Məcburi hərəkətlər və dini ayinlər

Əvvəlcə Bresler və Vorbrodt tərəfindən nəşr olunan „Dini Psixologiya Jurnalı“nda dərc edilmişdir, cild I, 1-ci buraxılış, 1907; sonra “Nevrozlar nəzəriyyəsinə dair kiçik yazılar toplusu”nun İkinci seriyasında.

Mən, nevrotik xəstələrin məcburi hərəkətləri ilə möminin öz dindarlığını nümayiş etdirmək üçün icra etdiyi ayinlər arasındakı oxşarlığa ilk dəfə diqqət çəkən şəxs deyiləm. Bu məcburi hərəkətlərin bəzilərinə verilmiş “Zeremoniell” adı mənim üçün bunun zəmanətidir. Lakin mənə belə görünür ki, bu oxşarlıq səthi oxşarlıqdan daha çoxdur, belə ki, nevrotik mərasimlərin yaranışına dair dərin bir anlayışdan çıxış edərək din həyatının psixi proseslərinə analoji nəticələr çıxarmağa cəsarət etmək olar.

Məcburi hərəkətlər və ya ritual əməllər icra edən şəxslər, məcburi düşüncələr, məcburi təsəvvürlər, məcburi impulslar və bu kimi hallardan əziyyət çəkənlərlə birlikdə, xüsusi bir klinik vahid təşkil edir; bu vəziyyət üçün “məcburiyyət nevrozu” adı işlədilir. Lakin bu xəstəliyin xüsusiyyətini onun adından çıxarmağa cəhd etmək olmaz, çünki ciddi mənada digər növdəki patoloji psixi hallar da eyni dərəcədə “məcburi xarakter” adlanan iddiasına malikdirlər. Tərifin əvəzinə hazırda bu halların detallı biliyi qoyulmalıdır, çünki məcburiyyət nevrozunun ehtimal ki, dərində yatan meyarını göstərmək hələ mümkün olmamışdır, halbuki onun təzahürlərində bu meyarın mövcudluğunu hər yerdə hiss etdiyimizi zənn edirik.¹⁹

Nevrotik mərasim, gündəlik həyatın müəyyən hərəkətləri zamanı həmişə eyni və ya qanunauyğun olaraq dəyişdirilmiş şəkildə yerinə yetirilən kiçik əməliyyatlardan, əlavələrdən, məhdudiyyətlərdən və tərtibatlardan ibarətdir. Bu fəaliyyətlər bizə sadəcə "formallıqlar" təəssüratı yaradır; onlar bizə tamamilə əhəmiyyətsiz görünür. Xəstənin özünə də onlar fərqli görünmür, lakin o, onlardan imtina etməyə qadir deyil, çünki mərasimdən hər hansı bir sapma dərhal buraxılanın sonradan yerinə yetirilməsini məcbur edən dözülməz təşviş ilə cəzalandırılır. Mərasim hərəkətlərinin özləri qədər, mərasimlə bəzədilən, çətinləşdirilən və hər halda gecikdirilən səbəblər və fəaliyyətlər də xırdadır, məsələn: geyinmək və soyunmaq, yatağa getmək, fiziki ehtiyacların ödənilməsi. Mərasimin icrasını, onu sanki yazılmamış qanunlar sırası ilə əvəz edərək təsvir etmək olar, məsələn, Yataq mərasimi üçün: stul yatağın qarşısında müəyyən bir mövqedə durmalıdır, üstündə paltarlar müəyyən bir qaydada qatlanmış halda olmalıdır; yorğan ayaq ucundan içəri salınmalıdır, çarşaf hamar çəkilməlidir; yastıqlar belə və ya belə paylanmalıdır, bədən özü dəqiq müəyyən edilmiş vəziyyətdə olmalıdır; yalnız bundan sonra yuxuya getmək olar. Yüngül hallarda mərasim, adi və haqlı bir qaydanın şişirdilməsinə bənzəyir. Lakin icranın xüsusi vicdanlılığı və yerinə yetirməmə zamanı yaranan təşviş, mərasimi "müqəddəs hərəkət" kimi xarakterizə edir. Onların pozulması adətən pis qarşılanır; icra zamanı ictimaiyyət və ya digər şəxslərin iştirakı demək olar ki, həmişə istisna edilir.

