Uşaqların cinsi maarifləndirilməsi

Dr. M. Fürstə açıq məktub

Bu açıq məktub «Soziale Medizin und Hygiene» jurnalının II cildində, 1907-ci ildə, daha sonra isə «Sammlung kleiner Schriften zur Neurosenlehre» toplusunun II seriyasında dərc olunmuşdur.

Hörmətli həmkar!

Siz məndən «uşaqların cinsi maarifləndirilməsi» haqqında bir açıqlama tələb etdiyiniz üçün, mən fərz edirəm ki, siz həddindən artıq çoxalmış bütün ədəbiyyatı nəzərə alan qanunauyğun və rəsmi bir tədqiqat gözləmirsiniz, əksinə, peşə fəaliyyəti onu cinsi problemləri ilə məşğul olmağa xüsusi təşviq etmiş tək bir həkimin müstəqil hökmünü eşitmək istəyirsiniz. Mən bilirəm ki, siz mənim elmi səylərimi maraqla izləmisiniz və məni, digər bir çox həmkarlar kimi, tədqiqat aparmadan rədd etmirsiniz, çünki mən çox yayılmış nevroz xəstəliklərinin ən vacib səbəblərini psixoseksual konstitusiyada və cinsi həyatdakı zərərli amillərdə görürəm; cinsiyyət həvəsinin tərkibini və cinsi funksiyasının inkişafındakı pozğunluqları izah etdiyim «Cinsəllik nəzəriyyəsi üzrə üç məqalə» əsərim də yaxınlarda sizin jurnalınızda xoş qarşılanmış bir qeydlə yer almışdır.

Beləliklə, mən sizin suallarınıza cavab verməliyəm: uşaqlara cinsi həyatın faktları haqqında ümumiyyətlə izahat vermək olarmı, bu, hansı yaşda mümkündür və hansı şəkildə. İndi əvvəlcədən etirafımı qəbul edin ki, ikinci və üçüncü məsələlərə dair müzakirəni tamamilə başa düşülən hesab edirəm, lakin mənim anlayışıma görə, bu sual məsələlərindən birincisinin fikir ayrılığı mövzusu necə ola biləcəyini tamamilə dərk etmək mümkün deyil. Uşaqlara — və ya gənc nəslə — insan cinsi həyatı haqqında belə məlumatları gizlətməklə nəyə nail olmaq istəyirik? Onların bu məsələlərə olan marağını, öz içlərində hələ tərpənməmişdən əvvəl vaxtından əvvəl oyatmaqdan qorxuruq? Belə gizlətməklə cinsi həvəsi, onun burjua cəmiyyət nizamı tərəfindən yalnız ona açılan yollara yönələ biləcəyi vaxta qədər ümumiyyətlə saxlamağı ümid edirik? Elə düşünürük ki, uşaqlar cinsi həyatın faktlarına və sirlərinə maraq və ya anlayış göstərməzdilər, əgər onlara kənar tərəfdən bu məsələlərə işarə edilməsəydi? Onlardan əsirgənilən biliyin başqa yollarla çatdırılmayacağını ehtimal edirik? Yoxsa həqiqətən və ciddi şəkildə, onların gələcəkdə cinsəlliyə aid hər şeyi, valideynlərinin və tərbiyəçilərinin onları mümkün qədər uzaq saxlamaq istədiyi alçaq və iyrənc bir şey kimi qiymətləndirmələri niyyətini güdürük?

Uşaqlardan cinsəlliyi həqiqətən gizlətmək üçün istifadə olunan məqsədlərdən hansının əsl səbəb olduğunu bilmirəm; yalnız bilirəm ki, onların hamısı eyni dərəcədə axmaqdır və onları ciddi təkziblərlə şərəfləndirmək mənə çətin gəlir. Ancaq böyük düşünən və insansevər Multatulinin ailə məktublarında cavab olaraq sadəcə kifayət etməkdən daha artığını verə bilən bəzi sətirlər tapdığımı xatırlayıram.

