Hipnotik müalicənin bir halı, histerik simptomların “əks iradə” vasitəsilə yaranması haqqında qeydlərlə birlikdə

Burada hipnotik təlqinlə müalicənin tək bir halını dərc etməyə qərar verirəm, çünki bu hal, müalicə uğurlarımızın əksəriyyətinin adətən olduğu kimi, bir sıra əlavə şəraitlə daha inandırıcı və daha aydın olmuşdur.

Mənim üçün varlığının mühüm bir anında kömək göstərə bildiyim qadını illərdən bəri tanıyırdım və o, bir neçə il sonra da müşahidəm altında qaldı; onu hipnotik təlqindən azad edən pozğunluq bir müddət əvvəl ilk dəfə meydana çıxmış, uğursuz surətdə mübarizə olunmuş və xəstəyə bir imtinadan çəkinməyi zorla qəbul etdirmişdi; o, ikinci dəfə mənim köməyimlə bu imtinadan azad olmuşdu, halbuki bir il sonra həmin pozğunluq yenidən peyda olmuş və yenə eyni üsulla yenidən aradan qaldırılmışdı. Terapiyanın nəticəsi xəstə üçün dəyərli idi və xəstə pozğunluğa məruz qalan funksiyanı yerinə yetirmək istədiyi müddətcə davam etdi; və nəhayət, bu halda pozğunluğun sadə psixi mexanizmini aşkara çıxarmaq və onu əsəb patologiyası sahəsindəki oxşar proseslərlə əlaqələndirmək mümkün olmuşdur.

Artıq tapmacalarla danışmağa ehtiyac olmasın deyə, söhbət bir halətdən gedir ki, orada bir ana hipnotik təlqin qarışmamışdan əvvəl yeni doğulmuş uşağını qidalandıra bilmirdi və orada əvvəlki və sonrakı bir uşaqda baş verənlər terapevtik nəticənin yalnız nadir hallarda mümkün olan yoxlanılmasına imkan verirdi.

Aşağıdakı xəstəlik tarixinin obyekti, uşaqlıq illərindən təsadüfən ünsiyyətdə olduğum, qabiliyyəti, sakit təmkinliyi və təbii olması sayəsində heç kimin, hətta öz həkiminin belə, əsəbi kimi tanımadığı iyirmi ilə otuz yaş arasında gənc bir qadındır. Burada danışılan hadisələrə nəzərən, mən onu Şarkonun uğurlu ifadəsi ilə "təsadüfi histerik" (hystérique d’occasion) kimi təsvir etməliyəm. Məlumdur ki, bu kateqoriya xüsusiyyətlərin ən yaxşı qarışığına və digər cəhətdən pozulmamış sinir sağlamlığına zidd deyil. Ailəsindən heç bir cəhətdən əsəbi olmayan anasını və oxşar təbiətli, sağlam, kiçik bacısını tanıyıram. Bir qardaşı, həyat planlarında uğursuzluğa səbəb olan tipik gənclik nevrasteniyası keçirmişdir. Mən bu xəstəliyin etiologiyasını və gedişatını bilirəm; bu xəstəlik mənim tibbi təcrübəmdə hər il bir neçə dəfə eyni şəkildə təkrarlanır. Əvvəlcədən yaxşı quruluşlu olanlarda adətən pubert dövrünün cinsi sapması, sonra tələbəlik illərinin həddindən artıq işi, imtahan hazırlığı, bir qonoreya və bununla əlaqədar olaraq, həmin inadkar, demək olar ki, anlaşılmaz qəbizliklə müşayiət olunan dispepsiyanın ani başlanması. Aylardan sonra qəbizliyin yerini baş ağrısı, əhval-ruhiyyənin pozulması və iş qabiliyyətinin itirilməsi aldı və bundan sonra xəstəni ailəsinin bəlasına çevirən həmin xarakter məhdudiyyəti və eqoist qüsurlanma inkişaf edir. Bu nevrasteniyanın formalarının hamısının qazanılıb-qazanılmadığına əmin deyiləm və buna görə də, xüsusilə xəstəmin digər qohumlarını tanımadığım üçün, onun ailəsində nevrozlar üçün irsi bir meyl olub-olmadığı sualını açıq qoyuram.

