Şair və fantaziya

Biz qeyri-peşəkarları həmişə bərk maraqlandırıb ki, bu qəribə şəxsiyyət — şair — öz mövzularını haradan götürür (təxminən həmin kardinalın Ariostoya verdiyi sual mənasında) və onlarla bizi necə bu qədər sarsıtmağı, bizdə bəlkə də özümüzü qadir saymadığımız həyəcanlar oyatmağı bacarır. Bu məsələyə marağımız yalnız onunla artır ki, şairin özü, ondan soruşduğumuz zaman, bizə heç bir cavab və ya qənaətbəxş cavab vermir; həm də bu maraq heç də onu bilməyimizlə zəifləmir ki, şairin mövzu seçiminin şərtlərinə və poetik yaradıcılıq sənətinin mahiyyətinə ən dərin bələdlik belə bizi özümüzü şair etməyə heç nə ilə kömək etməzdi.

Kaş ki, heç olmasa özümüzdə və ya bizim kimilərdə şair yaradıcılığına hansısa şəkildə qohum olan bir fəaliyyət tapa biləydik! Onun tədqiqi bizə şairin yaradıcılığı haqqında ilk aydınlıq əldə edəcəyimizə ümid verərdi. Və həqiqətən, buna ümid var — şairlərin özləri öz xüsusiyyətləri ilə ümumbəşəri təbiət arasındakı məsafəni azaltmağı xoşlayırlar; onlar bizi tez-tez inandırırlar ki, hər insanda bir şair gizlənib və sonuncu şair yalnız sonuncu insanla birlikdə öləcək.

Şair fəaliyyətinin ilk izlərini artıq uşaqda axtarmamalıyıqmı? Uşağın ən sevimli və ən intensiv məşğuliyyəti oyundur. Bəlkə də deyə bilərik: hər oynayan uşaq özünü şair kimi aparır, çünki o, özünə xüsusi bir dünya yaradır, daha doğrusu, öz dünyasının şeylərini yeni, onun xoşuna gələn bir qaydaya salır. O zaman onun bu dünyanı ciddi qəbul etmədiyini düşünmək yanlış olardı; əksinə, o, öz oyununu çox ciddi qəbul edir, ona böyük affekt məbləğləri sərf edir. Oyunun əksi ciddilik deyil, reallıqdır. Uşaq bütün affekt yüklənməsinə baxmayaraq öz oyun dünyasını reallıqdan çox yaxşı ayırır və təsəvvür etdiyi obyektləri və münasibətləri real dünyanın tutula bilən və görünən şeylərinə söykəndirməyi xoşlayır. Uşağın «oynaması»nı hələ «fantaziya qurma»dan ayıran yalnız bu söykənmədir.

Şair də oynayan uşaqla eyni şeyi edir: o, çox ciddi qəbul etdiyi, yəni böyük affekt məbləğləri ilə təchiz etdiyi, eyni zamanda reallıqdan kəskin şəkildə ayırdığı bir fantaziya dünyası yaradır. Dil də uşaq oyunu ilə poetik yaradıcılıq arasındakı bu qohumluğu qoruyub saxlamışdır: şairin tutula bilən obyektlərə söykənməyə ehtiyacı olan, təsvirə qadir olan yaradıcılıqlarını o, «oyun» (Spiel) — «Lustspiel» (komediya), «Trauerspiel» (faciə) — adlandırır, onları təsvir edən şəxsi isə «Schauspieler» (aktyor) adlandırır. Poetik dünyanın qeyri-reallığından isə bədii texnika üçün çox mühüm nəticələr çıxır, çünki real olaraq həzz verə bilməyəcək çox şey fantaziya oyununda həzz verə bilər, özlüyündə əslində əzablı olan bir çox həyəcan şairin dinləyicisi və tamaşaçısı üçün həzz mənbəyinə çevrilə bilər.

Reallıq ilə oyun arasındakı ziddiyyət üzərində başqa bir münasibətə görə bir an da dayanaq! Uşaq böyüyüb oynamağı dayandırdıqda, onilliklər boyu həyatın reallıqlarını lazım olan ciddiliklə dərk etməyə ruhən səy göstərdikdən sonra, o, bir gün oyunla reallıq arasındakı ziddiyyəti yenidən ləğv edən ruhi bir vəziyyətə düşə bilər. Böyüklər bir vaxtlar uşaq oyunlarını hansı yüksək ciddiliklə oynadıqlarını xatırlaya bilər və iddia etdikləri ciddi məşğuliyyətlərini həmin uşaq oyunlarına bərabər tutaraq, həyatın həddindən artıq ağır təzyiqini atır və yumorun yüksək həzz qazancını əldə edir.

