə alovlanır. Bu müddət ərzində sıxışdırılmış təsəvvürlərin bir hissəsi, təhrif olunmuş və başqa bir kompleksə köçürülmüş şəkildə, fobiyanın məzmunu kimi şüura nüfuz edir; lakin bunun acınacaqlı bir uğur olduğunda şübhə yoxdur. Qələbə sıxışdırmaya məxsusdur və bu münasibətlə, nüfuz edən komponentdən başqa komponentlərə də keçir. Bu, xəstəlik vəziyyətinin mahiyyətinin, rədd edilməli olan həvəs komponentlərinin təbiəti ilə tam bağlı qalması faktını dəyişmir. Fobiyanın məqsədi və məzmunu hərəkət azadlığının geniş miqyasda məhdudlaşdırılmasıdır; deməli, o, xüsusilə anaya qarşı yönəlmək istəyən qaranlıq hərəkət təkanlarına qarşı güclü bir reaksiyadır. At, oğlan üçün həmişə hərəkət həzzinin nümunəsi idi ("Mən gənc atam" deyir Hans tullanarkən), lakin bu hərəkət həzzi koitus impulsunu əhatə etdiyi üçün, hərəkət həzzi nevroz tərəfindən məhdudlaşdırılır və at dəhşətin simvolu kimi yüksəldilir. Görünür ki, nevrozda sıxışdırılmış həvəslərə yalnız şüurda təşvişə bəhanə vermək şərəfi qalır. Lakin fobiyada cinsi rədd etmənin qələbəsi nə qədər aydın olsa da, xəstəliyin kompromiss təbiəti, sıxışdırılmışın heç nəyə nail olmamasına imkan vermir. Atlara qarşı fobiya yenə də küçəyə çıxmağa maneədir və sevdiyi ananın yanında evdə qalmaq üçün vasitə kimi istifadə oluna bilər. Beləliklə, anaya qarşı nəvaziş qalib gəlmişdir; fobiya nəticəsində aşiq sevdiyi obyektinə yapışır, lakin əlbəttə ki, onun zərərsiz qalması təmin edilir. Bu iki təsirdə nevroz xəstəliyinin əsl təbiəti üzə çıxır.

Alf. Adler yaxınlarda, yuxarıda "həvəslərin qarışması" adını götürdüyüm dərin fikirli bir işdə, təşvişin onun "təcavüz həvəsi" adlandırdığı şeyin boğulması nəticəsində yarandığını izah etmiş və geniş miqyaslı bir sintezdə bu həvəsə hadisələrdə, "həyatda və nevrozda" əsas rol vermişdir. Fobiyamızda təşvişin, ataya qarşı düşmən və anaya qarşı sadist təcavüzkar meyillərin sıxışdırılması ilə izah edilməli olduğu nəticəsinə gəldikdə, Adlerin baxışının açıq-aşkar təsdiqini tapmış kimi görünürük. Lakin mən, onu aldadıcı bir ümumiləşdirmə hesab etdiyim üçün, həmin baxışa qoşula bilmirəm. Bizə tanış olan özünü qoruma və cinsi həvəslərlə yanaşı və onlarla bərabər hüquqlu olaraq xüsusi bir təcavüz həvəsinin mövcudluğunu qəbul etməyə qərar verə bilmirəm¹¹¹. Məncə, Adler bütün həvəslərin ümumi və zəruri xarakteri olan, yəni bizə hərəkətə təkan vermə qabiliyyəti kimi təsvir edə biləcəyimiz 'həvəs xarakterli', təzyiq edən şeyi, haqsız olaraq xüsusi bir həvəs kimi hipostazlaşdırmışdır. Digər həvəslərdən, hədəfə çatmaq üçün vasitələrlə əlaqə 'təcavüz həvəsi' tərəfindən onlardan alındıqdan sonra, yalnız hədəflə əlaqə qalır; həvəs nəzəriyyəmizin bütün qeyri-müəyyənliyinə və aydınlaşmamışlığına baxmayaraq, mən müvəqqəti olaraq, hər həvəsin təcavüzkar olma qabiliyyətini özündə saxladığı adət edilmiş baxışı qorumaq istəyirəm və Hansda sıxışdırılan iki həvəsdə cinsi libidonun köhnədən tanınan komponentlərini görürəm.