Xəstə, xoşbəxt evliliyindən olan ilk uşağının doğumunun yaxınlaşdığı zaman, onu özünün əmizdirməyi niyyətində idi. Doğum prosesi, yaşca böyük ilk dəfə doğan qadınlarda adətən olduğu kimi, çətin keçmədi və forceps (doğum qısqacı) ilə bitirildi. Lakin doğumdan sonrakı qadın, əlverişli bədən quruluşuna baxmayaraq, uşağa yaxşı bir əmizdirən ana ola bilmədi. Süd bol gəlmədi, uşağı sinəyə yapışdırmaq ağrı törətdi, iştaha çatışmırdı, qida qəbuluna qarşı təhlükəli bir istəksizlik ortaya çıxdı, gecələr həyəcanlı və yuxusuz keçdi və ananı və uşağı daha da təhlükəyə atmaqdan qaçınmaq üçün, cəhd on dörd gündən sonra uğursuz sayılaraq dayandırıldı və uşaq bir qayınaya verildi; bundan sonra ananın bütün şikayətləri tez bir zamanda yox oldu. Qeyd edirəm ki, bu ilk laktasiya cəhdi haqqında həkim və şahid kimi məlumat verə bilmərəm.

Üç il sonra ikinci uşağın doğulması baş verdi və bu dəfə xarici şərait də dayənin yanına keçməyi arzuolunan göstərirdi. Ananın özünün əmizdirmək cəhdləri isə birinci dəfəkindən daha az uğurlu görünür və daha ağrılı hadisələr doğururdu. Gənc ana bütün qidanı qusurdu, yeməyi çarpayısına gətirildiyini görəndə oyanmaya düşürdü, tamamilə yuxusuz idi və acizliyindən o qədər xoşagəlməzlik duyurdu ki, ailənin iki həkimi, bu şəhərdə o qədər hamıya tanınan həkimlər Dr. Breyer və Dr. Lott bu dəfə təcrübənin daha uzun davam etdirilməsini istəmədilər. Onlar yalnız hipnoz yolu ilə təlqinlə bir cəhd etməyi məsləhət gördülər və beləliklə, dördüncü günün axşamı mən dostum olan qadına həkim kimi çağırıldım. Onu yanaqları qıpqırmızı çarpayıda uzanmış, uşağı əmizdirə bilməməyindən qəzəblənmiş halda tapdım; bu, hər cəhddə daha da artırdı və buna baxmayaraq o, bütün gücü ilə buna qarşı dururdu. Qusmanın qarşısını almaq üçün o gün heç nə qəbul etməmişdi. Epiqastrium qabarıq idi, basmağa həssas idi, qoyulmuş əl mədəni narahat hiss edirdi, vaxtaşırı iysiz gəyirmə baş verirdi, xəstə ağızda daimi pis dad hissindən şikayət edirdi. Yüksək timpanik mədə səsinin sahəsi xeyli böyümüşdü. Məni çətinlikdən xilas edən arzuolunan qurtarıcı kimi qarşılamadılar, əksinə, açıq-aşkar könülsüz qəbul etdilər və böyük etimada bel bağlaya bilməzdim.

Dərhal yuxu əlamətlərini davamlı təkrarlayaraq baxışları sabitləmək yolu ilə hipnozu yaratmağa çalışdım. Üç dəqiqədən sonra xəstə dərin yuxuda olanın sakit üz ifadəsi ilə uzanmışdı. Katalepsiyaya və itaətkarlığın digər əlamətlərinə nəzər salıb-salmadığımı xatırlamıram. Təlqindən istifadə edərək onun bütün təşvişlərinə və təşvişlərin əsaslandığı hisslərə etiraz etdim. “Təşviş etməyin, siz əla süd anası olacaqsınız, uşaq sizin yanınızda möhtəşəm inkişaf edəcək. Mədəyiniz tam sakitdir, iştahanız əladır, yemək istəyirsinizsə və s.” Xəstə, mən onu bir neçə dəqiqəyə tərk edəndə də yuxuda qaldı və mən onu oyatdıqdan sonra amneziya (yaddaş itkisi) nümayiş etdirdi. Getməzdən əvvəl, kişinin narahat edən bir qeydinə cavab verməli idim; o, hipnozun bir qadının sinir sistemini tamamilə xarab edə biləcəyini düşünürdü.

