Cinayət tərkibinin diaqnostikası və psixoanaliz
Əgər reaksiya verən şəxsin özündən reaksiyasının səbəblərini soruşsanız, belə olar. Yunqun məqaləsinin 6-cı və 8-dən 9-a qədər səhifələrindəki nümunələr psixi hadisələrdə təsadüfə və iddia olunan ixtiyarlığa şübhə etməyə vadar etmək üçün çox uyğundur.
İndi sizlə birlikdə imtahan olunan şəxsdə kompleks tərəfindən reaksiyanın müəyyən edilməsi haqqında Bleyler-Yunq fikrinin tarixçəsinə nəzər salaq. 1901-ci ildə bir məqalədə göstərdim ki, motivsiz hesab edilən bir sıra hərəkətlər əslində qəti şəkildə müəyyən edilmişdir və bununla psixi ixtiyarlığı məhdudlaşdırmağa kömək etmişdir. Unutma, dilin sürüşməsi, yazıda səhv etmə və əşyanı itirmə kimi kiçik səhvləri araşdırma mövzusu etdim və göstərdim ki, insan dilini sürüşdürdükdə, bunun səbəbi təsadüf və ya yalnız tələffüz çətinlikləri və səs oxşarlıqları deyil, əksinə, nəzərdə tutulan nitqi səhvə çevirən, hər dəfə aşkar edilə bilən pozucu təsəvvür məzmunu — kompleks — mövcuddur. Bundan əlavə, insanların kiçik, görünüşdə məqsədsiz və təsadüfi hərəkətlərini, o cümlədən əyləncə, oyun və s. nəzərə aldım və onları gizli məna ilə əlaqəli olan və bu mənanı nəzərə çarpmayan şəkildə ifadə etməli olan “simptom hərəkətləri” kimi açdım. Bundan əlavə, aydın oldu ki, insan hətta adını da ixtiyari olaraq seçə bilməz; əksinə, güclü təsəvvür kompleksi tərəfindən müəyyən edildiyi aşkarlanır; bəli, hətta ixtiyari seçildiyi görünən ədədlər belə həmin gizli kompleksə aid edilə bilər. Bir həmkar, Dr. Alfred Adler, bir neçə il sonra bu Nevrologiya jurnalı, c. X. [1904-cü ildə kitab kimi nəşr olundu, 10. nəşr. 1924; Toplanmış əsərlər c. IV.]1,2
müddəalarımın ən qəribəsini bir neçə gözəl nümunə ilə sübut edə bilər. Əgər psixi həyatda şərtlənmə haqqında belə bir anlayışa öyrəşilsə, onda gündəlik həyatın psixopatologiyası nəticələrindən qanuni bir çıxarış olaraq, assosiasiya təcrübəsində şəxsin fikirlərinin də ixtiyari deyil, onda təsir edən təsəvvür məzmunu tərəfindən şərtləndirilmiş ola biləcəyi ortaya çıxır.