Beləliklə, böyüyən uşaq oynamağı dayandırır, oyundan əldə etdiyi həzz qazancından zahirən imtina edir. Amma insanın ruh həyatını bilən kəs bilir ki, ona bir vaxtlar tanıdığı həzzdən imtina etmək kimi çətin heç nə yoxdur. Əslində biz heç nədən imtina edə bilmərik, yalnız birini digəri ilə dəyişirik; imtina kimi görünən şey əslində əvəzləmə və ya surroqat formalaşmasıdır. Eləcə də böyüyən uşaq oynamağı dayandırdıqda, real obyektlərə söykənməkdən başqa heç nəyi tərk etmir; oyun yerinə indi fantaziya edir. O, hava qəsrləri qurur, gündüz xəyalları adlandırılan şeyi yaradır. Mən inanıram ki, insanların əksəriyyəti həyatlarının müəyyən dövrlərində fantaziyalar qururlar. Bu, uzun müddət nəzərdən qaçırılan və buna görə də əhəmiyyəti kifayət qədər qiymətləndirilməyən bir həqiqətdir.

İnsanların fantaziyalarını uşaqların oyunlarından daha çətin müşahidə etmək olar. Uşaq bəzən təkbaşına oynayır və ya digər uşaqlarla birlikdə oyun məqsədilə qapalı psixi sistem yaradır, lakin böyüklərə heç nə göstərməsə belə, oyununu onlardan gizlətmir. Böyüklər isə fantaziyalarına görə utanırlar və onları başqalarından gizlədirlər; onları öz ən şəxsi intim hissləri kimi qoruyurlar, adətən fantaziyalarını bölüşmək əvəzinə günahlarını etiraf etməyi üstün tutarlar. Belə olur ki, o, yalnız özünün belə fantaziyalar qurduğunu düşünür və başqalarında çox oxşar yaradıcılığın ümumi yayılmasından heç bir xəbəri yoxdur. Oynayan və fantaziya quran şəxslərin bu fərqli davranışı, bir-birini davam etdirən bu iki fəaliyyətin motivlərində yaxşı əsaslandırma tapır.

Uşağın oyunu istəklərlə idarə olunurdu, əslində uşağı tərbiyə etməyə kömək edən, böyük və yetkin olmaq istəyindən ibarət olan bir istəklə. O, həmişə "böyük olmağı" oynayır, böyüklərin həyatından bildiklərini oyun zamanı təqlid edir. İndi onun bu istəyi gizlətmək üçün heç bir səbəbi yoxdur. Böyüklərdə vəziyyət fərqlidir; bir tərəfdən o, artıq oynamamaq və ya fantaziya qurmamaq, əksinə real dünyada hərəkət etmək gözlənildiyini bilir, digər tərəfdən isə fantaziyalarını yaradan istəklər arasında gizlədilməsi zəruri olanlar var; buna görə də o, fantaziya qurmasını uşaqcasına və icazəsiz olduğu üçün utanır.

Siz soruşacaqsınız ki, insanların fantaziyaları onlar tərəfindən bu qədər sirr pərdəsi ilə örtülürsə, bu barədə bu qədər dəqiq məlumat haradan əldə edilir? Yaxşı, bir qrup insan var ki, onlara Tanrı deyil, lakin ciddi bir Tanrıça — Zərurət — əziyyət çəkdikləri və həzz aldıqları şeyləri söyləmək tapşırığını verib. Bunlar, psixi müalicə ilə sağalmağı gözlədikləri həkimə fantaziyalarını da etiraf etməli olan nevrozlu xəstələrdir; bizim ən yaxşı məlumatlarımız bu mənbədən gəlir və biz xəstələrimizin bizə, sağlam insanlardan da öyrənə biləcəyimizdən başqa heç nə söyləmədikləri haqqında əsaslı fərziyyəyə gəldik.