Növbəti axşam mənə uğurun girovu kimi görünən şeyi öyrəndim; lakin yaxınlarına və xəstəyə qəribədir ki, heç bir təsir bağışlamamışdı. Doğan qadın axşam yeməyini heç bir şikayət etmədən yemiş, sakit yatmış və səhər də uşaq kimi qüsursuz qidalanmışdı. Bir az bol olan günorta yeməyi isə onun üçün artıq olmuşdu. Yemək hələ süfrəyə qoyulmamışdı ki, içində əvvəlki ikrah oyandı, qusma başladı, hələ heç nəyə toxunmamışdı, uşağı döşə vermək qeyri-mümkün olmuşdu və mən gəldiyimdə bütün obyektiv əlamətlər yenidən əvvəlki axşamkı kimi idi. Artıq hər şeyin qazanıldığına dair arqumentim — o, pozuntunun keçə biləcəyinə və hətta yarım gün də olsa keçdiyinə əmin olduqdan sonra — təsirsiz qaldı. İndi ikinci hipnozda idim; bu da eyni dərəcədə tez somnambulizmə gətirib çıxardı, daha qətiyyətli və daha əmin idim. Xəstə mən gedəndən beş dəqiqə sonra öz yaxınlarına bir qədər acıqla çıxışacaqdı: yemək hanı, məgər məqsəd onu acından öldürməkdir, heç nə almasa uşağı nə ilə qidalandıracaq və sairə. Üçüncü axşam yenidən qayıtdığımda doğan qadın başqa heç bir müalicəyə yol vermədi. Artıq ona heç nə çatmırdı, iştahı əla idi və uşaq üçün bol südü vardı, uşağı döşə vermək ona ən kiçik çətinlik də yaratmırdı və sairə. Kişiyə bir qədər qorxulu görünmüşdü ki, arvadı dünən axşam mən gedəndən az sonra belə təlaşla yemək tələb etmiş və anasına heç vaxt adətində olmadığı kimi məzəmmətlər etmişdi. O vaxtdan isə hər şey yaxşı gedir.

Mənim artıq bunda heç bir işim qalmamışdı. Qadın uşağı səkkiz ay ərzində əmizdirdi və mən tez-tez hər iki şəxsin özünü yaxşı hiss etdiyinə dostcasına əmin olmaq imkanı tapırdım. Yalnız biri mənə anlaşılmaz və acıqverici gəlirdi: o qəribə göstərilən iş barədə heç vaxt aramızda söz düşmürdü.

Bu arada mənim vaxtım bir il sonra gəldi, o zaman üçüncü uşaq anaya əvvəlkilər kimi eyni tələbləri irəli sürdü və ana bunları əvvəlki dəfələrdə olduğu kimi yenə də doyura bilmədi. Mən qadını keçən ilki vəziyyətdə tapdım və o, yeməyə ikrah və digər simptomlara qarşı öz iradəsi ilə heç nə edə bilmədiyinə görə özünə qarşı sanki acıqlanmışdı. Birinci axşamın hipnozu da yalnız o nəticəni verdi ki, xəstə daha da ümidsiz olsun. İkinci hipnozdan sonra simptom kompleksi yenidən o qədər tam kəsildi ki, üçüncüyə ehtiyac qalmadı. Qadın bu gün bir yarım yaşı olan bu uşağı da heç bir şikayət olmadan yedizdirdi və ən maneəsiz rifahdan zövq aldı.

Bu uğurun təkrarı qarşısında hər iki ər-arvad da açıldı və mənə qarşı davranışlarına rəhbərlik edən motivi etiraf etdilər. “Utanırdım, – dedi mənə arvad, – mən bütün iradə gücümlə aciz qaldığım yerdə hipnoz kimi bir şeyin fayda verməsinə.” Ancaq inanmıram ki, o və ya əri hipnoza qarşı ikrah hisslərini dəf ediblər. İndi isə xəstəmdə təlqin vasitəsilə aradan qaldırılmış həmin pozuntunun psixi mexanizminin nədən ibarət olduğunu müzakirə etməyə keçirəm. Başqa hallarda olduğu kimi – o hallardan başqa vaxt söhbət açılacaq – bu barədə birbaşa məlumatım yoxdur, onu təxmin etməyə məcburam.