Ümumiyyətlə, bəzi şeylər mənim hissimə görə həddindən artıq örtülmüşdür. Uşaqların təxəyyülünü saf saxlamaq haqlıdır, lakin bu saflıq cəhalətlə qorunmur. Daha çox inanıram ki, bir şeyi gizlətmək oğlan və qızları həqiqəti güman etməyə daha çox vadar edir. Əgər bizə çox çətinlik çəkmədən bildirilsəydi, az və ya heç bir maraq oyatmayacaq şeyləri maraq hissi ilə axtarırıq. Əgər bu cəhalət hələ qorunub saxlanılsa, mən onunla barışa bilərdim, lakin bu mümkün deyil; uşaq digər uşaqlarla təmasa girir, əlinə onu düşünməyə vadar edən kitablar düşür; məhz valideynlərin uşağın yenə də başa düşdüyü şeylərə münasibətdə göstərdiyi sirr saxlamaq cəhdi, daha çox bilmək istəyini artırır. Bu istək, yalnız qismən, yalnız gizlicə ödəndikdə ürəyi qızışdırır və təxəyyülü pozur, uşaq artıq günah edir, valideynlər isə hələ onun günahın nə olduğunu bilmədiyini düşünürlər. Bu barədə daha yaxşı nə demək olacağını bilmirəm, bəlkə də bəzi şeylər əlavə edilə bilər. Yetkinləri uşaqlar qarşısında “sirr saxlamağa” vadar edən şey, şübhəsiz ki, cinsi məsələlərdəki adi süni həya və öz pis vicdanlarıdır; lakin bəlkə də burada, yetkinlərin maarifləndirilməsi ilə qarşılanabilən nəzəri cəhalətdən bir hissə də təsir göstərir. Belə düşünülür ki, uşaqlarda cinsi həvəs yoxdur və yalnız pubertat dövründə cinsiyyət orqanlarının yetkinləşməsi ilə onlarda yaranır. Bu, həm nəzəriyyə, həm də təcrübə baxımından ağır nəticələrə səbəb olan kobud bir səhvdir. Onu müşahidə ilə düzəltmək o qədər asandır ki, bu səhvin ümumiyyətlə necə yarana bildiyinə təəccüblənməmək olmur. Həqiqətən, yeni doğulmuş uşaq dünyaya cinsəlliklə gəlir, müəyyən cinsi hisslər onun körpəlik və uşaqlıq dövründəki inkişafına müşayiət edir və uşaqların çox azı pubertatdan əvvəl cinsi fəaliyyətlərdən və hisslərdən yayınır. Bu iddiaların ətraflı izahını öyrənmək istəyən, mənim qeyd etdiyim "Cinsəllik nəzəriyyəsinə dair üç məqalə" (Vyana, 1905) əsərinə müraciət edə bilər. Orada öyrənəcək ki, əsl reproduksiya orqanları cinsi həzz hisslərini ötürən tək bədən hissələri deyil və təbiət elə qurmuşdur ki, uşaqlıq dövründə cinsiyyət orqanlarının qıcıqlanması belə qaçınılmazdır. Müxtəlif dəri sahələrinin (erogen zonaların) oyanması, bəzi bioloji həvəslərin fəaliyyəti və bir çox affektiv vəziyyətlərdə birgə oyanma nəticəsində müəyyən miqdarda şübhəsiz cinsi həzz yarandığı bu həyat dövrü, Havelok Ellis tərəfindən təqdim edilən "autoerotizm dövrü" termini ilə adlandırılır. Pubertat, həzz yaradan bütün zonalar və mənbələr arasında cinsiyyət orqanlarına üstünlük verməklə və erotikanı çoxalma funksiyasının xidmətinə