Məcburiyyət nevrozu halı haqqında qeydlər

Aşağıdakı səhifələr iki növ məlumatı ehtiva edəcək: birincisi, müddəti, zərərverici nəticələri və subyektiv qiymətləndirmə baxımından olduqca ağır sayıla bilən və təxminən bir il ərzində müalicəsi şəxsiyyətin tam bərpasını və onun ləngimələrinin aradan qaldırılmasını təmin edən məcburiyyət nevrozu halının xəstəlik tarixindən fraqmentar məlumatlar. İkincisi isə, bu hadisəyə və daha əvvəl analiz edilmiş digər hadisələrə əsaslanaraq, psixi məcburiyyət proseslərinin yaranması və incə mexanizmi haqqında, 1896-cı ildə dərc etdiyim ilk təsvirlərimi inkişaf etdirməli olan ayrı-ayrı aforizmik məlumatlar.

Belə bir məzmun təsviri, mənə elə gəlir ki, özünü əsaslandırmağa ehtiyac duyur; ki, bu cür məlumat vermə üsulunu qüsursuz və təqibə layiq hesab etdiyim düşünülməsin, halbuki əslində mən yalnız xarici və məzmun təbiətli ləngimələri nəzərə alıram və yalnız icazə verilsə və imkan olsa, daha çox məlumat verməyə hazır olardım. Tam müalicə tarixini təqdim edə bilmirəm, çünki bu, xəstəmin həyat şərtlərinə detallı şəkildə toxunmağı tələb edərdi. Böyük şəhərin, mənim tibbi fəaliyyətimə xüsusilə yönəlmiş narahat edici diqqəti, həqiqətə uyğun təsvir verməyi mənə qadağan edir; lakin adətən işlədilən təhriflər, mən getdikcə daha çox yararsız və qəbul edilməz hesab edirəm. Əgər onlar əhəmiyyətsizdirsə, xəstəni həddindən artıq maraqlı nəzərlərdən qorumaq məqsədini yerinə yetirmirlər; əgər daha da irəliləsələr, həyatın kiçik reallıqlarına bağlı əlaqələrin başa düşülməsini məhv etdikləri üçün çox böyük qurbanlar tələb edirlər. Bu sonuncu amildən paradoksal vəziyyət yaranır: insan xəstənin ən intim sirlərini, onun tanınmadan qaldığı sirləri açıqlamağa, onun hamıya məlum olan və hamı tərəfindən tanınmasını təmin edən ən zərərsiz və adi şəxsi məlumatlarını açıqlamağa nisbətən daha çox icazə verə bilər.¹¹⁴

Beləliklə, xəstəlik və müalicə tarixinin kəskin qısaltmasını əsaslandırdığımda, məcburiyyət nevrozunun psixoanalitik araşdırmasından alınan ayrı-ayrı nəticələrlə məhdudlaşma üçün mənə daha inandırıcı bir izahat təqdim olunur. Etiraf edirəm ki, hələlik ağır məcburiyyət nevrozu halının mürəkkəb quruluşunu tamamilə dərk etməyi bacarmamışam və analitik olaraq aşkar edilmiş və ya sezinilmiş bu strukturu müalicənin qatları arasından keçərək, analizin təqdimatında başqalarına görünür etmək üçün bacarmaram. Xəstələrin müqaviməti və onların ifadə formaları, sonuncu vəzifəni çox çətinləşdirir; lakin demək lazımdır ki, məcburiyyət nevrozunun özlüyündə başa düşülməsi asan deyil, histeriya hadisəsinin başa düşülməsindən çox daha çətindir. Əslində əksini gözləmək lazımdır. Məcburiyyət nevrozunun gizli düşüncələrini ifadə etmək üçün istifadə etdiyi vasitələr, məcburiyyət nevrozunun dili, bir növ histeriya dilinin dialektidir, lakin bizə empatiya qurmağı daha asan etməli olan bir dialekt, çünki o, şüurlu düşüncəmizin ifadəsinə histeriya dilindən daha yaxındır. O, hər şeydən əvvəl, psixi olandan somatik innervasiyaya keçidi — histeriya konversiyasını — ehtiva etmir, biz isə bunu dərk etməklə heç vaxt müşayiət edə bilmərik.

Bəlkə də yalnız məcburiyyət nevrozu ilə az tanışlığımız, həqiqətin bu gözləntini təsdiqləməməsinə səbəb olur. Ağır dərəcəli məcburiyyət nevrozu xəstələri analitik müalicəyə histeriya xəstələrindən çox daha az müraciət edirlər. Onlar həyatda da vəziyyətlərini mümkün qədər gizlədirlər və həkimə çox vaxt elə irəliləmiş mərhələlərdə müraciət edirlər ki, məsələn, ağciyər vərəmində olduğu kimi, sağalma müəssisəsinə qəbulu istisna edəcək dərəcədə. Lakin mən bu müqayisəni ona görə gətirirəm ki, məcburiyyət nevrozunun yüngül və ağır, lakin vaxtında mübarizə aparılmış hallarında, həmin xroniki infeksiya xəstəliyində olduğu kimi, bir sıra parlaq müalicə uğurlarına işarə edə bilərik.

Belə şəraitdə, şeyləri bildiyimiz və daha çox açıqlamağa icazə verilən qədər qüsurlu və qeyri-kamil şəkildə təqdim etməkdən başqa heç nə mümkün deyil. Burada təqdim olunan, kifayət qədər çətinliklə əldə edilmiş bilik parçaları öz-özlüyündə az məmnunluq doğura bilər, lakin digər tədqiqatçıların işi onlara əsaslanabilir və ortaq səylə, fərd üçün bəlkə də çox çətin olan nailiyyət əldə edilə bilər.

I. Xəstə tarixçəsindən

Akademik təhsilli gənc kişi, uşaqlığından bəri, xüsusilə son dörd ildə isə daha güclü olmaqla, məcburi təsəvvürlərdən əziyyət çəkdiyini bildirərək söhbətə başlayır. Əziyyətinin əsas məzmunu, çox sevdiyi iki şəxsə, atasına və hörmət etdiyi bir xanıma bir şey olacağına dair qorxuları idi. Bundan əlavə, məcburi təkanlar hiss etdiyini, məsələn, tıraş bıçağı ilə boğazını kəsmək kimi, və hətta əhəmiyyətsiz şeylərə aid olan qadağalar yaratdığını bildirir. Fikirləri ilə mübarizə apardığı üçün illərini itirdiyini və buna görə həyatda geridə qaldığını deyir. Cəhd edilən müalicələrdən ona yalnız ** yaxınlığındakı bir müəssisədə su müalicəsi fayda vermişdi; lakin bu da yalnız orada mütəmadi cinsi əlaqəyə gətirib çıxaran bir tanışlıq qurduğu üçün işə yaramışdı. Burada belə bir imkanı yoxdur, nadir hallarda və qeyri-müntəzəm intervallarla cinsi əlaqədə olur. Fahişələrdən iyrənir. Cinsi həyatı ümumiyyətlə kasad olmuş, onaniya yalnız kiçik rol oynamış, 16 və ya 17 yaşlarında. Potensiyası normadır; ilk cinsi əlaqə 26 yaşında.

Aydın, dərin düşüncəli bir insan təəssüratı yaradır. Mən ondan cinsi həyatı haqqında məlumatları ön plana çıxarmağa nəyin səbəb olduğunu soruşduqda, o cavab verir ki, bu, mənim təlimlərimdən bildiyi yeganə şeydir. Mənim digər yazılarımdan heç nə oxumamışdı, lakin bir müddət əvvəl kitabımda, öz ideyaları ilə bağlı “düşünmə işləri”ni ona o qədər xatırladan, qəribə söz əlaqələndirmələrinin izahını tapmışdı ki, mənə etibar etməyə qərar vermişdi.

a) Müalicənin başlanğıcı

Ertəsi gün onu müalicənin yeganə şərtinə, yəni ağlına gələn hər şeyi, hətta xoşagəlməz olsa belə, hətta əhəmiyyətsiz, aid olmayan və ya mənasız görünsə belə deməyə razı saldıqdan və hansı mövzu ilə məlumatlarını açacağını sərbəst buraxdıqdan sonra, o, belə başlayır:

Çox yüksək qiymətləndirdiyi bir dostu var. Onu cinayətkar bir impuls narahat etdiyi zaman həmişə onun yanına gedir və ondan onu cinayətkar kimi hor gördüyünü soruşur. Dostu ona qüsursuz insan olduğunu, ehtimal ki, uşaqlığından bəri həyatını belə baxış bucaqlarından nəzərdən keçirməyə öyrəşdiyini təsdiqləyərək ona dəstək verir. Əvvəllər başqa biri ona bənzər təsir göstərmişdi: 19 yaşlı bir tələbə (o zaman özü 14 yaşında idi) onu olduqca yüksək tutmuşdu, elə ki, o, özünü dahi kimi hiss edə bilirdi. Bu tələbə sonra onun ev müəllimi oldu və sonra birdən davranışını dəyişərək onu axmaq kimi aşağı saldı. Nəhayət, onun bacılarından biri ilə maraqlandığını və evə giriş əldə etmək üçün yalnız onunla əlaqə qurduğunu hiss etdi. Bu, həyatındakı ilk böyük sarsıntı idi.¹¹⁵,¹¹⁶

O, sonra gözlənilmədən belə davam edir:

b) Uşaq cinsəlliyi

“Mənim cinsi həyatım çox erkən başlamışdır. Mən 4-5 yaşlarımdakı bir səhnəni xatırlayıram (6 yaşından sonra xatirələrim tamamilə aydındır), ki, bu səhnə mənə illər sonra aydın şəkildə ortaya çıxmışdır. Bizim çox gözəl, gənc bir tərbiyəçimiz, tərbiyəçi Peter xanım var idi. O, bir axşam yüngül geyimli şəkildə divanda uzanmış və kitab oxuyurdu; mən onun yanında uzanmış və ətəklərinin altına sürünməyə icazə istəmişdim. O, əgər heç kimə bundan deməsəm, icazə verdi. Onun üstündə az şey var idi və mən onun cinsiyyət orqanlarını və mənə qəribə gələn bədənini ovuşdururdum. O vaxtdan bəri mənə qadın bədənini görmək üçün yanan, əzab verən bir maraq qalmışdır. Hələ xatırlayıram, tərbiyəçi və bacılarla birlikdə getməyə icazə verildiyi hamamda, tərbiyəçi soyunub suya düşənə qədər hansı gərginliklə gözlədiyimi. 6 yaşından sonra daha çox şey xatırlayıram. Sonra bizdə başqa bir tərbiyəçi var idi, o da gənc və gözəl idi, oturacağında abseslər var idi və onları axşamlar sıxmağı adət etmişdi. Marağımı yatırmaq üçün bu anı gözləyirdim. Eyni şəkildə hamamda, baxmayaraq ki, tərbiyəçi Lina xanım birincidən daha çəkinən idi. (Aralıq sualına cavab: Mən onun otağında mütəmadi yatmırdım, əksər halla valideynlərimlə birlikdə yatırdım.) 7 yaşımda olduğum bir səhnəni xatırlayıram, başqa qız, mən və məndən bir yarım il kiçik olan qardaşım bir yerdə. Birdən qızların söhbətindən eşitdim ki, tərbiyəçi Lina xanım deyir: Kiçik uşaqla bunu etmək olar, amma Paul (mən) çox bacarıqsızdır, o, əlbəttə ki, yanılacaq. Nə nəzərdə tutulduğunu dəqiq başa düşmədim, amma təhqir edilməni başa düşdüm və ağlamağa başladım. Lina məni sakitləşdirdi və mənə, etimadına verilmiş oğlan uşağı ilə belə bir şey edən bir qızın bir neçə ay həbs edildiyini danışdı. Onun mənə qarşı haqsızlıq etdiyinə inanmıram, amma ona qarşı çox azadlıqlar götürdüm. Onun yatağına gəldikdə, onu açırdım və ona toxunurdum, o da bunu sakit qəbul edirdi. O, çox ağıllı deyildi və açıq-aydın cinsi ehtiyacı çox idi. 23 yaşında ikən artıq bir uşağı olmuşdu, uşağın atası ilə sonradan evləndi, ona görə də bu gün ona Hofrat xanım deyilir. Onu hələ də küçədə tez-tez görürəm.¹¹⁷,¹¹⁸

Mən artıq 6 yaşımda ereksiyalardan əziyyət çəkmişəm və bilirəm ki, bir dəfə anamın yanına gedib bundan şikayət etmişəm. Həmçinin bilirəm ki, bu zaman bəzi şübhələri aşmalı idim, çünki təsəvvürlərim və marağım ilə əlaqəni sezinləyirdim və o vaxtlar bir müddət valideynlərimin fikirlərimi bildiyi haqqında xəstəlik xarakterli ideyaya malik idim, bunu özümə belə izah edirdim ki, mən onları səsləndirmişəm, amma özüm eşitməmişəm. Bunda xəstəliyimin başlanğıcını görürəm. Mənə çox xoş gələn və çıplaq görməyi çox istədiyim qızlar var idi. Amma bu istəklərim zamanı, bunu düşünəndə bir şey baş verəcəyini və qarşısını almaq üçün hər cür şey etməli olduğumu hiss edən qorxulu bir duyğu yaşayırdım.

(Bu qorxuların nümunəsi olaraq sorğu zamanı bildirir: məsələn, atam öləcək.) «Atamın ölümü haqqında düşüncələr məni erkən yaşlardan uzun müddət məşğul etdi və çox kədərli etdi.

Bu münasibətlə təəccüblə eşidirəm ki, bu günkü məcburi qorxularının aid olduğu atası bir neçə il əvvəl vəfat edib.

xəstəmizin müalicənin ilk saatında 6 və ya 7 yaşından təsvir etdiyi şey, onun düşündüyü kimi, yalnız xəstəliyin başlanğıcı deyil, artıq xəstəliyin özüdür. Tam bir məcburiyyət nevrozu, artıq heç bir əsas elementi çatışmayan, eyni zamanda sonrakı əziyyətin nüvəsi və nümunəsi, sanki elementar orqanizm olub, yalnız onun öyrənilməsi bizə bugünkü xəstəliyin mürəkkəb təşkilatının münasibətini çatdıra bilər. Uşağı, nəticəsi böyük intensivliklə təkrar-təkrar ortaya çıxan, xoşagələn qadınları çıplaq görmək istəyi olan, baxmaq həzzi adlanan cinsi həvəs komponentinin hökmü altında görürük. Bu istək sonrakı məcburi ideyaya uyğundur; əgər hələ məcburi xarakter daşımırsa, bu, Mənin hələ onunla tam ziddiyyət təşkil etmədiyi, onu yad kimi qəbul etmədiyi üçün belədir, lakin artıq haradasa bu istəyə qarşı müxalifət qalxır, çünki xoşagəlməz bir affekt onun ortaya çıxmasını müntəzəm olaraq müşayiət edir. Kiçik şəhvətpərəstin ruhunda açıq-aydın bir münaqişə olduğunu güman etmək çətin deyil; məcburi istəyin yanında, istəyə sıx bağlı olan bir məcburi qorxu durur: hər dəfə belə bir şey düşündükdə, dəhşətli bir şeyin baş verəcəyindən qorxmalıdır. Bu dəhşətli şey artıq xarakterik bir qeyri-müəyyənlik geyinib, bundan sonra nevrozun ifadələrində heç vaxt əskik olmayacaq. Amma uşaqlarda bu qeyri-müəyyənliklə örtülmüş şeyi tapmaq çətin deyil. Məcburiyyət nevrozunun bulanıq ümumiliklərinin hansısa biri üçün nümunə tapmaq mümkündürsə, əmin olun ki, bu nümunə əslində ilkin olanıdır və ümumiləşdirmə ilə gizlədilməli olan əsl məsələnin özü. Beləliklə, məcburi qorxu, mənasına uyğun olaraq bərpa edildikdə belə ifadə olunur: Əgər mən bir qadını çılpaq görmək istəyirəmsə, atam ölməlidir. Xoşagəlməz affekt açıq şəkildə qəribə və batil inanc rəngini alır və artıq bədbəxtliyi dəf etmək üçün nəsə etmək istəklərinə mənşə verir; bu istəklər sonradan qoruyucu tədbirlərdə özünü göstərəcəkdir.¹¹⁹

Beləliklə: erotik bir həvəs və ona qarşı üsyan, (hələ məcburi xarakter daşımayan) bir istək və ona (artıq məcburi xarakter daşıyan) qarşı çıxan bir qorxu, xoşagəlməz bir affekt və müdafiə hərəkətlərinə doğru bir can atma; nevrozun inventarı tamdır. Bəli, daha bir şey mövcuddur, qəribə məzmunlu bir delirium və ya sayıqlama yaranması növü: valideynlər onun düşüncələrini bilirdilər, çünki o, onları özü eşitmədən səsləndirirdi. Bu uşaq izah cəhdində, şüursuz adlandırdığımız və qaranlıq vəziyyətin elmi aydınlatılması üçün imtina edə bilməyəcəyimiz o qəribə psixi proseslərə dair bir ipucu qavradığımızda, çox güman ki, səhv etmərik. "Düşüncələrimi özüm eşitmədən səsləndirirəm" ifadəsi, onun düşüncələri olduğunu, lakin onlar haqqında heç nə bilmədiyinə dair öz fərziyyəmizin xaricə proyeksiyası kimi, sıxışdırılmışın daxili psixi qavranılması kimi səslənir.

Biz bunu açıq şəkildə qəbul edirik: Bu uşaq elementar nevrozunun artıq öz problemi və hər hansı mürəkkəb böyük nevrozda olduğu kimi görünən absurdluğu var. Uşaqda həmin şəhvətli istək oyandığı zaman atanın ölməli olması nə deməkdir? Bu açıq-aşkar mənasızlıqdır, yoxsa bu cümləni başa düşməyin, onu əvvəlki proseslərin və ilkin şərtlərin zəruri nəticəsi kimi qavramağın yolları varmı? Başqa yerlərdə əldə edilmiş anlayışları bu uşaq nevrozu halına tətbiq etdiyimiz zaman, burada da, yəni 6-cı ildən əvvəl, travmatik təcrübələrin, konfliktlərin və sıxışdırmaların baş verdiyini, onların özlərinin amneziyaya uğradığını, lakin qalıq olaraq məcburi qorxunun məhz bu məzmununu qoyub getdiyini fərz etməliyik. Sonradan bu unudulmuş təcrübələri yenidən tapmaq və ya bir qədər dəqiqliklə qurmaq imkanımız olub-olmadığını öyrənəcəyik. Bu arada, xəstəmizin uşaqlıq amneziyasının məhz 6-cı ildə sona çatmasının ehtimal ki, əhəmiyyətsiz olmayan bir təsadüf olduğunu vurğulamaq istəyirik. Erkən uşaqlıqda belə şəhvətli istəklərlə, qorxulu gözləntilər və müdafiə hərəkətlərinə meyl ilə əlaqəli olan xroniki məcburiyyət nevrozunun belə bir başlanğıcını bir neçə digər haldan bilirəm. O, tamamilə tipikdir, bəlkə də yeganə mümkün tip olmasa da. İkinci seansın məzmununa keçməzdən əvvəl xəstənin erkən cinsi təcrübələri haqqında bir söz də. Onları xüsusilə zəngin və təsirli adlandırmağa qarşı çıxmaq çətindir. Lakin təhlil edə bildiyim məcburiyyət nevrozunun digər hallarında da belədir. Erkən cinsi aktivliyin xarakteri histeriyaya nisbətən burada heç vaxt əskik olmur. Məcburiyyət nevrozu, psixonevrozu formalaşdıran anların aktual cinsi həyatda deyil, uşaqlıq cinsi həyatında axtarılmalı olduğunu histeriyə nisbətən daha aydın göstərir. Məcburiyyət nevrozlu xəstələrin indiki cinsi həyatı səthi araşdıran üçün çox vaxt tamamilə normal görünə bilər; bu, məhz bizim xəstəmizdə olduğundan daha az patoloji anlar və anormallıqlar əhatə edir.

c) Böyük məcburiyyət qorxusu

“Fikirləşirəm ki, bu gün sizə müraciət etməyimə birbaşa vəsilə olan hadisə ilə başlamaq istəyirəm. Bu, avqust ayında hərbi təlimləri zamanı baş vermişdi. Əvvəllər bədbəxt idim və müxtəlif məcburi fikirlərlə özümü əzirdim, lakin təlimlər zamanı onlar tez geri plana keçdi. Peşəkar zabitlərə təkcə bir şey öyrəndiyini deyil, həm də bir şeyə dözə bildiyini göstərmək məni maraqlandırırdı. Bir gün * yerindən kiçik bir yürüş etdik. İstirahət zamanı gözlüyümü itirdim və onu asanlıqla tapa bilsəm də, yola çıxmağı gecikdirmək istəmədim və ondan imtina etdim, lakin Vyanadakı optikçiyə dərhal əvəz göndərməsi üçün teleqram çəkdirdim. Eyni istirahətdə iki zabit arasında yer tutdum, onlardan biri, çex adlı kapitan, mənim üçün əhəmiyyətli olacaqdı. O adamdan bir qədər təşvişim vardı, çünki o, açıq-aydın qəddarlığı sevirdi. Onun pis olduğunu iddia etmək istəmirəm, amma o, zabitlər yeməyində dəfələrlə döyülmə cəzasının tətbiqini müdafiə etmişdi, buna görə də ona qətiyyətlə etiraz etməli oldum. Bu istirahətdə söhbətə başladıq və kapitan Şərqdə xüsusilə dəhşətli bir cəza haqqında oxuduğunu danışdı...”

Burada o, sözü kəsir, ayağa qalxır və məndən detalların təsvirini ona bağışlamağımı xahiş edir. Ona əmin edirəm ki, özümün qəddarlığa heç bir meylim yoxdur, onu əzmək istəmirəm, lakin əlimdə olmayan bir şeyi ona bağışlamağım mümkün deyil. O, məndən iki kometanı bağışlamağımı da eyni dərəcədə xahiş edə bilər. Müqavimətlərin üstəsindən gəlmək müalicənin bir əmridir və biz bunun üzərindən keçə bilmərik. (Müqavimət anlayışını ona bu seansın əvvəlində, yaşadığı hadisəni danışmaq üçün özündə çox şeyi aşmalı olduğunu söylədiyi zaman təqdim etmişdim.) Davam etdim: Lakin onun işarə etdiyi şeyi tamamilə təxmin etmək üçün nə edə biləcəyimsə, elə edilməlidir. Yoxsa o, qazığa oturtma cəzasını nəzərdə tutur? — Xeyr, o deyil, amma məhkum bağlanır — (o, elə qeyri-aydın ifadə etdi ki, hansı mövqedə olduğunu dərhal təxmin edə bilmədim) — onun oturaq yerinin üzərinə bir qazan çevrilir, sonra bu qazana siçanlar buraxılır, onlar da — o yenidən ayağa qalxmışdı və dəhşət və müqavimət əlamətləri göstərirdi — içəri girirlər. Anusa, — deyə mən əlavə etməli oldum.

