Histerik fantaziyalar və onların biseksuallıqla əlaqəsi

İlk dəfə Hirschfeldin redaktəsi ilə "Cinsəllik elmi jurnalı"nda, I, 1908; sonra "Nevrozlar nəzəriyyəsinə dair kiçik yazılar toplusu"nda, İkinci seriya.

Paranoyalıların böyüklüyü və öz Məninin əzablarını məzmununa çevirən və tamamilə tipik, demək olar ki, monoton formalarda təzahür edən sayıqlama uydurmaları hamıya məlumdur. Bundan başqa, çoxsaylı məlumatlar vasitəsilə bəzi pozğunların cinsi doyumlarını — fikirdə və ya reallıqda — hansı qəribə tədbirlərlə səhnələşdirdikləri bizə məlum olmuşdur. Əksinə, bütün psixonevrozlarda, xüsusilə histeriyada tamamilə analoji psixi formalaşmaların müntəzəm olaraq baş verdiyini və bunların — sözdə histerik fantaziyaların — nevrotik simptomların yaranması ilə mühüm əlaqələr aşkar etdiyini öyrənmək çoxlarına yeni bir şey kimi səslənə bilər.

Bütün bu fantastik yaradıcılıqların ortaq mənbəyi və normal nümunəsi gəncliyin sözdə gündüz xəyallarıdır ki, bunlar ədəbiyyatda artıq müəyyən, hələ kifayət qədər olmasa da, diqqət çəkmişdir. Hər iki cinsdə bəlkə də eyni tezlikdə rast gəlinsələr də, qızlarda və qadınlarda bütünlüklə erotik, kişilərdə isə erotik və ya iddialı xarakter daşıdıqları görünür. Lakin kişilərdə də erotik amilin əhəmiyyətini ikinci plana atmaq olmaz; kişinin gündüz xəyalına daha yaxından nəzər saldıqda adətən aydın olur ki, bütün bu qəhrəmanlıqlar yalnız bir qadına xoş gəlmək və onun tərəfindən digər kişilərə üstün tutulmaq üçün göstərilir, bütün uğurlar yalnız bunun üçün qazanılır. Bu fantaziyalar məhrumiyyətdən və həsrətdən doğan arzunun yerinə yetirilmələridir; "gündüz xəyalları" adını haqlı olaraq daşıyırlar, çünki gecə yuxularının anlaşılmasının açarını verirlər; gecə yuxularında yuxu formalaşmasının nüvəsini məhz bu cür mürəkkəb, təhrif olunmuş və şüurlu psixi instansiya tərəfindən yanlış başa düşülmüş gündüz fantaziyalarından başqa heç nə təşkil etmir.³²,³³,³⁴

Bu gündüz xəyalları böyük maraqla yüklənir, diqqətlə qorunub saxlanılır və çox vaxt utancla qorunur, sanki şəxsiyyətin ən intim sərvətlərindən sayılırlar. Küçədə gündüz xəyalına qapılmış adamı qəflətən, sanki özü də olmayan bir təbəssümdən, öz-özünə danışmaqdan və ya xəyal etdiyi vəziyyətin zirvəsini bildirən yerişin qaçışa bənzər sürətlənməsindən asanlıqla tanımaq olar. — İndiyə qədər araşdıra bildiyim bütün histerik tutmalar isə elə bu cür iradəsizcəsinə baş verən gündüz xəyalları olduğunu göstərdi. Müşahidə belə fantaziyaların şüurlu olduğu kimi şüursuz da mövcud olduğuna heç bir şübhə yeri qoymur və onlar şüursuz hala keçdikdən sonra patogen də ola bilərlər, yəni simptomlarda və tutmalarda ifadə oluna bilərlər. Əlverişli şəraitdə belə bir şüursuz fantaziyanı hələ də şüurla yaxalamaq mümkündür. Fantaziyalarına diqqətini yönəltdiyim xəstələrimdən biri mənə danışdı ki, bir dəfə küçədə qəflətən özünü göz yaşları içində tapıb və nəyə görə ağladığını tez düşünəndə o fantaziyanı yaxalayıb: guya şəhərdə hamının tanıdığı (amma şəxsən özünün tanımadığı) bir piano virtuozu ilə mehriban münasibətə girib, ondan uşaq doğub (o, uşaqsız idi) və sonra uşaqla birlikdə onun tərəfindən səfalət içində atılıb. Romanın bu yerində göz yaşları qopub.