Gəlin fantaziya qurma xüsusiyyətlərindən bəzilərini öyrənməyə başlayaq. Demək olar ki, xoşbəxt insan heç vaxt fantaziya qurmur, yalnız narazı olanlar qurur. Narazı istəklər fantaziyaların hərəkətverici qüvvələridir və hər bir fantaziya bir istəyin təmin edilməsi, narazı reallığın düzəldilməsidir. Hərəkətverici istəklər fantaziya quran şəxsiyyətin cinsindən, xarakterindən və həyat şəraitindən asılı olaraq fərqlənir; lakin onlar məcburiyyət olmadan iki əsas istiqamətə qruplaşdırıla bilər. Bunlar ya şəxsiyyətin yüksəldilməsinə xidmət edən ambisiyalı istəklər, ya da erotik istəklərdir. Gənc qadınlarda erotik istəklər demək olar ki, istisnasız üstünlük təşkil edir, çünki onların ambisiyası adətən sevgi axtarışı tərəfindən udulur; gənc kişilərdə isə erotik istəklərlə yanaşı, eqoist və ambisiyalı istəklər kifayət qədər mühümdür. Lakin biz bu iki istiqamətin ziddiyyətini deyil, əksinə onların tez-tez birləşməsini vurğulamaq istəyirik; bir çox altar rəsmlərində küncdə himayədarın portretinin görünməsi kimi, biz də əksər ambisiyalı fantaziyalarda hansısa küncdə fantaziya quranın bütün bu qəhrəmanlıqları yerinə yetirdiyi və bütün uğurlarını ayaqlarına qoyduğu xanımı kəşf edə bilərik. Görürsünüz, burada gizlətmək üçün kifayət qədər güclü motivlər var; tərbiyəli qadına ümumiyyətlə yalnız minimal miqdarda erotik ehtiyac tanınır, gənc oğlan isə uşaqlıq şımartmasından gətirdiyi özünə inam həddindən artıqlığını, oxşar tələbləri olan fərdlərlə zəngin olan cəmiyyətə uyğunlaşmaq məqsədilə boğmağı öyrənməlidir.

Bu fantaziya fəaliyyətinin məhsullarını, yəni ayrı-ayrı fantaziyaları, hava qəsrlərini və ya gündüz xəyallarını biz sərt və dəyişməz kimi təsəvvür etməməliyik. Əksinə, onlar dəyişən həyat təəssüratlarına uyğunlaşır, həyat şəraitinin hər dəyişməsi ilə dəyişir və hər bir təsirli yeni təəssüratdan belə adlanan "zaman möhürü" qəbul edir. Fantaziyanın zamanla əlaqəsi ümumiyyətlə çox əhəmiyyətlidir. Belə demək olar: fantaziya təsəvvürümüzün üç zaman anı olan üç zaman arasında sanki asılı qalır. Psixi iş, şəxsin böyük arzularından birini oyatmağa qadir olan, indiki zamandakı aktual təəssürata, bir səbəbə bağlanır, oradan həmin arzunun təmin olunduğu, əksər hallarda uşaqlıq dövrünə aid olan keçmiş hadisənin xatirəsinə qayıdır və indi gələcəyə yönəlmiş vəziyyət yaradır, həmin arzunun təmin edilməsi kimi təqdim olunan, yəni gündüz xəyalı və ya fantaziya olan vəziyyət, artıq mənşəyinin izlərini səbəbdən və xatirədən daşıyır. Beləliklə, keçmiş, indiki və gələcək, sanki davam edən arzunun ipinə düzülmüşdür.

Ən adi nümunə mənim irəli sürdüyüm müddəanı sizə izah edə bilər. Fərz edin ki, yoxsul və yetim bir gəncə, bəlkə də iş tapa biləcəyi bir işəgötürənin ünvanını verdiniz. Oraya gedərkən, o, vəziyyətindən uyğun şəkildə doğan bir gündüz xəyalına dala bilər. Bu fantaziyanın məzmunu təxminən belə olacaq ki, orada qəbul edilir, yeni müdirinə xoş gəlir, işdə əvəzsiz olur, müdirin ailəsinə qəbul edilir, evin cazibədar qızı ilə evlənir və sonra özü də ortaq sahib kimi, daha sonra isə varis kimi işi idarə edir. Və bu zaman xəyal quran, xoşbəxt uşaqlığında sahib olduğu şeyləri, yəni qoruyucu evi, sevən valideynləri və nəvazişli meyllərinin ilk obyektlərini əvəz etmişdir. Belə bir nümunədə görürsünüz ki, arzu keçmişin nümunəsi əsasında gələcək obrazı yaratmaq üçün indiki zamandakı bir səbəbdən istifadə edir.