Danışığın bütün mühüm anlarında onun üzündə çox qəribə qarışmış bir ifadə nəzərə çarpır ki, mən bunu yalnız özünə məlum olmayan həzz qarşısında dəhşət kimi izah edə bilərəm. Bütün çətinliklərlə davam edir: “Həmin anda ağlımdan ildırım kimi keçdi ki, bu, mənə əziz olan bir şəxsin başına gəlir.” Birbaşa soruşulduqda, bu cəzanı özünün icra etmədiyini, əksinə, onun üzərində qeyri-şəxsi şəkildə icra olunduğunu bildirir. Qısa bir təxminlə bilirəm ki, həmin “təəssürat” onun hörmət etdiyi xanıma aid idi.

Danışığını kəsir və mənə bu fikirlərin ona nə qədər yad və düşmən olduğunu, eləcə də onlarla əlaqəli olan hər şeyin içində nə qədər fövqəladə sürətlə baş verdiyinə məni əmin edir. İdeya ilə eyni vaxtda həmişə “sanksiya” da var, yəni belə bir fantaziyanın reallaşmaması üçün onun riayət etməli olduğu müdafiə tədbiri. Kapitan həmin dəhşətli cəzadan danışanda və onun içində həmin fikirlər yüksələndə, o, adi formulları ilə hər ikisindən qoruna bildi: bir “amma” sözü, əli ilə kənarlaşdırma hərəkəti ilə müşayiət olunan, və “Ağlına nə gəlir” sözləri ilə.

Cəm forması məni şübhələndirdi, eləcə də oxucu üçün də başa düşülməz qalmış olacaq. Biz indiyə qədər yalnız xanımın siçan cəzasına məruz qalması haqqında bir ideyanı eşitmişdik. İndi o, eyni zamanda onda başqa bir ideyanın da peyda olduğunu etiraf etməlidir: cəzanın atasına da toxunduğunu. Atası çoxdan vəfat etdiyi üçün, bu məcburi qorxu ilkindən daha da mənasız olduğundan, etirafdan əvvəl onu bir müddət gizlətməyə çalışdı.¹²⁰

Ertəsi axşam eyni kapitan ona poçtla gələn bir paket təqdim etdi və dedi: Baş leytenant A. sənin üçün ödənişli göndəriş pulunu qarşılayıb. Sən onu ona qaytarmalısan. Paketdə teleqramla sifariş edilmiş eynək var idi. Lakin həmin anda ona bir "Sanksiya" formalaşdı: Pulu qaytarma, əks halda (yəni, siçanlar haqqındakı fantaziya ata və xanıma qarşı reallaşacaq) baş verəcək. Və ona məlum olan bir tipə görə, bu sanksiyaya qarşı mübarizə aparmaq üçün dərhal and içmiş kimi bir əmr qalxdı: Baş leytenant A.-ya 3'80 kronu qaytarmalısan, bunu o, demək olar ki, astadan öz-özünə dedi.

İki gün sonra hərbi təlimi sona çatdı. O vaxta qədər olan müddəti, Baş leytenant A.-ya kiçik məbləği geri vermək səyləri ilə doldurdu, lakin getdikcə daha çox, görünüşdə obyektiv təbiətli çətinliklər yarandı. Əvvəlcə ödənişi başqa bir zabit vasitəsilə etməyə çalışdı, poçta gedən bu zabit ona pulu, baş leytenant A.-nı poçtda tapa bilmədiyi izahı ilə geri gətirdiyi üçün çox şad oldu, çünki bu andı yerinə yetirmə üsulu onu qane etmirdi, belə ki, bu, "baş leytenant A.-ya pulu qaytarmalısan" sözlərinə uyğun gəlmirdi. Nəhayət, axtardığı A. şəxsini tapdı, lakin o, pulu, onun üçün heç nə ödəmədiyini, ümumiyyətlə poçta getmədiyini, əksinə baş leytenant B.-nin getdiyini qeyd edərək rədd etdi. O, andının şərti yanlış olduğu üçün andını yerinə yetirə bilməyəcəyindən çox sarsıldı və çox qəribə çıxış yolları uydurdu: Hər iki cənab A. və B. ilə poçta gedəcək, orada A...¹²¹

...poçt qızına 3'80 kron verəcək, poçt qızı bunu B.-yə verəcək, o da andın mətninə görə sonra A.-ya 3'80 kronu qaytaracaq.

Bu məqamda oxucuların başa düşməsinin zəifləməsinə təəccüblənməyəcəyəm, çünki xəstənin bu günlərdəki xarici hadisələr və onlara reaksiyaları haqqında mənə verdiyi ətraflı təsvir də daxili ziddiyyətlərdən əziyyət çəkirdi və tamamilə qarışıq səslənirdi. Yalnız üçüncü hekayə zamanı onu bu qeyri-müəyyənliklərə aydınlıq gətirməyə və düşdüyü yaddaş yanılgılarını və yerdəyişmələri üzə çıxarmağa nail oldum. Bu detalların təkrarını özümə qənaət edirəm, çünki əsas məqamlarını tezliklə tamamlaya bilərik və qeyd edirəm ki, ikinci seansın sonunda o, başı qarışmış və çaşqın davranırdı. O, mənə təkrar-təkrar "Cənab Kapitan" deyə müraciət etdi, ehtimal ki, seansın əvvəlində özümün Kapitan M. kimi qəddar olmadığımı və onu lazımsız yerdə əziyyət vermək niyyətində olmadığımı qeyd etdiyim üçün.

Bu seansda ondan yalnız bir aydınlaşma aldım: O, əvvəldən, bütün keçmiş qorxularında da, sevdiklərinə bir şey olacağı haqqında, bu cəzaları yalnız dünyəvi deyil, həm də əbədiyyətə, axirətə aid etmişdi. O, 14 və ya 15 yaşına qədər çox vicdanlı bir dindar olmuşdu, oradan etibarən bugünkü azad fikirliliyinə qədər inkişaf etmişdi. O, ziddiyyəti belə deyərək həll edirdi: Axı o biri dünyadakı həyat haqqında nə bilirsən? Digərləri bunun haqqında nə bilirlər? Axı heç nə bilmək mümkün deyil, sən heç nə risk etmirsən, ona görə də bunu et. Bu nəticə çıxarma üsulunu, adətən çox dərrakəli olan bu adam, qüsursuz hesab edir və bu məsələdə ağlın qeyri-müəyyənliyini, artıq üstələmiş olduğu dindar dünya görüşünün xeyrinə istifadə edir.

Üçüncü seansda o, məcburi andı yerinə yetirmək üçün göstərdiyi səylərə dair çox xarakterik hekayəsini bitirir: Axşam hərbi təlimin bitməsindən əvvəl zabitlərin son görüşü baş tutdu. Ona “rezerv zabitləri” şərəfinə qaldırılan badəyə görə təşəkkür etmək düşdü. O, yaxşı danışdı, lakin yuxuda gəzən kimi, çünki arxa planda onu həmişə andı narahat edirdi. Gecə dəhşətli idi; arqumentlər və əks-arqumentlər bir-biri ilə mübarizə aparırdı; əsas arqument isə, əlbəttə ki, onun andının şərti olan baş leytenant A.-nın pulu onun üçün ödəməsi faktının doğru olmaması idi. Lakin o, A.-nın sabahkı P. stansiyasına atla səfərinin müəyyən bir nöqtəyə qədər ona qoşulacağını, beləliklə ona bu xahişi etmək üçün vaxtının olacağını düşünərək özünü təskinlik verirdi. O, bunu etmədi, A.-nın ayrılmasına imkan verdi, lakin yenə də xidmətçisinə günortadan sonra ona gələcəyini xəbər verməyi əmr etdi. Özü isə səhər saat 9:30-da vağzala çatdı, yükünü yerə qoydu, kiçik şəhərdə müxtəlif alış-verişlər etdi və bundan sonra A.-ya baş çəkməyi qərarlaşdırdı. A.-nın yerləşdiyi kənd P. şəhərindən araba ilə təxminən bir saat uzaqlıqda idi. Poçt şöbəsinin yerləşdiyi məntəqəyə dəmir yolu ilə getmək üç saat çəkərdi; o, belə düşünürdü ki, mürəkkəb planını yerinə yetirdikdən sonra P.-dən Vyana gedən axşam qatarına çatmaq hələ də mümkün olacaq. Bir-biri ilə mübarizə aparan ideyalar bir tərəfdən belə idi: bu, onun cəsarətsizliyi idi, o, açıq-aşkar A.-dan bu qurbanı tələb etmək və onun qarşısında axmaq kimi görünmək narahatlığından qaçmaq istəyir və buna görə də andını pozur; digər tərəfdən isə: əksinə, andı yerinə yetirmək cəsarətsizlikdir, çünki o, bununla yalnız məcburi düşüncələrdən sükunət tapmaq istəyir. Əgər bir mülahizədə arqumentlər bir-birinə bərabər gələrsə, o, adətən təsadüfi hadisələrlə, tanrının hökmü kimi hərəkət edir: Buna görə də dedi: Bəli, vağzalda bir yük daşıyıcı ona “Saat 10-da gedən qatara, leytenant?” deyə soruşduqda, o, saat 10-da yola düşdü və beləliklə, onu çox rahatlaşdıran tamamlanmış bir fakt yaratdı. Restoran vaqonunun konduktorundan o, hələ də “table d’hôte” (ümumi nahar) üçün bir marka götürdü. Birinci stansiyada ona birdən-birə gəldi ki, indi hələ də düşə bilər, əks istiqamətli qatarı gözləyə bilər, onunla P.-yə və baş leytenantın olduğu məntəqəyə gedə bilər, sonra onunla poçt şöbəsinə üç saatlıq dəmir yolu səyahətini edə bilər və s. Yalnız ofisianta verdiyi sözə riayət etmək onu bu niyyətini yerinə yetirməkdən mane oldu; lakin o, bundan imtina etmədi, əksinə, düşməyi sonrakı bir stansiyaya təxirə saldı. Beləliklə, o, stansiyadan-stansiyaya keçdi, nəhayət elə bir stansiyaya çatdı ki, orada qohumları olduğu üçün düşməyi ona qeyri-mümkün göründü və o, Vyana qədər getməyə, orada dostunu tapmağa, məsələni ona danışmağa və onun qərarından sonra gecə qatarı ilə yenidən P.-yə qayıtmağa qərar verdi. Bunun uyğun gəlib-gəlməyəcəyinə dair şübhəmə o, bir qatarın gəlişi ilə digərinin yola düşməsi arasında yarım saat boş vaxtı olduğunu təsdiqləyərək cavab verdi. Vyanaya çatdıqda, onu tapmağı gözlədiyi mehmanxanada dostunu tapmadı, yalnız axşam saat 11-də dostunun mənzilinə gəldi və hələ gecə ikən məsələni ona danışdı. Dostu, bunun hələ də məcburi bir düşüncə olub-olmadığına şübhə edə bildiyi üçün əllərini çırpdı, onu həmin gecə üçün sakitləşdirdi, belə ki, o, əla yuxu yatdı və növbəti gün səhər onu poçta apardı ki, eynək paketinin gəldiyi poçt şöbəsinin ünvanına 3.80 kron göndərsin.

Sonuncu məlumat mənə onun hekayəsindəki təhrifləri aydınlaşdırmaq üçün əsas verdi. Əgər o, dostu tərəfindən ağıl başına gətirilərək kiçik məbləği baş leytenant A.-ya və baş leytenant B.-yə deyil, birbaşa poçt şöbəsinə göndərsəydi, o, ödənişli göndəriş haqqı üçün poçt işçisindən başqa heç kəsə borclu qalmadığını və bunu artıq yola çıxarkən bildiyini dərk etməli idi. Həqiqətən belə oldu ki, o, kapitanın tələbindən və and içməsindən əvvəl bunu bilirdi, çünki indi xatırlayırdı ki, qəddar kapitanla görüşməsindən bir neçə saat əvvəl ona doğru vəziyyəti bildirdiyi başqa bir kapitanla tanış olmaq imkanı olmuşdu. Bu zabit adını eşitdikdə ona danışdı ki, bir müddət əvvəl poçt şöbəsində olub və poçt qızından leytenant H-ni (məhz bizim xəstəmizi) tanıyıb-tanımadığı soruşulub, çünki ona ödənişli göndərişlə bir paket gəlib çatmışdı. O, mənfi cavab verdi, lakin qız naməlum leytenanta etimad etdiyini və hələlik haqqı özünün ödəyəcəyini bildirdi. Bu şəkildə bizim xəstə sifariş etdiyi eynəyə sahib oldu. Qəddar kapitan paket təqdim edilərkən 3'80 kronu A.-ya qaytarmağı xatırlatmaqla səhv etdi. Bizim xəstə bunun səhv olduğunu bilməli idi. Buna baxmayaraq, bu səhvə əsaslanan, ona əzaba çevrilməli olan andı içdi. Bu zaman o, digər kapitanın hadisəsini və etimadlı poçt qızının mövcudluğunu həm özündən, həm də mənə danışarkən gizlətdi. Etiraf edirəm ki, bu düzəlişdən sonra onun davranışı əvvəlkindən daha da mənasız və anlaşılmaz olur.

Dostunu tərk edib ailəsinə qayıtdıqdan sonra şübhələr yenidən onu bürüdü. Dostunun arqumentləri əslində onun öz arqumentlərindən fərqlənmirdi və o, müvəqqəti sakitliyin yalnız dostunun şəxsi təsirindən qaynaqlandığını özündən gizlətmirdi. Həkimə müraciət etmək qərarı aşağıdakı məharətli üsulla deliriuma hörüldü. O, həkimdən arayış alacaqdı ki, sağalması üçün baş leytenant A. ilə uydurduğu belə bir akt ona zəruridir; bu arayış baş leytenantı 3.80 kronu ondan qəbul etməyə mütləq inandıracaqdı. Məhz o vaxt əlinə mənim kitabımı salan təsadüf onun seçimini mənim üzərimə yönəltdi. Lakin mənim yanımda həmin arayışdan söhbət gedə bilməzdi, o, çox ağıllı şəkildə yalnız məcburi düşüncələrindən azad edilməyi tələb etdi. Neçə-neçə ay sonra müqavimətin zirvəsində yenidən P.-yə getmək, baş leytenant A.-nı tapmaq və pulun qaytarılması komediyasını onunla oynamaq vəsvəsəsi yarandı.

d) Müalicənin anlaşılmasına giriş

Bu qəribə və mənasız məcburi düşüncələrə (siçanlar haqqında) işıq salmaq üçün nə söyləməli olduğumu bu qədər tez eşidəcəyinizi gözləməyin; doğru psixoanalitik texnika həkimin öz marağını boğmasını tələb edir və xəstəyə işdə mövzuların ardıcıllığı üzərində sərbəst nəzarət imkanı verir. Beləliklə, mən dördüncü seansda xəstəni belə bir sualla qarşıladım: İndi necə davam edəcəksiniz?

“Çox əhəmiyyətli hesab etdiyim və əvvəldən bəri məni əzən şeyi sizə bildirməyə qərar verdim.” O, indi atasının xəstəlik tarixini çox geniş danışır. Atası 9 il əvvəl amfizemdən vəfat etmişdi. Bir axşam, vəziyyətin böhran halında olduğunu düşünərək, həkimdən təhlükənin nə vaxt aradan qalxmış sayıla biləcəyini soruşdu. Cavab belə idi: “Birisigün axşam.” Atasının bu vaxtı görə bilməyəcəyi ağlına belə gəlməmişdi. Gecə saat 11:30-da bir saatlıq yatağa uzandı və saat 1-də oyandıqda, həkim dostundan atasının vəfat etdiyini eşitdi. Ölüm anında yanında olmadığını düşünərək özünü qınadı; bu qınama, baxıcı qadın ona atasının son günlərdə bir dəfə adını çəkdiyini və ona yaxınlaşanda "Siz Paul musunuz?" deyə soruşduğunu bildirdikdə daha da gücləndi. Anasının və bacılarının da eyni cür qınama hissi keçirdiklərini fərq etdiyini düşünürdü; lakin onlar bu barədə danışmırdılar. Lakin ilkin mərhələdə bu qınama işgəncə verici deyildi; ölüm faktını uzun müddət qəbul edə bilmirdi; tez-tez belə olurdu ki, yaxşı bir zarafat eşitdikdə özünə deyirdi: "Bunu atama danışmalıyam." Həmçinin təxəyyülü atası ilə oynayırdı, ona görə də tez-tez qapı döyüldükdə "İndi ata gəlir" deyirdi; otağa girəndə atasını orada tapmağı gözləyirdi və ölüm faktını heç vaxt unutmasa da, belə ruhani görünüşlərə olan gözlənti ona dəhşətli deyil, əksinə, çox arzulanan bir şey kimi gəlirdi. Yalnız bir buçuq il sonra öz qüsuru haqqında xatirə oyandı və onu dəhşətli şəkildə işgəncə verməyə başladı, nəticədə özünü cinayətkar kimi qəbul etdi. Səbəb, qohum olan bir xalanın vəfatı və onun matəm evinə baş çəkməsi idi. O vaxtdan sonra düşüncə quruluşuna ölümdən sonrakı həyat haqqında davamını əlavə etdi. Bu tutmanın nəticəsi ağır iş qabiliyyətsizliyi idi. O, danışarkən yalnız dostunun təsəllilərinin onu o vaxtlar ayaq üstə saxladığını, dostunun isə bu qınamaqları həmişə həddindən artıq şişirdilmiş kimi rədd etdiyini söyləyirdi; mən də bu fürsətdən istifadə edərək ona psixoanalitik terapiyanın əsas şərtlərinə ilk baxışı vermək istəyirəm. Əgər təsəvvür məzmunu ilə duyğu arasında, yəni qınamağın böyüklüyü ilə qınama səbəbi arasında uyğunsuzluq varsa, adi insan deyər ki, duyğu səbəbə görə çox böyükdür, yəni şişirdilmişdir, qınamaqdan çıxarılan nəticə, cinayətkar olmaq iddiası yanlışdır. Həkim əksinə deyir: Xeyr, duyğu haqlıdır, günah hissi daha çox tənqid edilməməlidir, lakin o məlum olmayan (şüursuz) və hələ axtarılmalı olan başqa bir məzmuna aiddir. Məlum olan təsəvvür məzmunu yalnız yanlış əlaqələndirmə nəticəsində bu yerə gəlib çatmışdır. Lakin biz içimizdə təsəvvür məzmunu olmadan güclü duyğuları hiss etməyə öyrəşmiş deyilik, ona görə də məzmun çatışmadıqda, hər hansı uyğun gələn başqa bir məzmunu əvəz kimi qəbul edirik, təxminən polisimizin doğru qatili tuta bilmədikdə, onun yerinə yanlış birini həbs etdiyi kimi. Yanlış əlaqələndirmə faktı təkbaşına məntiqi işin əziyyət verici təsəvvürə qarşı acizliyini izah edir. Sonra bu yeni baxışdan əvvəlcə böyük sirrlərin yarandığını etiraf edərək bağlayıram, çünki o, atasına qarşı cinayətkar olması haqqındakı qınamağına necə haqq verə bilər, halbuki ona qarşı heç vaxt cinayətkar bir şey etmədiyini bilməlidir?¹²²

Növbəti seansda o, mənim izahlarıma böyük maraq göstərir, lakin bəzi şübhələr irəli sürməyə icazə verir: Qınamağın, günah hissinin haqlı olması barədə məlumat necə sağaldıcı təsir göstərə bilər? — Bu məlumat təsir etmir, əksinə, qınamağın aid olduğu naməlum məzmunun aşkarlanması təsir edir. — Bəli, sualı məhz buna aiddir. — Şüurlu ilə şüursuz arasındakı psixoloji fərqlər, bütün şüurlunun məruz qaldığı aşınma, şüursuzun isə nisbətən dəyişməz olduğu haqqında qısa məlumatlarımı, otağımda nümayiş olunan antik əşyalara işarə edərək izah edirəm. Onlar əslində yalnız məzar tapıntılarıdır, torpaq altında qalma onlar üçün qorunma mənasına gəlirdi. Pompey yalnız aşkarlandıqdan sonra məhv olmağa başlayır. — O, daha sonra soruşur: Aşkarlanan şeylə necə davranılacağına dair bir zəmanət varmı? Onun fikrincə, biri qınamağı üstələyə bilər, digəri isə yox. — Xeyr, vəziyyətin təbiəti belədir ki, duyğu hər dəfə, çox vaxt iş gedən zaman üstələnilir. Pompeyi insan qorumağa çalışır, belə əzabverici ideyalardan isə tamamilə qurtulmaq istəyir. — O, özünə belə demişdi: İttiham yalnız ən şəxsi əxlaq qanunlarının, xarici qanunların deyil, pozulması ilə yarana bilər. (Mən təsdiq edirəm, kim yalnız xarici qanunları pozursa, çox vaxt özünü qəhrəman hiss edir.) Belə bir proses yalnız əvvəldən mövcud olan şəxsiyyətin parçalanması halında mümkündür. O, şəxsiyyətin vahidliyini yenidən qazana biləcəkmi? Bu halda o, çox şeyə nail olmağı, bəlkə də başqalarından daha çoxunu bacaracağını düşünür. — Mən buna cavab verirəm: Mən şəxsiyyətin bu parçalanması ilə tamamilə razıyam, o, əxlaqi şəxsiyyət ilə pislik arasındakı bu yeni ziddiyyəti yalnız əvvəlki, yəni şüurlu ilə şüursuz arasındakı ziddiyyət ilə birləşdirməlidir. Əxlaqi şəxsiyyət şüurludur, pislik isə şüursuzdur. — O, xatırlaya bilər ki, özünü əxlaqi şəxsiyyət hesab etsə də, uşaqlığında digər şəxsiyyətdən qaynaqlanan işlər görmüşdür. — Mənim fikrimcə, o, burada şüursuzun əsas xarakteristikasını, yəni uşaqlıqla əlaqəni kəşf etdi. Şüursuz uşaqlıqdır, yəni həmin vaxt şəxsiyyətdən ayrılan, inkişafın digər mərhələlərini keçməyən və buna görə də sıxışdırılan hissədir. Bu sıxışdırılmış şüursuzun törəmələri, onun əziyyətini təşkil edən qeyri-ixtiyari düşüncəni dəstəkləyən elementlərdir. O, indi şüursuzun daha bir xarakteristikasını kəşf edə bilər; mən bunu ona sevinclə buraxıram. — O, birbaşa başqa bir şey tapmır, əvəzinə, bu qədər uzun müddət davam edən dəyişikliklərin geri qaytarılıb-qaytarılmayacağına dair şübhəsini bildirir. Məntiqi cəhətdən təkzib edilə bilməyən axirət haqqındakı ideyaya qarşı xüsusi olaraq nə etmək olar? — Mən onun vəziyyətinin ağırlığını və konstruksiyalarının əhəmiyyətini inkar etmirəm, lakin onun yaşı çox əlverişlidir və şəxsiyyətinin bütövlüyü də əlverişlidir; bu zaman mən onun haqqında təqdir dolu bir rəy bildirirəm ki, bu da onu açıq-aşkar sevindirir.¹²³