Kiçik əlavələrlə bəzədildikdə, fasilələr və təkrarlarla ritmləndirildikdə, istənilən fəaliyyət geniş mənada məcburi hərəkətlərə çevrilə bilər. "Mərasim"in "məcburi hərəkətlərdən" kəskin ayrılmasını tapmağı gözləmək olmaz. Adətən məcburi hərəkətlər mərasimdən yaranmışdır. Bu ikisinin yanında, xəstəyə bəzi şeylərə ümumiyyətlə icazə verilməməsi, digərlərinə isə yalnız təyin edilmiş mərasimə riayət etməklə icazə verilməsi ilə məcburi hərəkətlərin işini davam etdirən qadağalar və maneələr (abuliya) xəstəliyin məzmununu təşkil edir.

Maraqlıdır ki, məcburiyyət və qadağalar (birini etməli, digərini etməməli) əvvəlcə yalnız insanın tənha fəaliyyətlərinə aid olur və onların sosial davranışını uzun müddət toxunulmaz saxlayır; buna görə də belə xəstələr xəstəliklərini bir çox il boyunca öz şəxsi məsələləri kimi qəbul edə və gizlədə bilərlər. Həmçinin, məcburiyyət nevrozunun bu formalarından əzab çəkən şəxslərin sayı həkimlərə məlum olan saydan çoxdur. Gizlətmə, bir çox xəstə üçün, bir neçə saatı Meluzina kimi təcrid olunmuş halda sirli fəaliyyətlərinə həsr etdikdən sonra, günün bir hissəsində sosial vəzifələrini yerinə yetirməyə qadir olduqları faktı ilə asanlaşır.

Nevrotik mərasimin dini ayinlərin müqəddəs hərəkətləri ilə oxşarlığının harada olduğunu anlamaq asandır: yerinə yetirməmə zamanı vicdan təşvişində, bütün digər fəaliyyətlərdən tam təcrid olunmada (pozulma qadağası) və kiçik detallarda icranın vicdanlılığında. Lakin bəziləri o qədər kəskindir ki, müqayisəni müqəddəsliyə qarşı təhqirə çevirən fərqlər də eyni dərəcədə açıq-aşkar görünür. Ayinin stereotipliliyinə (dua, təzim və s.) qarşı mərasim hərəkətlərinin daha böyük fərdi müxtəlifliyi, onların şəxsi xarakteri dini ibadətin ictimailiyinə və ümumiliyinə qarşı; lakin ən əsas fərq ondadır ki, dini mərasimin kiçik əlavələri mənalı və simvolik məqsəd daşıyır, nevrotik olanlar isə əhəmiyyətsiz və mənasız görünür. Məcburiyyət nevrozu burada şəxsi dinin yarısı komik, yarısı kədərli təhrif olunmuş görüntüsünü verir. Lakin nevrotik və dini mərasimlər arasındakı ən kəskin fərq, psixoanalitik tədqiqat texnikası vasitəsilə məcburi hərəkətlərin mahiyyətini dərk etdikdə aradan qalxır. Bu tədqiqat zamanı məcburi hərəkətlərin əhəmiyyətsiz və mənasız olduğu görünüşü tamamilə məhv edilir və bu görünüşün əsasları üzə çıxarılır. Məlum olur ki, məcburi hərəkətlər bütün təfərrüatları ilə mənalıdır, şəxsiyyətin əhəmiyyətli maraqlarına xidmət edir və davam edən təcrübələri, eləcə də affektlə yüklü düşüncələrini ifadə edir. Onlar bunu iki yolla edirlər: ya birbaşa, ya da simvolik təmsillər kimi; buna görə də onlar ya tarixi, ya da simvolik olaraq şərh edilməlidir.