3

Kiçik Hansın fobiyasından uşaq həyatı və tərbiyəsi üçün ümumi dəyərli nəticələr çıxarmaq haqqında gözlənilən qısa müzakirələrə keçməzdən əvvəl, uzun müddət saxlanılan və bizi Hansın nevrotik, irsən yüklü, deqenerat, normal uşaq olmadığı, digər uşaqlara şamil edilə bilməyəcəyi barədə xəbərdar edən etiraza cavab verməliyəm. 'Normal insan'ın tərəfdarlarının, Hansda həqiqətən irsi yüklənmənin sübut oluna biləcəyini öyrəndikdən sonra, zavallı kiçik Hansa necə pis davranacaqlarını düşünmək məni uzun müddətdən bəri kədərləndirir. Qızlıq dövründəki bir konflikt nəticəsində nevrotik xəstələnən gözəl anasına o vaxtlar kömək etmişdim və bu, valideynləri ilə əlaqələrimin başlanğıcı belə olmuşdu. Onun xeyrinə bir şeylər deməyə yalnız çox utancaq cəsarət edirəm.

Əvvəla, Hansın ciddi müşahidəyə görə degenerasiya olunmuş, nevrozluğa irsi meylli uşaq kimi təsəvvür edilən şey olmadığını, əksinə, fiziki cəhətdən yaxşı qurulmuş, şən, xoşxasiyyət və zehni cəhətdən aktiv bir oğlan olduğunu, onunla yalnız öz atasının deyil, başqalarının da məmnun qala biləcəyini qeyd etmək lazımdır. Onun cinsi erkən yetişməsi şübhəsizdir, lakin düzgün hökm vermək üçün müqayisə materialı çox azdır. Amerika mənbəli bir toplama araşdırmasından mən, məsələn, oğlanlarda bənzər erkən obyekt seçimi və sevgi hisslərinin o qədər də nadir rast gəlinmədiyini öyrəndim və sonradan 'böyük' kimi tanınan kişilərin uşaqlıq tarixlərindən də eyni şeyi bilirik, ona görə də fikrincə, cinsi erkən yetişmə, intellektual erkən yetişmənin demək olar ki, həmişə olan bir korrelatıdır və buna görə də istedadlı uşaqlarda gözləniləndən daha çox rast gəlinir.