Növbəti seansda o, uşaqlığından faktiki bir hadisə danışmalı olduğunu bildirir. 7 ildən sonra, artıq danışıldığı kimi, valideynlərinin onun düşüncələrini oxuyacağı təşvişi yaranmışdı və bu təşviş ona əslində sonrakı həyatı boyunca da qalmışdı. Bir qadınla (sorğulandıqda: cinsi deyil, onun çılpaq olmasını istəmirdi, o, çox kiçik idi), lakin qadın onunla onun istədiyi qədər nəvazişli deyildi. Və onda ona belə bir fikir gəldi ki, əgər ona bir bəla gəlsəydi, qadın ona sevgi ilə yanaşardı; belə bir bəla kimi ağlına atasının ölümü gəldi. O, bu fikri dərhal qətiyyətlə rədd etdi və indi də bir “istəyin” belə ifadə oluna biləcəyi ehtimalına qarşı mübarizə aparır. Bu, sadəcə bir “düşüncə əlaqəsi” idi. — Mən etiraz edirəm: Əgər bu istək deyilsə, niyə bu qədər müqavimət göstərirsən? — Bəli, yalnız təsəvvürün məzmununa görə, atasının ölə biləcəyi fikrinə görə. — Mən: O, bu ifadəyə hökmdara təhqir kimi yanaşır, məlum olduğu kimi, “İmperator eşşəkdir” deyən şəxs də, bu qadağan olunmuş sözləri “Əgər kimsə deyirsə...” kimi ifadə etdiyi halda da eyni cəzaya məruz qalır. — Deməli, onun mənimlə işi var. Mən onun müqavimət göstərdiyi təsəvvür məzmununu, bu müqaviməti istisna edəcək bir əlaqəyə sala bilərdim; məsələn: Əgər atam ölərsə, onun qəbirinin üstündə özümü öldürərəm. — O, etirazını tərk etmədən sarsılır, buna görə də mən mübahisəni belə bir qeydlə dayandırıram: Atanın ölümü haqqındakı fikir bu halda ilk dəfə ortaya çıxmayıb, o, aydın şəkildə daha əvvəldən gəlir və biz onun mənşəyini bir dəfə araşdırmalıyıq. — O, danışmağa davam edir: ikinci dəfə atasının ölümündən yarım il əvvəl ona tamamilə oxşar bir fikir şimşək kimi gəlib çatmışdı. O, artıq həmin xanıma aşiq idi, lakin maddi maneələr səbəbindən evlənməyi düşünə bilmirdi. Orada fikir belə idi: Atanın ölümü sayəsində o, bəlkə də onunla evlənə biləcək qədər varlı olacaq. Müdafiəsində o, o qədər irəli getdi ki, atasının heç nə qoymamasını istədi ki, heç bir qazanc onun üçün dəhşətli olan bu itkini kompensasiya etməsin. Üçüncü dəfə eyni fikir, lakin çox yumşaldılmış formada, atasının ölümündən bir gün əvvəl gəldi. O, düşündü: İndi mən ən sevdiyimi itirə bilərəm və buna qarşı etiraz gəldi: Xeyr, itkisi sənə daha da ağrılı olacaq başqa bir şəxs də var. — O, bu düşüncələrə çox təəccüblənir, çünki o, tam əmindir ki, atasının ölümü heç vaxt onun istəyinin obyekti ola bilməzdi, həmişə yalnız qorxunun obyekti idi. — Bu tam güclü ifadə olunan nitqdən sonra mən ona nəzəriyyənin yeni bir hissəsini təqdim etməyi məqsədəuyğun hesab edirəm. Nəzəriyyə iddia edir ki, belə bir təşviş keçmişdəki, indi isə sıxışdırılmış bir istəyə uyğun gəlir, buna görə də onun əminliklə söylədiyinin tam əksini qəbul etmək lazımdır. Bu, şüursuzun şüurlunun ziddiyyətli əksi olması tələbinə də uyğundur. O, çox həyəcanlıdır, çox inamsızdır və atası bütün insanlardan ən sevimlisi olduğu halda, belə bir istəyin onun üçün necə mümkün ola biləcəyinə təəccüblənir. Şübhəsizdir ki, o, atasının həyatını xilas etmək üçün hər hansı bir fərdi xoşbəxtlikdən imtina edərdi. Mən cavab verirəm ki, məhz bu intensiv sevgi sıxışdırılmış nifrətin şərtidir. Biganə (indifferent) şəxslərdə ona mütləq asan olacaq ki, orta dərəcəli bir meyil və eyni dərəcədə bir istəksizlik motivlərini yan-yana saxlasın, məsələn, əgər o, dövlət qulluqçusudursa və büro rəisi haqqında belə düşünürsə: "O, xoşagələn bir rəhbərdir, amma dar fikrili bir hüquqşünas və qeyri-insani bir hakimdir." Şekspirin (III, 2) pyesində Brutus da Sezar haqqında belə deyir: "Sezar məni sevdiyi üçün ağlayıram; xoşbəxt olduğu üçün sevinirəm; qəhrəman olduğu üçün ona hörmət edirəm; amma hakimiyyətə can atdığı üçün onu öldürdüm." Bu nitq artıq təəccüb doğurur, çünki biz Brutusun Sezar üçün olan sevgisini daha intensiv təsəvvür etmişik. Ona daha yaxın olan bir şəxs, məsələn, arvadı olduqda, o, vahid bir hissin axtarışında olacaq və buna görə də, ümumi insan xüsusiyyəti kimi, istəksizliyini doğura biləcək onun qüsurlarını nəzərdən qaçıracaq, sanki kor olmuş kimi görməzdən gələcək. Deməli, məhz böyük sevgi, hər hansı bir mənbəyə malik olması lazım olan nifrətin (karikatura kimi belə adlandırılan) şüurlu qalmasına imkan vermir. Həqiqətən də, bu nifrətin haradan gəldiyi bir problemdir; onun ifadələri özü də valideynlərinin onun düşüncələrini oxumasından qorxduğu dövrə işarə edir. Digər tərəfdən, böyük sevginin niyə nifrəti, əks təhriklərdən gözlənilən kimi, məhv edə bilmədiyi də soruşula bilər. Yalnız belə qəbul etmək olar ki, nifrət onu məhv edilməz edən bir mənbə və ya səbəblə əlaqəlidir. Deməli, bir tərəfdən, belə bir əlaqə atasına qarşı olan nifrəti məhv olmaqdan qoruyur, digər tərəfdən isə böyük sevgi onun şüurlu olmasına mane olur, nəticədə ona yalnız şüursuzda mövcud olmaq qalır, oradan isə bəzi anlarda şimşək kimi "irəli itələyə" bilər.¹²⁴,¹²⁵

O, bütün bunların dinləməyə çox inandırıcı olduğunu etiraf edir, amma təbii ki, heç bir inam əlaməti yoxdur. O, istəyir ki... 1) Belə müzakirələrin məqsədi heç vaxt inam yaratmaq deyil. Onlar yalnız sıxışdırılmış kompleksləri şüura gətirməyə, mübahisə mövzusunu...

...icazə verməlidir ki, belə bir ideyanın necə fasilələr yarada bildiyini soruşsun: 12 yaşında bir an üçün gəlsin, sonra 20 yaşında yenidən və iki il sonra yenidən, oradan da davam etsin. O, inanmır ki, bu fasilələr ərzində düşmənçilik sönmüş olsun, baxmayaraq ki, fasilələr zamanı heç bir qınama əlaməti görünməmişdi. Mən cavab verirəm: Əgər kimsə belə bir sual verirsə, deməli, cavabı da artıq hazırdır. Onu sadəcə daha çox danışdırmaq lazımdır. O, indi görünüşcə sərbəst bir əlaqə ilə davam edir: O, atasının ən yaxşı dostu olmuşdur, atası da onun ən yaxşı dostu; ata və oğulun bir-birindən qaçmağa alışdığı bir neçə sahə istisna olmaqla (o, nəyi nəzərdə tutur?), aralarındakı yaxınlıq indi ən yaxşı dostu ilə olan yaxınlıqdan daha böyük olmuşdur. Həmin xanımı, ona görə atasını ideyada geri qoyduğu xanımı, o, həqiqətən çox sevmişdir, amma uşaqlığını dolduran hissi istəklər ona qarşı heç vaxt oyanmamışdır; uşaqlıq dövründə onun hissi təhrikləri pubertat dövründəkindən ümumiyyətlə daha güclü olmuşdur. — Məncə, o, indi gözlədiyimiz cavabı verib və eyni zamanda şüursuzun üçüncü böyük xarakterini aşkarlayıb. Ataya qarşı düşmənçiliyin məhv edilməzliyini əldə etdiyi mənbə, aydın şəkildə, hissi istəklərin təbiətindən gəlir, bu zaman o, atasını bir növ maneə kimi qəbul etmişdir. Hissilik və uşaq sevgisi arasında belə bir konflikt tamamilə tipikdir. Onun fasilələri, hissiliyinin vaxtından əvvəl partlaması nəticəsində əvvəlcə onun əhəmiyyətli dərəcədə zəiflədilməsi baş verdiyi üçün mövcud olmuşdur. Yalnız onda yenidən intensiv cinsi istəklər ortaya çıxdıqda, bu düşmənçilik analoji vəziyyətdən yenidən baş qaldırmışdır. Mən onları şüurlu ruh fəaliyyəti zəminində alovlandırmağa və şüursuzdan materialın ortaya çıxmasını asanlaşdırmağa icazə verirəm. İnam yalnız xəstə tərəfindən geri qazanılmış materialın işlənməsi ilə formalaşır; o, qeyri-sabit olduğu müddətcə, materialın tükənməmiş olduğu qiymətləndirilməlidir.

Əlavə olaraq, onun tərəfindən təsdiqləndi ki, mən onu nə uşaqlıq mövzusuna, nə də cinsi mövzuya yönəltmişəm, əksinə, o, hər ikisinə müstəqil olaraq gəlib çatmışdır. — İndi o, daha da soruşur ki, niyə xanıma aşiq olduğu dövrdə sadəcə özündə qərar verməyib ki, atasının bu məhəbbəti pozması atasına olan məhəbbətinə qarşı nəzərə alına bilməz. — Mən cavab verdim: Birini yoxluğunda öldürmək çətindir. Həmin qərarı mümkün etmək üçün, o vaxt ona bu etiraz doğuran istək ilk dəfə gəlməli idi; lakin bu, köhnədən sıxışdırılmış bir istək idi və ona qarşı əvvəlkindən fərqli davranmaq mümkün deyildi, buna görə də məhv edilmədən qaldı. İstək (atanı pozucu kimi aradan qaldırmaq) vəziyyətlərin tamamilə fərqli olduğu dövrlərdə yaranmış olmalıdır, məsələn, o vaxt atanı hissi cəhətdən arzulanan şəxsdən daha çox sevməmiş ola bilər, və ya aydın qərar verməyə qadir olmamış ola bilər, yəni çox erkən uşaqlıqda, 6 yaşından əvvəl, onun davamlı xatırlaması başlamazdan əvvəl, və bu, bütün dövrlər üçün belə qalmışdır. — Bu konstruksiya ilə müzakirə müvəqqəti olaraq başa çatır.

Növbəti, yeddinci seansda, o, eyni mövzunu yenidən qaldırır. O, atasına qarşı heç vaxt belə bir istəyə malik olduğuna inana bilməz. O, Sudermannın ona dərin təsir etmiş bir hekayəsini xatırlayır, orada bir bacı digərinin ölüm yatağında, onun əri ilə evlənə bilmək üçün ona qarşı ölüm istəyini hiss edir. Sonra o, belə bir alçaqlıqdan sonra yaşamağa layiq olmadığı üçün özünü öldürür. O, bunu başa düşür və əgər düşüncələrindən məhv olarsa, ona tamamilə uyğun gəlir, çünki o, başqa cürə layiq deyil. Mən qeyd edirəm ki, bizə yaxşı məlumdur ki, xəstələrə onların əziyyəti müəyyən bir doyum verir, belə ki, onlar əslində hamısı qismən sağalmağa qarşı çıxırlar. O, nəzərdən qaçırmasın ki, bizimkindəki kimi bir müalicə daimi müqavimət şəraitində aparılır; mən onu buna dönə-dönə xatırladacağam.¹²⁶

İndi o, özünü tanımadığı, lakin tam dəqiqliklə xatırladığı bir cinayət əməli haqqında danışmaq istəyir. O, Nitsşedən bir sözü sitat gətirir: "Bunu mən etdim," deyir yaddaşım, "bunu mən edə bilməzdim" — deyir qürurum və amansız qalır. Nəhayət — yaddaş boyun əyir." "Deməli, yaddaşım boyun əymədi." — Çünki siz öz ittihamlarınızdan özünüzü cəzalandırmaqdan həzz alırsınız. — "Kiçik qardaşımla — mən ona indi həqiqətən yaxşıyam, o, mənim üçün böyük narahatlıq yaradır, mənim axmaqlıq hesab etdiyim bir evlənmə etmək istəyir; mən artıq gedib həmin qadını öldürmək və beləliklə onun evlənməsinə mane olmaq fikrini daşımışam — uşaqlıqda çox döyüşürdük. Bununla yanaşı, biz bir-birimizi çox sevir və ayrılmaz idik, lakin məni açıq şəkildə qısqanclıq idarə edirdi, çünki o, daha güclü, daha gözəl və buna görə də daha çox sevilən idi." — Siz artıq Lina xanımla belə bir qısqanclıq səhnəsini bildirmisiniz. — "Belə bir fürsətdən sonra, əlbəttə 8 il əvvəl, çünki mən hələ məktəbə getmirdim, 8 yaşımda getdiyim məktəbə, mən belə etdim: Bizim məlum konstruksiyalı uşaq tüfəngləri var idi; mən öz tüfəngimi çubuqla doldurdum, ona dedim ki, lülənin içinə baxsın, bir şey görəcəkdir, və o, içinə baxanda, mən atəş açdım. Bu, onun alnına dəydi və ona heç nə etmədi, lakin mənim niyyətim ona çox ağrı vermək idi. Sonra mən tamamilə özümə gələ bilmədim, yerə yıxıldım və özümə soruşdum: Bunu necə edə bildim? — Amma mən bunu etdim." — Mən öz işim üçün vəkillik etmək məqsədilə bu fürsətdən istifadə edirəm. Əgər o, ona bu qədər yad olan belə bir hərəkəti yaddaşında saxlamışsa, onda o, daha əvvəlki illərdə atasına qarşı, indi artıq xatırlamadığı bənzər bir şeyin baş verdiyi ehtimalını inkar edə bilməz. — O, çox hörmət etdiyi və xarakterini həvəslə təsvir etdiyi həmin xanıma qarşı digər qisas təhriklərini də xatırlayır. O, bəlkə asanlıqla sevməyə bilər, o, bir dəfə məxsus olacağı tək şəxs üçün tamamilə özünü saxlayır; onu sevmir. Bundan əmin olduqda, ona şüurlu bir fantaziya formalaşdı: çox varlı olacaq, başqa biri ilə evlənəcək və sonra onu incitmək üçün həmin xanımla birlikdə ona baş çəkəcək. Amma orada fantaziya ona xidmət etmədi, çünki o, etiraf etməli oldu ki, digər qadın ona tamamilə laqeyddir, düşüncələri qarışdı və nəticədə aydın oldu ki, bu digəri ölməlidir. Bu fantaziyada da, qardaşa qarşı planında olduğu kimi, ona dəhşətli gələn qorxaqlıq xarakterini tapır. — Onunla daha sonra söhbət zamanı mən iddia edirəm ki, o, məntiqi olaraq bu xarakter xüsusiyyətlərinin hamısına görə tamamilə məsuliyyətsiz olduğunu elan etməlidir, çünki bütün bu qınanılan təhriklər uşaqlıq həyatından qaynaqlanır, şüursuzda yaşamını davam etdirən uşaq xarakterinin törəmələrinə uyğun gəlir və o bilir ki, uşaq üçün etik məsuliyyət qüvvədə ola bilməz. Uşağın meyllərinin cəmindən 'etik məsuliyyətli insan' yalnız inkişaf prosesində yaranır. Amma o, şübhə edir ki, bütün pis təhrikləri bu mənşəlidir. Mən ona müalicə prosesində bunu sübut etməyi vəd edirəm.¹²⁷

O, həmçinin qeyd edir ki, xəstəlik atasının ölümündən sonra bu qədər kəskin artıb və mən ona o dərəcədə haqq verirəm ki, atası üçün yası xəstəliyin şiddətinin əsas mənbəyi kimi qəbul edirəm.¹²⁸,¹²⁹

Yas xəstəlikdə sanki patologik bir ifadə tapmışdır. Normal yas 1-2 ildə öz axarını tamamlayarkən, onunku kimi patologik yasın müddəti qeyri-məhduddur.

Bu xəstəlik tarixçəsindən ətraflı və ardıcıllıqla danışa bildiyim qədərdir. Bu, təxminən 11 ay davam edən müalicənin təqdimatı ilə üst-üstə düşür.

e) Bəzi məcburi fikirlər və onların tərcüməsi

Məlum olduğu kimi, məcburi fikirlər ya əsaslandırılmamış, ya da mənasız görünür, gecə yuxularımızın mətni kimi tam olaraq, və onların qarşıya qoyduğu növbəti vəzifə, onlara fərdin psixi həyatında məna və dayaq verməkdir, belə ki, onlar başa düşülən, hətta əslində öz-özlüyündə aydın olsunlar. Bu tərcümə vəzifəsində heç vaxt həll olunmazlıq görünüşünə aldanmayın; ən dəli və ya ən qəribə məcburi ideyalar lazımi dərinləşmə ilə həll edilə bilər. Lakin bu həllə, məcburi ideyaları xəstənin təcrübəsi ilə zaman əlaqəsinə gətirərək, yəni hansı məcburi ideyanın ilk dəfə nə vaxt ortaya çıxdığını və hansı xarici şəraitdə təkrarlanmağa meylli olduğunu araşdıraraq nail olmaq olar. Məcburi ideyalarda, çox vaxt olduğu kimi, davamlı mövcudluğa nail olmayanlarda, həll işi də müvafiq olaraq sadələşir. Aydındır ki, məcburi ideyanın xəstənin təcrübəsi ilə əlaqəsinin açılmasından sonra, patologik quruluşun digər bütün sirli və elmə dəyər olan cəhətləri, onun mənası, yaranma mexanizmi, həlledici psixi hərəkətverici qüvvələr asanlıqla başa düşülür.

Mən xəstəmizdə çox tez-tez rast gəlinən intihara təkanın xüsusilə şəffaf bir nümunəsi ilə başlayıram, bu nümunə təsvirdə demək olar ki, öz-özünə təhlil olunur: O, ağır xəstə nənəsinə qulluq etmək üçün yola düşən xanımının yoxluğundan təhsildə bir neçə həftə itirdi. “Ən səylə təhsil zamanı ona belə gəldi: Semestrdə ilk mümkün imtahan tarixini götürmək əmrini qəbul etmək olar. Amma əgər sənə tıraş bıçağı ilə boğazını kəsmək əmri gəlsəydi, nə olardı? O dərhal bu əmrin artıq verilmiş olduğunu hiss etdi, tıraş bıçağını almaq üçün şkafa tələsdi, sonra ağlına gəldi: Xeyr, bu qədər sadə deyil. Sən getməli və qoca qadını öldürməlisən. O, dəhşətdən yerə yıxıldı.

Bu məcburi fikrin həyatla əlaqəsi hesabatın girişində verilib. Onun xanımı yox idi, o isə onunla əlaqəni daha tez təmin etmək üçün imtahana səylə hazırlaşırdı. Hazırlıq zamanı ona yox olan xanıma olan həsrət və onun yoxluğunun səbəbi haqqında fikir gəldi. Və indi, adi insanda nənəyə qarşı qəzəbli bir təhrik yaradacaq bir şey ortaya çıxdı: Mən ona bu qədər şiddətlə həsrət çəkdiyim bir vaxtda qoca qadın niyə məhz indi xəstələnməlidir! Bizim xəstəmizdə isə daha bənzər, lakin çox daha intensiv bir şeyi fərz etmək lazımdır: şüursuz bir qəzəb partlayışı, eyni anda həsrətlə birlikdə belə bir çağırışa bürünə bilər: Ah, mən getmək və məni sevgilimdən məhrum edən qoca qadını öldürmək istəyirəm! Bundan sonra əmr gəlir: Özünü öldür, belə qəzəb və qətl istəklərinə görə özünü cəzalandırma kimi; və bütün proses ən güclü emosional vəziyyətdə, əks ardıcıllıqla — cəza əmri əvvəlcə, sonunda isə cəzaya layiq istəyin qeyd olunması ilə — məcburiyyət xəstəsinin şüuruna daxil olur. Mən inanmıram ki, bu izah cəhdi süni görünə bilər və ya çoxlu fərziyyə elementləri qəbul etmiş olsun.¹³⁰

Bir qədər dolaylı intihara yönəlmiş, daha uzun müddət davam edən başqa bir təkan o qədər asan açıqlana bilməzdi, çünki o, təcrübə ilə əlaqəsini, şüurumuza çox xoşagəlməz görünsə də, xarici assosiasiyaların arxasında gizlədə bilirdi. Bir gün yay istirahət yerində ona birdən-birə fikri gəldi ki, o çox şişmandır və arıqlamalıdır. O, unlu yeməkdən əvvəl masadan qalxmağa, avqustun günəş altında şapkasız küçəyə qaçmağa və sonra dağlara qədər sürətlə qalxmağa başladı, ta ki tər içində dayanmağa məcbur olana qədər. Bu arıqlama həvəsinin arxasında intihar niyyəti bir dəfə açıq şəkildə üzə çıxdı, çünki dik bir yamacda ona birdən-birə aşağı tullanmaq əmri verildi, bu isə şübhəsiz ölüm olardı. Bu mənasız məcburi hərəkətin həlli xəstəmizə yalnız o vaxt aydın oldu ki, ona birdən-birə həmin vaxt sevimli xanımın da yay istirahət yerində olduğu, lakin ona çox qayğı göstərən və ona qarşı çox qısqandığı ingilis qohumu ilə birlikdə olduğu yadına düşdü. Qohumun adı Riçard idi və İngiltərədə ümumi qəbul edildiyi kimi ona Dik deyirdilər. O, indi bu Diki öldürmək istəyirdi, ona qarşı etiraf edə biləcəyindən çox daha qısqanc və qəzəbli idi və buna görə də özünü cəzalandırmaq üçün o arıqlama müalicəsinin əzabını özünə yüklədi. Bu məcburi təkan əvvəlki birbaşa intihar əmrindən nə qədər fərqli görünürsə də, ikisinin ortaq olan əhəmiyyətli bir cəhəti var: sevgini pozan şəxsə qarşı şüur tərəfindən qavranıla bilməyən nəhəng qəzəbə reaksiya kimi yaranması.¹³¹

Digər məcburi təsəvvürlər, yenə də sevgiliyə istinad edərək, başqa mexanizmi və başqa həvəs mənşəyini aşkar edir. Xanımının yay istirahət yerində olduğu dövrdə, o, həmin zəifləmə həvəsindən əlavə, ən azı qismən birbaşa onun şəxsiyyətinə aid olan bir sıra məcburi fəaliyyətlər yaradırdı. Bir dəfə güclü külək əsərkən onunla gəmidə səyahət edərkən, ona papağını taxmağa məcbur etməli idi, çünki onun içində ona heç nə olmamalıdır əmri formalaşmışdı. Bu, digər çiçəklər də açan bir növ qoruma məcburiyyəti idi. Bir başqa dəfə, fırtına zamanı birgə olduqları vaxt, onun içində ildırım və göy gurultusu arasında 40 və ya 50-yə qədər sayma məcburiyyəti yarandı, bunun üçün özündə heç bir anlayış tapa bilmirdi. Onun getdiyi gün, o, ayağı ilə küçədəki bir daşa toxundu və indi onu kənara atmalı idi, çünki ona belə bir fikir gəldi ki, bir neçə saat sonra onun arabası eyni küçədən keçəcək və bəlkə də bu daşdan zərər görəcək, lakin bir neçə dəqiqə sonra ona bu axmaqlıq olduğu yadına düşdü və indi geri qayıdıb daşı yenidən küçənin ortasındakı əvvəlki yerinə qoymalı idi. O getdikdən sonra, onu bütün yaxınları üçün dözülməz edən bir anlama məcburiyyəti onu ələ keçirdi. O, özünü, sanki böyük bir xəzinə əldən gedəcəkmiş kimi, hər kəsin ona dediyi hər bir hecanı dəqiq anlamağa məcbur edirdi. Beləliklə, o, həmişə soruşurdu: İndi nə dedin? Və ona təkrar edildikdə, o, ilk dəfə fərqli səsləndiyini iddia edir və razı qalmırdı.