Bəzi təsəvvürlər gözlənti affekti ilə bağlıdır və bunlar iki növdür: «mən bunu və ya digərini edəcəyəm» təsəvvürləri, yəni qərarlar, və «mənə bu və ya digər hadisə baş verəcək» təsəvvürləri, yəni əsl gözləntilər. Ona bağlı affekt iki amildən asılıdır: birincisi, nəticənin mənim üçün əhəmiyyətindən, ikincisi isə həmin nəticəyə olan gözləntinin qeyri-müəyyənlik dərəcəsindən. Subyektiv qeyri-müəyyənlik, əks-gözlənti, özlüyündə «narahat edən ziddiyyətli təsəvvürlər» adlandırdığımız təsəvvürlər cəmi ilə təmsil olunur. Qərar halında bu ziddiyyətli təsəvvürlər belədir: Mən qərarımı yerinə yetirə bilməyəcəyəm, çünki bu və ya digər şey mənə çox çətindir, mən buna uyğun deyiləm; həmçinin bilirəm ki, oxşar vəziyyətdə olan digər müəyyən şəxslər də buna nail ola bilməyiblər. Gözlənti olan digər hal isə aydındır; əks-gözlənti, istədiyim bir hal istisna olmaqla, başıma gələ biləcək bütün digər ehtimalların nəzərə alınmasına əsaslanır. Bu halın daha ətraflı müzakirəsi nevrozların simptomatologiyasında böyük rol oynayan fobiyalara gətirib çıxarır. Biz birinci kateqoriyada, qərarlarda qalırıq. Sağlam təsəvvür həyatı qərarlara qarşı ziddiyyətli təsəvvürlərlə nə edir? Onları sağlamlıq güclü özünə inamına uyğun olaraq mümkün qədər boğur və ləngidir, assosiasiyadan kənarlaşdırır və bu, çox vaxt o qədər yüksək dərəcədə uğurla nəticələnir ki, qərarlara qarşı ziddiyyətli təsəvvürlərin mövcudluğu adətən aydın deyil, yalnız nevrozların nəzərdən keçirilməsi ilə ehtimal olunur. Nevrozlarda isə, — mən yalnız histeriyaya deyil, ümumiyyətlə sinir statusuna istinad edirəm, — əsasən depressiyaya, özünə inamın aşağı düşməsinə təmayül olduğunu qəbul etmək lazımdır; biz bunu melanxoliyada ən yüksək inkişaf etmiş və təcrid olunmuş simptom kimi tanıyırıq. Nevrozlarda qərarlara qarşı ziddiyyətli təsəvvürlərə böyük diqqət yetirilir, bəlkə də onların məzmunu nevrozun əhval-ruhiyyə rənginə uyğun gəldiyi üçün, və ya bəlkə də nevroz zəminində əks halda yaranmayacaq ziddiyyətli təsəvvürlərin yaranması şəklində.