Beləliklə, cənablar, assosiasiya təcrübəsinə qayıdaq! İndiyə qədər nəzərdən keçirilmiş hallarda reaksiyaların mənşəyi haqqında bizə imtahan olunan şəxs məlumat verirdi və bu şərt təcrübəni əslində ədalət mühakiməsi üçün maraqsız edir. Amma təcrübə quruluşunu dəyişsək, məsələn, bir neçə dəyişənli tənliyi birinə və ya digərinə görə həll etmək, orada a və ya b-ni axtarılan x-ə çevirmək kimi? İndiyə qədər biz, tədqiqatçılar, bu kompleksdən xəbərsiz idik, istənilən seçilmiş qıcıq sözlərlə yoxlama aparırdıq və sınaq iştirakçısı bizə qıcıq sözlər tərəfindən üzə çıxarılmış kompleksi ifşa edirdi. İndi isə fərqli edək, bizə məlum olan bir kompleksi götürək, ona qəsdən seçilmiş qıcıq sözlərlə reaksiya verək, x-i reaksiya verən şəxsin tərəfinə çevirək, onda reaksiyaların nəticələrindən yoxlanan şəxsin seçilmiş kompleksi özündə daşıyıb-daşımadığını müəyyən etmək mümkündürmü? - Görürsünüz ki, bu təcrübə quruluşu, müəyyən bir cinayət hadisəsinin təqsirləndirilən şəxsə də məlum olub-olmadığını öyrənmək istəyən istintaq hakiminin vəziyyətinə tam uyğun gəlir. Görünür, Praqa cinayət hüququ müəllimi Hans Qrossun iki şagirdi olan Vertaymer və Klayn, sizin üçün əhəmiyyətli olan bu təcrübə quruluşu dəyişikliyini ilk dəfə həyata keçirmişlər.3
Öz təcrübələrinizdən artıq bilirsiniz ki, belə sual qoyulduqda, reaksiyalarda yoxlanan şəxsin, sizin qıcıq sözlərlə reaksiya verdiyiniz kompleksi daşıyıb-daşımadığını müəyyən etmək üçün dörd cür əlamət ortaya çıxır. Onları sizə ardıcıl olaraq sayacam: 1) Reaksiyanın qeyri-adi məzmunu, hansı ki, izahat tələb edir. 2) Reaksiya vaxtının uzanması, çünki məlum olur ki, kompleksi vurğulayan qıcıq sözlər yalnız açıq gecikmədən sonra (çox vaxt digər reaksiya vaxtlarının bir neçə qatı) reaksiya ilə cavablandırılır. 3) Reproduksiya zamanı səhv. Bu ifadə ilə hansı qəribə faktın nəzərdə tutulduğunu bilirsiniz. Təcrübənin bitməsindən qısa müddət sonra uzun qıcıq söz sırasını yenidən yoxlanılan şəxsə təqdim etdikdə, o, ilk dəfə olduğu kimi eyni reaksiyaları təkrarlayır. Yalnız kompleksi birbaşa toxunan qıcıq sözlərdə o, əvvəlki reaksiyanı asanlıqla başqası ilə əvəz edir. 4) Perseverasiya faktı (bəlkə daha yaxşı deyək: təsir qalığı). Çox vaxt belə olur ki, kompleksin ona aid olan (“kritik”) qıcıq sözlə oyadılmasının təsiri, məsələn, reaksiya vaxtının uzanması ilə özünü göstərir və sonrakı kritik olmayan sözlərə reaksiyaları da dəyişdirir. Bu əlamətlərin hamısı və ya bir neçəsi bir yerə gəldikdə, bizə məlum olan kompleksin çağırılan şəxsdə narahatlıq yaradan şəkildə mövcud olduğu sübut olunur. Bu narahatlığı, çağırılan şəxsdə mövcud olan kompleksin affektlə yükləndiyi və reaksiya vermə vəzifəsinə diqqəti yayındırmağa qadir olduğu kimi başa düşürsünüz, beləliklə bu narahatlıqda “psixi öz-özünə xəyanət” tapırsınız.
Bilirəm ki, hazırda təqsirləndirilən şəxsi obyektiv öz-özünə xəyanətə gətirməli olan bu metodun imkanları və çətinlikləri ilə məşğulsunuz, ona görə də diqqətinizi tamamilə analoq olan bir məlumat üzərinə yönəldirirəm ki, gizli və ya gizlədilən ruhi məzmunların üzə çıxarılması prosesi on ildən çoxdur ki, başqa bir sahədə tətbiq olunur. Mənim vəzifəm, burada və oradakı vəziyyətlərin oxşarlığını və fərqlərini sizə nümayiş etdirməkdir.
