10«İNFANTA»
Əbədi uşaq — Çarəsizliyin tələsi.
1. AD VƏ MƏNA
Transkripsiya və Etimologiya: Modelin adı «İnfanta» titulundan gəlir — bu titulu XIV əsrin əvvəllərində İspaniyada taxtın birbaşa varisi olmayan bütün kral övladlarına verirdilər. Lakin daha dərin, latın «İnfans» sözünə gedən etimoloji mənada bu «uşaq» və ya «danışa bilməyən» deməkdir. Müasir aviasiyada bu termin iki yaşa qədər uşaqlara tətbiq edilir — onlar ayrıca yer tutmur, valideynin qucağında oturur, tamamilə ondan asılıdır.
Psixoanalizin məntiqinə əsaslanaraq desək, bu, erkən inkişaf mərhələsindəki fiksasiyadır. Metodikamızın kontekstindəki «İnfanta» — yetkin bir insanın yaşına və zahiri müstəqilliyinə baxmayaraq, uşaq düşüncəsini saxladığı psixoloji münasibət modelidir. Bu, münasibətlərdə həyatı üçün məsuliyyəti başqasının çiyninə yükləyərək, öz ehtiyaclarının ödənilməsini və «valideyn-uşaq» üslubunda qayğı tələb edən insanın arxetipidir.
Obrazın kökləri ailə dinamikasına gedir. Metodikanın terminologiyasında «İnfanta» — müstəqillik və yetkinlik üzərindən təhlükəsizlik və himayənin prioritetləşdirilməsidir. Bu, insanın şüurlu və ya şüursuz şəkildə səhv etmək hüququndan imtina etdiyi, lakin idarə olunan, qorunan olmağı üstün tutduğu modeldir.
2. ŞÜAR VƏ İNANCLAR
«İnfanta» ruh halında olan insanlar tez-tez himayəyə gizli ehtiyaclarını ifşa edən fikirlər səsləndirir. Bu modelə xas, daxili dialoqunda mantra kimi eşidilən üç əsas inanc bunlardır:
«Hər bir insanın mütləq bir dayağı olmalıdır». (Müstəqilliyin qeyri-mümkün və ya ölümcül təhlükəli olduğuna inanc).
«Mənə hər şey olar, mən günahkar deyiləm». (Səhvlər üçün məsuliyyəti şəraitə, taleinə və ya başqa insanlara keçirmək).
«Mənim əvəzimə qərar verin, mən necə yaxşı olduğunu bilmirəm». (Hətta məişət məsələlərindəki qərar qəbulundan imtina, hərəkət üçün xarici impuls axtarışı)
3. İNFORMASİYA BLOKU: TARİX, ƏDƏBİYYAT VƏ PSİXOLOGİYA
«Mən özüm seçim edə bilmirəm». Müəyyən bir yaşdan sonra hər yetkin şəxsiyyət müstəqil qərarlar qəbul etməyi bacarmalıdır. Bu yetkinliyin aksiomudur. Lakin elə insanlar var ki, hətta geyim seçimindəki çətinliyi yaşayırlar. Onlara mütləq kimsə hansı rəngi seçməli olduğunu deməlidir — çünki istənilən hərəkət üçün xarici impulsa ehtiyac duyurlar. Xarici komanda olmadan iradə mühərriki sönür.
Yetkin olmayan düşüncə sahiblərinin düşüncə tərzindəki koqnitiv təhriflər hansılardır? Hər dəfə başqalarının köməyinə ehtiyac duyan insanlar həyatları üçün vacib qərarlar qəbul edə bilmir, bunu müxtəlif bəhanələrlə izah edir və qurban mövqeyindən əl çəkmir. Onlara həmişə məsləhətçi lazımdır ki, adi məişət işlərindəki yolunu da göstərsin.
İnfantilizmin başlıca problemi simbiotik münasibətlərdir. Belə münasibətlərin mənbəyi uşaqlıq dövrünə gedib çıxan faktora əsaslanır. Narahat valideynlər övladlarının hər işinə qarışmaqla onların seçimlərinə mane olur, hər addımı nəzarət altında saxlayır. Davamlı olaraq müxtəlif səhvlərin baş verəcəyi ilə qorxudur və tənqid edirlər. Bu münasibətin nəticəsindəki uşağın düşüncəsində «Mən bacarmaram» fikri formalaşır, tədricən özgüvən əskikliyinə gətirib çıxarır. Beləliklə, Eqosunun peşəkar bacarıqlara cavabdeh olan hissəsi inkişafdan geri qalır.