Bu zidd təsəvvürlərin güclənməsi indi sadə status nervosusda gözləntiyə aid olaraq ümumi bədbin meyl kimi özünü göstərir; nevrasteniyada isə ən təsadüfi duyğularla assosiasiya yolu ilə nevrasteniklərin müxtəlif fobiyalarına əsas verir. Niyyətlərə keçirildikdə bu amil folie de doute adı altında birləşdirilən və fərdin öz fəaliyyətinə inamsızlığını məzmun kimi daşıyan o pozuntuları yaradır. Elə burada iki böyük nevroz — nevrasteniya və histeriya — hər biri üçün səciyyəvi olan tərzdə bir-birindən fərqli davranır. Nevrasteniyada xəstəlik dərəcəsində güclənmiş zidd təsəvvür iradə təsəvvürü ilə bir şüur aktına bağlanır, o, sonuncudan çəkilir və nevrasteniklərin özlərinə də məlum olan nəzərəçarpan iradə zəifliyini yaradır. Histeriyada isə gedişat iki nöqtədə, bəlkə də yalnız bir nöqtədə fərqlənir. Histeriyanın şüurun dissosiasiyasına olan meylinə uyğun olaraq, zahirən ləngidilmiş olan ağrılı zidd təsəvvür niyyətlə assosiasiyadan çıxarılır və çox vaxt xəstənin özünə də şüursuz olaraq ayrı bir təsəvvür kimi davam edir. Burada tam histerik olan odur ki, bu ləngidilmiş zidd təsəvvür niyyətin yerinə yetirilməsi vaxtı gəldikdə, normal vəziyyətdə iradə təsəvvürünün etdiyi kimi, bədənin innervasiyası vasitəsilə eyni asanlıqla obyektivləşir. Zidd təsəvvür belə desək, „əks iradə“ kimi qərarlaşır, xəstə isə heyrətlə qəti, lakin gücsüz bir iradənin şüurunda olur. Bəlkə də, deyildiyi kimi, hər iki məqam əslində yalnız birdir — təxminən belə ki, zidd təsəvvür obyektivləşmə yolunu yalnız ona görə tapır ki, o, niyyətin özü ilə bağlanma vasitəsilə ləngidilmir, halbuki özü bu niyyəti ləngidir.‘

Bizim halımızda, yəni sinir çətinliyi üzündən əmizdirmə işinə mane olan bir ananın halında, nevrastenik qadın təxminən belə davranardı: O, qarşısına qoyulmuş vəzifədən şüurlu surətdə qorxar, baş verə biləcək i) Bu sətirlərin yazılması ilə düzəlişi arasında mənə H. Kaanın bir yazısı gəlib çatdı (Der neurasthenische Angstaffekt bei Zwangsvorstellungen və s., Vyana 1893), ki, orada oxşar izahlar var. Hadisələr və təhlükələr barədə çox düşünər və uzun tərəddüddən sonra qorxu və şübhə içində yenə də əmizdirməni çətinliksiz yerinə yetirərdi; ya da əks təsəvvür üstün gəlsəydi, buna cəsarət etmədiyi üçün ondan əl çəkərdi. Histerik qadın isə özünü başqa cür aparır: o, bəlkə də öz qorxusunu dərk etmir, bunu mütləq yerinə yetirmək qətiyyətinə malikdir və heç tərəddüd etmədən işə başlayır. Amma sonra elə aparır ki, sanki uşağı heç bir halda əmizdirməmək iradəsi var və bu iradə onda elə subyektiv simptomlar doğurur ki, hər hansı bir simulyant əmizdirmə işindən yayınmaq üçün onları göstərərdi: iştahasızlıq, yeməyə nifrət, uşağı döşə qoyarkən ağrılar və bundan başqa, şüurlu simulyasiyanın əks iradəsi bədənə hakim olmaqda üstün olduğundan, həzm yolunda simulyasiyanın yarada bilmədiyi bir sıra obyektiv əlamətlər. Nevrasteniyanın iradə zəifliyindən fərqli olaraq burada iradə pozğunluğu, o birindəki təslimiyyətli qərarsızlıqdan fərqli olaraq isə burada xəstə üçün anlaşılmaz olan ikilik qarşısında təəccüb və qəzəb var.

Beləliklə, mən xəstəmi 'təsadüfi histerik' (hystérique d’occasion) adlandırmaq haqqına malik olduğumu hesab edirəm, çünki o, təsadüfi bir səbəbin təsiri altında son dərəcə histerik mexanizmə malik olan bir simptom kompleksini yarada bilmişdir. Təsadüfi səbəb kimi burada ilk doğumdan əvvəlki oyanma və ya ondan sonrakı tükənmə qəbul edilə bilər, çünki ilk doğum qadın orqanizminin məruz qaldığı ən böyük sarsıntıya uyğun gəlir və nəticəsində qadın özündə yuxu halında olan bütün nevroz simptomlarını yaratmağa meyllidir.