Xəstəliyin bütün bu məhsulları, o vaxt onun sevgili ilə münasibətini üstünlük təşkil edən bir hadisədən asılıdır. Yaydan əvvəl Vyanada ondan vidalaşarkən, o, onun nitqlərindən birini elə şərh etdi ki, sanki o, mövcud olan... Yay istirahət yerində söhbət üçün fürsət yarandı və orada xanım ona, onun yanlış başa düşdüyü sözlərlə onu daha çox gülünc vəziyyətdən qorumaq istədiyini sübut edə bildi. O, yenidən çox xoşbəxt idi. Bu hadisəyə ən aydın işarə, elə formalaşmış anlama məcburiyyətindədir ki, sanki o, özünə belə demişdir: Bu təcrübədən sonra, əlavə əziyyətdən qaçmaq istəyirsənsə, heç vaxt yenidən kimisə yanlış başa düşməməlisən. Lakin bu qərar yalnız bir səbəbdən ümumiləşdirilməyib, o həm də — bəlkə də sevgilinin yoxluğuna görə — onun yüksək qiymətləndirilən şəxsiyyətindən bütün digər aşağı dərəcəli şəxslərə keçib. Məcburiyyət təkcə ondan alınan izahatdan duyulan məmnuniyyətdən yaranmış ola bilməzdi, o, başqa bir şeyi də ifadə etməlidir, çünki o, eşidilənin təkrar olunmasına dair qane etməyən şübhə ilə nəticələnir.¹³²

Digər məcburi əmrlər bu digər elementin izini göstərir. Qoruma məcburiyyəti, izahatdan əvvəl sevgiliyə qarşı yönəlmiş əks, yəni düşmən təhrikə qarşı reaksiyadan — peşmanlıq və kəffarədən başqa heç nə demək deyil. Fırtına zamanı sayma məcburiyyəti, təqdim olunan materialla həyat təhlükəsi demək olan qorxulara qarşı müdafiə tədbiri kimi özünü göstərir. Əvvəlcə qeyd olunan məcburi təsəvvürlərin təhlili ilə biz artıq xəstəmizin düşmən təhriklərinin xüsusilə şiddətli, mənasız qəzəb növündə olduğunu qiymətləndirməyə hazırlaşmışıq və sonra görürük ki, bu qəzəb barışıqdan sonra da xanıma qarşı məcburi formalaşmalara öz töhfəsini verir. Düzgün eşitdiyinə dair şübhə həvəsində, bu dəfə sevgilini düzgün başa düşdüyünə və onun sözlərini onun nəvazişli meylinin sübutu kimi haqlı olaraq qəbul edib-etmədiyinə dair davam edən şübhə təsvir olunur. Anlama məcburiyyətinin şübhəsi, onun sevgisinə şübhədir. Bizim aşiqimizin içində eyni şəxsə aid olan sevgi və nifrət arasında mübarizə gedir və bu mübarizə, məcburi və simvolik əhəmiyyətli hərəkətdə — onun keçəcəyi yoldan daşı kənara atmaq və sonra bu sevgi hərəkətini geri qaytarmaq, daşı yenidən əvvəlki yerinə qoymaq ki, onun arabası ona dəyib zərər görsün — aydın şəkildə təsvir olunur. Bu məcburi hərəkətin ikinci hissəsini, yalnız xəstəlik tərzindəki hərəkətdən tənqidi uzaqlaşma kimi qəbul etdiyimiz təqdirdə, düzgün başa düşmürük; halbuki o, özü belə görünmək istəyir. Onun da məcburiyyət hissi altında həyata keçirilməsi, əslində xəstəlik tərzindəki hərəkətin bir hissəsi olduğunu, lakin bu hissənin birinci hissənin motivinə ziddiyyətdən irəli gəldiyini açıqlayır.

Birinci tempi ikinci tərəfindən ləğv edilən belə iki mərhələli məcburi hərəkətlər, məcburiyyət nevrozunda tipik bir hadisədir. Bunlar xəstənin şüurlu düşüncəsi tərəfindən təbii ki, yanlış başa düşülür və ikincil motivasiya ilə təchiz olunur – rasionalizasiya edilir. Lakin onların həqiqi mənası, indiyə qədər öyrəndiyimə görə, təxminən bərabər gücdə olan iki əks təhrikin konfliktinin təsvirində, yəni həmişə sevgi və nifrət ziddiyyətinin təsvirindədir. Onlar xüsusi nəzəri maraq doğurur, çünki simptom yaranmasının yeni bir tipini aşkar edirlər. Histeriyada adətən olduğu kimi, hər iki ziddiyyəti bir təsvirdə qane edən, 'bir atışla iki milçək vuran' bir kompromis tapmaq əvəzinə, burada hər iki ziddiyyət, hər biri ayrı-ayrılıqda, əvvəlcə biri, sonra digəri təmin edilir; əlbəttə, bir-birinə düşmən olan bu iki ziddiyyət arasında məntiqi bir əlaqə qurmağa – çox vaxt bütün məntiqi əyərək – cəhd edilmədən olmur.¹³³,¹³⁴,¹³⁵

Sevgi və nifrət arasındakı konflikt bizim xəstəmizdə də digər əlamətlərlə özünü büruzə verirdi. Dini hisslərinin yenidən oyandığı dövrdə, özünə dualar qoydu; bunlar tədricən 1,5 saat çəkirdi, çünki ona – tərsinə çevrilmiş Bileam – dindar formulların arasına həmişə onları əksinə çevirən bir şey qarışırdı. Məsələn, “Tanrı onu qorusun” deyəndə, pis ruh dərhal yanına “yox” əlavə edirdi. Bir dəfə ona lənət oxumaq fikri gəldi; əlbəttə, bir ziddiyyət yaranacaqdı; bu fikirdə, dua ilə sıxışdırılmış ilkin niyyət özünə yol açdı. Belə bir çətinlikdə, duaları dayandırmaq və onları müxtəlif duaların ilk hərflərindən və ya ilk hecalarından ibarət qısa bir formul ilə əvəz etmək çıxış yolunu tapdı. Bu formulu o qədər tez söyləyirdi ki, arada heç nə qarışa bilməzdi.

Mənə bir dəfə, həkimə transfer şəklində eyni konfliktin təsvirini ehtiva edən bir yuxu gətirdi: Anam ölüb. O, başsağlığı vermək istəyir, lakin bunda, ölüm hallarında dəfələrlə göstərdiyi ədəbsiz gülüşü ortaya çıxaracağından qorxur. Buna görə də, daha çox 'p.c.' (başsağlığı) yazan bir kart göndərməyi üstün tutur, lakin bu hərflər yazarkən ona 'p.f'ə çevrilir. Xanımına qarşı hisslərinin qarşıdurması, onun şüurlu qavrayışından tamamilə gizlədilə bilməyəcək qədər açıq idi. Evə gedərkən, ona birdən-birə, indi bəlkə də irəli çıxan həmin budağın, eyni yerlə keçən və yolu kənarlayan çəpərin, yeni vəziyyətdə birinin qəzaya uğramasına səbəb olacağı qayğısı gəldi. O, tramvaydan düşməli, parka geri qayıtmalı, həmin yeri tapmalı və budağı əvvəlki mövqeyinə qaytarmalı idi, baxmayaraq ki, xəstədən başqa hər kəsə aydın olardı ki, əvvəlki mövqe piyadalar üçün kolun içindəki yeni mövqedən daha təhlükəli olmalıdır. Məcburiyyət kimi özünü qəbul etdirən ikinci düşmən ideya, şüurlu düşüncədən əvvəl, birinci, insanpərvər ideyanın əsaslandırması ilə bəzənmişdi.¹³⁶

qoruya bilərdi, baxmayaraq ki, onun məcburi ifadələrindən belə nəticə çıxara bilərik ki, o, mənfi təhriklərinin dərinliyinə düzgün qiymət verə bilməmişdi. Xanım onun on il əvvəlki ilk təklifinə “Xeyr” cavabını vermişdi. O vaxtdan bəri, onu şiddətlə sevdiyinə inandığı dövrlər, ona qarşı laqeyd olduğunu hiss etdiyi dövrlərlə, öz şüurunda da bir-birini əvəz edirdi. Əgər müalicə prosesində evlilik təklifinin məqsədinə onu yaxınlaşdıran bir addım atmalı olsaydı, onun müqaviməti adətən əvvəlcə “mən əslində onu o qədər də sevmirəm” inancı ilə ifadə olunurdu, bu inanc isə tezliklə üstələnilirdi. Bir dəfə o, ağır xəstə ikən yataqda uzanmışdı, bu da onda son dərəcə rəğbət oyatmışdı; onu görəndə içində belə bir istək qabardı: “Elə həmişə belə uzansın.” O, bu fikri incə zəkalı yanlış başa düşməklə izah edirdi: guya o, yalnız təkrarlanan xəstəlik nöbetlərindən təşvişini aradan qaldırmaq üçün onun daimi xəstə olmasını istəyirmiş, çünki bu təşvişə dözə bilmirmiş! Bəzən o, öz fantaziyasını gündüz xəyalları ilə məşğul edirdi ki, bunları özü “intiqam fantaziyaları” kimi tanıyırdı və onlardan utanırdı. O, xanımın namizədin sosial mövqeyinə böyük əhəmiyyət verəcəyini düşündüyü üçün, fantaziyasında onun belə bir dövlət qulluqçusu ilə evləndiyini təsəvvür edirdi. O, indi eyni dövlət qurumuna daxil olur, orada özündən aşağıda olan həmin adamdan daha çox irəliləyir. Bir gün bu adam qeyri-ədalətli bir hərəkət törədir. Xanım onun ayaqlarına yıxılır, ondan ərinin xilas edilməsini xahiş edir. O, söz verir və ona bildirir ki, yalnız ona olan məhəbbətinə görə dövlət qulluğuna daxil olub, çünki belə bir anı öncədən proqnozlaşdırmışdı. İndi ərinin xilas edilməsi ilə onun missiyası tamamlandı; o, vəzifəsindən istefa edir.

Digər fantaziyalarda, məsələn, ona böyük bir xidmət göstərməsi və s., lakin onun bunu etdiyini bilməməsi şərti ilə, o, yalnız nəvazişi tanıyırdı, Dümanın Monte-Kristo qrafının nümunəsi üzrə intiqam hissinin sıxışdırılmasına təyin edilmiş nəcibliyi onun mənşəyinə və təmayülünə görə qiymətləndirmədən. Yeri gəlmişkən, o, bəzən çox açıq impulslar altında olduğunu, hörmət etdiyi xanıma bir şey etmək istədiyini etiraf edirdi. Bu impulslar adətən onun yanında susur, onun yoxluğunda isə ortaya çıxırdı.¹³⁷

f) Xəstəliyin səbəbi

Bir gün xəstəmiz qısa şəkildə bir hadisədən bəhs etdi, mən isə dərhal xəstəliyin səbəbini, ən azı təxminən 6 il əvvəl başlayıb bu günə qədər davam edən xəstəliyin üzə çıxmasının yaxın səbəbini tanıdım. Özü əhəmiyyətli bir şey söylədiyini düşünmürdü; əslində heç vaxt unutmadığı hadisəyə dəyər verdiyini xatırlaya bilmirdi. Bu davranış nəzəri qiymətləndirməni tələb edir.

Histeriyada, xəstəliyin son zamanlarda baş verən səbəblərinin də uşaqlıq dövründəki hadisələr kimi amneziyaya uğraması qaydadır; bu hadisələr vasitəsilə həmin səbəblər öz affekt enerjisini simptomlara çevirirlər. Tamamilə unutmağın mümkün olmadığı yerlərdə, son zamanlarda baş verən travmatik səbəb yenə də amneziya tərəfindən qismən silinir və ən azı ən əhəmiyyətli hissələrindən məhrum edilir. Belə bir amneziyada biz baş vermiş sıxışdırmanın sübutunu görürük. Məcburiyyət nevrozunda isə vəziyyət adətən fərqlidir. Nevrozun uşaqlıq dövründəki şərtləri — çox vaxt yalnız qismən — amneziyaya uğramış ola bilər; lakin xəstəliyin son zamanlarda baş verən səbəbləri əksinə, yaddaşda qorunub saxlanılır. Sıxışdırma burada başqa, əslində daha sadə bir mexanizmdən istifadə etmişdir; travmanı unutmaq əvəzinə, ondan affekt yüklənməsini almışdır, nəticədə şüurda neytral, əhəmiyyətsiz sayılan təsəvvür məzmunu qalır. Fərq, hadisələrin arxasında quraşdıra biləcəyimiz psixi prosesdədir; prosesin nəticəsi demək olar ki, eynidir, çünki neytral xatırlama məzmunu çox nadir hallarda yenidən canlanır və şəxsin şüurlu düşüncə fəaliyyətində heç bir rol oynamır. Sıxışdırmanın iki növünü ayırd etmək üçün əvvəlcə yalnız xəstənin təsdiqinə müraciət edə bilərik: o, birini həmişə bildiyini, digərini isə uzun müddətdir unutduğunu hiss edir.

Buna görə də, özünü ittiham edən və affektlərini yanlış səbəblərə bağlayan məcburiyyət nevrozlu xəstələrin, həkimə doğru səbəblər haqqında da məlumat verməsi, lakin ittihamlarının yalnız sonuncularından ayrıldığını fərq etməməsi nadir hadisə deyil. Onlar bəzən təəccüblə və ya hətta fəxr edərək deyirlər: Mən buna heç əhəmiyyət vermirəm. Çox illər əvvəl mənə bu xəstəliyi başa düşməyə kömək edən ilk məcburiyyət nevrozu halında da belə idi. Xəstə, sayısız qayğılardan əziyyət çəkən dövlət məmuru idi; məhz onun Şönbrunn parkındakı bir budaq üzərindəki məcburiyyət hərəkətini mən əvvəllər nəql etmişdim. O, mənə həmişə qəbul saatına gələndə təmiz və hamar kağız quldenlər təqdim etdiyi üçün diqqətimi çəkdi. (O vaxt Avstriyada hələ gümüş pul yox idi.) Mən bir dəfə qeyd etdim ki, dövlət qaznasından aldığı yeni quldenlərdən dövlət məmurunu dərhal tanımaq olar, o isə mənə quldenlərin heç də yeni olmadığını, əksinə, onun evində ütüləndiyini (hamarlandığını) bildirdi. O, kiməsə kirli kağız qulden verməyi vicdan məsələsi hesab edirdi; çünki onlara ən təhlükəli bakteriyalar yapışmışdı və bunlar alıcıya zərər verə bilərdi. O vaxt mənə qeyri-müəyyən bir hisslə nevrozların cinsi həyatla əlaqəsi aydın olmağa başlamışdı və buna görə də mən xəstəyə bir dəfə də bu məsələdə necə davrandığını sorğulamağa cəsarət etdim. Oh, hər şey qaydasındadır, o, yüngül bir tonda cavab verdi, mən heç bir çatışmazlıqdan əziyyət çəkmirəm. Mən bir çox yaxşı vətəndaş evlərində əziz bir qoca dayı rolunu oynayır və bu roldan vaxtaşırı bir gənc qızı kənd gəzintisinə aparmaq üçün istifadə edirəm. Sonra elə təşkil edirəm ki, qatara gecikirik və kənddə gecələməli oluruq. Mən həmişə iki otaq götürürəm, çox səxavətlə davranıram; lakin qız yatanda mən onun yanına gedirəm və barmaqlarımla ona masturbasiya edirəm. — Bəs kirli əlinizlə onun genital nahiyəsində oynamaqla ona zərər verəcəyinizdən qorxmursunuz? — O, qəzəbləndi: Zərər?¹³⁸

Ona nə zərər verə bilər ki? Heç kimə zərər vermədi və hər kəs üçün bu məqbul idi. Onlardan bəziləri artıq evlənib və bu onlara zərər vermədi. — O, mənim etirazımı çox pis qəbul etdi və bir daha geri qayıtmadı. Lakin onun kağız quldenlərə qarşı ehtiyatlılığı ilə ona etibar edilmiş qızların sui-istifadəsindəki məsuliyyətsizliyi arasındakı ziddiyyəti yalnız ittiham affektinin yerdəyişməsi ilə izah edə bilərdim. Bu yerdəyişmənin təmayülü kifayət qədər aydın idi; əgər o, ittihamı aid olduğu yerdə saxlasaydı, ehtimal ki, güclü uşaqlıq determinantları tərəfindən məcbur edildiyi cinsi doyumdan imtina etməli olacaqdı. Beləliklə, o, yerdəyişmə nəticəsində əhəmiyyətli bir xəstəlik qazancı əldə etdi.

Lakin xəstəmizin xəstəlik səbəbinə daha ətraflı toxunmalıyam. Onun anası böyük bir sənaye müəssisəsi idarə edən varlı bir ailədə uzaq qohum kimi böyüdülüb. Atası evliliklə eyni vaxtda bu müəssisədə işə başladı və beləliklə, əslində, evlilik seçimi nəticəsində kifayət qədər rifah əldə etdi. Əla evlilikdə yaşayan valideynlər arasındakı zarafətlər nəticəsində oğul atasının, anasını tanımadan bir müddət əvvəl, sadə ailədən olan gözəl və kasıb bir qızın könlünü almağa çalışdığını öyrəndi. Bu, ön tarixçə idi. Atasının ölümündən sonra anası bir gün oğluna bildirdi ki, onun gələcəyi haqqında öz varlı qohumları ilə söhbət gedib və qohumlarından biri, təhsilini bitirdikdən sonra ona qızlarından birini verməyə hazır olduğunu bildirib; şirkətlə iş əlaqəsi ona peşəsində də parlaq perspektivlər açacaqmış. Ailənin bu planı onun içində, kasıb sevgilisinə sadiq qalmaq və ya atasının izi ilə gedib ona təyin edilmiş gözəl, varlı və əsilzadə qızı həyat yoldaşı seçmək arasında münaqişə yaratdı. Və əslində onun sevgisi ilə atasının davam edən iradəsi arasındakı bu münaqişəni xəstələnərək həll etdi, daha doğrusu: xəstəlik vasitəsilə onu reallıqda həll etmək vəzifəsindən yayındı.

Bu baxışın sübutu, təhsilini illərlə təxirə salmasına səbəb olan inadkar iş qabiliyyətsizliyinin xəstəliyin əsas nəticəsi olması faktındadır. Lakin xəstəliyin nəticəsi nədirsə, o, onun niyyətində idi; görünən xəstəlik nəticəsi əslində xəstələnmənin səbəbi və motividir.

Mənim izahatım təbii ki, xəstə tərəfindən əvvəlcə qəbul edilmədi. O, evlilik planının belə bir təsirini təsəvvür edə bilməzdi, həmin vaxt bu plan ona ən kiçik təəssürat belə bağışlamamışdı. Lakin müalicənin gedişində o, özünəməxsus bir yolla mənim fərzimin doğruluğuna əmin olmalı idi. O, transfer fantaziyası köməyi ilə keçmişdən unutduğu və ya yalnız şüursuz olaraq onun içində baş vermiş olan şeyləri yeni və mövcud kimi yaşadı. Müalicə işinin qaranlıq və çətin bir dövründən nəhayət aydın oldu ki, o, bir dəfə mənim evimin pilləkənlərində qarşılaşdığı gənc qızı mənim qızım səviyyəsinə yüksəltmişdi. O, onun xoşuna gəldi və o, mənim ona qarşı yalnız ona damad olmaq istədiyim üçün bu qədər mehriban və misilsiz səbirli olduğumu təsəvvür edirdi, bu zaman o, mənim evimin var-dövlətini və əsilzadəliyini özünə nümunə uyğun səviyyəyə qaldırırdı. Onun içində bu vəsvəsəyə qarşı xanımına olan sönməz sevgi mübarizə aparırdı. Ən ağır müqavimətlər və ən pis təhqirlərdən ibarət bir sıra maneələri dəf etdikdən sonra, o, xəyali transfer ilə o dövrün reallığı arasındakı tam analogiyanın inandırıcı təsirindən yayına bilməzdi. Onun təsvir üslubunu bir nümunə üzərində göstərmək üçün həmin dövrə aid yuxularından birini nəql edirəm. O, qızımı qarşısında görür, lakin gözlərinin yerində iki kir ləkəsi var. Yuxuların dilini başa düşən hər kəs üçün tərcümə asan olacaq: O, qızımı gözəl gözlərinə görə deyil, puluna görə evlənmək istəyir.¹³⁹

g) Ata kompleksi və siçan fikrinin həlli

Yetkinlik illərindəki xəstəliyin səbəbindən xəstəmizin uşaqlığına qayıdan bir ip vardı. O, öz bildiyinə və ya fərz etdiyinə görə, atanın öz evlənməsindən əvvəl keçdiyi vəziyyətə bənzər bir vəziyyətdə idi və ata ilə eyniləşə bilərdi. Başqa bir şəkildə vəfat etmiş ata son xəstəliyə müdaxilə edirdi. Xəstəlik münaqişəsi mahiyyət etibarilə atanın davam edən iradəsi ilə onun öz aşiqlik meylinin ziddiyyəti idi. Xəstənin müalicənin ilk saatlarında etdiyi açıqlamaları nəzərə alsaq, bu ziddiyyətin çox qədim olduğunu və xəstənin uşaqlıq illərində artıq ortaya çıxdığı ehtimalını rədd edə bilmərik.