İnfantilizm — qərar qəbul etməkdən, məsuliyyət daşımaqdan, lazımi nəticəni əldə etməkdən imtina edən və uşaq davranış modelini nümayiş etdirən psixoloji bir vəziyyətdir. Bu, insanın özünü başqalarından asılı vəziyyətə saldığı haldır. Belə ki, infantil düşüncə tərzi ilə insan özü istənilən rolda ola bilər, lakin hər bir addımını öz «qəyyumu» ilə məsləhətləşərək edəcək. Mövqeyini tez-tez dəyişə bilər — təbii ki, xüsusi göstərişlər əsasında.
İnfantilizm necə inkişaf edir? Həyatı boyu valideynlərin himayəsindəki insanlar hər bir işlərində mütləq valideyn məsləhətinə ehtiyac duyar, valideynin istədiyi kimi hərəkət edərlər. Yetkinlik yaşına çatdıqda iş yerinin seçilməsi, kiminlə ailə qurması mütləq emosional bağlı olan valideynlərə və ya valideyn rolundakı başqa şəxslərə aiddir. İş dünyasında əməkdaşların fikrindən asılı olar, onların hər fikri ilə razılaşar. Gündəlik görülən ən xırda işlər barədə də məsləhətə ehtiyac duyar. Çox vaxt belə insanlara «təsir altına düşən» deyirlər.
Ailə həyatında «ana uşağı» kimi tanınan İnfantalar münasibətlərdə bir sıra çətinliklərə düşürlər. Lakin bu bağlılıq yalnız ana ilə bala arasında olmalı deyil. Əgər İnfanta hipernəzarətə meyilli olan biri ilə ailə həyatı qurarsa, gec-tez yoldaşından emosional və ya maddi asılılığa düçar olacaq. İki İnfanta heç vaxt yola gedə bilməz. Məsuliyyəti öz öhdəsinə götürməkdən imtina edən insanların başlıca problemi — yaranmış problemli vəziyyəti obyektiv təhlil edə bilməmələridir. Çünki İnfanta hələ uşaqdır, öz hərəkətlərinə görə cavabdehlik daşımır. Yaranmış problemlərin səbəblərini özündə yox, başqalarında axtarır.
İnfanta münasibət modeli quranlar əlbəttə ki, gözəl valideyn, yaxşı mütəxəssis ola bilər, lakin maraqlı və parlaq şəxsiyyət olaraq yetişmir. İnfanta həmişə kiminsə himayəsində olmağa meyillidir. Hətta yoldaşı ona xəyanət edərsə, dostları ilə gecə səhərədək əylənərsə belə, İnfanta bu münasibət modelindən imtina etməyəcək. «O mənsiz nə edər? Yazıqdır, mən onu ata bilmərəm» fikri ilə həmişə bu cür davamlı münasibətə cəlb olunur. Sanki bu fikirlərlə öz yaşadığı qorxuları qarşı tərəfin adından ifadə edir.
İnfanta münasibət modeli şəxsiyyətin primitiv olması əsasında ən çox yayılmış münasibət modelidir. İnfanta modeli yeganə münasibət modelidir ki, inkişaf etdikcə bütün digər münasibət modellərinə çevrilə bilər, lakin heç bir münasibət modeli bir daha sadələşərək İnfantaya qayıda bilməz. Yəni uşaq böyüyübsə, kiçilməz.
Depressiv faza: Hansı hallarda İnfanta ağır depressiya yaşayır?
Himayədar (Valideyn rolundakı istənilən şəxs) qəflətən dünyadan köçdükdə.
Himayədar başqa sevgilisinin tələbinə görə İnfantanı kəskin şəkildə tərk etdikdə.
Himayədar sağlamlığı ilə əlaqədar olaraq qayğı göstərə bilmədikdə və özü qayğıya ehtiyac duyduqda.
Himayədar göstərdiyi qayğı qarşılığında həddindən çox xidmət tələb edirsə və ya cinsi istismar, zorakılıq halları olarsa.
Bu cür durumlarda İnfanta depressiya və ya qəzəb yaşadığından, çıxış yolunu hansı istiqamətdə gördüyündən asılı olaraq qətiyyətli qərar verir. Məhz bu qərar mənəvi dəyərlərin dəyişilməsini əks etdirir. Maddi ehtiyacı ən vacib dəyər hesab edirsə «Pul varsa, hər şeyim var» düşünür — avtomatik «Lilit» münasibət modelini qurur. Cinsi istəyin əsasında Himayədarını itirdiyi halda «İnsanlar cinsi istəyə görə hər şey edər» düşünürsə — «Məşuqə» modelini canlandırır. Hətta bu mövzuda qeyri-adi istedada sahib olduqda, gələcək sevgililəri ilə münasibəti «Kurtizan» modeli üzərindədir.