məcbur etməklə başqa bir şey etmir; bu proses təbii ki, müəyyən ləngimələrə məruz qala bilər və bir çox insanlarda, sonradan pervers və nevrozlu olanlarda yalnız qeyri-kamil şəkildə baş verir. Digər tərəfdən, uşaq sevgi həyatının psixi nailiyyətlərinin (şəfqət, özünü həsr etmə, qısqanclıq) çoxuna pubertata çatmadan çox əvvəl qadirdir və tez-tez bu ruhi vəziyyətlərin cinsi oyanmanın fiziki hisslərinə nüfuz etməsi də baş verir, belə ki, uşaq bu ikisinin bir-biri ilə əlaqəli olduğunda şübhə etməyə bilər. Qısası, uşaq pubertatdan çox əvvəl, çoxalma qabiliyyəti istisna olmaqla, tam hazır bir sevgi varlığıdır və ona "sirrləndirmə" ilə yalnız psixi olaraq hazırlanmış və somatik olaraq tənzimlənmiş belə nailiyyətlərin intellektual olaraq öhdəsindən gəlmək qabiliyyətinin əsirgənildiyini söyləmək olar. Uşağın cinsi həyatın sirlərinə olan intellektual marağı, onun cinsi bilmə həvəsi gözlənilmədən erkən yaşda özünü büruzə verir. Belə olmalıdır ki, valideynlər uşağın bu marağına qarşı korluqla vurulmuş kimi olurlar və ya dərhal onu boğmağa çalışırlar, əgər onu nəzərdən qaçıra bilmirlərsə, bundan sonra təqdim olunacaq müşahidələr kimi hallar daha tez-tez baş verə bilməz. Mən indi dörd yaşında olan möhtəşəm bir oğlanı tanıyıram, ağıllı valideynləri uşağın inkişafının bir hissəsini zorla boğmaqdan imtina edirlər. Kiçik Hans, əlbəttə ki, baxıcı tərəfindən heç bir azdırıcı təsirdən keçməyib, bir müddətdir bədəninin "Wiwimacher" adlandırdığı hissəsinə ən canlı marağı göstərir. Üç yaşında ikən anasına soruşmuşdu: "Ana, sənin də Wiwimacherin var?" Ana cavab vermişdi: "Əlbəttə, nə düşünürdün?" Eyni sualı atasına dəfələrlə yönəltmişdi. Eyni yaşda ilk dəfə tövləyə aparılarkən, inəyin sağılmasını izləmiş və sonra təəccüblə qışqırmışdı: "Bax, Wiwimacherdən süd çıxır." Üç yaş doqquz aylıq ikən, öz müşahidələri ilə müstəqil olaraq düzgün kateqoriyaları kəşf etmə yolundadır. Lokomotivdən suyun buraxıldığını görür və deyir: "Bax, lokomotiv Wiwi edir; onun Wiwimacheri haradadır?" Sonra fikrə dalaraq əlavə edir: "İt və atın Wiwimacheri var; masa və stulun yoxdur." Bir müddət əvvəl bir həftəlik bacısının yuyulmasını izləmiş və qeyd etmişdi: "Amma onun Wiwimacheri hələ kiçikdir. Böyüdüyü zaman o da böyüyəcək." (Cinsiyyət fərqləri məsələsinə eyni münasibət digər həmyaşıdlı oğlanlardan da mənə bildirilmişdir.) Kiçik Hansın şəhvani və ya patologik meyilli bir uşaq olduğunu açıq şəkildə inkar edirəm; yalnız onu qorxutmadıqlarını, günah hissi ilə əzilmədiyini və buna görə də düşüncə prosesləri haqqında safqəlbliklə məlumat verdiyini düşünürəm.⁶,⁷