Bu iddianı izah edən bir neçə nümunəni burada nəzərdən qaçıra bilmərəm. Psixonevrozlarda psixoanalitik tədqiqat nəticələri ilə tanış olanlar, məcburi hərəkətlər və ya mərasimlərlə təmsil olunanların, xəstələrin ən intim, çox vaxt cinsi təcrübələrindən qaynaqlandığını eşidib təəccüblənməyəcəklər:

a) Mənim müşahidəmdə olan bir qız yuyunduqdan sonra yuyunma qabını bir neçə dəfə çalxalamağa məcbur idi. Bu mərasim hərəkətinin mənası atalar sözündə idi: Təmiz su tapılmadan kirli su tökülməməlidir. Bu hərəkət onun əziz bacısını xəbərdar etmək və geri çəkmək üçün nəzərdə tutulmuşdu ki, o, daha yaxşı biri ilə əlaqə qurmayınca xoşagəlməz əri ilə ayrılmasın.²⁰

b) Ərindən ayrı yaşayan bir qadın yemək zamanı ən yaxşı hissəni buraxmağa məcbur idi, məsələn, qızardılmış ətin yalnız kənarlarını yeyirdi. Bu imtina onun yaranma tarixi ilə izah olunurdu. O, həmin gün, qadın ərinə ər-arvad münasibətini dayandırdıqdan, yəni ondan tamamilə imtina etdikdən sonra ortaya çıxmışdı.

c) Həmin xəstə əslində yalnız bir stulda otura və ondan yalnız çətinliklə qalxa bilərdi. Stul, nikah həyatının müəyyən detallarına aid edərək, ona sadiq qaldığı kişini simvolizə edirdi. O, məcburiyyətini izah etmək üçün belə bir cümlə tapdı: “İnsan bir dəfə oturduğu (kişidən, stuldan) çətinliklə ayrılır.”

d) O, bir müddət boyu xüsusilə diqqət çəkən və mənasız bir məcburi hərəkəti təkrar etməyə adət etmişdi. Sonra otağından, ortasında masa olan başqa bir otağa qaçardı, masanın üstündəki süfrəni müəyyən qaydada düzəldərdi, masaya yaxınlaşmalı olan xidmətçini zənglə çağırardı və ona əhəmiyyətsiz bir əmrlə geri göndərərdi. Bu məcburiyyəti izah etmək üçün göstərilən səylər zamanı ona məlum oldu ki, həmin masa süfrəsinin bir yerində ləkə var və o, hər dəfə süfrəni elə düzəldir ki, ləkə xidmətçinin gözünə dəyməli idi. Bütün bunlar, sonralar onun düşüncələrində həll edilməli bir problem yaradan nikah həyatından bir hadisənin təkrarlanması idi. Onun əri gəlin gecəsində nadir olmayan bir uğursuzluğa düçar olmuşdu. O, impotent olduğunu hiss etdi və “gecə boyu dəfələrlə cəhdi təkrarlamaq üçün öz otağından onun otağına qaçdı”. Səhər tezdən o, bildirdi ki, yataqları düzəldəcək otel xidmətçisinə qarşı utanc hissi keçirməlidir, buna görə də qırmızı mürəkkəb dolu kiçik şüşəni götürüb çarşafın üzərinə tökdü, lakin o qədər bacarıqsızlıqla ki, qırmızı ləkə onun niyyətinə çox uyğun olmayan bir yerdə yarandı. Beləliklə, o, həmin məcburi hərəkətlə gəlin gecəsini təqlid edirdi. “Masa və yataq” birlikdə nikahı təşkil edir.

e) Əgər o, əlindən çıxarmadan əvvəl hər bir banknotun nömrəsini qeyd etmək məcburiyyətini qəbul etmişdisə, bu da eyni şəkildə tarixi olaraq izah edilə bilərdi. Ərini tərk etmək və daha etibarlı birini tapmaq niyyətində olduğu dövrdə, o, kurortda bir bəyin nəzakətli təşəbbüslərinə icazə verdi, lakin onun ciddi olmağa hazır olub-olmadığından şübhə edirdi. Bir gün xırda pul çatışmazlığı ilə üzləşən o, ondan beş kronluq sikkəni dəyişdirməsini xahiş etdi. O, bunu etdi, böyük sikkəni cibinə qoydu və qalant şəkildə bildirdi ki, onun əlindən keçdiyi üçün bu sikkədən heç vaxt ayrılmamağı düşünür. Sonrakı görüşlərdə o, tez-tez onu təhrik edirdi ki, sanki onun iltifatlarına inanıb-inanmamaq lazım olduğunu yoxlamaq üçün beş kronluq sikkəni ona göstərsin. Lakin o, eyni dəyərə malik sikkələrin bir-birindən fərqləndirilməyəcəyi haqqında yaxşı bir əsaslandırma ilə bunu etmədi. Beləliklə, şübhə həll olunmadan qaldı; bu, onda hər birini ona bərabər olan digərlərindən fərdi olaraq ayıran banknotların nömrələrini qeyd etmək məcburiyyətini buraxdı.