Çox güman ki, xəstəmin halı nümunəvidir və süd əmmə işi və ya oxşar hərəkətlərin sinir təsirləri ilə mane olunduğu bir çox başqa hallar üçün aydınlaşdırıcıdır. Lakin təsvir etdiyim halın psixi mexanizmini yalnız təxmin etdiyim üçün, xəstələri hipnozda araşdırmaqla histerik simptomlar üçün bu cür psixi mexanizmi dəfələrlə birbaşa sübut edə bildiyimə dair əminliklə davam etməyə tələsirəm.

Burada yalnız ən diqqət çəkən nümunələrdən birini gətirirəm: İllər əvvəl mən, xəstəliyinə qarışmadığı bütün sahələrdə eyni dərəcədə iradəli olan, digər tərəfdən isə müxtəlif və ağır histerik ləngimələr və qabiliyyətsizliklərlə yüklənmiş bir histerik xanımla müalicə aparırdım. Digər şeylərlə yanaşı, o, söhbətinə tik kimi daxil etdiyi və mənim spazmlı dodaq bağlanmasının ani açılması ilə xüsusi dil şaqqıltısı kimi təsvir etmək istədiyim qəribə bir səs ilə diqqəti çəkirdi. Onu həftələrlə dinlədikdən sonra, bir dəfə onun nə vaxt və hansı münasibətlə yarandığını soruşdum. Cavab belə oldu: „Nə vaxt olduğunu bilmirəm, artıq çoxdan belədir.“ Buna görə də mən onu həqiqi tik hesab edirdim, ta ki, bir dəfə xəstəyə dərin hipnozda eyni sualı vermək mənə ağlıma gələnə qədər. Hipnozda bu xəstə – ona bunu təlqin etmək lazım olmadan – dərhal bütün xatirə qabiliyyətinə malik idi; demək istəyirəm ki, oyandığı zaman daralmış şüurunun bütün həcmi. O, dərhal cavab verdi: „Kiçik uşağım xəstə olanda, bütün gün spazmlar çəkəndə və nəhayət axşam yatanda, mən də yatağın kənarında oturub düşünəndə: İndi onu oyatmamaq üçün çox sakit olmalısan, onda... şalqırtını ilk dəfə aldım.“ Sonra o, yenə keçdi; lakin bir neçə il sonra bir gecə * * yaxınlığında meşədən keçəndə və böyük bir fırtına qopanda və bir ildırım yolun kənarında, elə qarşımızdakı bir ağac gövdəsinə düşdü, elə ki, faytonçu atları geri çəkməli oldu, mən isə öz-özümə düşündüm: İndi qətiyyən qışqırmamalısan, yoxsa atlar ürkər, — o anda bu yenidən gəldi və o vaxtdan bəri qaldı.” Əmin ola bildim ki, o şaqqıltı əsl tik deyildi, çünki onun öz əsasına bu şəkildə qaytarılmasından sonra aradan qalxdı və illər boyu belə qaldı, nə qədər ki, xəstəni izləyə bildim. Lakin o vaxt ilk dəfə histerik simptomların yaranmasını xoşagəlməz zidd təsəvvürün obyektivləşməsi, əks iradə vasitəsilə dərk etmək imkanım oldu. Təşviş və xəstəyə qulluqdan tükənmiş ana öz dodaqlarından bir səs çıxarmamağı qərara alır ki, uşağı bu qədər gec başlayan yuxusunda narahat etməsin. Tükənmişlik içində müşayiət edən zidd təsəvvür — o, yenə də bunu edəcək — daha güclü olduğunu göstərir, dilin innervasiyasına çatır; səssiz qalmaq niyyəti isə, bəlkə də, bu innervasiyanı ləngitməyi unutmuşdu, dodaqların qapağını yarır və bir səs yaradır ki, bu səs bundan sonra, xüsusən də eyni prosesin təkrarından sonra, uzun illər boyu sabitləşir.¹