Bu sahə, sizin sahənizdən xeyli fərqlidir. Mən konkret olaraq müəyyən “sinir xəstəliklərinin”, yəni adlandırılan psixonevrozların terapiyasını nəzərdə tuturam; siz buna nümunə olaraq histeriya və məcburi düşüncələri götürə bilərsiniz. Orada bu metod psixoanaliz adlanır və ilk dəfə Vyanada J. Breyer tərəfindən tətbiq olunan “katartik” müalicə metodundan mənim tərəfimdən inkişaf etdirilmişdir. Təəccübünüzü aradan qaldırmaq üçün cinayətkar və histerik arasında bir analogiya qurmalıyam. Hər ikisində sirr, yəni gizli bir şey söhbət mövzusudur. Amma, paradoksal olmamaq üçün, dərhal fərqi də vurğulamalıyam. Cinayətkar haqqında danışarkən, onun bildiyi və sizdən gizlətdiyi bir sirr nəzərdə tutulur; histerik xəstə haqqında danışarkən isə, onun özünün də bilmədiyi və özündən gizlətdiyi bir sirr nəzərdə tutulur. Bu necə mümkündür? Biz çətin araşdırmalar nəticəsində bilirik ki, bütün bu xəstəliklər, bu şəxslərin güclü affektlə yüklü bəzi təsəvvür və xatirələri, eləcə də onlara əsaslanan istəkləri o qədər sıxışdırmağa nail olmalarına əsaslanır ki, onlar onların düşüncələrində rol oynamır, şüurlarında ortaya çıxmır və beləliklə, özlərinə belə sirr qalır. Lakin bu sıxışdırılmış psixi materialdan, bu "komplekslərdən" xəstələri tam pis vicdan kimi əzən somatik və psixi simptomlar yaranır. Beləliklə, cinayətkar ilə histerik xəstə arasındakı fərq bu bir nöqtədə fundamental xarakter daşıyır.4
Terapevtin vəzifəsi isə istintaq hakiminin vəzifəsi ilə eynidir; biz gizli psixi olanı üzə çıxarmalıyıq və bu məqsədlə detektivlik sənətlərinin bir sıra növlərini ixtira etmişik, indi isə cənab hüquqşünaslar bizdən bəzilərini təqlid edəcəklər.
Sizin işiniz üçün psixoanaliz zamanı həkimlərin necə hərəkət etdiyini eşitmək maraqlı olacaq. Xəstə ilk dəfə öz tarixçəsini danışdıqdan sonra, biz ondan tamamilə öz fikirlərinə tabe olmağı və heç bir tənqidi çəkinmədən ağlına gələni söyləməyi tələb edirik. Beləliklə, biz onun heç də bölüşmədiyi bir fərziyyədən irəli gəlirik: bu fikirlərin ixtiyari deyil, onun sirri, onun "kompleksi" ilə əlaqəyə görə müəyyən olunduğu, deməli, bu kompleksin törəmələri kimi qəbul edilə biləcəyi fərziyyəsi. Görürsünüz ki, bu, assosiasiya təcrübələrini yozmağa imkan verən eyni fərziyyədir. Lakin bütün fikirlərini bildirmək qaydasına əməl etməsi tapşırılan xəstə, bunu etməyə qadir görünmür. O, tez-tez bu və ya digər fikri geri saxlayır və müxtəlif əsaslandırmalardan istifadə edir: ya bu tamamilə əhəmiyyətsizdir, ya da bura aid deyil, ya da ümumiyyətlə mənasızdır. Biz sonra ondan bu etirazlara baxmayaraq fikri bildirməyi və davam etdirməyi tələb edirik; çünki özünü büruzə verən tənqid, bizim açmağa çalışdığımız "kompleksə" fikrin aid olması üçün bizə sübutdur. Xəstələrin bu cür davranışında, müalicənin bütün müddəti ərzində bizi tərk etməyən, onlarda mövcud olan "müqavimətin" ifadəsini görürük. Yalnız qısaca qeyd etmək istəyirəm ki, müqavimət anlayışı xəstəliyin yaranma mexanizmini və sağalma mexanizmini başa düşməyimizdə ən böyük əhəmiyyət kəsb etmişdir.
Belə fikirlərin tənqidini siz öz təcrübələrinizdə birbaşa müşahidə etmirsiniz; bunun əvəzinə, psixoanalizdə biz sizin diqqətinizi çəkən bütün kompleks əlamətlərini müşahidə etmək imkanı əldə edirik. Əgər xəstə artıq verilmiş qaydanı pozmağa cəsarət etmirsə, biz fikirlərin təkrarlanmasında müvəqqəti ləngimə, tərəddüd və fasilələr olduğunu qeyd edirik. Hər bir belə tərəddüd bizim üçün müqavimətin ifadəsidir və "kompleksə" aidliyin əlaməti kimi xidmət edir. Bəli, bu, bizim üçün belə əhəmiyyətli olan ən vacib əlamətdir, eyni sizin reaksiya vaxtının analoji uzanması kimi. Biz, saxlanılan fikrin məzmunu heç bir etiraz doğurmasa belə, xəstə onun bölüşməkdən niyə çəkinməli olduğunu düşünə bilmədiyini təsdiqləsə belə, tərəddüdü bu mənada yozmağa öyrəşmişik. Psixoanalizdə baş verən fasilələr, adətən, reaksiya cəhdlərində qeyd etdiyiniz gecikmələrdən çox daha böyükdür.