Təcrübəmin bolluğundan seçilmiş bu bir neçə nümunə, məcburi hərəkətlərdəki hər şeyin mənalı və şərh oluna biləcəyi haqqında fikri izah etmək üçündür. Eyni şey əsl mərasim üçün də keçərlidir, yalnız burada sübut daha mürəkkəb bir izahat tələb edəcəkdi. Məcburi hərəkətlərin izahında din düşüncə dairəsindən nə qədər uzaqlaşdığımızı heç də inkar etmirəm.

Xəstəliyin şərtlərindən biri də odur ki, məcburiyyətə tabe olan şəxs onun mənasını — ən azı əsas mənasını — bilmədən icra etməsidir. Yalnız psixoanalitik terapiyanın səyləri nəticəsində ona məcburi hərəkətin mənası və ona təkan verən motivlər şüuruna gətirilir. Biz bu əhəmiyyətli vəziyyəti belə ifadə edirik ki, məcburi hərəkət şüursuz motivlər və təsəvvürlərin ifadəsinə xidmət edir. Burada din ibadətinə qarşı yeni bir fərq görünür; lakin nəzərə almaq lazımdır ki, fərdi mömin də adətən dini mərasimi onun mənasını soruşmadan həyata keçirir, halbuki keşiş və tədqiqatçı ritualın əksər hallarda simvolik mənasını bilə bilər. Din ibadətinə təkan verən motivlər isə bütün möminlərə məlum deyil və ya onların şüurunda irəli sürülmüş motivlərlə əvəz olunur.

Məcburi hərəkətlərin analizi bizə artıq onların səbəblənməsi və onlar üçün həlledici olan motivlərin zəncirlənməsi barədə müəyyən bir anlayış qazanmağa imkan vermişdir. Demək olar ki, məcburiyyət və qadağalardan əziyyət çəkən şəxs, sanki özünün heç nə bilmədiyi, şüursuz günahkarlıq hissinin hakimiyyəti altında olan kimi davranır; burada toqquşan sözlərin müqavimətini nəzərə almayaraq belə ifadə etmək lazımdır. Bu günahkarlıq hissinin mənbəyi müəyyən erkən psixi proseslərdədir, lakin hər bir aktual səbəblə yenilənən təhrik cəhdləri ilə daima canlanır və digər tərəfdən, təhrikə dair daxili qavrayışla cəza anlayışı ilə bağlı olan, daima pusuda duran gözləmə təşvişi, bədbəxtlik gözləməsi yaradır. Mərasimlərin formalaşmasının əvvəlində xəstəyə hələ də bunu və ya digərini etməli olduğu, əks halda bədbəxtliyin baş verəcəyi şüuruna gəlir və adətən gözlənilən bədbəxtliyin növü də onun şüuruna deyilir. Gözləmə təşvişinin ortaya çıxdığı səbəb ilə onunla hədələdiyi məzmun arasındakı hər dəfə aşkar edilə bilən əlaqə xəstəyə artıq örtülmüşdür. Mərasim beləliklə müdafiə və ya təminat hərəkəti, qorunma tədbiri kimi başlayır.

Məcburiyyət nevrozlu şəxslərin günahkarlıq hissinə dindarların ürəklərində pis günahkar olduqlarını bildiklərinə dair andiçmələri uyğun gəlir; müdafiə və qorunma tədbirlərinin dəyərinə mömin ibadətlər (dualar, çağırışlar və s.) malik görünür, onlarla gündəlik hər fəaliyyətə və xüsusilə hər qeyri-adi təşəbbüsə başlayırlar.