Uşaqların düşüncəsinə — bəlkə də bir az daha gec yaşlarda — məsələlər yaradan ikinci böyük problem, uşaqların haradan gəldiyi sualıdır ki, bu sual adətən yeni kiçik qardaş və ya bacının istənməyən görünüşü ilə bağlıdır. Bu, gənc insanlığın ən qədim və ən kəskin sualıdır; mifləri və ənənələri şərh etməyi bacaranlar, Teb sfinksinin Ödipusa verdiyi tapmacadan bu sualı eşidə bilərlər. Uşaq otağında adət olan cavablar uşağın dürüst tədqiqat həvəsini yaralayır, çox vaxt valideynlərinə olan etimadını ilk dəfə sarsıdır; bundan sonra o, adətən böyüklərə etimadsızlıq göstərməyə və ən yaxın maraqlarını onlardan gizlətməyə başlayır. Kiçik bir sənəd, bu elmə həvəsin daha böyük yaşlı uşaqlarda necə əzabverici olduğunu göstərə bilər: anasız, on bir yarım yaşlı bir qızın məktubu, kiçik bacısı ilə bu məsələ haqqında fərziyyələr irəli sürmüşdü:

“Əziz xala Mali!”

“Xahiş edirəm, zəhmət olmasa, mənə yazın ki, Kristeli və ya Paulu necə əldə etmisiniz, evli olduğunuz üçün bunu mütləq bilməlisiniz. Dünən axşam biz bu barədə mübahisə etdik və həqiqəti bilmək istəyirik. Başqası yoxdur ki, soruşa bilək. Nə vaxt Zaltsburqa gələcəksiniz? Bilirsiniz, əziz xala Mali, biz leyləyin uşaqları necə gətirdiyini başa düşə bilmirik. Trudel leyləyin onları köynəkdə gətirdiyinə inanırdı. Sonra biz də bilmək istəyirik ki, o, onları gölməçədən çıxarırmı və niyə uşaqları heç vaxt gölməçədə görmürük. Xahiş edirəm, mənə həmçinin deyin ki, onları nə vaxt əldə edəcəyimizi əvvəlcədən necə bilirik. Bu barədə mənə ətraflı cavab yazın.

Hamımızdan minlərlə salam və öpüşlə, Sizin maraqlı Lilliniz.”

Fikrimcə, bu təsirli məktub iki bacıya tələb olunan izahatı vermədi. Məktubun müəllifi sonradan cavablandırılmamış şüursuz suallardan qaynaqlanan nevroza, məcburi fikirləşmə xəstəliyinə tutuldu.

Fikrimcə, uşaqların elmə həvəsinin tələb etdiyi izahatı onlardan əsirgəmək üçün yalnız bir səbəb yoxdur. Əlbəttə, əgər tərbiyəçilərin məqsədi uşaqların müstəqil düşünmə qabiliyyətini, çox yüksək qiymətləndirilən “itaətkarlıq” xatirinə mümkün qədər tez boğmaqdırsa, bu, cinsi sahədə aldatma və dini sahədə qorxutma yolu ilə daha yaxşı edilə bilməz. Güclü xasiyyətlilər bu təsirlərə müqavimət göstərir və valideynlərə, sonra isə hər hansı digər avtoritetə qarşı üsyançılara çevrilirlər. Uşaqlar böyüklərə müraciət etdikləri izahatları almazlarsa, məsələ ilə gizlicə əzab çəkməyə davam edirlər və sezdikləri doğru olanı ən qəribə şəkildə grotesk yanlışlıqlarla qarışdıran həll cəhdləri ortaya qoyurlar, yaxud gənc tədqiqatçıların günahkarlıq hissinə görə cinsi həyata dəhşətli və iyrənc xarakterin yükləndiyi məlumatları bir-birlərinə pıçıldayırlar. Bu uşaq cinsəllik nəzəriyyələri toplanmağa və qiymətləndirilməyə layiq olardı. Adətən uşaqlar bu vaxtdan etibarən cins suallarına yeganə doğru münasibəti itirirlər və onların çoxu bunu heç vaxt bərpa etmirlər.