Şüursuz fantaziyalar ya əvvəldən şüursuz olub, şüursuzda formalaşmışdır, ya da — daha tez-tez rast gəlinən hal — bir vaxt şüurlu fantaziyalar, gündüz xəyalları olmuş, sonra qəsdən unudulmuş, "sıxışdırma" yolu ilə şüursuza düşmüşdür. Onların məzmunu ya eyni qalmış, ya da dəyişikliklərə uğramışdır ki, indi şüursuz olan fantaziya bir vaxt şüurlu olanın törəməsini təşkil edir. Şüursuz fantaziya isə şəxsin cinsi həyatı ilə çox mühüm bir əlaqədə durur; belə ki, o, həmin şəxsə masturbasiya dövründə cinsi doyum üçün xidmət etmiş fantaziya ilə eynidir. O vaxt masturbasiya (ən geniş mənada: onanist) aktı iki hissədən ibarət idi: fantaziyanın oyadılmasından və onun zirvəsində özünü doyurmağa yönəlmiş fəal göstəricidən. Bu birləşmə, məlum olduğu kimi, özü də bir lehimlənmədir. Əvvəlcə bu fəaliyyət müəyyən, erogen adlandırılmalı bədən nöqtəsindən həzz qazanmağa yönəlmiş saf autoerotik bir tədbir idi. Sonralar bu fəaliyyət obyekt sevgisi dairəsindən gələn bir arzu təsəvvürü ilə birləşdi və həmin fantaziyanın zirvəyə çatdığı vəziyyətin qismən reallaşdırılmasına xidmət etdi. Sonra şəxs masturbasiya-fantastik doyumun bu üsulundan imtina edərsə, fəaliyyət buraxılır, fantaziya isə şüurludan şüursuza çevrilir. Əgər cinsi doyumun başqa bir üsulu meydana çıxmazsa, şəxs abstinensiyada qalarsa və libidosunu sublimasiya etməyi, yəni cinsi oyanmanı daha yüksək bir məqsədə yönəltməyi bacarmazsa, o zaman şüursuz fantaziyanın təzələnməsi, vücud tapması və sevgi ehtiyacının bütün gücü ilə heç olmasa məzmununun bir hissəsində xəstəlik simptomu kimi özünü göstərməsi üçün şərait yaranmış olur. Bir sıra histerik simptomlar üçün şüursuz fantaziyalar bu cür ən yaxın psixi ilkin mərhələlərdir.³⁵

Histerik simptomlar "konversiya" yolu ilə təsvirə gətirilmiş şüursuz fantaziyalardan başqa bir şey deyildir və somatik simptomlar olduqları dərəcədə, çox vaxt həmin cinsi duyğular və motor innervasiyalar dairəsindən götürülür ki, bir vaxt hələ şüurlu olan fantaziyanı ilkin olaraq müşayiət etmişdilər. Bu yolla masturbasiyadan uzaqlaşma əslində geri çevrilir və bütün patoloji prosesin son məqsədi — vaxtiləki ilkin cinsi doyumun bərpası — bununla heç vaxt tamamilə olmasa da, həmişə bir növ yaxınlaşma şəklində əldə edilir.

Histeriyanı öyrənən şəxsin marağı tezliklə onun simptomlarından uzaqlaşıb, həmin simptomların meydana gəldiyi fantaziyalara yönəlir. Psixoanaliz texnikası simptomlardan başlayaraq bu şüursuz fantaziyaları əvvəlcə təxmin etməyə, sonra isə xəstədə şüurlu hala gətirməyə imkan verir. Bu yolla müəyyən edilmişdir ki, histerik xəstələrin şüursuz fantaziyaları məzmunca pozğunların şüurlu surətdə həyata keçirdikləri doyum vəziyyətlərinə tamamilə uyğun gəlir və bu qəbildən misallar tapmaqda çətinlik çəkən adamın yalnız Roma sezarlarının dünya-tarixi tədbirlərini xatırlaması kifayətdir; onların dəliliyi, təbii ki, yalnız fantaziya yaradıcılarının məhdudiyyətsiz hakimiyyət bolluğu ilə şərtlənmişdir. Paranoyalıların sayıqlamaları da elə bu cür fantaziyalardır, lakin bilavasitə şüurlu hala gəlmiş fantaziyalardır ki, onları cinsi həvəsin mazoxist-sadist komponenti daşıyır və onlar eyni zamanda histerik xəstələrin müəyyən şüursuz fantaziyalarında tam qarşılıqlarını tapa bilərlər. Yeri gəlmişkən, praktik baxımdan da əhəmiyyətli olan hal məlumdur ki, histerik xəstələr öz fantaziyalarını simptom kimi deyil, şüurlu reallaşdırma şəklində ifadə edir və bununla da sui-qəsdləri, zorakılıqları, cinsi təcavüzləri uydurub səhnələşdirirlər.