Lakin əksər hallarda İnfanta depressiv fazadan dəyişilərək çıxanda ona daha yaxın «Dilənçi» modeli ilə insanlarla münasibət qurmağa davam edir. Psixoterapiyada «Mən kiməm? Nəyi gizlədirəm, hansı hisslərdən qaçıram?» suallarına cavab tapdıqda, o susmasının əzəldən cəza almaq qorxusundan irəli gəldiyini anlayacaq. Məhz bu zaman yeni düşüncə tərzi formalaşmağa başlayır. Artıq hisslərinə daha çox diqqət yetirərək, açılışmağa çalışacaq, «yox» deməyi sınayacaq, öz yeni davranışında dəyişikliklər görəcək. Məcburiyyətdən deyil, istəkdən irəli gələrək hərəkət edəcək.
4. 5 MƏŞHUR ŞƏXSİYYƏT (MODELİN ARXETİPLƏRİ)
Davranışı «İnfanta» modelinə — qərar qəbul edə bilməmək, himayədar axtarışı, yetkin yaşda uşaq mövqeyi — uyğun gəlmiş tarixi və mədəni şəxsiyyətlər.
İlya Oblomov (Ədəbi arxetip, İ. Gonçarov).
«Oblomov» romanının qəhrəmanı — divanından qalxıb öz həyatının idarəsini öz əlinə ala bilməyən zadəgan.
Modelin təzahürü: İnfantilizmin klassik nümunəsi. O, bütün işlərini nökəri Zaxara həvalə edir, ideal haqqında xəyal qurur, lakin ona doğru addımlar atmır. Onun həyatı — başqa birinin (Stolts, Olya) gəlib xoşbəxtliyini quracağını gözləməkdir. O, məsuliyyətdən və dəyişiklikdən qorxur, təhlükəsiz durğunluğu üstün tutur.
Çar II Nikolay (Rusiya, XIX–XX əsr).
Son Rusiya imperatoru — hakimiyyəti qərarsızlıq və ətrafının təsiri ilə xarakterizə olunurdu.
Modelin təzahürü: Hakimiyyətin zirvəsindəki insanın tarixi nümunəsi — o, tez-tez müstəqil siyasi qərarlar qəbul edə bilmirdi, nazirlərin, arvadının və Rasputinin məsləhətinə arxalanırdı. Onun gündəlikləri və məktubları xeyirxah, lakin ölkənin taleyi üçün tək cavab yükünü daşımağa hazır olmayan, kənarda dayaq axtaran bir insanı göstərir.
Piter Pan (Ədəbi arxetip, C. Barri).
Böyüməkdən imtina edərək Neverland-ə uçan oğlan.
Modelin təzahürü: İnfantanın simvolik arxetipi. O, nəticələr üçün məsuliyyət daşımaların lazım olmadığı oyunlar dünyasında yaşayır. Ona qulluq edəcək, nağıllar danışacaq, paltarlarını tikəcək «analara» (Vendi) ehtiyac duyur, lakin özü bərabər yetkin insanlar münasibətinə hazır deyil.
Britni Spirs (ABŞ, XXI əsr) — qəyyumluq dövrü.
On ildən çox atasının qanuni qəyyumluğu altında yaşayan pop ulduzu.
Modelin təzahürü: Dünya şöhrəti və puluna baxmayaraq, həyatı, maliyyəsi və hətta sağlamlığı barəsindəki qərarlar qəbul etmək hüququndan məhrum edilmişdi. Bu, zahirən uğurlu bir insanın İnfanta mövqeyində qala biləcəyini göstərir — daxilən həyat hüququnu başqa şəxsə (hətta hüquqi struktur vasitəsilə belə) həvalə edərsə.
Forest Qamp (Ədəbi/Kinematoqrafik arxetip, U. Qrum).
Anasının və dostlarının məsləhətinə əsaslanaraq həyat axarı ilə irəliləyən sadə insan.
Modelin təzahürü: Onun hekayəsi müsbət şəkildə təqdim edilsə də, münasibət modeli baxımından o, öz məqsədlərini formalaşdırmır. Uğurları göstərişlərə («Qaç, Forest, qaç») əməl etməyin və şansın nəticəsidir, şüurlu seçim və strategiyanın yox. O, yetkin qərarlar dünyasında «əbədi uşaq» olaraq qalır.
5. MODELDƏN ÇIXIŞ (DEPRESSİV VƏ AQRESSİV)
İnsan himayədarı ilə üzləşə və ya üsyan edə bilər.
Himayə strukturu dağıldıqda (himayədarın ölümü, getməsi, xəstəliyi) böhran başlayır.
Depressiv çıxış: İnsan dərk edir: «Mən təkbaşına yaşaya bilmirəm». İnfanta təlaşa düşür, tam bir acizlik hiss edir. O, nəyin bahasına olursa-olsun, hətta özünü alçaltmaq bahasına belə yeni bir qəyyum axtarmağa başlaya bilər (Dilənçi modelinə keçid). Və ya, əgər resursu varsa, öz «faciəsi» ətrafında yardım toplayaraq acizliyini monetləşdirə bilər (Geyşa modelinə, yaxud da əgər onun kimilərə kömək etməyə başlasa, Tereza modelinə keçid).