Bütün məlumatlara görə, xəstəmizin atası çox üstün bir adam idi. Evlənməzdən əvvəl o, çavuş olmuş və həyatının bu dövründən qalan səmimi əsgər tərzi və kobud ifadələrə üstünlük verməklə yadda qalmışdı. Qəbir daşının hər kəsin xüsusiyyətlərini tərifləmək üçün adət etdiyi fəzilətlərdən əlavə, onu ürəkdən gələn yumor və ətrafındakı insanlara qarşı mehriban güzəşt xarakterizə edirdi; onun bəzən qəfil və sərt olması bu xarakterə zidd deyil, əksinə, onun tamamlayıcı hissəsidir; bu, uşaqlar kiçik və yaramaz olduqları müddətcə, onlara bəzən çox ağrılı cəzalar verməsinə səbəb olurdu. Uşaqlar böyüdükcə, o, digər atalardan fərqli olaraq, toxunulmaz avtoritetə yüksəlmək istəmədi, əksinə, xoşniyyətli açıqlıqla həyatının kiçik səhvlərini və uğursuzluqlarını onların məlumatına çatdırdı. Oğul, onların ən yaxşı dostlar kimi ünsiyyət qurduqlarını, yalnız bir məsələ istisna olmaqla (bax: s. 405) ifadə edərkən heç də şişirtmirdi. Uşağı atanın ölümü fikri qeyri-adi və qeyri-layiq intensivliklə məşğul edirdisə (s. 387), belə fikirlər onun uşaq məcburi ideyalarının mətnində ortaya çıxırdısa, o, müəyyən bir qızın rəhmlə yumşalaraq ona qarşı daha nəvazişli olması üçün atanın ölməsini istəyirdisə (s. 403), bu məhz həmin bir məsələyə görə olmalı idi.

Şübhəsiz ki, cinsəllik sahəsində ata ilə oğul arasında nəsə var idi və ata oğulun erkən oyanmış erotizmi ilə müəyyən bir ziddiyyətə düşmüşdü. Atanın ölümündən bir neçə il sonra, oğul ilk dəfə cinsi əlaqənin həzzini hiss etdikdə, ona belə bir fikir gəldi: Bu, əslində möhtəşəmdir; buna görə adam atasını öldürə bilər! Bu, eyni zamanda onun uşaq məcburi ideyalarının bir əks-sədası və aydınlaşması idi. Ata, ölümündən bir az əvvəl, əslində, xəstəmizin sonradan dominant olan meylinə birbaşa qarşı çıxmışdı. O, onun həmin xanımın məclisini axtardığını sezdi və ona, bunun ağıllı olmadığını və sadəcə özünü rüsvay edəcəyini deyərək, ondan uzaq durmağı məsləhət gördü.

Xəstəmizin onanist cinsi fəaliyyətinin tarixinə müraciət etdikdə, bu tamamilə təsdiqlənmiş məlumatlara başqa şeylər də əlavə olunur. Bu sahədə həkimlərin və xəstələrin baxışları arasında hələ də qiymətləndirilməmiş bir ziddiyyət mövcuddur. Xəstələrin hamısı, pubertat dövründəki masturbasiya kimi başa düşdüyü onaniyanı bütün əziyyətlərinin kökü və mənbəyi kimi təqdim etməkdə razıdırlar; həkimlər ümumiyyətlə bu barədə necə düşünməli olduqlarını bilmirlər, lakin sonradan normal olanların əksəriyyətinin də pubertat illərində bir müddət onaniya etdiyi təcrübəsinin təsiri altında, onların çoxu xəstələrin iddialarını kobud şişirtmələr kimi pisləməyə meyllidirlər. Mənim fikrimcə, xəstələr bu məsələdə də həkimlərdən daha çox haqlıdırlar. Xəstələrdə burada düzgün bir anlayış yaranır, həkimlər isə əsas bir şeyi nəzərdən qaçırmaq təhlükəsi altındadırlar. Əlbəttə, vəziyyət xəstələrin öz müddəalarını başa düşmək istədikləri kimi deyil: guya demək olar ki, tipik sayıla bilən pubertat onaniyası bütün nevrotik pozğunluqlara görə məsul tutulmalıdır. Bu müddəa yozuma ehtiyac duyur. Lakin pubertat illərindəki onaniya əslində uşaqlıq illərinin həmişə nəzərdən qaçırılan onaniyasının yenidən canlanmasıdır, bu da adətən 3-dən 4 və ya 5 yaşa qədər olan illərdə bir növ zirvəyə çatır və bu, şübhəsiz ki, uşağın cinsi konstitusiyasının ən aydın ifadəsidir, biz də sonrakı nevrozların etiologiyasını burada axtarırıq. Beləliklə, xəstələr bu örtük altında əslində öz infantil cinsəlliklərini ittiham edirlər və bu məsələdə tamamilə haqlıdırlar. Onaniya problemi isə həll olunmaz hala gəlir, əgər onaniyanı klinik bir vahid kimi qəbul etmək istəsək və onun müxtəlif cinsi komponentlərin və onlardan qidalanan fantaziyaların boşaldılması olduğunu unutsaq. Onaniyanın zərərli təsiri yalnız kiçik bir hissədə avtonomdur, yəni öz təbiəti ilə şərtlənir. Əsasən, o, cinsi həyatın ümumi patogen əhəmiyyəti ilə üst-üstə düşür. Əgər bir çox fərdlər onaniyanı, yəni bu fəaliyyətin müəyyən dərəcəsini zərər görmədən keçirə bilirlərsə, bu fakt yalnız onu öyrədir ki, onların cinsi konstitusiyası və cinsi həyatda inkişaf proseslərinin axarı, mədəni şəraitdə funksiyanın icrasına icazə verib, digərləri isə əlverişsiz cinsi konstitusiyası və ya pozulmuş inkişafı səbəbindən cinsəlliklərindən xəstələnirlər, yəni cinsi komponentlərin boğulması və sublimasiyası tələblərini ləngimələr və əvəzedici formalaşmalar olmadan yerinə yetirə bilmirlər.

Bizim xəstəmiz onaniya davranışında olduqca diqqət çəkici idi; o, pubertat onaniyası inkişaf etdirməmişdi və buna görə də bəzi gözləntilərə əsasən, nevrozdan azad qalmağa haqqı olmalı idi. Buna qarşı, onanistik fəaliyyətə təkan 21-ci yaşında, atasının ölümündən qısa müddət sonra onda ortaya çıxdı. Hər doyumdan sonra çox utanc duyurdu və tezliklə ondan yenidən əl çəkməyə and içirdi. O vaxtdan sonra onaniya yalnız nadir və çox qəribə hallarda yenidən baş qaldırırdı. “Xüsusilə yaşadığı gözəl anlar və ya oxuduğu xüsusilə gözəl yerlər onu oyadırdı. Məsələn, bir gözəl yay günortasında daxili şəhərdə bir postilionun belə möhtəşəm boru çaldığını eşitmişdi, ta ki, bir polis onu qadağan edənə qədər, çünki şəhərdə boru çalma qadağan idi! Və ya bir dəfə, 'Şeir və Həqiqət' əsərində gənc Götenin, qısqanc bir qadının özündən sonra onun dodaqlarını öpəcək qadın üzərinə oxuduğu lənətin təsirindən zərif bir coşğunluqla necə qurtulduğunu oxuyanda. Uzun müddət bu lənət tərəfindən batil etiqadlarla alıqoyulmuş kimi davam etmişdi, lakin indi zənciri qopardı və sevgilisini ürəkdən öpdü.”¹⁴⁰

O, məhz belə gözəl və yüksəldici hallarda masturbasiyaya sürükləndiyinə çox təəccübləndi. Lakin mən bu iki nümunədən ortaq olan şeyi, yəni qadağanı və bir əmri pozmağı ortaya çıxarmalı idim.

Onun imtahan üçün dərs oxuduğu və artıq ona sevimli olan fantaziya ilə, yəni atasının hələ də sağ olduğu və istənilən an geri qayıda biləcəyi ilə məşğul olduğu bir vaxtdakı qəribə davranışı da eyni kontekstə aid idi. O vaxt dərs oxumasını gecənin ən son saatlarına təsadüf etdirəcək şəkildə təşkil etdi. Gecə saat 12 ilə 1 arasında işini dayandırdı, sanki atası qapının qarşısında dayanırmış kimi dəhlizə açılan qapını açdı və geri qayıtdıqdan sonra ön otaqdakı güzgüdə çılpaq penisini nəzərdən keçirdi. Bu dəli hərəkətlər, onun gecə yarısında atasının gəlişini gözləyirmiş kimi davranması fərziyyəsi ilə başa düşülən olur. Atası həyatda ikən o, daha çox tənbəl tələbə idi və atası buna görə tez-tez inciyirdi. İndi isə, ruh kimi geri qayıtdıqda və onu dərs oxuyarkən gördükdə atasının ondan sevinməsi lazım idi. Lakin atası onun etdiklərinin digər hissəsinə sevinə bilməzdi;

beləliklə, ona qarşı çıxırdı və atasına olan münasibətinin hər iki tərəfini anlaşılmayan bir məcburi hərəkətdə, sevimli xanıma qarşı küçədəki daşla bağlı sonrakı məcburi hərəkətdə olduğu kimi, yan-yana ifadə edirdi.

Bu və bənzər əlamətlərə əsaslanaraq, mən onun uşaq yaşlarında, təxminən 6 yaşında, onaniya ilə əlaqədar hər hansı bir cinsi günah törətdiyi və buna görə atası tərəfindən ciddi şəkildə cəzalandırıldığı qənaətinə gəlməyə cəsarət etdim. Bu cəza onaniyaya son qoyardı, lakin digər tərəfdən atasına qarşı silinməz bir qəzəb buraxar və onun cinsi həzzin pozucusu rolunu əbədi olaraq sabitləyərdi. (İlk seanslardan birindəki bənzər fərziyyələrə baxın, səh. 589). Mənim böyük təəccübümə görə, xəstə indi bildirdi ki, belə bir hadisə uşaq yaşlarından anası tərəfindən dəfələrlə ona danışılıb və açıq-aşkar ona bağlı qəribə şeylər olduğu üçün unudulmamışdır. Onun öz xatirəsi isə əlbəttə ki, bu barədə heç nə bilmirdi. Lakin hekayə belə idi: O hələ çox kiçik ikən — daha dəqiq zaman təyinatı böyük bacısının ölüm xəstəliyi ilə üst-üstə düşməsi ilə müəyyən edilə bilər — deyilənə görə, atasının onu döydüyü bir pis iş görmüşdü. Kiçik uşaq dəhşətli bir qəzəbə tutuldu və hələ də döyülərkən atasına söyüş söyürdü. Lakin o hələ söyüş sözlərini bilmədiyi üçün, ağlına gələn bütün əşyaların adlarını ona verər və deyirdi: sən lampasın, sən dəsmalsan, sən boşqabsan və s. Atası bu elementar partlayışdan sarsılmış halda döyməyi dayandırdı və dedi: “Bu balaca ya böyük bir adam, ya da böyük bir cinayətkar olacaq!”¹⁴¹

O, bu səhnənin təsirinin həm onun, həm də atası üçün daimi təsirli olduğunu düşünür. Atası onu bir daha heç vaxt döymədi; lakin o, xarakterindəki dəyişikliyin bir hissəsini bu hadisə ilə izah edir. Qəzəbinin böyüklüyündən qorxduğu üçün, o vaxtdan etibarən qorxaq oldu. Digər tərəfdən, o, bütün həyatı boyu döyülməkdən dəhşətli təşviş duyurdu və bacı-qardaşlarından biri döyüldükdə dəhşət və qəzəbdən gizlənirdi.

Anaya yenidən ünvanlanan sorğu, bu hekayənin təsdiqlənməsinin əlavəsi olaraq, onun o vaxt 3-4 yaşlarında olduğunu və birini dişlədiyi üçün cəzaya layiq olduğunu ortaya qoydu. Ana da daha ətraflı heç nə xatırlamırdı; o, kiçik uşaq tərəfindən zədələnmiş şəxsin baxıcı qadın ola biləcəyini çox qətiyyətsiz şəkildə bildirdi; onun məlumatında cinayətin cinsi xarakter daşıdığına dair heç bir söz getmirdi.¹⁴²

Uşaqlıq səhnəsinin müzakirəsini ayaq yazısına köçürərək, onun ortaya çıxması nəticəsində, sevdiyi atasına qarşı prehistorik olaraq qazanılmış və sonradan latent hala gəlmiş qəzəbə inanmaqdan imtina etməsinin ilk dəfə sarsıldığını qeyd edirəm. Bu qeydlərin məqsədinin mənim iddia etdiyim uşaq cinsəlliyinin əhəmiyyətini sonradan pubertat dövrünün cinsi marağına endirərək azaltmaq olmadığına mənim təqdim etdiyim “Beş yaşlı oğlanın fobiyasının təhlili”ni yadında saxlayan hər kəs inanar. Mənim məqsədim yalnız, uşaq cinsi fəaliyyətinin obrazını təhrif etmək üçün nəzərdə tutulmuş həmin təxəyyül formalarını həll etmək üçün texniki göstərişlər verməkdir.

Bizim xəstəmizdə olduğu kimi, qədim zamanlar haqqında bu uydurmalara əsas olan faktiki təməli bir böyüyün sarsılmaz şahidliyi ilə müəyyən etmək nadir hallarda mümkün olur. Buna baxmayaraq, ananın ifadəsi bir neçə ehtimal üçün yol qoyur. Onun uşağın cəzalandırıldığı cinayətin cinsi təbiətini açıqlamaması, bütün valideynlərdə uşaqlarının keçmişindən bu elementi silməyə çalışan öz senzurası ilə əlaqədar ola bilər. Lakin eyni dərəcədə mümkündür ki, uşaq o vaxt cinsi xarakter daşımayan adi bir yaramazlıq ucbatından baxıcı qadın və ya ana tərəfindən xəbərdar edilmiş və sonra zorakı reaksiyasına görə ata tərəfindən döyülmüşdür. Belə təxəyyüllərdə baxıcı qadın və ya digər xidmətçi şəxs, adətən, daha yüksək statuslu ana ilə əvəz olunur. Xəstənin bu mövzudakı yuxularının yozumuna daha dərin nüfuz edildikdə, anaya və bacıya qarşı cinsi istəklərin və həmin bacının erkən ölümünün kiçik qəhrəmanın ata tərəfindən döyülməsi ilə birləşdirildiyi, epik adlandırıla biləcək bir əfsanəyə aid ən aydın işarələr tapıldı. Bu təxəyyül örtükləri toxumasını ip-ipə açmaq mümkün olmadı; məhz terapiya uğuru burada maneə oldu. Xəstə sağalmışdı və həyat ondan, müalicənin davamı ilə uyğun gəlməyən, onsuz da çox gecikdirilmiş bir neçə vəzifəni həll etməyi tələb edirdi. Buna görə də, təhlildəki bu boşluğa görə məni qınamayın. Psixoanaliz vasitəsilə elmi araşdırma bu gün yalnız terapiya səylərinin yan nəticəsidir və buna görə də, əldə edilən nəticə çox vaxt məhz uğursuz müalicə olunan hallarda ən böyük olur.

Uşaq cinsi həyatının məzmunu, üstünlük təşkil edən cinsi komponentlərin avtoerotik fəaliyyətində, obyekt sevgisinin izlərində və valideynlərə və bacı-qardaşlara qarşı ilk nəvazişli və düşmən təhrikləri əhatə edən, kiçik uşağın marağının adətən yeni bacı-qardaşın doğulması ilə oyadılmasından sonra formalaşan, nevrozların nüvə kompleksi adlandırıla bilən kompleksin yaradılmasından ibarətdir. Bu məzmunun eyniliyindən və sonradan dəyişdirici təsirlərin sabitliyindən, həqiqi təcrübənin bu uydurmalara nə qədər və ya nə qədər az töhfə verdiyindən asılı olmayaraq, ümumiyyətlə uşaqlıq haqqında həmişə eyni təxəyyüllərin yarandığını asanlıqla izah etmək olar. Uşaq nüvə kompleksinə tamamilə uyğundur ki, ata cinsi rəqib və avtoerotik fəaliyyətin pozucusu rolunu alır və reallıq bunda çox vaxt yaxşı paya malikdir.

Gözləyirdi, çünki bu hadisə ona atası tərəfindən o qədər çox danışılmışdı ki, onun reallığı heç bir şübhə doğurmurdu. Lakin o, çox zəki olan məcburiyyət xəstələrində hər dəfə son dərəcə təəccüb doğuran, məntiqi əymək qabiliyyəti ilə hekayənin inandırıcılığına qarşı yenidən və yenidən irəli sürürdü ki, o, özü bunu xatırlamır. Beləliklə, o, atası ilə münasibətinin həqiqətən də şüursuz bir tamamlama tələb etdiyi inancını yalnız transferin ağrılı yolu ilə əldə etməli idi. Tezliklə o, məni və mənimkiləri yuxularda, gündüz fantaziyalarında və fikirlərdə ən kobud və ədəbsiz şəkildə təhqir etməyə başladı, halbuki mənə qəsdən heç vaxt ən böyük hörmətdən başqa bir şey göstərmirdi. Bu təhqirləri bildirdiyi zaman davranışı çarəsiz bir insanın davranışı idi. "Professor bəy, mənim kimi murdar, adi bir oğlan tərəfindən bu cür təhqir olunmağa necə dözür?" Məni qovmalısan; daha yaxşısına layiq deyiləm." Bu sözləri deyərkən o, adətən divandan qalxıb otaqda gəzirdi; əvvəlcə bunu incəliklə əsaslandırırdı: rahat uzanmış halda bu qədər dəhşətli şeyləri söyləməyə ürəyi gəlmirmiş. Lakin tezliklə daha inandırıcı izahı özü tapdı: mənim yanımdan uzaqlaşırdı, çünki məndən döyüləcəyindən təşviş edirdi. Əgər oturub qalırdısa, həddindən artıq cəzalardan çarəsiz təşviş içində qorunmaq istəyən bir insan kimi davranırdı; başını əllərinə dayayırdı, üzünü qolu ilə örtürdü, ani olaraq acıdan büzülmüş üz ifadəsi ilə qaçırdı və s. Atasının qəzəbli olduğunu və həddindən artıq qəzəbi zamanı bəzən nə qədər irəli gedə biləcəyini bilmədiyini xatırladı. Əzabın belə bir məktəbində o, ona çatışmayan inancı yavaş-yavaş qazandı; bu inanc, şəxsən əlaqədar olmayan hər kəsə öz-özünə aydın görünərdi; bundan sonra isə siçan təsəvvürünün həllinə gedən yol açıq idi. İndiyə qədər gizlədilmiş çoxlu faktiki məlumatlar müalicənin zirvəsində əlaqənin qurulması üçün əlçatan oldu.

Elan edildiyi kimi, bu hadisənin təsvirində son dərəcə qısaltma və xülasə etməyə çalışacağam. İlk sirr açıq-aydın idi: çex kapitanının iki nitqi, siçan hekayəsi və baş leytenant A.-ya pulu qaytarmaq çağırışı ona niyə bu qədər təsirli olmuş və niyə bu qədər şiddətli patoloji reaksiyalara səbəb olmuşdu. Burada "kompleks həssaslığı"nın mövcud olduğu, həmin nitqlərin onun şüursuzunun hiperestetik yerlərinə kobudcasına toxunulduğu güman edilirdi. Belə də idi; hər dəfə hərbi münasibətlərdə olduğu kimi, o, özü də bir neçə il xidmət etmiş və əsgərlik dövründən çox şey danışan atası ilə şüursuz eyniləşmə vəziyyətində idi. İndi təsadüf, simptomların yaranmasında zarafatda sözün ifadəsinin kömək etdiyi kimi kömək edə biləcəyi üçün, atasının kiçik macəralarından birinin kapitanın çağırışı ilə ortaq bir elementə malik olmasına imkan verdi. Atası bir dəfə çavuş kimi sərəncamında saxlamalı olduğu kiçik bir pul məbləğini kart oyununda itirmişdi (Spielratte — «oyun siçanı», yəni qumarbaz) və əgər bir yoldaş ona bu pulu əvvəlcədən verməsəydi, böyük çətinliyə düşərdi. Hərbi xidmətdən çıxdıqdan və varlandıqdan sonra, o, ona kömək etmiş yoldaşını pulu qaytarmaq üçün axtardı, lakin onu artıq tapa bilmədi. Bizim xəstə, pulun geri qaytarılmasının ümumiyyətlə nə vaxtsa uğurla nəticələndiyinə əmin deyildi; atasının bu gənclik günahı haqqında xatirə ona xoşagəlməz idi, çünki onun şüursuzu atasının xarakterinə yönəlmiş düşmənçilik qeydləri ilə dolu idi. Kapitanın sözləri: "Baş leytenant A.-ya 3'80 kronu qaytarmalısan," ona atasının həmin ödənilməmiş borcuna işarə kimi gəldi.

Lakin Z.-dəki poçt qızının ödənişli göndərişin haqqını onun üçün xoş bir neçə sözlə özü ödədiyi barədə məlumat, atası ilə eyniləşməni başqa bir sahədə gücləndirdi. İndi o, poçt şöbəsinin də olduğu kiçik qəsəbədə, mehmanxana sahibinin gözəl qızının gənc və yaraşıqlı zabitə çox yaxın davrandığını, belə ki, manevrlər bitdikdən sonra oraya qayıdıb qızla şansını sınamağı planlaşdıra biləcəyini bildirdi. İndi mehmanxanaçı qızının poçt qızı şəklində bir rəqibi yaranmışdı; atasının öz evlilik romanında olduğu kimi, hərbi xidmətdən çıxdıqdan sonra kimə üstünlük verəcəyi barədə tərəddüd edə bilərdi. Birdən-birə başa düşürük ki, onun Vyanaya getmək, yoxsa poçt idarəsinin olduğu yerə qayıtmaq barədəki qəribə qərarsızlığı, səyahət zamanı geri qayıtmağa dair davamlı vəsvəsələri (bax: s. 396) əvvəlcə bizə göründüyü qədər mənasız deyildi. Onun şüurlu düşüncəsi üçün poçt idarəsinin yerləşdiyi Z. yerinin cazibəsi, orada baş leytenant A.-nın köməyi ilə andını yerinə yetirmək ehtiyacı ilə motivasiya olunmuşdu. Həqiqətdə isə, həmin yerdə olan poçt qızı onun həsrətinin obyekti idi, baş leytenant isə yalnız onun yaxşı əvəzi idi, çünki o, eyni yerdə yaşayır və hərbi poçt xidmətini özü yerinə yetirirdi. Sonra eşitdi ki, poçtda həmin gün baş leytenant A. deyil, başqa zabit B. xidmət göstərib; o, bu zabiti də öz kombinasiyasına daxil etdi və ona mehriban olan iki qız arasındakı tərəddüdünü deliriumlarında iki zabitlə təkrarlaya bildi.¹⁴³,¹⁴⁴

Kapitanın siçan hekayəsindən irəli gələn təsirlərin izahında analizin axarına daha sıx yapışmalıyıq. Əvvəlcə assosiativ materialın qeyri-adi bolluğu ortaya çıxdı, lakin ilkin mərhələdə məcburiyyət formalaşmasının vəziyyəti daha şəffaf olmadı. Siçanlarla icra olunan cəza təsəvvürü bir sıra həvəsləri qıcıqlandırdı, çoxlu xatirələri oyatdı və siçanlar kapitanın hekayəsi ilə pulu geri vermək çağırışı arasındakı qısa fasilədə bir sıra simvolik mənalara malik oldular, sonradan isə bunlara həmişə yeniləri əlavə olundu. Bütün bunlar haqqında mənim məlumatım təbii ki, çox natamam ola bilər. Siçan cəzası ilk növbədə anal erotizmi oyatdı, bu da onun uşaqlığında böyük rol oynamış və illər boyu davam edən qurd qıcıqlanması ilə dəstəklənmişdi. Siçanlar beləliklə 'pul' mənasına gəldi, bu əlaqə 'Raten' (taksit) sözünün 'Ratten' (siçanlar) ilə oxşarlığından irəli gəlirdi. O, öz məcburiyyətlərində təkrarladı, buna görə də burada Mr. və Mrs. Streyçinin hərbi təliminin sonunda vəziyyəti aydınlaşdırmaq istədikləri kiçik xəritəni təkrar edirəm. Tərcüməçilərim haqlı olaraq qeyd etmişlər ki, xəstənin davranışı, P. stansiyasının hərbi təlimi zamanı Oblt. A.-nın əvvəllər poçt idarəsinin olduğu Z. yerində yaşadığını və orada hərbi poçt xidmətini yerinə yetirdiyini, lakin təlimin son günlərində bu vəzifəni Oblt. B.-yə təhvil verib A.-ya köçürüldüyünü açıq şəkildə qeyd etmədiyi müddətcə hələ də anlaşılmaz qalır. “Qəddar” kapitan bu dəyişiklikdən hələ heç nə bilmirdi; buna görə də onun səhvi: ödənişli göndəriş məbləği baş leytenant A.-ya qaytarılmalıdır.¹⁴⁵

Vyanaya — poçt şöbəsi Z. — deliriumlarında rəsmi bir siçan valyutası tətbiq etmişdi; məsələn, o soruşduqda mən ona müalicə seansının qiymətini bildirdikdə, altı ay sonra öyrəndiyimə görə, onun yanında belə deyildi: bu qədər qulden, bu qədər siçan. Bu dilə tədricən atadan qalan mirasla bağlı pul maraqlarının bütün kompleksi köçürüldü, yəni bu sahəyə aid bütün təsəvvürlər bu söz körpüsü vasitəsilə — Raten—Ratten (siçanlar) — məcburiyyətə daxil edildi və şüursuza tabe edildi. Siçanın bu pul mənası, əlavə olaraq, kapitanın ödənişli göndəriş məbləğini geri qaytarmaq xəbərdarlığına, oyun siçanı söz körpüsü vasitəsilə, ataya aid oyun səhvini tapmaq üçün girişin olduğu yerə əsaslanırdı.