Məcburiyyət nevrozunun mexanizminə daha dərin baxış, onun əsasında duran ilk faktı nəzərə alsaq əldə edilir: bu, həmişə şəxsin konstitusiyasında olan, uşaqlıq həyatında bir müddət ifadə oluna bilən və sonra boğulmağa məruz qalan bir həvəs təhrikinin (cinsi həvəsin bir komponentinin) sıxışdırılmasıdır. Bu həvəs təhrikinin sıxışdırılması zamanı ona xas, hədəflərinə yönəlmiş vicdanlılıq yaradılır, lakin bu psixi reaksiya formalaşması özünü təhlükəsiz hiss etmir, əksinə, şüursuzda pusuda duran həvəs təhriki tərəfindən daima hədələnir. Sıxışdırılmış həvəsin təsiri vəsvəsə kimi hiss olunur, sıxışdırma prosesinin özündə isə təşviş yaranır və o, gözləmə təşvişi kimi gələcəyi ələ keçirir. Məcburiyyət nevrozuna gətirib çıxaran sıxışdırma prosesi qüsurlu icra edilmiş kimi təsvir edilə bilər və həmişə daha çox uğursuzluğa məruz qalma təhlükəsi daşıyır. Buna görə də onu bitməyən bir konfliktlə müqayisə etmək olar; həvəsin daimi təzyiqinə qarşı tarazlığı qorumaq üçün həmişə yeni psixi səylər tələb olunur. Mərasim və məcburi hərəkətlər beləliklə qismən təhrikə qarşı müdafiə, qismən isə gözlənilən bədbəxtliyə qarşı qorunma üçün yaranır. Təhrikə qarşı qorunma hərəkətləri tezliklə kifayət etmir; sonra təhrik vəziyyətini uzaqlaşdırmalı olan qadağalar ortaya çıxır. Qadağalar, göründüyü kimi, məcburi hərəkətləri əvəz edir, eynilə fobiyanın histerik tutmanın qarşısını almaq üçün nəzərdə tutulduğu kimi. Digər tərəfdən, mərasim, hələ tamamilə qadağan edilməmiş başqa şeylərin icazə verildiyi şərtlərin cəmini təşkil edir, tam olaraq kilsə nikah mərasiminin dindar insana əks halda günah sayılan cinsi həzzin icazəsini verməsi kimi. Məcburiyyət nevrozunun və bütün oxşar xəstəliklərin xarakterinə, onların təzahürlərinin (simptomların, o cümlədən məcburi hərəkətlərin) mübarizə aparan psixi qüvvələr arasında kompromiss şərtini yerinə yetirməsi də daxildir. Beləliklə, onlar həmişə qarşısını almaq üçün təyin olunduqları həzzdən bir şeyi də geri qaytarırlar, sıxışdırılmış həvəsə, onu sıxışdıran instansiyalar qədər xidmət edirlər. Bəli, xəstəliyin irəliləməsi ilə əvvəlcə daha çox müdafiəni hədəf alan hərəkətlər, uşaqlıq dövründə həvəsin özünü ifadə edə bildiyi qınanan aktlara getdikcə daha çox yaxınlaşır.

Bu münasibətlərdən bəziləri dini həyat sahəsində də tapıla bilər: Dini formalaşmanın əsasında da müəyyən həvəs təhriklərinin boğulması, onlardan imtina dayanır; lakin nevrozda olduğu kimi yalnız cinsi komponentlər deyil, əksinə, bencil, sosial zərərli həvəslər var ki, bunlara adətən cinsi töhfə də əsirgənmir. Sönməyən təhrik nəticəsində yaranan günahkarlıq hissi, ilahi cəzalardan təşviş kimi gözləmə təşvişi bizə nevroz sahəsindən əvvəl dini sahədə məlum olmuşdur. Bəlkə də qarışmış cinsi komponentlərə görə, bəlkə də həvəslərin ümumi xüsusiyyətləri nəticəsində, həvəslərin boğulması dini həyatda da kifayətsiz və bitməyən kimi görünür. Günaha tam geri dönüşlər dindar insanda nevrotikdən hətta daha tez-tez baş verir və yeni bir dini fəaliyyət növünü, kəffarə hərəkətlərini əsaslandırır, ki, bunların qarşılığını məcburiyyət nevrozunda tapmaq olar.