Psixonevrotiklərin cinsəlliyi haqqında öyrənilə bilən hər şey bu yolla — təcavüzkar simptomlardan gizli şüursuz fantaziyalara aparan psixoanalitik tədqiqat yolu ilə — müəyyən edilir, bunların sırasında elə o fakt da var ki, onun bildirilməsi bu kiçik ilkin nəşrin ön planına çəkilməlidir.

Yəqin ki, şüursuz fantaziyaların özünü ifadə etmək cəhdinin qarşısında duran çətinliklər nəticəsində fantaziyaların simptomlarla münasibəti sadə deyil, bir neçə dəfə mürəkkəbləşmişdir. Adətən, yəni nevroz tam inkişaf etdikdə və uzun müddət davam etdikdə, bir simptom tək bir şüursuz fantaziyaya deyil, bir neçə belə fantaziyaya uyğun gəlir və bu, ixtiyari şəkildə deyil, qanunauyğun birləşmə şəklində baş verir. Xəstəliyin başlanğıcında bütün bu mürəkkəbləşmələr, çox güman ki, hələ inkişaf etməmiş olur.³⁶

Ümumi maraq naminə mən burada bu bildirişin əlaqəsini aşıb, histerik simptomların mahiyyətini tədricən tükətməyə çalışan bir sıra formullar əlavə edirəm. Onlar bir-birinə zidd deyil, qismən daha tam və daha dəqiq ifadələrə, qismən də müxtəlif nöqteyi-nəzərlərin tətbiqinə uyğun gəlir.

1. Histerik simptom müəyyən təsirli (travmatik) təəssüratların və yaşantıların xatirə simvoludur.

2. Histerik simptom bu travmatik yaşantıların assosiativ qayıdışının "konversiya" yolu ilə yaradılmış əvəzləyicisidir.

3. Histerik simptom — digər psixi formalaşmalar kimi — arzunun yerinə yetirilməsinin ifadəsidir.

4. Histerik simptom arzunun yerinə yetirilməsinə xidmət edən şüursuz fantaziyanın reallaşmasıdır.

5. Histerik simptom cinsi doyuma xidmət edir və şəxsin cinsi həyatının bir hissəsini təşkil edir (onun cinsi həvəsinin tərkib hissələrindən birinə uyğun olaraq).

6. Histerik simptom uşaq həyatında real olmuş və o vaxtdan bəri sıxışdırılmış cinsi doyum üsulunun qayıtmasına uyğundur.

7. Histerik simptom iki zidd affekt və ya həvəs təhrikinin kompromisi kimi yaranır; bunlardan biri qismən həvəsi və ya cinsi konstitusiyanın bir tərkib hissəsini ifadə etməyə, digəri isə həmin şeyi boğmağa çalışır.

8. Histerik simptom müxtəlif şüursuz, cinsi olmayan təhriklərin nümayəndəliyini öz üzərinə götürə bilər, lakin cinsi mənadan məhrum ola bilməz.

Bu müxtəlif təyinatlar arasında yeddinci təyinat histerik simptomun mahiyyətini şüursuz fantaziyanın reallaşması kimi ən tam şəkildə ifadə edir və səkkizinci təyinatla cinsi amilin mənasını düzgün qiymətləndirir. Əvvəlki formullardan bəziləri bu formulun içində ilkin mərhələlər kimi mövcuddur.

Simptomlarla fantaziyalar arasındakı bu münasibət nəticəsində simptomların psixoanalizindən fərdi idarə edən cinsi həvəs tərkib hissələrini bilməyə keçmək asanlıqla mümkün olur; bunu mən "Cinsəllik nəzəriyyəsinə dair üç məqalə"də izah etmişəm. Lakin bu tədqiqat bəzi hallar üçün gözlənilməz nəticə verir. O göstərir ki, bir çox simptomlar üçün şüursuz cinsi fantaziya ilə, yaxud biri — ən mühümü və ilkin olanı — cinsi xarakter daşıyan bir sıra fantaziyalarla həll etmək kifayət etmir; simptomun həlli üçün iki cinsi fantaziya tələb olunur ki, bunlardan biri kişi, digəri qadın xarakteri daşıyır, belə ki, bu fantaziyalardan biri homoseksual təhrikdən qaynaqlanır. 7-ci formulda ifadə olunan müddəa bu yenilikdən təsirlənmir, belə ki, histerik simptom mütləq libidinal və sıxışdırma təhriki arasında kompromisə uyğun gəlir, bununla yanaşı isə əks cins xarakterli iki libidinal fantaziyanın birləşməsinə də uyğun gələ bilər.