Lakin siçan ona təhlükəli infeksiyaların daşıyıcısı kimi də məlum idi və buna görə də hərbi xidmət zamanı atasının həyat tərzinə dair müxtəlif şübhələrin gizləndiyi, hərbi sahədə haqlı olan sifilitik infeksiya təşvişinin simvolu kimi istifadə edilə bilərdi. Başqa mənada: sifilitik infeksiyanın daşıyıcısı elə penisin özü idi və beləliklə, siçan cinsiyyət orqanına çevrildi, bu istifadə üçün o, başqa bir hüququ da irəli sürə bilərdi. Penis, xüsusilə kiçik uşağın penisi, asanlıqla qurdlar kimi təsvir edilə bilər və kapitanın hekayəsində siçanlar anal dəlikdə, uşaqlıq illərində böyük yuvarlaq qurdların olduğu kimi qazırdılar. Beləliklə, siçanların penis mənası yenidən anal erotizmə əsaslanırdı. Siçan artıq çirkin bir heyvandır, nəcis ilə qidalanır və tullantıları daşıyan kanallarda yaşayır. Bu yeni məna ilə siçan deliriumunun hansı yayılmaya qadir olduğunu qeyd etmək kifayət qədər artıqdır. “Bu qədər siçan — bu qədər qulden”, məsələn, ona çox nifrət etdiyi qadın peşəsinin əla xarakteristikası kimi qəbul edilə bilərdi. 1!) Nevrotik fantaziyanın bu sıçrayışlarını başını yelləyərək rədd etmək istəyən, sənətin fantaziyasının bəzən özünü göstərdiyi oxşar kaprisyoları xatırlasın, məsələn, Le Poitevinin erotik şeytanlıqları (Diableries erotiques).

Buna qarşı, kapitanın hekayəsində siçan əvəzinə penisin təyin edilməsinin, atanın və sevgilinin münasibəti ilə ona xüsusilə iyrənc görünməli olan anal əlaqə vəziyyətini yaratması bəlkə də əhəmiyyətsiz deyil. Bu vəziyyət kapitanın xəbərdarlığından sonra onun yanında formalaşan məcburi təhdiddə yenidən ortaya çıxırdısa, bu, F. S. Kraus tərəfindən nəşr olunan “Anthropophyteia” əsərində sözlərini oxuya biləcəyiniz, cənub slavyanları arasında işlədilən bəzi lənətləri açıq şəkildə xatırladırdı. Bu materialın hamısı və başqaları, əlavə olaraq, “evlənmək” örtük fikri ilə siçan müzakirəsinin quruluşuna sıralanırdı.

Siçan cəzası haqqında hekayənin bizim xəstəmizdə erkən boğulmuş eqoist və cinsi qəddarlıq təhriklərini ayağa qaldırması, onun öz təsviri və hekayəni yenidən danışarkən mimikası ilə təsdiqlənir. Lakin bütün bu zəngin materiala baxmayaraq, məcburi ideyasının mənasına işıq salınmadı, ta ki, bir gün İbsenin “Kiçik Eyolf” əsərindəki siçan xanımsı ortaya çıxana qədər və çoxlu məcburi deliriumlarının bir çox variantlarında siçanların uşaqlar mənasını da daşıdığı nəticəsini inkar edilməz hala gətirənə qədər. Bu yeni mənanın yaranmasını araşdırdıqda, dərhal ən qədim və ən əhəmiyyətli köklərə rast gəldik. Atasının məzarını ziyarət edərkən, o, bir dəfə siçan hesab etdiyi böyük bir heyvanı məzar təpəsinin yanından keçərkən görmüşdü. O, siçanın atanın öz məzarından gəldiyini və indi onun cəsədindən yemək yediyini fərz etdi. Siçan təsəvvüründən ayrılmaz qalan şey, onun iti dişləri ilə gəmirib dişləməsidir; lakin siçan cəzasız dişləyən, acgöz və çirkin deyil, əksinə, insanlardan, onun tez-tez qorxu ilə şahidi olduğu kimi, qəddarlıqla təqib olunur və amansızca öldürülür. O, belə yazıq siçanlara tez-tez rəhm duymuşdu. İndi o, özü də belə iyrənc, çirkin, kiçik bir oğlan olmuşdu, qəzəbdən ətrafını dişləyə bilən və buna görə dəhşətli şəkildə cəzalandırılmışdı (bax: səhifə 426). O, həqiqətən də özünün tam “təbiəti etibarilə oxşarı”nı* siçanda tapa bilərdi. Taleh, kapitanın hekayəsində ona demək olar ki, kompleks qıcıqlandırıcı söz söyləmişdi və o, öz məcburi ideyası ilə buna cavab verməyi buraxmadı.¹⁴⁶,¹⁴⁷

Beləliklə, siçanlar onun ən erkən və ən ağır nəticəli təcrübələrinə görə uşaqlar idi. Və indi o, uzun müddət kontekstdən kənarda saxladığı, lakin uşaqlara qarşı göstərməli olduğu marağı tam aydınlaşdıran bir məlumat gətirdi. Onun uzun illər hörmət etdiyi və evlənməyə qərar verə bilmədiyi xanım, ginekoloji əməliyyat, hər iki yumurtalığın çıxarılması nəticəsində uşaqsızlığa məhkum edilmişdi; uşaqları çox sevən onun üçün bu, hətta onun tərəddüdünün əsas səbəbi idi.

Yalnız indi onun məcburi ideyasının yaranması zamanı baş verən anlaşılmaz prosesi başa düşmək mümkün oldu; uşaq cinsəllik nəzəriyyələri və yuxuların yozumundan məlum olan simvolizmdən istifadə edərək, hər şeyi mənalı şəkildə tərcümə etmək olardı. Kapitan günorta istirahətində, özünün qısqaclı eynəyini itirdiyi zaman, siçan cəzasından danışanda, onu əvvəlcə yalnız təsəvvür edilən vəziyyətin qəddar və şəhvətli xarakteri bürüyürdü. Amma dərhal həmin uşaq səhnəsi ilə əlaqə quruldu,¹⁴⁸

orada o, özü dişləmişdi; belə cəzaları müdafiə edə bilən kapitan, ona ata yerinə keçdi və o vaxt qəddar ataya qarşı üsyan edən təkrarlanan nifrətin bir hissəsini öz üzərinə çəkdi. Tez yox olan fikir, ona sevimli olan birinə belə bir şeyin baş verə biləcəyi, arzu təhriki ilə tərcümə edilə bilərdi: Sənə belə bir şey edilməlidir, bu təhrik danışan şəxsə, arxa planda isə artıq ataya qarşı yönəlmişdi. Ondan 1,5 gün sonra kapitan ona pul ilə çatdırılmış paketi təqdim etdikdə və ondan baş leytenant A.-ya 3 kron 80 helleri qaytarmasını xahiş etdikdə, o artıq “qəddar rəhbər”in səhv etdiyini və heç kimə, yalnız poçt qızına borclu olduğunu bilirdi. Beləliklə, ona alaycı bir cavab qurmaq yaxın idi, məsələn: Bəli, əlbəttə, ağlına nə gəlir? və ya: Bəli, ilbizlər, və ya: Bəli, boş şey, ona pulu qaytaracağam!” — söyləməyə məcbur olmadığı cavablar. Amma bu vaxta qədər qızışmış ata kompleksi və həmin uşaq səhnəsinin xatirəsindən cavab belə formalaşdı: Bəli, atam və sevgilim uşaq sahibi olarsa, mən A.-ya pulu qaytaracağam, və ya: Atam və xanım uşaq sahibi ola bilsələr, mən ona pulu qaytaracağam. Yəni, yerinə yetirilməsi mümkün olmayan absurd şərtə bağlı alaycı and.

Amma indi cinayət törədilmişdi, ona ən əziz olan iki şəxs, ata və sevgili, onun tərəfindən təhqir edilmişdi; bu, cəza tələb edirdi və cəza, rəhbərin əsassız xəbərdarlığına itaət ifadəsini saxlayan, yerinə yetirilməsi mümkün olmayan bir andın yüklənməsindən ibarət idi: İndi həqiqətən A.-ya pulu qaytarmalısan. Gərgin itaətdə o, kapitanın xəbərdarlığının yanlış bir fərziyyəyə əsaslandığına dair daha yaxşı məlumatını sıxışdırdı: "Bəli, atanın müavininin tələb etdiyi kimi A.-ya pulu qaytarmalısan. Ata səhv edə bilməz." Həm də Əlahəzrət səhv edə bilməz və əgər o, bir təbəəni ona aid olmayan bir titul ilə çağırıbsa, həmin təbəə bundan sonra həmin titulu daşıyır.¹⁴⁹,¹⁵⁰,¹⁵¹

Bu prosesdən onun şüuruna yalnız qeyri-müəyyən məlumat çatır, lakin kapitanın əmrinə qarşı üsyan və əksinə çevrilmə də şüurda təmsil olunur. (Əvvəlcə: Pulu qaytarma, əks halda .... [siçan cəzası] baş verəcək, sonra isə üsyana cəza olaraq əksinə and vəzifəsinə çevrilmə..)

Böyük məcburi ideyanın formalaşdığı konstellasiyanı bir daha təsəvvür edin. O, uzun müddətli cinsi abstinensiya və gənc zabitin qadınlardan gözləyə biləcəyi mehriban münasibət səbəbindən libidinal vəziyyətə düşmüşdü, üstəlik, xanımı ilə müəyyən bir uzaqlaşma halında hərbi təliminə getmişdi. Bu libido artımı onu atanın nüfuzuna qarşı qədim mübarizəni yenidən başlatmağa və digər qadınlardan cinsi doyum əldə etməyə hazır etdi. Atanın xatirəsinə olan şübhələr və sevgilinin dəyərinə olan şübhələr artmışdı; belə bir vəziyyətdə o, hər ikisini təhqir etməyə sürükləndi və sonra buna görə özünü cəzalandırdı. O, bununla köhnə bir nümunəni təkrarladı. Hərbi təlimi bitdikdən sonra Vyanaya getmək və ya qalıb andı yerinə yetirmək arasında bu qədər tərəddüd etdikdə, o, bir anda həmişə onu hərəkətə gətirən iki konflikti təmsil edir: atasına itaət edib-etməmək və sevgilisinə sadiq qalıb-qalmamaq.

Sanksiyanın məzmununun yozumu haqqında daha bir söz: əks halda hər iki şəxsə siçan cəzası icra olunur. O, iki uşaq cinsəllik nəzəriyyəsinin qüvvəsində dayanır, haqqında başqa yerdə məlumat vermişəm. Bu nəzəriyyələrdən birincisi uşaqların anal dəlikdən çıxdığına, ikincisi isə kişilərin də qadınlar kimi uşaq doğa biləcəyi ehtimalına uyğun şəkildə davam edir. Yuxu yozumunun texniki qaydalarına görə, bağırsaqdan çıxma əksi ilə: bağırsağa soxulma (siçan cəzasında olduğu kimi) təmsil oluna bilər və əksinə.

Belə ağır məcburi ideyalar üçün daha sadə həllər və ya digər vasitələrlə həllər gözləmək üçün heç bir əsas yoxdur. Bizə məlum olan həll ilə siçan deliriumu aradan qaldırıldı.¹⁵²

2) Bax. “Uşaq cinsəllik nəzəriyyələri haqqında” (Bu tam nəşrin VII cildi).

II. Nəzəriyyəyə dair

a) Məcburi formasiyaların bəzi ümumi xüsusiyyətləri

1896-cı ildə verdiyim məcburi ideyaların tərifinə görə, onlar “dönüşmüş, sıxışdırmadan yenidən qayıdan və həmişə uşaqlıq illərində həzz alınaraq icra edilmiş cinsi hərəkətə aid olan ittihamlardır”,” bu gün mənə formal baxımdan tənqid edilə bilən görünür, baxmayaraq ki, ən yaxşı elementlərdən təşkil olunmuşdur. O, həddindən artıq birləşdirməyə can atırdı və məcburiyyət xəstələrini nümunə götürürdü, onlar özünəməxsus qeyri-müəyyənliyə meylləri ilə müxtəlif psixi formasiyaları “məcburi ideyalar” ° kimi bir-birinə qarışdırırdılar? Həqiqətən də, “məcburi düşüncə” haqqında danışmaq və məcburi formasiyaların müxtəlif psixi aktların dəyərinə malik ola biləcəyini vurğulamaq daha düzgündür. Onlar istəklər, vəsvəsələr, impulslar, refleksiyalar, şübhələr, əmrlər və qadağalar kimi müəyyən edilə bilər. Xəstələr ümumiyyətlə bu müəyyənliyi zəiflətməyə və affekt indeksindən məhrum edilmiş məzmunu məcburi ideya kimi aparmağa çalışırlar. Belə bir istəyin, sadəcə “düşüncə əlaqəsi” səviyyəsinə endirilməli olan bir istəyin belə rəftara nümunə, xəstəmiz ilk seanslardan birində (S. 402) təqdim etdi.¹⁵³,¹⁵⁴,¹⁵⁵

Həmçinin tezliklə etiraf etmək lazımdır ki, indiyə qədər məcburi düşüncənin fenomenologiyası belə layiqincə qiymətləndirilə bilməmişdir. Xəstənin şüuruna nüfuz etmiş “məcburi ideyalara” qarşı apardığı ikincil müdafiə mübarizəsində xüsusi adlandırmağa layiq formasiyalar yaranır. Məsələn, hərbi təlimdən qayıdış zamanı xəstəmizi məşğul edən fikir zəncirlərini nəzərdə tutun. Məcburi fikirlərə qarşı qoyulan şeylər sırf ağlabatan mülahizələr deyil, əksinə, hər iki düşüncə növü arasında bir növ hibridlərdir; onlar mübarizə apardıqları məcburiyyətin bəzi fərziyyələrini öz içlərinə alırlar və (ağıl vasitəsilə) xəstə düşüncənin mövqeyinə keçirlər. Mənim fikrimcə, belə formasiyalar “deliriumlar” adını layiq görürlər. Xəstəlik tarixçəsində yerinə qoymağımı istədiyim bir nümunə, bu fərqi aydınlaşdıracaq. Xəstəmiz təhsili müddətində bir müddət təsvir edilmiş o qəribə hərəkətlərə — gecənin gec saatlarına qədər işləməyə, sonra atanın ruhu üçün qapını açmağa, sonra cinsiyyət orqanlarına güzgüdə baxmağa (səh. 425) — qapıldıqdan sonra, o, ata həqiqətən hələ sağ olsaydı, buna nə deyəcəyini düşünməklə özünü xəbərdarlıqla sakitləşdirməyə çalışdı. Amma bu arqument, bu məntiqli formada irəli sürüldüyü müddətcə heç bir nəticə vermədi; eyni fikri sayıqlama xarakterli bir hədə formasına gətirdikdən sonra, yəni 'Əgər bu axmaqlığı bir daha təkrarlasa, atanın o dünyada başına bir bəla gələcək' dedikdən sonra, bu xəyali təhdid dayandı.

Birincil və ikincil müdafiə mübarizəsi arasındakı əlbəttə haqlı olan bu fərqi, xəstələrin öz məcburi fikirlərinin sözlərinin dəqiq mətnini bilmədikləri haqqındakı qavrayış gözlənilməz şəkildə məhdudlaşdırır. Bu paradoksal səslənir, amma məntiqli bir mənası var. Psixoanaliz prosesində təkcə xəstənin cəsarəti deyil, həm də xəstəliyinin cəsarəti böyüyür; xəstəlik daha açıq ifadələrə cəsarət edir. Obrazlı ifadədən çıxsaq, belə olur ki, xəstə, indiyə qədər xəstəlik məhsullarının qavranılmasından qorxaraq üzünü çevirdiyi şeylərə indi diqqət yetirir və onları daha aydın və ətraflı şəkildə yaşayır.

Məcburi formalaşmalar haqqında daha dəqiq bilik əlavə olaraq iki xüsusi yolla əldə edilir. Birincisi, təcrübə göstərir ki, yuxular məcburi əmrin və s.-nin əsl mətnini gətirə bilər, halbuki oyanda bu mətn yalnız natamam və təhrif olunmuş, yəni şəkli dəyişdirilmiş bir teleqram kimi məlum olur. Bu mətnlər yuxuda nitqlər kimi çıxış edir, halbuki qayda odur ki, yuxudakı nitqlər gündüzki nitqlərdən qaynaqlanır. İkincisi, xəstəlik tarixçəsinin analitik təqibində, sözlərin dəqiq mətni eyni olmasa da, ardıcıl olaraq bir neçə məcburi fikrin əslində eyni şey olduğu qənaətinə gəlinir. Məcburi fikir ilk dəfə uğurla rədd edilmişdi, indi isə təhrif olunmuş formada geri qayıdır, tanınmır və bəlkə də məhz bu təhrifinə görə müdafiə mübarizəsində daha yaxşı mövqe tuta bilir. Amma əsl forma düzgün olanıdır, çox vaxt mənasını tam açıq şəkildə ortaya qoyur. Anlaşılmaz bir məcburi ideya çətinliklə aydınlaşdırıldıqda, xəstədən çox vaxt eşitmək olur ki, qurulmuş kimi bir fikir, istək və ya vəsvəsə həqiqətən məcburi ideyadan əvvəl bir dəfə ortaya çıxmış, amma qalmamışdır. Bunun üçün xəstəmizin tarixçəsindən verilən nümunələr təəssüf ki, çox uzadılmış olacaq.¹⁵⁶

Rəsmi olaraq belə adlandırılan 'məcburi fikir', ilkin ifadəyə nisbətən təhrifində birincil müdafiə mübarizəsinin izlərini daşıyır. Onun təhrifi onu həyat qabiliyyətli edir, çünki şüurlu düşünmə, onu yuxu məzmununa bənzər şəkildə yanlış başa düşməyə məcburdur; yuxu məzmunu özü bir kompromis və təhrif məhsuludur və ayıq düşüncə tərəfindən daha da yanlış başa düşülür.

Şüurlu düşüncənin bu yanlış başa düşülməsi yalnız məcburi fikirlərdə deyil, həm də ikincil müdafiə mübarizəsinin məhsullarında, məsələn, qoruyucu düsturlarda sübut edilə bilər. Bunun üçün iki yaxşı nümunə gətirə bilərəm. Xəstəmiz müdafiə düsturu kimi, rədd edici bir əl hərəkəti ilə müşayiət olunan, tez deyilən bir 'amma' sözü istifadə edirdi. Bir dəfə danışdı ki, bu düstur son vaxtlar dəyişib; artıq 'amma' demir, 'amma' deyir. Bu inkişafın səbəbi soruşulduqda, ikinci hecadakı səssiz 'e' hərfinin, qorxduğu şeyin, yəni yad və əks bir şeyin qarışmasından qorunmaq üçün ona kifayət qədər təminat vermədiyini, buna görə də 'e' hərfini vurğulamağa qərar verdiyini bildirdi. Tamamilə məcburiyyət nevrozu üslubunda aparılan bu izahat, nəhayət, yanlış olduğunu sübut etdi; o, ən yaxşı halda rationalizasiya dəyərini iddia edə bilərdi; əslində isə bu, psixoanaliz haqqında nəzəri söhbətlərdən tanıdığı müdafiə termini ilə uyğunlaşma idi. Beləliklə, müalicədən sui-istifadə edilərək və sayıqlama xarakterli şəkildə müdafiə düsturunu gücləndirmək üçün istifadə olunmuşdu. Bir dəfə də bütün təhlükələrə qarşı qorunmaq üçün ən güclü duaların ilk hərflərindən tərtib etdiyi və sonuna əlavə edilmiş 'Amin' sözü ilə bəzədiyi əsas sehrli sözündən danışdı. Həmin sözü burada yaza bilmərəm, çünki dərhal aydın olacaq səbəblər buna mane olur. Çünki, mən bunu öyrəndikdə, bunun əslində onun hörmət etdiyi xanımın adının anagramı olduğunu qeyd etməli oldum; bu adın tərkibində 'S' hərfi var idi və o, bu hərfi sona, əlavə edilmiş 'Amin' sözündən birbaşa əvvəl yerləşdirmişdi. Beləliklə, o — deyə bilərik ki — sevgilisi ilə toxumunu birləşdirmiş, yəni onun şəxsiyyətini təsəvvüründə masturbasiya etmişdi. Lakin bu aşkar əlaqəni özü sezməmişdi; müdafiə mexanizmi sıxışdırılmış material tərəfindən aldadılmışdı. Qeyd edək ki, bu, vaxt keçdikcə dəf edilməli olanın, adətən, onu dəf etmək üçün istifadə edilən vasitəyə nüfuz etməsi haqqında fikrə yaxşı bir nümunədir.