Bundan əlavə, kiçik Hansa qarşı açıq tərəfdarlığım ilə, onun uşaqlıq dövrünün hər hansı bir mərhələsində fobiyalara tutulan tək uşaq olmadığını irəli sürürəm. Məlum olduğu kimi, belə xəstəliklər, tərbiyəsində sərtlik baxımından heç bir çatışmazlığı olmayan uşaqlarda da olduqca çox rast gəlinir. Həmin uşaqlar sonradan ya nevrotik olurlar, ya da sağlam qalırlar. Onların fobiyaları, müalicəyə əlverişsiz və əlbəttə çox narahatlıq doğurucu olduqları üçün uşaq otağında susdurulur. Sonra aylar və ya illər ərzində azalır, görünüşə görə sağalır; belə bir sağalma hansı psixi dəyişiklikləri şərtləndirir, onunla hansı xarakter dəyişiklikləri əlaqəlidir, bunu heç kim bilmir. Sonra, gəlin fərz edək ki, yalnız yetkin yaşlarda açıq şəkildə xəstələnmiş bir yetkin nevrotiki psixoanalitik müalicəyə götürdüyümüz zaman, mütəmadi olaraq onun nevrozunun həmin uşaqlıq təşvişinə bağlandığını, onun davamı olduğunu və beləliklə, kəsilməyən, lakin eyni zamanda pozulmayan psixi işin, həmin uşaqlıq konfliktlərindən başlayaraq həyat boyu davam etdiyini, ilk simptomun davam edib-etməməsindən və ya şəraitin təzyiqi altında geri çəkilib-çəkilməməsindən asılı olmayaraq, öyrənirik. Beləliklə, mənim fikrimcə, bizim Hans bəlkə də digər uşaqlardan daha ağır xəstə deyildi; lakin o, qorxudulmadan, mümkün qədər yumşaq və mümkün qədər az məcburiyyətlə tərbiyə olunduğu üçün, onun təşvişi daha cəsarətlə ortaya çıxmışdır. Vicdan əzabı və cəza qorxusu motivləri ondan yayınmışdır, halbuki bu motivlər adətən təşvişin azalmasına xidmət edir. Mənə elə gəlir ki, biz simptomlara çox böyük əhəmiyyət veririk və onların hansı səbəblərdən yaranması ilə az maraqlanırıq. Ümumiyyətlə, uşaq tərbiyəsində biz sadəcə sakitlik istəyirik, heç bir çətinliklə qarşılaşmaq istəmirik, qısası, itaətkar uşaq yetişdirməyə çalışırıq və bu inkişaf yolunun həqiqətən uşağa faydalı olub-olmamasına çox az diqqət yetiririk. Beləliklə, mən təsəvvür edə bilərəm ki, Hans üçün bu fobiyanı yaratması faydalı olmuşdur, çünki o, valideynlərin diqqətini, mədəni tərbiyə zamanı doğuşdan gələn həvəs komponentlərinin üstəsindən gəlmənin uşağa yaratdığı qaçılmaz çətinliklərə yönəltmişdir və bu pozulma atanın köməyini cəlb etmişdir. Bəlkə də o, indi digər uşaqlardan fərqli olaraq, sonrakı həyatda hər dəfə bir məna kəsb edən, mütləq müəyyən dərəcədə xarakterin təhrif olunmasına və ya gələcək nevroza meyilliliyə səbəb olan sıxışdırılmış komplekslərin toxumunu özündə daşımır. Mən belə düşünməyə meylliyəm, lakin bilmirəm ki, başqaları da mənim hökmümü bölüşəcəkmi, həmçinin təcrübənin məni təsdiqləyib-təsdiqləməyəcəyini də bilmirəm.

Lakin mən soruşmalıyam: Hansda yalnız uşaqlar tərəfindən deyil, həm də valideynlər tərəfindən qorxulan komplekslərin üzə çıxması nəyə ziyan vurdu? Kiçik indi anaya olan tələblərini ciddi şəkildə irəli sürdümü, yoxsa ataya qarşı pis niyyətlərin yerini fiziki zorakılıq tutdumu? Şübhəsiz ki, psixoanalizin mahiyyətini başa düşməyən və pis həvəsləri şüurlu etdikdə gücləndirdiyini düşünən bir çoxları bunu qorxulu hesab etmişlər. Bu müdrik adamlar, nevrozların arxasında duran pis şeylərlə məşğul olmağı Tanrı xatirinə qadağan etdikdə yalnız məntiqli hərəkət etmiş olurlar. Onlar bu zaman həkim olduqlarını unudurlar və Şekspirin "Çox səs-küydən heç nə" pyesindəki Holzapfel obrazına bənzəyirlər; o da göndərilən keşikçilərə rast gəlinən oğrular və ya ev soyğunçuları ilə heç bir təmasda olmamağı məsləhət görür. Belə alçaq adamlarla dürüst insanlar üçün ünsiyyət yaraşmaz¹¹².