Fantaziyalar haqqında daha çox şey demək olardı; lakin mən ən qısa işarələrlə məhdudlaşmaq istəyirəm. Fantaziyaların çoxalması və üstünlük təşkil etməsi nevroz və ya psixoz halına düşmə şərtlərini yaradır; fantaziyalar həm də xəstələrimizin şikayət etdiyi əziyyət simptomlarının ən yaxın ruhi ilkin pillələridir. Buradan patologiyaya geniş bir yan yol ayrılır.

Lakin mən fantaziyaların yuxu ilə əlaqəsini nəzərdən qaçıra bilmərəm. Bizim gecə yuxularımız da yuxuların yozumu ilə aydın şəkildə göstərə biləcəyimiz kimi, belə fantaziyalardan başqa bir şey deyil." Dil öz misilsiz müdrikliyi ilə fantaziya quranların havadakı yaradıcılıqlarına da "gündüz xəyalları" dedirtməklə yuxuların mahiyyəti haqqındakı sualı çoxdan həll etmişdir. Bu işarəyə baxmayaraq, yuxularımızın mənası bizə əksər hallarda qeyri-müəyyən qalırsa, bunun səbəbi ondadır ki, gecələr bizdə utandığımız və özümüzdən belə gizlətməli olduğumuz, məhz bu səbəbdən sıxışdırılıb şüursuzluğa itələnmiş istəklər də oyana bilər. Belə sıxışdırılmış istəklərə və onların törəmələrinə yalnız ağır dərəcədə təhrif olunmuş bir ifadəyə icazə verilə bilər. Yuxunun təhrif olunmasının elmi tədqiqat tərəfindən aydınlaşdırılmasından sonra, gecə yuxularının da, hamımızın yaxşı tanıdığı gündüz xəyalları kimi, eyni dərəcədə istəklərin yerinə yetirilməsi olduğunu anlamaq artıq çətin deyildi.⁴²

Xəyallar haqqında bu qədər, indi isə şairə gəlin! Biz həqiqətən şairi "gündüz xəyal görən" adlandırmağa, onun yaradıcılığını gündüz xəyalları ilə müqayisə etməyə cəhd edə bilərikmi? Burada ilk növbədə bir fərq üzə çıxır; biz qədim epik və dramatik şairlər kimi hazır mövzuları götürən şairləri, öz mövzularını sərbəst yaradanlardan ayırmalıyıq. Sonunculara nəzər salaq və müqayisəmiz üçün tənqid tərəfindən ən yüksək qiymətləndirilən şairləri deyil, əvəzində roman, povest və hekayələrin daha iddiasız nağılçılarını seçək, onlar isə bunun əvəzində ən çoxsaylı və ən həvəskar oxucuları tapırlar. Bu nağılçıların yaradıcılığında ilk növbədə diqqətimizi çəkən bir xüsusiyyət var; onların hamısında marağın mərkəzində duran, şairin bütün vasitələrlə bizim rəğbətimizi qazanmağa çalışdığı və sanki xüsusi bir ilahi təqdirlə qoruduğu bir qəhrəman var. Əgər roman fəslinin sonunda qəhrəmanı huşsuz, ağır yaralardan qan axaraq tərk etmişəmsə, növbəti fəslin əvvəlində onu ən diqqətli qulluq altında və sağalma yolunda tapacağıma əminəm; və əgər birinci cild qəhrəmanımızın üzərində olduğu gəminin dəniz fırtınasında batması ilə bitibsə, ikinci cildin əvvəlində onun möcüzəvi xilasından oxuyacağıma əminəm, çünki o olmasa roman davam edə bilməzdi. Qəhrəmanı təhlükəli taleləri ilə müşayiət etdiyim zaman hiss etdiyim təhlükəsizlik hissi, həqiqi bir qəhrəmanın boğulan birini xilas etmək üçün suya atılarkən və ya batareyaya hücum etmək üçün düşmən atəşinə məruz qalarkən hiss etdiyi eyni hissdir, bizim ən yaxşı şairlərimizdən biri ona "Sənə heç nə olmaz" (Anzengruber) ifadəsini hədiyyə etdiyi həqiqi qəhrəmanlıq hissidir. Lakin mən belə hesab edirəm ki, toxunulmazlığın bu ifşaedici əlamətindən asanlıqla — Əlahəzrət Məni, bütün gündüz xəyallarının və bütün romanların qəhrəmanını tanımaq olar.