Kompleks əlamətlərinizdən digəri olan reaksiyanın məzmun dəyişikliyi də psixoanaliz texnikasında öz rolunu oynayır. Biz xəstələrimizdə ümumi ifadə tərzindən olan hətta ən kiçik sapmaları da gizli mənanın əlaməti kimi qəbul etməyə öyrəşmişik və belə yozumlara görə müəyyən müddət onların istehzasına özümüzü məruz qoymağı xoşlayırıq. Biz ondan ikimənalı danışan və zərarsız ifadənin arxasından gizli mənanın parıltı ilə görünən sözləri gözləyirik. Yalnız xəstə deyil, psixoanalitik texnikadan və onun xüsusi şəraitindən xəbərsiz olan həmkarlar da bizə inanmırlar və bizə zarafat və sözlərlə oynamaq ittihamı irəli sürürlər, lakin biz demək olar ki, həmişə haqlı oluruq. Nəhayət, ehtiyatla qorunan bir sirrin yalnız incə, ən yaxşı halda ikimənalı işarələrlə özünü açdığını başa düşmək çətin deyil. Xəstə nəhayət, kompleksin açılması üçün lazım olan hər şeyi bizə 'dolayı təqdimat' adlandırdığımız formada verməyə öyrəşir.
Daha məhdud bir sahədə, psixoanaliz texnikasında kompleks əlamətlərinizdən üçüncüsünü, yəni reproduksiya zamanı dəyişikliyi, yəni səhvi tətbiq edirik. Bizə tez-tez verilən vəzifələrdən biri yuxuların yozumudur, yəni xatırlanan yuxu məzmununun onun gizli mənasına tərcümə edilməsidir. Bu zaman hansı nöqtədən vəzifəyə başlamalı olduğumuzda qərar verə bilmədiyimiz hallar olur və bu halda, bizə yuxu hekayəsini təkrarlatmağı məsləhət görən empirik olaraq tapılmış bir qaydadan istifadə edə bilərik. Yuxu görən adətən bəzi yerlərdə ifadə tərzini dəyişir, digər yerlərdə isə sadiq qalaraq təkrar edir. Biz isə reproduksiyanın dəyişiklik, çox vaxt da buraxılışla səhv olduğu yerlərdən yapışırıq, çünki bu sadiqsizlik bizə kompleksə aidliyi təmin edir və yuxunun gizli mənasına ən yaxşı giriş yolunu vəd edir.
İndi 'perseverasiya'ya bənzər bir fenomenin psixoanalizdə ortaya çıxmamasını etiraf etdiyim zaman, izlədiyim uyğunluğun sona çatdığını düşündüyünüz təəssüratını almayın. Bu görünən fərq yalnız təcrübələrinizin xüsusi şərtlərindən irəli gəlir. Siz kompleks təsirinin inkişaf etməsi üçün əslində vaxt vermirsiniz; o yeni başladıqda, yeni, ehtimal ki, zərərsiz bir qıcıq sözü ilə müayinə edilən şəxsin diqqətini yenidən cəlb edirsiniz və sonra müşahidə edə bilərsiniz ki, təcrübə iştirakçısı bəzən sizin maneələrinizə baxmayaraq komplekslə məşğul olmağa davam edir. Biz isə psixoanalizdə belə maneələrdən qaçınırıq, xəstəni komplekslə məşğul olmağa saxlayırıq və bizdə demək olar ki, hər şey perseverasiya olduğu üçün bu fenomeni ayrıca bir hadisə kimi müşahidə edə bilmərik.5
Biz, təqdim olunan texnikalar kimi vasitələrlə, xəstəyə sıxışdırılmış olanı, onun sirrini şüurlu etməyi və bununla da əziyyət simptomlarının psixoloji şərtliliyini aradan qaldırmağı prinsipial olaraq bacardığımızı iddia edə bilərik. İndi bu uğurdan öz işlərinizin şansları haqqında nəticələr çıxarmadan əvvəl, burada və oradakı psixoloji vəziyyətdəki fərqləri işıqlandıraq.