Analizin yeganə nəticələri isə Hansın sağalması, atdan qorxmaması və atanın əyləncəli şəkildə bildirdiyinə görə, onunla daha ailəvi münasibətdə olmasıdır. Lakin atanın itirdiği hörmətin yerini etimad qazanır: "Mən düşünürdüm ki, sən hər şeyi bilirsən, çünki at haqqında bildiklərini bilirdin." Analiz əslində sıxışdırmanın nəticəsini geri qaytarmır; o vaxt boğulan həvəslər boğulmuş olaraq qalır, lakin bu nəticəyə başqa yolla nail olunur: avtomatik və həddindən artıq olan sıxışdırma prosesini, ən yüksək psixi instansiyaların köməyi ilə ölçülü və məqsədyönlü idarəetmə ilə əvəz edir, bir sözlə: sıxışdırmanı qınama ilə əvəz edir. O, bizə şüurun bioloji funksiyası olduğunu və onun işə düşməsinin əhəmiyyətli bir üstünlüklə bağlı olduğunu uzun müddət gözlənilən sübutu təqdim etdiyi görünür¹¹³.

Əgər bu barədə yalnız mən qərar verə bilsəydim, uşağa valideynlərin ondan gizlətdiyi bir açıqlamanı da verməyə cəsarət edərdim. Ona vaginanın və cinsi əlaqənin mövcudluğundan danışaraq, onun həvəslə bağlı sezgilərini təsdiqləyər, həll olunmamış qalıqları daha da azaldar və sual vermə ehtirasına son qoyardım. Mən əminəm ki, bu açıqlamalar nəticəsində o, anaya olan sevgisini və ya uşaqlıq mahiyyətini itirməzdi və bu vacib, hətta heyranlıq doğuran şeylərlə məşğul olmasının böyümək istəyi yerinə yetirilənə qədər dayandırılmalı olduğunu başa düşərdi. Lakin pedaqoji təcrübə bu qədər irəli aparılmadı.

«Sinirli» və «normal» uşaqlar və böyüklər arasında kəskin sərhəd çəkilə bilməyəcəyini, «xəstəlik»in təmiz praktik bir cəmləmə anlayışı olduğunu, bu cəmləmənin həddini aşmaq üçün meyllilik və təcrübənin birləşməli olduğunu, nəticədə daima çoxlu fərdlərin sağlam sinfindən sinir xəstələri sinfinə keçdiyini və əks istiqamətdə gedənlərin sayının çox az olduğunu söyləmək, bu qədər çox təkrarlandığı və bu qədər çox rəğbət qazandığı üçün, mən bu iddiaları tək başıma irəli sürmədiyimə əminəm. Uşağın tərbiyəsinin, bu cəmləmədə nəzərə alınan xəstəlik meylliliyinə xeyir və ya ziyan verən güclü təsir göstərə biləcəyi ən azı çox ehtimallıdır, lakin tərbiyənin nəyə can atmalı və hara müdaxilə etməli olduğu hələ tamamilə şübhəli görünür. Tərbiyə indiyə qədər həmişə yalnız həvəslərin idarə edilməsini, çox vaxt daha doğrusu həvəslərin boğulmasını vəzifə kimi qəbul etmişdir; nəticə qaneedici olmamışdır və uğur qazanılan yerlərdə bu, həvəs boğulması tələb olunmayan az sayda imtiyazlı insanın xeyrinə olmuşdur. Həmçinin, narahat edən həvəslərin boğulmasının hansı yolla və hansı qurbanlar hesabına əldə edildiyi soruşulmamışdır. Bu vəzifənin əvəzinə, fərdi öz fəaliyyətindən ən az itki ilə mədəniyyətə qabiliyyətli və sosial baxımdan istifadə edilə bilən etmək vəzifəsi qoyulsa, psixoanalizlə əldə edilən patogen komplekslərin mənşəyi və hər bir nevrozun nüvəsi haqqındakı aydınlıqlar, əslində, tərbiyəçi tərəfindən uşağa qarşı davranışında qiymətli ipuçları kimi qiymətləndirilməyə haqq qazandırır. Buradan hansı praktik nəticələrin çıxacağı və sosial münasibətlərimiz çərçivəsində onların tətbiqini təcrübənin nə dərəcədə haqlı qıla biləcəyini, sınaqdan keçirmək və qərar vermək üçün başqalarına buraxıram.