Bu müddəa üçün misallar gətirməkdən çəkinirəm. Təcrübə mənə öyrətmişdir ki, qısa, bir ekstrakta sıxlaşdırılmış analizlər heç vaxt onların gətirilməsinə səbəb olan sübutedici təəssüratı yarada bilməz. Tam analiz edilmiş xəstəlik hallarının təqdimatı isə başqa bir yer üçün saxlanmalıdır.

Buna görə də mən yalnız müddəanı irəli sürməklə və onun mənasını izah etməklə kifayətlənirəm:

9. Histerik simptom bir tərəfdən kişi, digər tərəfdən qadın şüursuz cinsi fantaziyasının ifadəsidir.

Açıq şəkildə qeyd edirəm ki, mən bu cümləyə digər formullar üçün iddia etdiyim kimi oxşar ümumilik verə bilmərəm. Gördüyüm qədərilə, o nə bir halın bütün simptomlarına, nə də bütün hallara aiddir. Əksinə, əks cinsə mənsub təhriklərin ayrı-ayrı simptomatik ifadə tapdığı, beləliklə də hetero- və homoseksuallıq simptomlarının arxalarında gizlənən fantaziyalar kimi kəskin şəkildə bir-birindən ayrıla bildiyi halları göstərmək çətin deyil. Lakin doqquzuncu formulda iddia olunan münasibət kifayət qədər tez-tez rast gəlinir və rast gəlindiyi yerdə kifayət qədər əhəmiyyətlidir ki, xüsusi vurğulanmağa layiqdir. Mənə elə gəlir ki, bu, histerik simptomun təyininin yüksələ biləcəyi ən yüksək mürəkkəblik səviyyəsini ifadə edir və buna görə də yalnız nevrozun uzun müddət davam etdiyi və onun daxilində böyük təşkilatçılıq işi görüldüyü halda gözlənilə bilər.³⁷

Histerik simptomların kifayət qədər çoxsaylı hallarda sübuta yetirilə bilən biseksual mənası, şübhəsiz ki, insanın ehtimal olunan biseksual quruluşunun psixonevrotiklərdə psixoanaliz vasitəsilə xüsusilə aydın şəkildə tanına bildiyinə dair irəli sürdüyüm iddia üçün maraqlı bir sübutdur. Eyni sahədən tamamilə oxşar bir proses, masturbasiya edənin şüurlu fantaziyalarında təsəvvür olunan vəziyyətin həm kişisinə, həm də qadınına özünü qoymağa çalışmasıdır; daha başqa uyğun nümunələr isə bəzi histerik tutmalar göstərir ki, burada xəstə eyni zamanda əsasda duran cinsi fantaziyanın hər iki rolunu oynayır, yəni məsələn, müşahidəmə düşən bir halda olduğu kimi, bir əli ilə paltarı bədəninə sıxır (qadın kimi), digər əli ilə onu qoparmağa çalışır (kişi kimi). Bu ziddiyyətli eyni vaxtlılıq, tutmada başqa cür bu qədər plastik təsvir olunan vəziyyətin anlaşılmazlığını böyük ölçüdə şərtləndirir və buna görə də təsirli şüursuz fantaziyanın örtülməsi üçün əla yarayır.³⁸

Psixoanalitik müalicədə simptomun biseksual mənasına hazırlıqlı olmaq çox vacibdir. O zaman insan təəccüblənməməli və çaşmamalıdır ki, simptomun cinsi mənalarından biri artıq həll olunduğu halda, o, guya azalmadan davam edir. O zaman simptom hələ də, bəlkə də gözlənilməyən əks cinsə mənsub olana dayanır. Bu cür halların müalicəsində həmçinin müşahidə etmək olar ki, xəstə analiz zamanı cinsi mənalardan birinə münasibətdə rahatlıqdan istifadə edərək öz fikirləri ilə durmadan əks mənanın sahəsinə, sanki qonşu yola, yayınır.