Əgər iddia olunursa ki, məcburi düşüncələr yuxu məzmununa çevrilməzdən əvvəl yuxu düşüncələrinə bənzər şəkildə təhrifə uğrayırlar, onda bu təhrifin texnikası bizi maraqlandırmalıdır və tərcümə edilmiş və anlaşılmış məcburi ideyaların bir sıra nümunələri üzərində bu texnikanın müxtəlif vasitələrini izah etməyə heç nə mane olmamalıdır. Lakin bu nəşrin şərtləri altında mən də yalnız tək-tük nümunələr verə bilərəm. Xəstəmizin məcburi ideyalarının hamısı böyük siçan təsəvvürü kimi mürəkkəb quruluşa malik deyildi və bu qədər çətin açılmırdı. Digərlərində isə, zarafatlarda çox uğurla tətbiq olunan, lakin burada da başa düşülməyə qarşı qoruyucu vasitə kimi öz vəzifəsini yerinə yetirən, buraxma — ellips — yolu ilə təhrif texnikası istifadə edilmişdi.

Onun ən köhnə və sevimli məcburi ideyalarından biri (xatırlatma və ya xəbərdarlıq dəyərində olan) belə idi: Əgər mən həmin xanımı evlərsəm, atama (axirətdə) bir bədbəxtlik gələcək. Təhlildən məlum olan buraxılmış və atlanmış aralıq həlqələri yerinə qoyaq, onda düşüncə axını belə olacaq: Əgər ata sağ olsaydı, mənim həmin xanımı evlənmə qərarıma uşaqlıq səhnəsindəki kimi qəzəblənərdi, nəticədə mən də yenidən ona qarşı qəzəb duyardım və ona bütün pislikləri arzulayardım, bu arzularsa mənim arzularımın “hər şeyə qadirliyi” sayəsində onun üzərində həyata keçməli idi.

Və ya ellips həllinin başqa bir nümunəsi, eyni zamanda bir xəbərdarlıq və ya asketik qadağa. Onun çox sevdiyi, sevimli balaca bacısı qızı var idi. Bir gün ona belə bir ideya gəldi: Əgər özünə cinsi əlaqəyə icazə versən, Ellaya bir bədbəxtlik gələcək (ölmə). Buraxılmış hissənin yerinə qoyulması ilə: Hər cinsi əlaqədə, hətta yad bir qadınla belə, sən yadına salmalısan ki, ailə həyatındakı cinsi əlaqə heç vaxt uşaq doğumuna səbəb olmayacaq (sevgilisinin qısırlığı). Bu sənə o qədər kədər verəcək ki, kiçik Ellaya qısqanclıq duyacaqsan və bacına uşağı qısqanacaqsan. Bu qısqanc təhriklər uşağın ölümünə səbəb olmalıdır.

Elliptik təhrif texnikası məcburiyyət nevrozu üçün xarakterik görünür; mən ona digər xəstələrin məcburi düşüncələrində də rast gəlmişəm. Əsasən məcburi hərəkətlərdən əziyyət çəkən bir xanımın şübhə halı, xüsusilə şəffaflığı və siçan təsəvvürünün quruluşuna bənzərliyi ilə maraqlı idi. O, Nürnberqdə əri ilə gəzirdi və əri onu uşağı üçün müxtəlif əşyalar, o cümlədən daraq aldığı mağazaya müşayiət etdi. Seçimin çox uzun çəkməsindən bezən əri, yolda bir antikvarın yanında bəzi sikkələr gördüyünü və onları almaq istədiyini bildirdi; alış-verişdən sonra onları bu mağazadan götürəcəyini dedi. Amma onun təxmininə görə, çox uzun müddət geri qayıtmadı. Geri qayıtdıqda və harada olduğunu soruşduqlarında: Elə həmin antikvarın yanında, deyə cavab verdikdə, onda həmin anda uşaq üçün alınan darağın əslində çoxdan ona məxsus olub-olmadığına dair əzablı bir şübhə yarandı. Təbii ki, sadə əlaqəni açmağı başa düşə bilmədi. Bu şübhəni yerdəyişməyə uğramış kimi izah etməkdən başqa çarəmiz yoxdur və tam şüursuz fikri aşağıdakı kimi qura bilərik: Əgər sən yalnız antikvarın yanında olduğun doğrudursa, mən buna inanmalıyamsa, onda bu yenicə alınmış darağın illərdir məndə olduğuna da eyni dərəcədə inana bilərəm. Yəni, bizim xəstəmizin fikrinə bənzər, alayçı və təhqiramiz bir bərabərləşdirmə: Bəli, ikisi (ata və xanım) uşaq sahibi olduqları qədər dəqiq, mən də A.-ya pulu geri qaytaracağam. Xanımda bu şübhə onun özünə şüursuz olan qısqanclığı ilə bağlı idi; bu qısqanclıq ona ərinin həmin fasilədən qalant bir ziyarət üçün istifadə etdiyini fərz etdirirdi.¹⁵⁷,¹⁵⁸

Bu dəfə məcburi düşüncənin psixoloji qiymətləndirməsini aparmağa çalışmıram. Bu, çox dəyərli nəticələr verərdi və şüurlu və şüursuzun mahiyyəti haqqında anlayışlarımızı aydınlaşdırmaqda histeriya və hipnotik hadisələrin öyrənilməsindən daha çox şey edərdi. Çox arzuolunardı ki, fəlsəfəçilər və psixoloqlar, eşitdikləri və ya konvensional təriflərindən şüursuz haqqında dərin nəzəriyyələr quranlar, əvvəlcə məcburi düşüncə hadisələrindən həlledici təəssüratlar əldə etsinlər; bunu demək olar ki, tələb etmək olardı, əgər bu, onların adətən tanış olduqları iş üsullarından çox daha əziyyətli olmasaydı. Burada yalnız onu qeyd edəcəyəm ki, məcburiyyət nevrozunda bəzən şüursuz psixi proseslər ən təmiz, təhrif olunmamış formada şüura çıxır, bu çıxış şüursuz düşünmə prosesinin ən müxtəlif mərhələlərindən baş verə bilər və məcburi ideyalar çıxış anında artıq uzun müddətdir mövcud olan formalaşmalar kimi tanına bilər. Buna görə də, məcburiyyət xəstəsi ilə məcburi ideyanın ilk dəfə ortaya çıxmasını araşdırdıqda, o, bu ideyanı analiz gedişində həmişə daha geriyə köçürməli, onun üçün həmişə yeni ilk səbəblər tapmalı olur — bu, diqqəti çəkən bir hadisədir.

b) Məcburiyyət xəstələrinin bəzi psixi xüsusiyyətləri — onların reallığa, batil inanca və ölümə münasibəti

Mən burada məcburiyyət xəstələrinin elə bəzi ruhi xüsusiyyətlərini nəzərdən keçirməliyəm ki, onlar özlüyündə vacib görünməsə də, daha vacib olanı anlamaq yolunda dayanırlar. Onlar mənim xəstəmdə çox aydın ifadə olunmuşdu, — lakin bilirəm ki, onlar onun fərdiliyinə deyil, xəstəliyinə aid edilməlidir və digər məcburiyyət xəstələrində tam tipik şəkildə təkrarlanır.

Xəstəmiz yüksək dərəcədə batil inanclı idi, halbuki o, yüksək təhsilli, maarifpərvər, əhəmiyyətli dərəcədə iti zəkalı bir adam idi və bəzən bütün bu cəfəngiyyatın heç birini doğru saymadığına əmin edə bilirdi. Deməli, o, həm batil inanclı idi, həm də deyildi və öz inancı ilə bir bütün hiss edən savadsız batil inanclılardan açıq şəkildə fərqlənirdi. O, batil inancının məcburi düşüncəsindən asılı olduğunu başa düşürmüş kimi görünürdü, baxmayaraq ki, bəzən ona tam sadiq olduğunu bildirirdi. Belə ziddiyyətli və dəyişkən davranışı müəyyən bir izah cəhdinin baxış bucağından ən asan şəkildə dərk etmək olar. Mən bu məsələlərdə onun iki fərqli və əks inancının olduğunu, heç bir hazır fikrinin olmadığını qəbul etməkdən çəkinmədim. O, bu iki fikir arasında, məcburiyyət xəstəliyinə olan digər mövqeyindən görünür dərəcədə asılı olaraq dalğalanırdı. Bir məcburiyyətə qalib gələn kimi, o, üstünlük təşkil edən anlayışla öz sadəlövhlüyünə gülürdü və onu sarsıdacaq heç nə baş vermirdi, lakin həll olunmamış bir məcburiyyət — və ya buna bərabər olan: bir müqavimət — hakimiyyəti altına düşdüyü kimi, inanclı əqidəyə kömək edən ən qəribə təsadüfləri yaşayırdı.

Onun batil inancı, hər halda, təhsilli bir adamın inancı idi və cümə günündən, 13 rəqəmindən və s.-dən təşviş kimi abesliklərdən uzaq idi. Lakin o, işarələrə, peyğəmbərlik yuxularına inanırdı, izaholunmaz şəkildə məhz onlarla məşğul olduğu şəxslərlə daim qarşılaşırdı və ən uzun fasilələrdən sonra birdən-birə yadına düşdüyü müxbirlərdən məktublar alırdı. Bununla belə, o, kifayət qədər dürüst idi və ya daha doğrusu, rəsmi inancına o qədər sadiq idi ki, ən güclü sezgilərin nəticəsiz qaldığı halları unutmamışdı, məsələn, yay istirahətinə gedərkən Vyanaya sağ qayıtmayacağına dair dəqiq sezgisi olduğu halda. O, həmçinin etiraf edirdi ki, işarələrin böyük əksəriyyəti onun şəxsiyyəti üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb etməyən şeylərə aid idi və çox uzun müddət düşünmədiyi, lakin bir neçə dəqiqə əvvəl yadına saldığı tanışına rast gəldiyi zaman, bu möcüzəvi şəkildə qarşısına çıxan şəxslə onun arasında başqa heç nə baş verməmişdi. Təbii ki, o, həyatındakı bütün əhəmiyyətli hadisələrin işarəsiz baş verdiyini inkar etməyə qadir deyildi, məsələn, atasının ölümündən heç bir sezgi olmadan təəccübləndirilmişdi. Amma bu cür arqumentlər onun inancları arasındakı ikiliyi dəyişmədi və yalnız batil inancının məcburiyyət xarakterini sübut etdi; bu xarakter artıq onun müqavimətlə eyni istiqamətdəki dalğalanmalarından çıxarıla bilərdi.

Təbii ki, mən onun bütün köhnə möcüzə hekayələrini rasional şəkildə izah edə bilməzdim, lakin müalicə dövründə baş verən bənzər şeylər üçün ona özünün daim möcüzələrin yaradılmasında iştirak etdiyini və bu məqsədlə hansı vasitələrdən istifadə etdiyini göstərə bildim. O, dolaylı görmə və oxuma, unutma və əsasən yaddaş yanılgıları ilə işləyirdi. Nəhayət, o, mənə həmin möcüzələrin yaradıldığı kiçik fokus hiylələrini açmağa kömək etdi. Sezgilərin və proqnozların reallaşacağına olan inancının maraqlı uşaqlıq kökü kimi bir dəfə belə bir xatirə ortaya çıxdı: Ana, bir tarix seçilməli olduqda, tez-tez deyirdi: “Bu və ya o gün mən bacarmıram; həmin gün mən yataqda olmalıyam.” Həqiqətən də, elan etdiyi gündə hər dəfə yataqda uzanırdı!

Aydındır ki, onun üçün təcrübədə belə dayaq nöqtələri tapmaq ehtiyacı idi, ona görə də gündəlik həyatın məlum izaholunmaz təsadüflərinə çox diqqət edir və bu təsadüflər çatmadıqda, şüursuz hərəkətlərlə onları tamamlayırdı. Bu ehtiyacı mən bir çox digər məcburiyyət xəstələrində tapmışam və daha bir çoxlarında da olduğunu fərz edirəm. Bu, məncə, məcburiyyət nevrozunun psixoloji xarakterindən yaxşı izah olunur. Əvvəllər (s. 417) izah etdiyim kimi, bu pozulma zamanı sıxışdırma amneziya ilə deyil, affektin geri çəkilməsi nəticəsində səbəb-nəticə əlaqələrinin qopması ilə baş verir. Müəyyən bir xəbərdarlıq edən qüvvə — ki, mən onu başqa yerdə endopsixi qavrayışla müqayisə etmişəm — deməli, bu sıxışdırılmış əlaqələrdə qalır, belə ki, onlar proyeksiya yolu ilə xarici dünyaya daxil edilir və orada psixiada baş verməyən şeyə şahidlik edir.¹⁵⁹

Məcburiyyət xəstələrinə xas olan, yuxarıda qeyd olunanla müəyyən qohumluğu olan və təqib edilməsi həvəslərin dərin tədqiqinə aparan digər bir ruhi ehtiyac həyatda qeyri-müəyyənliyə və ya şübhəyə olan ehtiyacdır. Qeyri-müəyyənliyin yaradılması, nevrozun xəstəni reallıqdan çıxarmaq və dünyadan təcrid etmək üçün istifadə etdiyi üsullardan biridir; bu, əslində hər bir psixonevrotik pozğunluğun təmayülüdür. Xəstələrin təhlükəsizlikdən qaçmaq və şübhə içində qalmaq üçün nə qədər çox şey etdikləri yenidən həddindən artıq aydındır; bəli, bəzilərində bu təmayül — ən azı vaxt təyinatını təmin edən saatlara olan nifrətlərində və şübhəni aradan qaldıran belə alətləri zərərsizləşdirmək üçün şüursuz icra etdikləri hiyləgərliklərində canlı ifadə tapır. Bizim xəstəmiz onun münaqişəsində qərar verməyə kömək edəcək məlumatlardan yayınmaqda xüsusi bacarıq inkişaf etdirmişdi. Beləliklə, o, sevgilisinin evlənmə üçün həlledici olan vəziyyətləri barədə məlumatlandırılmamışdı, iddia etdiyinə görə, onun əməliyyatını kimin həyata keçirdiyini və bir və ya iki tərəfli olub-olmadığını deyə bilmirdi. O, unudulmuşu xatırlamağa və diqqətdən kənarda qalmışı araşdırmağa məcbur edildi.

Məcburiyyət xəstələrinin qeyri-müəyyənliyə və şübhəyə olan meyli onlar üçün düşüncələrini əsasən qeyri-müəyyənliyin ümumi insan xarakterli olduğu, biliklərimizi və ya hökmümüzü zərurətə görə şübhəyə məruz qoymalı olduğumuz mövzulara bağlamaq üçün motiv olur. Belə mövzular əsasən bunlardır: Atadan törəmə, ömrün uzunluğu, ölüm sonrası həyat və yaddaş; biz yaddaşa inam bəxş etməyə öyrəşmişik, halbuki onun etibarlılığı üçün ən kiçik təminat belə yoxdur.

Məcburiyyət nevrozu simptomların formalaşması üçün yaddaşın qeyri-müəyyənliyindən ən geniş şəkildə istifadə edir; ömrün uzunluğu və axirətin xəstələrin düşüncəsində məzmun etibarilə hansı rolu oynadığını tezliklə öyrənəcəyik. Ən münasib keçid kimi, bundan əvvəl bizim xəstəmizdəki batil inamın o xüsusiyyətini müzakirə etmək istəyirəm ki, onun əvvəlki bir yerdə (s. 444) qeyd edilməsi bir çox oxucuda təəccüb doğurmuşdur.

Mən onun düşüncələrinin və hisslərinin, yaxşı və pis istəklərinin ona aid etdiyi hər şeyə qadirliyi nəzərdə tuturam. Bu ideyanı məcburiyyət nevrozunun hüdudlarını aşan bir sayıqlama elan etmək vəsvəsəsi əlbəttə ki, az deyil; lakin mən bu inamı uzun müddətdir sağalmış və normal fəaliyyət göstərən, əslində bütün məcburiyyət nevrozu xəstələrinin bu inamı paylaşdıqları kimi davranan digər bir məcburiyyət nevrozu xəstəsində də tapmışam. Bizim vəzifəmiz bu həddindən artıq qiymətləndirməni aydınlaşdırmaq olacaq. Asanlıqla qəbul edək ki, bu inamda köhnə uşaq böyüklük sayıqlamasının bir hissəsi dürüstlüklə etiraf edilir və xəstəmizə inamını nəyə əsaslandırdığını soruşaq. O, iki hadisəyə istinad edərək cavab verir. İkinci dəfə, əziyyətinə ilk və yeganə təsirini gördüyü həmin su müalicə müəssisəsinə gəldikdə, o, ilk dəfə kimi eyni otağı yenidən istədi — onun yeri baxıcı qadınlardan biri ilə münasibətlərinə əlverişli idi. O, cavab aldı: otaq artıq verilib, yaşlı bir professor onu artıq tutub; o da müalicə ümidlərini xeyli azaldan bu xəbərə dostcasına olmayan sözlərlə reaksiya verir: Buna görə də onu insult vursun. On dörd gün sonra o, bir cəsəd təsəvvürü ilə narahat olaraq yuxudan oyandı və səhər eşitdi ki, həqiqətən professoru insult vurmuşdur və onu oyandığı təxminən həmin vaxtda otağa gətirmişlər. Digər hadisə, ona çox mehriban davranan və bir dəfə ona birbaşa onu sevib-sevə bilməyəcəyini soruşan, yaşca böyük və sevgiyə çox ehtiyacı olan bir qıza aid idi. O, qaçamaq bir cavab verdi; bir neçə gün sonra qızın pəncərədən özünü atdığını eşitdi. İndi özünü qınadı və ona sevgisini bəxş etsəydi, onu sağ saxlamaq iqtidarında olduğunu söylədi. Bu şəkildə sevgisinin və nifrətinin hər şeyə qadirliyinə inandı. Sevginin hər şeyə qadirliyini inkar etmədən, hər iki halda ölüm məsələsinin olduğunu vurğulamaq istəyirik və xəstəmizin digər məcburiyyət nevrozu xəstələri kimi, düşmən hisslərinin xarici dünyadakı təsirini həddindən artıq qiymətləndirməyə məcbur olduğunu, çünki onun şüurlu məlumatına bu hisslərin daxili psixi təsirinin böyük bir hissəsinin çatmadığını izah edən ağlabatan izaha qoşulacağıq. Onun sevgisi — və ya daha doğrusu nifrəti — həqiqətən qüdrətlidir; onlar məhz onun mənşəyini başa düşmədiyi və uğursuz şəkildə müqavimət göstərdiyi məcburi düşüncələri yaradırlar.¹⁶⁰

Ölüm mövzusu ilə xəstəmizin çox xüsusi bir münasibəti var idi. O, bütün ölüm hallarında səmimi iştirak göstərirdi, cənazə mərasimlərində ehtiramla iştirak edirdi, elə ki, bacı-qardaşları tərəfindən alayla "cənazə quşu" adlandırıla bilərdi; lakin o, eyni zamanda xəyalında daima insanları öldürürdü ki, geridə qalanlara ürəkdən həmrəylik göstərə bilsin. 3-4 yaşlarında ikən böyük bacısının ölümü onun xəyallarında böyük rol oynadı və o illərdəki uşaq günahları ilə ən sıx əlaqəyə gətirilmişdi. Bundan əlavə, atanın ölümü fikrinin onu nə qədər erkən məşğul etdiyini bilirik və onun xəstəliyini, 15 il əvvəl məcburi şəkildə arzulanan bu hadisəyə reaksiya kimi qəbul edə bilərik. Onun məcburi qorxularının "Digər Dünya"ya (Jenseits) qəribə şəkildə genişlənməsi ataya qarşı bu ölüm arzularına kompensasiyadan başqa bir şey deyil. Bu, vəfat etmiş ataya görə yas 1,5 il sonra yenidən canlandıqda təqdim edildi və reallığa rəğmən, əvvəllər müxtəlif xəyallarda sınanan arzu naminə, atanın ölümünü ləğv etməli idi. Biz "Digər Dünyada" əlavəsini bir neçə yerdə (S. 440, 443) "əgər ata hələ yaşayardı" sözləri ilə tərcümə etməyi öyrəndik.¹⁶¹

Lakin digər məcburiyyət xəstələri də bizim xəstəmizdən çox fərqli davranmırlar, onlara ölüm fenomeni ilə ilk qarşılaşma bu qədər erkən yaşlarda qismət edilməmişdir. Onların düşüncələri daima başqalarının ömrü və ölüm ehtimalı ilə məşğul olur, onların batil inanclı meylləri əvvəlcə başqa məzmuna malik deyildi və bəlkə də heç bir başqa mənşəyə malik deyil. Ən əsası, onlar tərəfindən həll edilməmiş buraxılan konfliktlərin həlli üçün ölüm ehtimalına ehtiyac duyurlar. Onların əsas xarakteri, xüsusilə sevgi məsələlərində qərar verməyə qadir olmamalarıdır; onlar hər bir qərarı təxirə salmağa çalışırlar və hansı şəxs və ya şəxsə qarşı hansı tədbir üçün qərar verməli olduqları barədə şübhə yarandıqda, köhnə Almaniya İmperatorluq Məhkəməsi onların nümunəsi olmalıdır, çünki onun prosesləri adətən hakim qərarından əvvəl mübahisə edən tərəflərin ölümü ilə bitirilirdi. Beləliklə, onlar hər bir həyat konfliktində, onlar üçün əhəmiyyətli, əksər hallarda sevilən bir şəxsin, istər valideynlərdən birinin, istərsə də rəqib və ya meyllərinin dalğalandığı sevgi obyektlərindən birinin ölümünü gözləyirlər. Məcburiyyət nevrozunda ölüm kompleksinin bu cür qiymətləndirilməsi ilə biz artıq məcburiyyət xəstələrinin həvəs həyatına toxunuruq ki, bu da indi bizi məşğul etməlidir.

c) Həvəs həyatı və məcburiyyət ilə şübhənin törəməsi

Əgər qarşılıqlı mübarizəsi bu nevrozu quran psixi qüvvələri tanımaq istəyiriksə, xəstəmizdə yetkinlik yaşında və uşaqlıqda xəstəliyə səbəb olan amillər haqqında əldə etdiyimiz məlumatlara qayıtmalıyıq. O, iyirminci yaşlarında, uzun müddətdir sevdiyi qızdan başqa bir qızla evlənmək vəsvəsəsi ilə üzləşdikdə xəstələndi və bütün hazırlıq fəaliyyətlərini təxirə salaraq bu konfliktin qərarından yayındı; bunun üçün ona nevroz vasitələr təmin edirdi. Sevdiyi qızla digəri arasındakı dalğalanma, atanın təsiri ilə xanıma olan sevgi arasındakı konfliktə, yəni xatirələrə və məcburi fikirlərə görə artıq erkən uşaqlıqda mövcud olan ata ilə cinsi obyekt arasındakı konflikt seçiminə gətirilə bilər. Bundan əlavə, onun bütün həyatı boyunca sevgilisinə və atasına münasibətdə məhəbbət ilə nifrət arasında mübarizənin mövcud olduğu aydın görünür. Qisas fantaziyaları və məcburiyyət təzahürləri, məsələn, başa düşmə məcburiyyəti və ya yol kənarındakı daşla məşğul olma, onun daxilindəki bu ikiliyi təsdiqləyir; bu ikilik müəyyən dərəcədə normal şəkildə başa düşülə bilirdi, çünki sevgilisi ilk imtina və sonrakı soyuqluqla ona düşmən hisslər üçün əsas vermişdi. Lakin məcburi düşüncələrinin tərcüməsi vasitəsilə öyrəndiyimiz kimi, eyni hisslər ikiliyi onun atasına münasibətini də idarə edirdi və atası da uşaqlıq dövründə ona düşmənçilik üçün əsas vermiş olmalı idi, bunu biz demək olar ki, qətiyyətlə müəyyən edə bildik. Sevgilisinə münasibətdə nəvaziş və düşmənçilikdən ibarət olan münasibəti böyük ölçüdə onun şüurlu qavrayışına düşürdü. O, mənfi hissin ölçüsü və ifadəsi barədə ən çoxu özünü aldadırdı, halbuki bir vaxtlar intensiv şəkildə şüurlu olan atasına qarşı düşmənçilik artıq uzun müddət əvvəl ondan uzaqlaşmışdı və yalnız onun ən şiddətli müqavimətinə qarşı şüura qayıda bilərdi. Ataya qarşı uşaqlıq nifrətinin sıxışdırmasında biz bütün sonrakı hadisələri nevroz çərçivəsinə məcbur edən prosesi görürük.