Əsas fərqi artıq qeyd etmişik: Nevrotikdə öz şüurundan gizli sirr, cinayətkarda isə yalnız sizə qarşı; birincidə həqiqi bilməməzlik, hərçənd hər mənada olmasa da, ikincidə isə yalnız bilməməzliyin simulyasiyası. Bununla bağlı başqa, praktik olaraq vacib bir fərq də mövcuddur. Psixoanalizdə xəstə öz müqavimətinə qarşı şüurlu səyi ilə kömək edir, çünki o, imtahandan gözlənilən faydanı, yəni sağalmanı gözləyir; cinayətkar isə sizinlə işləmir, o, bütün Mənə qarşı işləmiş olardı. Sanki bunu tarazlaşdırmaq üçün, sizin araşdırmanızda yalnız obyektiv inanc qazanmağınız vacibdir, halbuki terapiyada xəstənin özü eyni inancı yaratması tələb olunur. Lakin gözləmək lazımdır ki, araşdırılanın əməkdaşlığının olmaması sizin metodunuza hansı çətinliklər və ya dəyişikliklər yaradacaq. Bu, seminar təcrübələrinizdə heç vaxt yarada bilməyəcəyiniz bir haldır, çünki təqsirləndirilən roluna girən həmkarınız yenə də sizin əməkdaşınız qalır və özünü açmamaq haqqında şüurlu qərarına baxmayaraq sizə kömək edir.
Əgər hər iki vəziyyətin müqayisəsinə daha yaxından nəzər salsanız, psixoanalizdə ruhi həyatda gizli olanı üzə çıxarmaq vəzifəsinin daha sadə, xüsusi halı, sizin işinizdə isə daha geniş halının olduğunu ümumiyyətlə görəcəksiniz. Psixonevrozlularda tam müntəzəm olaraq sıxışdırılmış cinsi kompleksdən (ən geniş mənada götürülmüş) söhbət gedir; bu, sizin üçün fərq kimi nəzərə alınmır. Lakin başqa bir şey nəzərə alınmalıdır. Psixoanalizin vəzifəsi bütün hallar üçün eynidir: xoşagəlməz hisslər nəticəsində sıxışdırılmış və şüura daxil etməyə çalışdıqda müqavimət əlamətləri göstərən kompleksləri üzə çıxarmaq. Bu müqavimət sanki lokalizasiya olunub, o, şüursuz və şüurlu arasındakı sərhəd keçidində yaranır. Sizin hallarınızda tamamilə şüurdan qaynaqlanan müqavimətdən söhbət gedir. Siz bu bərabərsizliyi asanlıqla nəzərdən qaçıra bilməzsiniz və əvvəlcə təcrübələr vasitəsilə şüurlu müqavimətin şüursuz müqavimət kimi eyni əlamətlərlə özünü açıb-açmadığını müəyyən etməlisiniz. Bundan əlavə, fikrimcə, siz hələ də obyektiv kompleks əlamətlərinizi biz psixoterapevtlər kimi "müqavimət" kimi şərh etməyə icazə verildiyinə əmin deyilsiniz. Cinayətkarlarda çox tez-tez olmasa da, sizin təcrübə şəxslərinizdə belə bir hal baş verə bilər ki, toxunduğunuz kompleks həzzlə vurğulanmış kompleksdir və bu kompleksin xoşagəlməzliklə vurğulanmış kompleks kimi eyni reaksiyaları verib-verməyəcəyi sualı doğulur.