Bu eqosentrik hikayələrin digər tipik xüsusiyyətləri də eyni qohumluğa işarə edir. Əgər romanın bütün qadınları həmişə qəhrəmana aşiq olursa, bunu real həyatın təsviri kimi qəbul etmək çətindir, lakin gündüz xəyalının zəruri bir hissəsi kimi başa düşmək asandır. Eyni şəkildə, romanın digər şəxsləri real həyatda müşahidə edilən insan xarakterlərinin rəngarəngliyindən imtina edərək, kəskin şəkildə yaxşı və pis olaraq ayrılırsa; "yaxşılar" qəhrəmana çevrilmiş Mənin köməkçiləri, "pislər" isə düşmənləri və rəqibləridir.

Biz çoxlu sayda bədii yaradıcılıq əsərinin sadə gündüz xəyalı nümunəsindən çox uzaqda durduğunu inkar etmirik, lakin ən ekstremal sapmaların belə, bu modellə kəsilməz keçidlər silsiləsi ilə əlaqələndirilə biləcəyi fərziyyəsini boğa bilmirəm. Hətta sözdə psixoloji romanların çoxunda da diqqətimi çəkən odur ki, yalnız bir şəxs, yenə də qəhrəman, daxildən təsvir olunur; şair sanki onun ruhunda oturur və digər şəxsləri xaricdən seyr edir. Psixoloji roman öz xüsusiyyətini, görünür, ümumilikdə müasir şairin öz Mənini özünümüşahidə yolu ilə hissəvi Mənlərə parçalamağa və nəticədə ruhi həyatının konflikt axınlarını bir neçə qəhrəmanda şəxsləşdirməyə olan meylinə borcludur. Gündüz xəyalı tipinə tamamilə zidd görünən, "eksentrik" adlandırıla bilən romanlar var ki, orada qəhrəman kimi təqdim olunan şəxs ən az fəal rol oynayır, əksinə tamaşaçı kimi digərlərinin hərəkətlərini və əzablarını öz gözləri önündən keçirir. Zolanın sonrakı romanlarından bir neçəsi bu cürdür. Lakin qeyd etməliyəm ki, psixoloji analiz, şair olmayan, bəzi cəhətlərdən sözdə normadan sapma göstərən fərdlərdə gündüz xəyallarının analoji variantlarını, yəni Mənin tamaşaçı roluna qane olduğu variantları bizə tanıtdı.

Əgər şairi gündüz xəyalı görənlə, poetik yaradıcılığı gündüz xəyalı ilə bərabərləşdirməyimiz dəyərli olacaqsa, o, ilk növbədə hər hansı bir şəkildə məhsuldar olduğunu sübut etməlidir. Gəlin əvvəllər irəli sürdüyümüz, fantaziyanın üç zamanla və davam edən istəklə əlaqəsi haqqında tezisi şairlərin əsərlərinə tətbiq etməyə və şairin həyatı ilə onun yaradıcılığı arasındakı əlaqələri onun köməyi ilə öyrənməyə çalışaq. Adətən, bu məsələyə hansı gözlənti təsəvvürləri ilə yaxınlaşmaq lazım olduğunu bilmirdilər; çox vaxt bu əlaqəni çox sadə təsəvvür edirdilər. Fantaziyalardan əldə edilən dərk əsasında aşağıdakı vəziyyəti gözləməliyik: Güclü aktual hadisə şairdə, adətən uşaqlıq dövrünə aid olan və ondan elə bir istək çıxan, bədii əsərdə öz yerinə yetirilməsini yaradan köhnə bir hadisənin xatirəsini oyadır; bədii əsərin özü həm təzə səbəbin, həm də köhnə xatirənin elementlərini tanıdır.

Bu düsturun mürəkkəbliyindən qorxmayın; mən fərz edirəm ki, həqiqətdə o, çox kasad sxem kimi özünü göstərəcək, lakin real vəziyyətə ilk yaxınlaşma onda ehtiva oluna bilər və mənim apardığım bəzi cəhdlərdən sonra bədii yaradıcılığa belə bir yanaşmanın səmərəsiz çıxması mümkün deyil. Şairin həyatında uşaqlıq xatirələrinə bəlkə də qəribə gələn vurğunun, nəticə etibarilə, bədii əsərin gündüz xəyalı kimi bir vaxtkı uşaqlıq oyununun davamı və əvəzi olması fərzindən irəli gəldiyini unutmursunuz.