Xəstəmizdə tək-tək sayılan hiss münaqişələri bir-birindən asılı deyil, əksinə, cüt-cüt bir-birinə bağlıdır. Sevgilisinə qarşı nifrət ataya bağlılıqda toplanmalı idi və əksinə. Lakin bu sadələşdirmədən sonra qalan iki münaqişə axını, yəni ata ilə sevgili arasındakı ziddiyyət və hər bir münasibətdə məhəbbət ilə nifrət arasındakı ziddiyyət, məzmun və mənşə etibarilə bir-biri ilə əlaqəli deyil. İki münaqişədən birincisi, məhəbbət seçiminin obyektləri kimi kişi və qadın arasındakı normal dalğalanmaya uyğundur; bu, uşağa əvvəlcə məşhur sualla yaxınlaşdırılır: “Atanı, yoxsa ananı daha çox sevirsən?” və həyatı boyunca, hisslərin intensivliyinin inkişafındakı və son cinsi məqsədlərin sabitləşməsindəki bütün fərqlərə baxmayaraq, onu müşayiət edir. Yalnız bu ziddiyyətlilik normal şəkildə tezliklə kəskin ziddiyyət, amansız “ya bu, ya da o” xarakterini itirir; hər iki tərəfin bərabərsiz tələbləri üçün yer yaranır, baxmayaraq ki, normal insanda da bir cinsə verilən dəyər digərinin dəyərsizləşdirilməsi ilə artır.

Münaqişələrdən digəri, yəni məhəbbət ilə nifrət arasındakı münaqişə bizə daha qəribə gəlir. Biz bilirik ki, başlanan aşiqlik tez-tez nifrət kimi qavranılır, doyum verilməyən məhəbbət asanlıqla qismən nifrətə çevrilir və şairlərdən eşidirik ki, aşiqliyin fırtınalı mərhələlərində hər iki əks hiss bir müddət rəqabət kimi yan-yana mövcud ola bilər. Lakin eyni şəxsə qarşı məhəbbət və nifrətin xroniki yan-yana olması, hər iki hissin ən yüksək intensivliyi bizi təəccübləndirir. Biz gözləyirdik ki, böyük məhəbbət artıq çoxdan nifrəti üstələmiş və ya onun tərəfindən udulmuş olacaqdı. Əslində, belə ziddiyyətlərin davamı yalnız xüsusi psixoloji şəraitdə və şüursuz vəziyyətin iştirakı ilə mümkündür. Məhəbbət nifrəti silə bilməmiş, yalnız onu şüursuza itələyə bilmişdir; şüursuzda isə nifrət, şüur təsiri ilə ləğv edilmədən qorunaraq, özünü saxlaya və hətta arta bilər. Bu şəraitdə şüurlu məhəbbət adətən reaksiya olaraq xüsusi yüksək intensivliyə qədər şişir ki, ona daim yüklənən işə, yəni öz əksini sıxışdırma yolu ilə geri saxlamağa tab gətirə bilsin. Hər iki ziddiyyətin çox erkən, tarixdən əvvəlki uşaqlıq illərində ayrılması və bir hissənin, adətən nifrətin sıxışdırması, məhəbbət həyatının bu qəribə konstellasiyasının şərti kimi görünür.

Bir sıra məcburiyyət xəstəsinin analizlərinə nəzər saldıqda, belə təəssürat yaranır ki, sevgi və nifrətin xəstəmizdə olduğu kimi bir davranışı məcburiyyət nevrozunun ən çox rast gəlinən, ən aydın və buna görə də ehtimal ki, ən əhəmiyyətli xarakter cizgilərindən biridir. Lakin "nevroz seçimi" məsələsini həvəs həyatına aid etmək nə qədər cazibədar olsa da, bu təklifdən qaçmaq üçün kifayət qədər səbəblər var və bütün nevrozlarda eyni boğulmuş həvəslərin simptom daşıyıcıları kimi aşkar edildiyini qəbul etmək lazımdır. Sevgi tərəfindən şüursuzun boğulması zamanı saxlanılan nifrət histeriya və paranoyanın patogenezində də böyük rol oynayır. Sevginin mahiyyətini burada konkret bir qərar vermək üçün kifayət qədər az bilirik; xüsusilə onun mənfi amilinin libidonun sadistik komponenti ilə əlaqəsi tamamilə qeyri-müəyyəndir. Buna görə də, müzakirə olunan şüursuz nifrət hallarında sevginin sadistik komponentinin konstitusional olaraq xüsusilə güclü inkişaf etdiyi, buna görə də vaxtından əvvəl və həddindən artıq dərindən boğulduğu və müşahidə olunan nevroz fenomenlərinin bir tərəfdən reaksiya nəticəsində yüksəldilmiş şüurlu nəvazişdən, digər tərəfdən isə şüursuzda nifrət kimi fəaliyyət göstərən sadizmdən qaynaqlandığını söyləməmiz təxmini bir məlumat dəyərinə malikdir.¹⁶²

Lakin sevgi və nifrətin bu qəribə davranışını necə başa düşmək lazım gəlsə də, onun mövcudluğu bizim xəstəmiz üzərindəki müşahidə ilə hər hansı bir şübhədən uzaqdır və məcburiyyət nevrozunun bu bir amillə əlaqələndirilməsi nəticəsində sirli proseslərinin necə asanlıqla başa düşülə biləcəyini görmək xoşdur. Şiddətli bir sevgiyə demək olar ki, eyni dərəcədə güclü bir nifrət mane olduqda, nəticə qismən iradə felci, yəni sevginin hərəkətverici motiv olması lazım olan bütün fəaliyyətlərdə qərar vermə qabiliyyətinin olmaması olmalıdır. Lakin qərarsızlıq uzun müddət yalnız bir qrup hərəkətlə məhdud qalmır. Çünki birincisi, aşiqin hansı hərəkəti onun əsas motivi ilə əlaqəli deyil? İkincisi, cinsi davranışın insanın digər reaksiyalarını dəyişdirən nümunəvi bir gücü var və üçüncüsü, məcburiyyət nevrozunun psixoloji xarakterinə, yerdəyişmə mexanizmindən geniş istifadə etmək aiddir. Beləliklə, qərar felci tədricən insanın bütün fəaliyyətinə yayılır.¹⁶³

Bu, məcburiyyət xəstələrinin ruh həyatında qarşılaşdığımız məcburiyyət və şübhənin hökmranlığını təmin edir. Şübhə, nifrət tərəfindən sevginin ləngiməsi nəticəsində, hər bir nəzərdə tutulan hərəkətdə xəstəni ələ keçirən qərarsızlığın daxili qavranılmasına uyğun gəlir. O, əslində, subyektiv olaraq ən etibarlı olan sevgiyə şübhədir, bu şübhə hər şeyə yayılır və əsasən ən əhəmiyyətsiz kiçik şeylərə yerdəyişir. Öz sevgisindən şübhə edən, digər hər şeydən, daha kiçik olanlardan da şübhə etməyə haqlıdır, hətta şübhə etməlidir??

Bu, eyni şübhədir ki, qoruyucu tədbirlərdə qeyri-müəyyənliyə və bu qeyri-müəyyənliyi aradan qaldırmaq üçün davamlı təkrarlamaya gətirib çıxarır və nəhayət, bu qoruyucu hərəkətlərin ilkin olaraq ləngimiş sevgi qərarı kimi icra olunmaz hala gəlməsinə səbəb olur. Təcrübələrimin əvvəlində, məcburiyyət xəstələrində qeyri-müəyyənliyin normaya daha yaxın görünən başqa və daha ümumi bir törəməsini qəbul etməli idim. Əgər mən, məsələn, məktubun yazılması zamanı başqa bir şəxsin aralıq sualları ilə narahat edilmişəmsə, sonra narahatlığın təsiri altında nə yazmış ola biləcəyimə dair əsaslı bir qeyri-müəyyənlik hiss edirəm və məktub tamamlanandan sonra əminlik üçün onu yenidən oxumağa məcbur oluram. Beləliklə, məcburiyyət xəstələrinin qeyri-müəyyənliyinin, məsələn, duaları zamanı, dua etmə fəaliyyətinə şüursuz fantaziyaların daima narahat edici şəkildə qarışmasından irəli gəldiyini düşünə bilərdim. Bu fərziyyə doğru idi və yenə də əvvəlki iddiamızla asanlıqla uzlaşdırıla bilər. Doğrudur ki, qoruyucu tədbirin yerinə yetirildiyinə dair qeyri-müəyyənlik narahat edici şüursuz fantaziyalardan irəli gəlir, lakin bu fantaziyalar məhz dualar vasitəsilə dəf edilməli olan əks impulsu ehtiva edir. Bu, xəstəmizdə bir dəfə həddindən artıq aydın olur, çünki narahatlıq şüursuz qalmır, əksinə, səsli şəkildə eşidilir. O, “Tanrı onu qorusun” deyə dua etmək istədikdə, birdən-birə şüursuzdan düşmən “yox” sözü çıxır və o, bunun lənətə hazırlıq olduğunu sezmişdir (S. 415). Əgər bu “yox” səssiz qalsaydı, o da qeyri-müəyyənlik vəziyyətində olardı və dualarını daha da uzadardı; səsli eşidilməsinə görə nəhayət duaları tərk etdi. Bunu etməzdən əvvəl, o, digər məcburiyyət xəstələri kimi, əksinin qarışmasının qarşısını almaq, duaları qısaltmaq, onların sürətli tələffüzü üçün müxtəlif üsullar cəhd etdi; digərləri isə hər bir belə qoruyucu hərəkəti diqqətlə başqasından “ayırmağa” çalışırlar. Amma bütün bu texnikalar uzun müddət nəticə vermir; əgər sevgi dolu impuls özünün kiçik bir hərəkətə yerdəyişməsində bir şeyi həyata keçirə bilibsə, düşmən impuls tezliklə ona da tabe olacaq və onun işini yenidən ləğv edəcək. Sonra məcburiyyət xəstəsi ruhi həyatımızın təhlükəsizliyindəki zəif nöqtəni, yaddaşın etibarsızlığını kəşf etdikdə, onun köməyi ilə şübhəni hər şeyə, hələ sevgi-nifrət kompleksinə aid olmayan artıq yerinə yetirilmiş hərəkətlərə və bütün keçmişə yaymağa qadirdir. Kiçik qızı üçün mağazada yeni bir daraq almış və sonra ərinə qarşı şübhələnərək, əslində onu çoxdan özündə saxlayıb-saxlamadığına şübhə etməyə başlamış həmin qadının nümunəsini xatırlayıram. Bu qadın birbaşa demirmi ki: Əgər sənin məhəbbətindən şübhə edə bilirəmsə (və bu, yalnız ona olan öz məhəbbətinə şübhəsinin proyeksiyasıdır), onda mən də buna, hər şeyə şübhə edə bilərəm və beləliklə, nevroz şübhəsinin gizli mənasını bizə açıqlamırmı?¹⁶⁴,¹⁶⁵

Məcburiyyət isə şübhəni kompensasiya etmək və şübhənin şahidlik etdiyi dözülməz ləngimə vəziyyətlərini düzəltmək cəhdidir. Nəhayət, yerdəyişmə köməyi ilə ləngidilmiş niyyətlərdən birini qərara gətirmək mümkün olduqda, bu icra edilməlidir; bu, artıq ilkin niyyət deyil, amma orada toplanan enerji, əvəzedici hərəkətin boşalma fürsətini tapdığı vəziyyətdən imtina edə bilməz. Beləliklə, o, əmrlər və qadağalar şəklində ifadə olunur, çünki bəzən nəvazişli, bəzən düşmən impuls bu boşalma yolunu fəth edir. Məcburi əmrin yerinə yetirilməməli olduğu zaman gərginlik dözülməzdir və ən yüksək təşviş kimi qəbul edilir. Amma ən kiçiyə yerdəyişmiş əvəzedici hərəkətə gedən yolun özü o qədər qızğın mübahisə olunur ki, bu, adətən, yalnız dəf edilməli olan impulsun ən sıx əlaqəsi ilə qoruyucu tədbir kimi həyata keçirilə bilər.

Bir növ geriləmə ilə, üstəlik, hazırlıq hərəkətləri son qərarın yerini tutur, düşünmə hərəkəti əvəz edir və hər hansı bir hərəkətin düşüncə ilkin mərhələsi əvəzedici hərəkət əvəzinə məcburi qüvvə ilə özünü təsbit edir. Bu geriləmənin hərəkətdən düşünməyə nə qədər çox və ya az ifadə olunduğundan asılı olaraq, məcburiyyət nevrozu halı məcburi düşünmənin (məcburi fikir) və ya daha dar mənada məcburi hərəkətin xarakterini alır. Lakin bu əsl məcburi hərəkətlər yalnız onlarda bir-biri ilə mübarizə aparan iki impulsun kompromis formalaşdırmalarında bir növ uzlaşması baş verdiyi üçün mümkün olur. Məcburi hərəkətlər, xəstəlik nə qədər uzun davam edərsə, o qədər aydın şəkildə, masturbasiya tipli uşaq cinsi hərəkətlərinə yaxınlaşır. Beləliklə, nevrozun bu formasında məhəbbət aktları baş verib, amma yalnız yeni bir geriləmənin köməyi ilə, artıq şəxsə, məhəbbət və nifrət obyektinə aid olan aktlara deyil, uşaqlıqdakı kimi avtoerotik hərəkətlərə gətirib çıxarıb. Hərəkətdən düşünməyə olan ilk geriləmə, nevrozun yaranmasında iştirak edən başqa bir amil tərəfindən dəstəklənir. Məcburiyyət xəstələrinin tarixçələrində demək olar ki, mütəmadi hadisə, cinsi baxma və bilmək həvəsinin erkən ortaya çıxması və vaxtından əvvəl sıxışdırılmasıdır; bu, bizim xəstəmizdə də onun uşaq cinsi fəaliyyətinin bir hissəsini idarə edir. Sadistik komponentin məcburiyyət nevrozunun yaranmasında əhəmiyyətini artıq nəzərdən keçirmişik; məcburiyyət xəstəsinin konstitusiyasında bilmək həvəsi üstünlük təşkil etdikdə, dərin düşünmə nevrozun əsas simptomuna çevrilir. Düşünmə prosesi özü cinsiləşdirilir, çünki adətən düşüncənin məzmununa yönələn cinsi həzz, birbaşa düşünmə aktının özünə yönəldilir və düşünmə nəticəsinə çatdıqda əldə edilən doyum cinsi doyum kimi qəbul edilir. Bilmək istəyinin düşünmə prosesləri ilə bu əlaqəsi onu, iştirak etdiyi müxtəlif məcburiyyət nevrozu formalarında, hərəkətə keçməyə boş yerə çalışan enerjini, başqa növ həzz doyum imkanının yarandığı düşünməyə cəlb etmək üçün xüsusi uyğun edir. Beləliklə, bilmək istəyinin köməyi ilə əvəzedici hərəkət hazırlıq xarakterli düşünmə aktları ilə daha da əvəz oluna bilər. Lakin hərəkətdəki təxirə salma tezliklə düşünmədə qalmaqla əvəz olunur və bütün proses nəticədə öz bütün xüsusiyyətlərini qoruyaraq yeni bir sahəyə köçürülür, amerikalıların evi “daşıma” qabiliyyətinə malik olduqları kimi.¹⁶⁶

İndi isə yuxarıda verilən müzakirələrə əsaslanaraq, məcburiyyət nevrozu məhsullarına “məcburi” xarakterini verən və uzun müddət axtarılan psixoloji xüsusiyyəti təyin etməyə cəsarət edərdim. Düşünmə sistemlərinin motor sonluğunda ziddiyyət ləngiməsinin nəticəsi olaraq, adətən yalnız hərəkət üçün nəzərdə tutulan enerji sərfi ilə (keyfiyyət və miqdar baxımından) həyata keçirilən düşünmə prosesləri məcburi xarakter daşıyır, yəni reqressiv şəkildə hərəkətləri əvəz etməli olan fikirlər. Düşüncənin, iqtisadi səbəblərə görə, xarici dünyanı dəyişdirmək və boşalma üçün nəzərdə tutulan hərəkətdən daha kiçik enerji yerdəyişmələri ilə (ehtimal ki, daha yüksək səviyyədə) aparıldığı fərziyyəsi heç bir etirazla qarşılaşmayacaq.

Məcburi fikir kimi şüura çox güclü nüfuz edən şey, artıq şüurlu düşüncənin parçalayıcı səylərinə qarşı təmin edilməlidir. Artıq bilirik ki, bu qoruma, məcburi fikrin şüurlu hala gəlməzdən əvvəl məruz qaldığı təhriflə əldə edilir. Lakin bu, yeganə vasitə deyil. Bundan əlavə, ayrıca götürülmüş məcburi ideyanı, təhrifə baxmayaraq, ən asan başa düşülə biləcəyi yaranma vəziyyətindən uzaqlaşdırmaq nadir hallarda buraxılır. Bu məqsədlə, bir tərəfdən, patogen vəziyyət ilə ardınca gələn məcburi fikir arasında şüurlu düşüncənin səbəb araşdırmalarını çaşdıran bir interval yerləşdirilir; digər tərəfdən, məcburi fikrin məzmunu ümumiləşdirmə yolu ilə öz xüsusi əlaqələrindən ayrılır.

Buna misal olaraq xəstəmiz “anlama məcburiyyəti” ilə (s. 412) nümunə verir; daha yaxşı bir nümunə isə, bəlkə də, anasına həsəd apardığı və gələcəkdə miras yolu ilə özünə keçəcəyinə ümid etdiyi tək bir bəzək əşyasına aid olan səbəbə baxmayaraq, heç bir bəzək əşyası daşımağı özü üçün qadağan edən başqa bir xəstədir. Nəhayət, məcburi fikri şüurlu həll işinə qarşı qorumaq üçün, əgər onu vahid təhrifdən ayırmaq istəsək, qeyri-müəyyən və ya ikili mənalı seçilmiş ifadə də xidmət edir. Bu yanlış başa düşülmüş ifadə artıq deliriumlara daxil ola bilər və məcburiyyətin daha sonrakı inkişafları və ya əvəzlənmələri düzgün mətnə deyil, yanlış başa düşülməyə əsaslanacaq. Lakin müşahidə etmək olar ki, bu deliriumlar, şüurlu düşüncədə qəbul edilməmiş məcburiyyətin məzmunu və ifadəsi ilə daim yeni əlaqələr qurmağa can atırlar. Yalnız bir qeydə görə məcburiyyət nevrozunun həvəs həyatına qayıtmaq istəyirəm. Xəstəmiz uşaqlıqda it kimi hər insanı qoxusundan tanıdığını iddia edən və bu gün belə qoxu qavramalarının digərlərinə nisbətən daha çox şey söylədiyi bir “qoxucu” olduğunu da sübut etdi. “Digər nevrozlular, məcburiyyət xəstələri və histeriklər arasında da bənzər hallara rast gəldim və uşaqlıqdan bəri sönmüş olan qoxu həzzinin nevrozların yaranmasındakı rolunu nəzərə almağı öyrəndim.” Ümumiyyətlə, insanın torpaqdan uzaqlaşması ilə qaçınılmaz olaraq baş verən qoxu hissinin zəifləməsi və bununla yaradılan qoxu həzzinin orqanik sıxışdırılması, onun nevrotik xəstəliklərə həssaslığında yaxşı bir paya malik olub-olmadığı sualını qaldırmaq istəyirəm. Bu, mədəniyyət artdıqca, məhz cinsi həyatın sıxışdırılma qurbanlarını verməli olması üçün bir başa düşmə yaradacaqdı. Artıq uzun müddətdir bilirik ki, heyvan təşkilatında cinsi həvəs ilə qoxu orqanının funksiyası arasında nə qədər dərin əlaqə qurulmuşdur.¹⁶⁷,¹⁶⁸

Bu işin sonunda, hər baxımdan qeyri-kamil olan məlumatlarımın, ən azından, digərlərinə məcburiyyət nevrozunun öyrənilməsinə daha dərindən nüfuz edərək daha çox şeyi gün üzünə çıxarmaq üçün təşəbbüs verəcəyinə ümid edirəm. Mənim fikrimcə, bu nevrozun xarakterik cəhəti, onu histeriyadan fərqləndirən şey, həvəs həyatında deyil, psixoloji şəraitdə axtarılmalıdır. Xəstəmi, sanki üç şəxsiyyətə bölünmüş olduğu təəssüratını sözlərlə ifadə etmədən tərk edə bilmərəm; deyərdim ki, bir şüursuz və iki şüuröncəsi şəxsiyyətə bölünmüşdür və onun şüuru bunlar arasında rəqs edə bilərdi. Onun şüursuzu erkən yaşlarda boğulmuş, ehtiraslı və pis adlandırıla biləcək təhrikləri əhatə edirdi; normal vəziyyətində o, yaxşı, həyatdan zövq alan, üstün, ağıllı və aydın idi, lakin üçüncü psixi təşkilatda batil inanca və asketizmə tapınırdı, belə ki, iki inanca sahib ola və iki müxtəlif dünya görüşünü müdafiə edə bilərdi. Bu yarı-şüurlu şəxsiyyət əsasən onun sıxışdırılmış istəklərinə reaksiya əmələgəlmələrini ehtiva edirdi və xəstəliyin daha da davam etməsi halında normal şəxsiyyəti tükəndirəcəyini asanlıqla proqnozlaşdırmaq olardı. İndi ağır məcburi hərəkətlərdən əziyyət çəkən bir xanımı öyrənmək imkanı qazanıram; o, da oxşar şəkildə tolerant, şən və ağır qorxulu, asketik şəxsiyyətə bölünmüşdür; birincini öz rəsmi Məni kimi irəli sürür, ikincisi tərəfindən idarə olunur. Hər iki psixi təşkilat onun şüuruna çıxış yolu tapır və asketik şəxsiyyətin arxasında, onun varlığına tamamilə naməlum olan şüursuzunu aşkar etmək olar; bu şüursuz qədim, çoxdan sıxışdırılmış arzu təhriklərindən ibarətdir.¹⁶⁹