Həmçinin qeyd etmək istəyirəm ki, sizin təcrübəniz psixoanalizdə öz-özünə başa düşülən kimi aradan qalxan bir qarışmaya məruz qala bilər. Belə ki, siz nevrozlu xəstənin araşdırmasında çaşdırıla bilərsiniz, o, günahsız olmasına baxmayaraq, günahkar kimi reaksiya verir, çünki onun içində hazır olan və pusquda gözləyən günah hissi xüsusi halın təqsirləndirməsinə sahib çıxır. Bu halı boş bir uydurma hesab etməyin; uşaqlıq dövrünü düşünün, orada bunu kifayət qədər tez-tez müşahidə etmək olar. Belə bir hal olur ki, uşağa bir pis əməl ittihamı irəli sürüldükdə, o, günahı qətiyyətlə inkar edir, lakin eyni zamanda ifşa olunmuş günahkar kimi ağlayır. Siz bəlkə də uşağın günahsızlığını təsdiq edərkən yalan dediyini düşünəcəksiniz, lakin hal başqa cür ola bilər. Uşaq sizin ona yüklədiyiniz bir pis əməli həqiqətən etməyib, lakin əvəzində sizə məlum olmayan və onu onunla təqsirləndirmədiyiniz başqa, oxşar bir pis əməl törədib. Beləliklə, o, haqlı olaraq birincidəki günahını inkar edir — və eyni zamanda günah hissi ikinciyə görə özünü açır. Yetkin nevrozlu xəstə bu və bir çox digər məqamlarda tamamilə uşaq kimi davranır; belə insanlardan çoxdur və sizin texnikanızın belə özünü ittiham edənləri həqiqi günahkarlardan ayırmağı bacarıb-bacarmayacağı hələ də sual altındadır. Nəhayət, bir məsələ də: Siz bilirsiniz ki, cinayət prosesi qanunvericiliyinizə əsasən, təqsirləndirilən şəxsi heç bir prosedurla qəfil yaxalaya bilməzsiniz. Beləliklə, o, təcrübənin özünü ifşa etməmək məqsədi daşıdığını biləcək və diqqət kompleksə yönəldildikdə, yoxsa ondan yayındırıldıqda eyni reaksiyaların gözlənilib-gözlənilmədiyi, habelə gizlətmə niyyətinin müxtəlif şəxslərdə reaksiya tərzinə nə qədər nüfuz edə biləcəyi kimi əlavə suallar yaranacaq.
Məhz tədqiqatınızın obyekti olan vəziyyətlərin bu qədər müxtəlif olması səbəbindən psixologiya onların nəticələrindən canlı maraqlanır və sizdən xahiş edirik ki, onların praktik tətbiq imkanlarından çox tez ümidinizi kəsməyəsiniz. Mənə, praktik ədalət mühakiməsindən bu qədər uzaq olan birinə, başqa bir təklif irəli sürməyə icazə verin! Təcrübələr seminarda hazırlıq və sualın qoyuluşu baxımından nə qədər zəruri olsa da, cinayət işi üzrə ittiham olunan şəxslərin müayinəsi zamanı yaranan eyni psixoloji vəziyyəti burada heç vaxt yarada bilməyəcəksiniz. Bunlar fantom məşqləri olaraq qalır; onlara əsasən cinayət prosesində praktik tətbiq heç vaxt əsaslandırıla bilməz. Əgər praktik tətbiqdən imtina etmək istəmiriksə, aşağıdakı həll yolu mövcuddur. Sizə belə araşdırmaları bir neçə il ərzində cinayət ittihamı ilə bağlı bütün real hallarda aparmaq icazəsi verilməli, hətta bu, vəzifə kimi təyin edilməlidir; lakin bu araşdırmaların nəticələrinin hökm çıxaran instansiyanın qərarına təsir göstərməsinə icazə verilməsin. Ən yaxşısı, qərar verən instansiyanın sizin araşdırmadan çıxardığınız, təqsirləndirilən şəxsin təqsirli olması haqqında nəticədən ümumiyyətlə xəbər tutmamasıdır. Uzun illər ərzində toplanan və müqayisəli şəkildə işlənmiş təcrübələr əsasında bu psixoloji tədqiqat metodunun yararlılığına dair bütün şübhələr aradan qalxmalıdır. Əlbəttə, bilirəm ki, bu təklifin reallaşdırılması yalnız sizdən və hörmətli müəlliminizdən asılı deyil.