Bu prosesin başa düşülməsi, müəyyən bir etiraz həll olunmayana qədər tam deyil. İnsan soruşa bilər ki, ümumi tükənmə zamanı — hansı ki, həmin proses üçün meyillilik yaradır — necə olur ki, məhz ziddiyyət təsəvvürü üstünlük qazanır? Mən buna cavab olaraq, bu tükənmənin yalnız qismən olduğunu fərz edərək cavab vermək istəyirəm. Tükənmiş olanlar, sinir sisteminin, ilkin şüura ilə assosiasiya olunan təsəvvürlərin maddi əsaslarını təşkil edən elementləridir; bu assosiasiya zəncirindən — normal Məndən — kənarlaşdırılmış, ləngiməyə uğramış və boğulmuş təsəvvürlər tükənməmişdir və buna görə də histerik meyillilik anında üstünlük təşkil edirlər. Lakin histeriyaya bələd olan hər kəs qeyd edəcək ki, burada təsvir olunan psixi mexanizm yalnız tək-tük histerik təsadüfləri deyil, həm də histeriyanın simptom obrazının böyük hissələrini və onun birbaşa diqqət çəkən xarakter xüsusiyyətini izah etməyə qadirdir. Qeyd edək ki, histerik meyillilik anında ortaya çıxan və bədən innervasiyasına yol tapan, normal şüura tərəfindən ləngiməyə uğradılan və rədd edilən naxoş ziddiyyət təsəvvürləri idi; buna görə də histerik tutma deliriumlarının xüsusiyyətlərini başa düşmək üçün açarı da əlimizdə tuturuq. Orta əsr epidemiyalarında rahibələrin histerik deliriumlarının ağır küfr və nəzarətsiz erotikadan ibarət olması təsadüfi deyil, yaxud da Şarkonun (Mənbə: Leçons du Mardi, cild II) vurğuladığı kimi, tərbiyəli və itaətkar oğlanlarda histerik tutmaların baş verməsi təsadüfi deyil, bu tutmalarda hər küçə şərliyinə, hər uşaq şıltaqlığına və pisliyə sərbəstlik verilir. Boğulmuş və çətinliklə boğulmuş təsəvvür zəncirləri, şəxs histerik tükənməyə uğradıqda, bir növ əks-iradə nəticəsində hərəkətə keçir. Hətta əlaqə bəzən daha intimdir, çünki məhz həmin təsəvvürlərin zəhmətli boğulması histerik vəziyyəti yaradır — bu vəziyyətin psixoloji təsvirinə burada toxunmadım. Burada yalnız, həmin histerik meyillilik vəziyyəti fərz edildikdə, simptomların nə üçün əsl müşahidə etdiyimiz kimi baş verdiyini izah etmək məsələsi ilə məşğulam.

Bütövlükdə histeriya əks-iradənin bu üzə çıxmasına özünə çox vaxt xas olan o şeytani cizgini borclu qalır ki, bu da onda belə təzahür edir: xəstələr elə o zaman və elə yerdə bir şeyi bacarmırlar ki, onu ən çox istəyirlər; onlardan xahiş olunan şeyin tam əksini edirlər; və onlar üçün ən əziz olanı təhqir etməli və şübhə altına almalı olurlar. Histeriyanın xarakter pozğunluğu, pis iş görmək qıcığı, sağlamlığı ən çox arzuladıqları halda özlərini xəstə qoymaq məcburiyyəti — histerik xəstələri tanıyan bilir ki, bu məcburiyyət çox vaxt ən qüsursuz xarakterlərə aid olur; onlar bir müddət öz əks-təsəvvürlərinə köməksiz şəkildə təslim olurlar.

«Ləngiməyə uğramış qərarlar nə olur?» sualı normal təsəvvür həyatı üçün mənasız görünür. Cavab vermək istəyirik ki, onlar sadəcə baş tutmur. Histeriya tədqiqi göstərir ki, onlar buna baxmayaraq baş tuturlar, yəni onlara uyğun maddi dəyişiklik qorunub saxlanılır və bir növ kölgələr aləmində gözlənilməz bir varlıq sürürlər, ta ki xəyal kimi ortaya çıxıb, əks halda hökmran Mən şüuruna xidmət etmiş bədənə yiyələnənə qədər.