Görünür ki, gənclərin cinsi maarifləndirilməsi haqqında yazmış kişi və qadın müəlliflərin əksəriyyəti təsdiqedici mənada qərar verirlər. Lakin çoxlu təkliflərin bacarıqsızlığından, bunun nə vaxt və necə baş verməli olduğundan belə nəticə çıxarmaq olar ki, bu etiraf həmin şəxslər üçün asan olmamışdır. Ədəbiyyat biliyimə görə, Emma Ekşteyn adlı bir qadının təxminən on yaşlı oğluna yazdığı iddia olunan o cazibədar maarifləndirici məktub tamamilə təkdir. Uşaqlara uzun müddət cinsəlliklə bağlı hər hansı bir məlumatı verməmək, sonra isə onlara çox vaxt gecikmiş, hətta yarımçıq səmimi bir açıqlamayı şişkin-təntənəli sözlərlə təqdim etmək, açıq-aydın tamamilə doğru deyil. “Uşağıma necə deyim?” sualına verilən cavabların əksəriyyəti mənə ən azı o qədər acınacaqlı təsir bağışlayır ki, valideynlər ümumiyyətlə maarifləndirmə ilə məşğul olmasalar daha yaxşı olardı. Əksinə, uşaqların cinsi həyatının faktlarını başqa, hələ onlara anlaşılmayan şeylərdən daha çox sirr kimi saxlamaq istədikləri fikrinə düşməmələri vacibdir. Və bunu əldə etmək üçün cinsi məsələlərin əvvəldən digər biliklər kimi ələ alınması zəruridir. Ən əsası, məktəbin vəzifəsi cinsi məsələlərə toxunmamaqdan yayınmaq deyil, heyvanlar aləmi haqqında təlim zamanı çoxalmanın böyük faktlarını öz mənasına uyğun yerləşdirmək və insanın quruluşunun əsasını yüksək heyvanlarla paylaşdığını dərhal vurğulamaqdır. Əgər evdə düşünməkdən çəkindirmə işi aparılmırsa, bir dəfə uşaq otağında eşitdiyim hadisə tez-tez təkrarlanacaq: bir oğlan kiçik bacısına belə deyir: “Amma necə düşünə bilərsən ki, leyləklər kiçik uşaqları gətirir. Sən bilirsən ki, insan məməlidir, elə bilirsən ki, leylək digər məməlilərə balalarını gətirir?” Uşağın marağı, öyrənmənin hər mərhələsində uyğun doyum taparsa, heç vaxt yüksək dərəcəyə çatmayacaq. Cinsi həyatın xüsusi insan münasibətləri haqqında maarifləndirmə və onun sosial əhəmiyyətinə işarə ibtidai məktəb təliminin sonunda (və orta məktəbə daxil olmadan əvvəl), yəni on yaşından sonra deyil, əlavə edilməlidir. Nəhayət, konfirmasiya vaxtı, artıq bütün fiziki məsələlər haqqında maarifləndirilmiş uşağa, həvəsin icrası ilə bağlı əxlaqi öhdəlikləri izah etmək üçün heç bir başqa vaxt kimi uyğun deyil. Məktəbin təşəbbüs göstərdiyi, cinsi həyat haqqında belə mərhələli irəliləyən və əslində heç vaxt dayandırılmayan maarifləndirmə, uşağın inkişafını nəzərə alan və buna görə mövcud təhlükəni uğurla aradan qaldıran yeganə maarifləndirmə kimi görünür.⁸,⁹

Uşaq tərbiyəsində ən əhəmiyyətli irəliləyiş kimi onu qəbul edirəm ki, Fransız dövləti katexizmin yerinə uşağa vətəndaşlıq mövqeyi və gələcəkdə ona düşəcək əxlaqi vəzifələr haqqında ilk məlumatları verən bir ibtidai kitab təqdim etdi. Lakin bu ibtidai təlim, cinsi həyat sahəsini əhatə etməsə, çox ciddi şəkildə natamamdır. Burada tərbiyəçilər və islahatçıların doldurmağa başlamalı olduqları boşluqdur! Uşaqların tərbiyəsinin tam və ya qismən ruhanilərin əlində buraxıldığı dövlətlərdə, əlbəttə, belə tələblər irəli sürülə bilməz. Ruhanilər, əxlaqi tələbləri əsaslandırmaq üçün ehtiyac duyduğu ölməz ruhdan imtina edə bilmədiyi üçün, insan və heyvanın mahiyyət etibarilə eyniliyini heç vaxt qəbul etməyəcəklər. Beləliklə, bir daha təsdiqlənir ki, cırıq paltara tək bir ipək parça tikmək nə qədər ağılsızdır və sistemin əsaslarını dəyişmədən tək bir islahatı həyata keçirmək nə qədər mümkünsüzdür!