Məcburiyyət nevrozunun xarakterik və alçaldıcı cəhətlərindən biri də mərasimin gündəlik həyatın kiçik hərəkətlərinə bağlanması və onların əhəmiyyətsiz qaydalar və məhdudiyyətlər şəklində ifadə olunması idi. Xəstəlik mənzərəsinin quruluşundakı bu diqqət çəkici cəhəti yalnız psixi yerdəyişmə mexanizminin, ki, mən onu ilk dəfə yuxu formalaşmasında kəşf etmişəm, məcburiyyət nevrozunun ruhi proseslərinə hakim olduğunu öyrəndikdə başa düşmək olar. Məcburi hərəkətlərin az sayda nümunələrində artıq aydın görünür ki, əsas və mənalı şeydən əvəzedici kiçik şeyə, məsələn, kişidən stula yerdəyişmə nəticəsində simvolizm və icra detalları necə formalaşır. Yerdəyişməyə bu meyil xəstəlik təzahürlərinin mənzərəsini daim dəyişdirir və nəhayət, görünüşcə ən əhəmiyyətsiz şeyi ən vacib və təcili şeyə çevirir. Dini sahədə də psixi dəyərin yerdəyişməsinə oxşar bir meyilin, üstəlik eyni istiqamətdə mövcud olduğunu inkar etmək olmaz, belə ki, tədricən dini mərasimlərin kiçik detalları əsas halına gəlir və onların məzmununu kənara itələyir. Buna görə də dinlər, ilkin dəyər nisbətini bərpa etməyə çalışan ani islahatlara məruz qalır.

Məcburi hərəkətlərin nevrotik simptomlar kimi kompromiss xarakteri, uyğun dini fəaliyyətdə ən az aydın görünəcək. Və yenə də, dinin qınadığı bütün hərəkətlərin — din tərəfindən boğulan həvəslərin ifadələrinin — nə qədər tez-tez dinin adına və iddia olunduğuna görə dinin xeyrinə icra olunduğunu xatırladıqda, insan nevrozun bu cəhətinə də diqqət yetirir.

Bu uyğunluqlar və analogiyalardan sonra məcburiyyət nevrozunu dini formalaşmanın patoloji qarşılığı kimi qəbul etməyə, nevrozu fərdi dindarlıq, dini isə universal məcburiyyət nevrozu adlandırmağa cəsarət etmək olar. Əsas uyğunluq konstitusional olaraq verilmiş həvəslərin fəaliyyətindən imtina etməkdədir; həlledici fərq isə bu həvəslərin təbiətindədir, nevrozda onlar yalnız cinsi, dinlərdə isə eqoist mənşəlidir.²¹

Konstitusional həvəslərdən davamlı imtina, hansılarının fəaliyyəti Mənə ilkin həzz verə bilərdi, insan mədəniyyətinin inkişafının əsaslarından biri kimi görünür. Dinlər bu həvəs sıxışdırılmasının bir hissəsini yerinə yetirir, fərdi öz həvəs həzzini Tanrının qurbanı kimi təqdim etməyə məcbur edərək. "Qisas mənimdir", – deyə Rəbb buyurur. Qədim dinlərin inkişafında belə bir şeyi görmək olar ki, insanın "günah" kimi imtina etdiyi çox şey Tanrıya həvalə edilmiş və Tanrının adı ilə icazə verilmişdir, beləliklə, Tanrıya həvalə etmək insanın pis, sosial zərərli həvəslərin hakimiyyətindən qurtulduğu yol idi. Buna görə də, qədim tanrılara bütün insan xüsusiyyətlərinin – onlardan irəli gələn cinayətlərlə birlikdə – məhdudiyyətsiz şəkildə aid edilməsi təsadüfi deyil və öz günahlarını ilahi nümunə ilə əsaslandırmağa icazə verilməməsi ziddiyyət deyil.