Mən əvvəlcə demişdim ki, bu mexanizm son dərəcə histerikdir; əlavə etməliyəm ki, o, yalnız histeriyaya aid deyil. O, tic convulsif adlanan nevrozda diqqət çəkən şəkildə özünü göstərir; bu nevroz histeriya ilə o qədər simptomatik oxşarlığa malikdir ki, onun bütün mənzərəsi histeriyanın qismən təzahürü kimi ortaya çıxa bilər, belə ki, Şarko, əgər onun bu barədəki təlimlərini kökündən yanlış başa düşməmişəmsə, uzun sürən ayırmadan sonra heç bir fərqləndirici əlamət qəbul edə bilməz, yalnız ondan başqa ki, histerik tik yenidən açılır, həqiqi tik isə davam edir. Ağır tic convulsif obrazı, məlum olduğu kimi, iradədən kənar hərəkətlərdən, çox vaxt (Şarko və Qenona görə həmişə) qəribə mimikalar və ya bir dəfə məqsədyönlü olmuş hərəkətlər xarakterindən, koprolaliyadan, ekolaliyadan və folie de doute sırasından gələn məcburiyyət təsəvvürlərindən ibarətdir. Bu simptomların psixi mexanizminə nüfuz etməkdən uzaq olan Qenonun, bəzi xəstələrinin öz təkrar-təkrar hərəkətlərinə və mimikalarına ziddiyyət təsəvvürünün obyektivləşdirilməsi yolu ilə nail olduqlarını bildirməsi təəccüblüdür. Bu xəstələr bildirirlər ki, müəyyən bir fürsətdə oxşar bir tik və ya mimikalarını qəsdən bu cür təhrif edən bir komik aktyor görüblər və bu zaman bu çirkin hərəkətləri təqlid etmək qorxusu keçiriblər. Ondan sonra onlar həqiqətən də təqlidə başlamışdılar. Şübhəsiz ki, tik xəstələrində iradədən kənar hərəkətlərin yalnız kiçik bir hissəsi bu yolla yaranır. Əksinə, koprolaliyanın yaranma mexanizmini buna aid etmək istəyə bilərsiniz; məlumdur ki, bu termin tik xəstələrində ən iyrənc sözlərin iradədən kənar, daha doğrusu, istəmədən, qəfil söylənməsini ifadə edir. Koprolaliyanın kökü xəstənin müəyyən səsləri, əksər hallarda «hm, hm» ifadələrini söyləməkdən özünü saxlaya bilmədiyi haqqında dərk etməsidir. Buna digər səslər, xüsusilə də tərbiyəli insanın söyləməkdən çəkindiyi sözlər üzərində nəzarəti itirmək qorxusu qoşulacaq və bu qorxu qorxulan şeyin reallaşmasına səbəb olacaq. Mən Qenonun əsərində bu fərziyyəni təsdiqləyən heç bir anamnez tapmıram və özüm də heç vaxt koprolaliyalı xəstə ilə söhbət etmək imkanı tapmamışam. Əksinə, eyni müəllifin əsərində, iradədən kənar söylənilən sözün istisna olaraq koprolaliya lüğətinə aid olmadığı başqa bir tik halının təsvirinə rast gəlirəm. Bu hal, «Məryəm» nidası ilə əziyyət çəkən böyüklərdən birinə aiddir. O, şagird ikən bu adlı bir qıza qarşı ehtiras hissi keçirmişdi və bu hissi, fərz edək ki, onu o vaxt tamamilə ələ almış və nevroza həssaslığı yaradan bir vəziyyət idi. O vaxt o, dərs saatlarının ortasında sevgilisinin adını ucadan çağırmağa başlamışdı və bu ad, onun məhəbbəti yarım əsrlik insan ömrü boyu üstələndikdən sonra da ona tik kimi qalmışdı. Fikrimcə, bu proses, adını gizli saxlamaq üçün ən ciddi cəhdin xüsusi bir oyanma anında ziddiyyət iradəsinə çevrilməsi və bundan sonra tikin, mənim ikinci xəstəmin halına bənzər şəkildə qalması ilə baş vermiş ola bilər.

Bu nümunənin izahı doğrudursa, əsl koprolaliyalı tiki eyni mexanizmə aid etmək təklifinə qapılmaq olar, çünki iyrənc sözlər hamımızın bildiyi və bir-birimizdən həmişə gizlətməyə çalışdığımız sirlərdir.²