Kiçik xəstəmizin fobiyası ilə vidalaşarkən, onun sağalmağa aparan təhlilini xüsusilə dəyərli edən fərziyyəni ifadə etmədən gedə bilmərəm. Bu təhlildən, ciddi mənada, heç bir yeni şey öyrənmədim; yetkin yaşda müalicə etdiyim digər xəstələrdə artıq çox vaxt daha az aydın və daha vasitəli şəkildə sezinləyə biləcəyim heç nə öyrənmədim. Digər xəstələrin nevrozları hər dəfə Hansın fobiyasının arxasında aşkar edilə bilən eyni uşaq komplekslərinə aid olduğu üçün, bu uşaq nevrozu üçün tipik və nümunəvi bir əhəmiyyət iddia etməyə meylliyəm; sanki nevrotik sıxışdırma hadisələrinin müxtəlifliyi və patogen materialın zənginliyi, eyni təsəvvür komplekslərində çox az sayda prosesdən törəməyə mane olmurmuş kimi.

Kiçik Hansın təhlilinə əlavə

Bir neçə ay əvvəl – 1922-ci ilin yazında – mənə gənc bir kişi təqdim olundu və 1909-cu ildə uşaq nevrozu haqqında hesabat verdiyim «kiçik Hans» olduğunu bildirdi. Onu yenidən görməkdən çox məmnun oldum, çünki təhlilinin tamamlanmasından təxminən iki il sonra gözümdən itmişdi və mən on ildən çoxdur onun taleyi haqqında heç nə eşitməmişdim. Uşaqla aparılan bu ilk təhlilin dərc edilməsi çoxlu diqqət və daha çox qəzəb doğurmuşdu və zavallı oğlana, çox gənc yaşda «qorunmasız» buraxıldığı və psixoanalizin qurbanı edildiyi üçün böyük bədbəxtliklər proqnozlaşdırılmışdı.

Lakin bu qorxuların heç biri reallaşmadı. Kiçik Hans indi 19 yaşında qəşəng bir gənc idi. Tamamilə yaxşı olduğunu və heç bir şikayət və ya ləngimədən əziyyət çəkmədiyini iddia etdi. O, yalnız pubertatdan zərərsiz keçməmiş, həm də emosional həyatı üçün ən ağır sınaqlardan birini uğurla dəf etmişdi. Valideynləri bir-birindən boşanmış və hər biri yeni evlilik qurmuşdu. Nəticədə tək yaşadığını, lakin hər iki valideyni ilə yaxşı münasibətdə olduğunu və yalnız ailənin dağılması səbəbindən sevimli kiçik bacısından ayrıldığını təəssüf etdiyini söylədi.

Kiçik Hansın bir məlumatı mənə xüsusilə qəribə gəldi. Ona bir izahat verməyə də cəsarət etmirəm. Həyat hekayəsini oxuyarkən, ona hər şeyin yad göründüyünü, özünü tanımadığını, heç nəyi xatırlaya bilmədiyini, yalnız Gmundenə səyahətə rast gəldikdə, xatirənin bir parıltısına bənzər bir şeyin ağlına gəldiyini, bunun özünün ola biləcəyini söylədi. Beləliklə, təhlil hadisəni amneziyadan qorumamış, əksinə, özü amneziyaya uğramışdı. Psixoanalizə bələd olan şəxsə yuxuda da bəzən eyni şey baş verir. O, bir yuxu ilə oyadılır, dərhal onu təhlil etməyə qərar verir, səyinin nəticəsindən məmnun olaraq yenidən yuxuya gedir və növbəti səhər yuxu da, təhlil də unudulur.