Aqressiv çıxış: İnsan himayədarı onu tərk etdiyi üçün ona qəzəblənir. «Niyə mənə qayğı göstərmədin?!». İnfanta aqressiv şəkildə diqqət tələb etməyə başlaya bilər, günahkarlıq hissi ilə manipulyasiya edə bilər. Sağ qalmaq üçün hansı dəyəri seçəcəyindən asılı olaraq, Lilit (pul — təhlükəsizlik), Məşuqə (seks — təhlükəsizlik) və ya Kurtizan (cazibə — alət) modelinə keçə bilər. Problemi dərk edib terapiyaya başlayarsa, yetkinliyə doğru yol və Feniksə keçid mümkündür.
6. MƏRYƏMİN HEKAYƏSİ: İNFANTA YOLU
Məryəm ucuz mənzil kirayələyəndən bir ay keçmişdi. Cibindəki açarlar qurğuşun kimi ağır görünürdü. Tereza modelindəki xəyal etdiyi azadlıq quş deyil, daş oldu. Bundan sonra nə etməli? Haraya getməli? İcarəni necə ödəməli?
Bu halda Leon ilə tanış oldu. O, ondan böyük, özünə arxain, aydın və ucadan danışan idi. Vəziyyəti öz əlinə aldı. «Mən qərar verəcəyəm harada yaşayacağımıza. Mən qərar verəcəyəm nə ilə məşğul olacağına». Məryəm nəfəs aldı. Seçim etmək lazım deyildi. Bu, küçənin soyuğundan sonra isti duş qəbulu kimi bir rahatlıq idi.
İlk üç ay özünü təhlükəsiz hiss etdi. Leon restoranları, filmləri, hətta onun üçün paltarları seçirdi. «Sənə mavi yaraşar», — deyirdi o, Məryəm isə mavi alırdı. «Sən bu dostunla ünsiyyət saxlamasan yaxşıdır», — deyirdi o, Məryəm isə zəng etməyi dayandırırdı. Məryəm özünü valideynin arxasındakı uşaq kimi qorunan hiss edirdi. Düşünməyi dayandırdı. O olan yerdə niyə düşünsün ki?
Leon dayandı. Ona diqqətlə baxdı.
— Bəs, sən nə istəyirsən?
Məryəm donub qaldı. Sual havada qiyotina kimi asıldı. «Bilmirəm» demək istədi, lakin gündəliyindəki qeydlərini xatırladı. Qızıl qəfəs hissini xatırladı. Yenidən qəfəsdəmi?
Daxili dialoq yavaşca, lakin israrla işə düşdü. Mən yenidən həyat hüququmu həvalə edirəm. Tam uşaq kimiyəm. Mənim üçün qərar verdikdə rahatdır. Lakin burada mən haradayam? Əgər o getsə, kim olacağam? Boş bir yer.
Leonun qaşları çatıldı. O narahat idi. Ona itaətkər kölgə lazım idi, tərəfdaş deyil.
— Bu gün qəribəsən. Yaxşı, qərara alarıq.
Lakin Məryəm artıq eşitmirdi. Öz əllərinə baxırdı. Onlar artıq titrəmirdi. Başa düşdü ki, təhlükəsizlik öz «Mən»inin hesabına alınıb.
O axşam onun onu haraya apardığını gözləmədi. Özü taksi sifariş etdi. Özü kafe seçdi. Özü hesabı ödədi. Bunlar kiçik addımlar idi, lakin onun idi.
Qayıdanda Leon yatırdı. Məryəm çarpayının kənarında oturub ona baxdı. O güclü idi. Lakin Məryəm artıq onun yanında zəif olmaq istəmirdi. Başa düşdü ki, bu mövqedə özünə nəfəs fasiləsi verdi, lakin böyüməyə imkan vermədi. O, kiçik bir saxsıdan böyük saxsıya köçürülən, lakin hələ istilikxanada saxlanan bitki kimiydi.
Səhər yığışdı. Leon oyandı, yol çantasını gördü.
— Haraya gedirsən? Yenə bu nə fokuslardı? Tək bacara bilməyəcəksən.
— Ola bilər. Lakin sınamaq istəyirəm.
Evdən çıxdı. Hava təzə idi. Cibindəki özünün kirayələdiyi yeni mənzilin açarı var idi. Ucuz, kiçik, lakin özününkü. Dərindən nəfəs aldı. İnfanta modeli arxada qaldı — ilan dərisini atdığı kimi. Qorxurdu. Lakin uzun müddətdən bəri ilk dəfə bu qorxu ona məxsus idi. Və bu, həqiqi yetkinliyin başlanğıcı idi.