Gəlin elə bədii əsərlər sinfinə qayıtmağı unutmayaq ki, onlarda sərbəst yaradıcılığı deyil, hazır və məlum mövzuların işlənməsini görməliyik. Hətta bu halda da şairə müstəqillik payı qalır ki, bu da mövzunun seçilməsində və çox vaxt onun geniş dəyişdirilməsində özünü göstərə bilər. Mövzuların verildiyi dərəcədə, onlar xalqın mif, əfsanə və nağıl xəzinəsindən gəlir. Bu xalq psixologiyası təşəkküllərinin tədqiqi heç də tamamlanmış deyil, lakin məsələn, miflər üçün tamamilə ehtimal olunur ki, onlar bütün millətlərin arzu fantaziyalarının təhrif edilmiş qalıqlarına, gənc insanlığın əsrlər boyu davam edən yuxularına uyğun gəlir.

Siz deyəcəksiniz ki, mən sizə başlığında qeyd etdiyim şair haqqında deyil, fantaziyalar haqqında çox daha çox danışmışam. Mən bunu bilirəm və bu günkü elmi dərkimizin vəziyyətinə işarə edərək bunu əsaslandırmağa çalışıram. Mən sizə yalnız fantaziyaların öyrənilməsindən bədii mövzu seçimi məsələsinə keçən təşəbbüslər və çağırışlar gətirə bildim. Digər məsələ, yəni şairin öz yaradıcılığı ilə yaratdığı təsir effektlərini bizdə hansı vasitələrlə əldə etdiyi məsələsinə biz ümumiyyətlə toxunmamışıq. Mən sizə ən azı fantaziyalar haqqında müzakirələrimizdən poetik effektlər məsələlərinə aparan yolu göstərmək istəyirəm. Xatırlayırsınız, biz demişdik ki, gündüz xəyalı görən şəxs fantaziyalarını başqalarından diqqətlə gizlədir, çünki onlardan utanc hissi keçirmək üçün səbəblər hiss edir. Mən indi əlavə edirəm ki, hətta o, onları bizə açıqlasa belə, belə bir açıqlama ilə bizə həzz bəxş edə bilməzdi. Belə fantaziyalar, əgər onları öyrənsək, bizi dəf edir və ya ən yaxşı halda onlara qarşı soyuq qalırıq. Lakin şair bizə öz oyunlarını göstərdikdə və ya onun şəxsi gündüz xəyalları kimi qəbul etməyə meylli olduğumuz şeyləri danışdıqda, biz yüksək, çox güman ki, bir çox mənbələrdən axan həzz hissi keçiririk. Şairin bunu necə bacarması onun ən özünəməxsus sirridir; hər bir fərdi Mən ilə digərləri arasında qalxan sədlərlə əlaqəli olan həmin dəf olunma hissinin aradan qaldırılması texnikasında əsl Ars poetica (şeir sənəti) dayanır. Bu texnikanın iki vasitəsini təxmin edə bilərik: Şair dəyişikliklər və ört-basdır etmələrlə eqoist gündüz xəyalının xarakterini yumşaldır və fantaziyalarını təqdim edərkən bizə bəxş etdiyi təmiz formal, yəni estetik həzz qazancı ilə bizi ələ alır. Bizə təqdim olunan və daha dərin psixi mənbələrdən daha böyük həzzin azad olmasına imkan vermək üçün istifadə edilən belə bir həzz qazancını, adətən, təşviq mükafatı və ya ilkin həzz adlandırırlar. Mənim fikrimcə, şairin bizə bəxş etdiyi bütün estetik həzz belə bir ilkin həzz xarakterini daşıyır və bədii əsərin əsl ləzzəti ruhumuzdakı gərginliklərdən azad olmaqdan irəli gəlir. Bəlkə də şairin bizə öz fantaziyalarımızı artıq heç bir qınanma və utanc olmadan həzz almaq imkanı yaratması bu uğura az olmayan töhfə verir. Beləliklə, indi yeni, maraqlı və mürəkkəb araşdırmaların başlanğıcındayıq, lakin, ən azından bu dəfə, müzakirələrimizin sonunda olardıq.