Obsessiyalar və fobiyalar. Onların psixi mexanizmi və etiologiyası

Mən «məcburiyyət və fobiya» sindromları haqqında tez-tez təkrarlanan iki iddiaya etiraz etməklə başlayacağam. Bildirmək lazımdır ki: 1° onlar təmiz nevrasteniya ilə əlaqəli deyil, çünki bu simptomlardan əziyyət çəkən xəstələr nevrastenik olanlar qədər olmayanlar da çoxdur; 2° onları zehni degenerasiyadan asılı etmək ədalətli deyil, çünki onlar əksər nevroz xəstələrindən daha çox degenerasiyaya uğramamış şəxslərdə rast gəlinir, bəzən yaxşılaşır və hətta bəzən sağalmağa nail olmaq mümkün olur.

Obsessiyalar və fobiyalar ayrıca nevrozlardır, xüsusi mexanizmi və etiologiyası var ki, mən bunu bir sıra hallarda işıqlandıra bilmişəm və ümid edirəm ki, bu, çoxsaylı yeni hallarda da özünü göstərəcək.

Mövzuya bölgü baxımından, əvvəlcə mühüm hadisələrin dəyişdirilməmiş xatirələrindən və təsəvvürlərindən başqa bir şey olmayan şiddətli nəzarətsiz fikirlər sinfini kənarlaşdırmağı təklif edirəm. i) Müasir mövzular haqqında ən son müəlliflərin mənimkilərə yaxın fikirlər bildirmələrindən çox məmnunam. Bax: Gelineau, Des peurs maladives ou phobies, 1894, və Hak Tuke, On imperative ideas, Brain, 1894. mühüm hadisələrin dəyişdirilməmiş xatirələri və təsəvvürləri. Məsələn, Paskalın "arabası ilə Sen çayına düşməkdən az qaldığından bəri" həmişə sol tərəfində uçurum gördüyünə inandığı nəzarətsiz fikrini qeyd edəcəyəm. Travmatik adlandırıla biləcək bu nəzarətsiz fikirlər və fobiyalar histeriya simptomları ilə əlaqəlidir.

Bu qrupu kənara qoyduqdan sonra ayırd etmək lazımdır: A) həqiqi məcburiyyət fikirləri; B) fobiyalar. Əsas fərq aşağıdakı kimidir.

Hər bir məcburiyyət fikrində iki şey var: 1° xəstəyə tətbiq olunan fikir; 2° əlaqəli emosional vəziyyət. Halbuki, fobiyalar sinfində bu emosional vəziyyət həmişə təşvişdir, həqiqi məcburiyyət fikirlərində isə təşviş kimi eyni dərəcədə şübhə, peşmanlıq, qəzəb kimi başqa bir emosional vəziyyət ola bilər. Əvvəlcə fobiyalardan çox fərqli olan həqiqi məcburiyyət fikirlərinin həqiqətən diqqətəlayiq psixoloji mexanizmini izah etməyə çalışacağam.

Çox sayda həqiqi məcburiyyət nevrozunda, əlaqəli fikir dəyişdikcə emosional vəziyyət dəyişməz qaldığı üçün, emosional vəziyyətin əsas şey olduğu aydındır. Məsələn, II müşahidədəki qız, oğurluq etdiyi, bacılarına pis davrandığı, saxta pul düzəltdiyi və s. üçün hər şeyə nisbətən az da olsa peşmanlıq hissi keçirirdi. Şübhə edən şəxslər eyni anda və ya ardıcıl olaraq çox şeyə şübhə edirlər.

Eh bien, bu (28-in diqqətli psixoloji təhlili göstərir ki, emosional vəziyyət özlüyündə həmişə əsaslıdır. Peşmanlıq çəkən qızın haqlı səbəbləri var; III müşahidədəki qadınlar, vəsvəsələrə qarşı müqavimətlərindən şübhələnənlər, nə üçün belə olduğunu yaxşı bilirdilər; IV müşahidədəki qız, kənizlərə nifrət edən, şikayət etməyə tam haqqı var idi və s. Yalnız bu iki xüsusiyyətdə patoloji iz özünü göstərir: 1) emosional vəziyyət əbədiləşmişdir, 2) birləşən ideya artıq doğru ideya deyil, vəsvəsənin etiologiyası ilə əlaqəli ilkin ideya deyil, onun əvəzedicisi, bir substitusiyasıdır.

Bunun sübutu odur ki, xəstənin keçmişində, məcburiyyət nevrozunun mənbəyində həmişə əvəz olunmuş orijinal fikri tapmaq olar. Əvəz olunmuş fikirlərin ortaq xüsusiyyətləri var; onlar fərdin cinsi həyatındakı həqiqətən xoşagəlməz təəssüratlara uyğun gəlir və fərd onları unutmağa çalışmışdır. O, yalnız uzlaşmaz fikri, emosional vəziyyətlə əlaqələndirilməsi üçün uyğun olmayan başqa bir fikir ilə əvəz etməyi bacardı; emosional vəziyyət isə öz tərəfindən eyni qaldı. Emosional vəziyyət ilə əlaqəli fikrin bu uyğunsuzluğu məcburiyyət nevrozlarına xas olan absurdluq xarakterini izah edir. Mən müşahidələrimi təqdim etmək və nəticə kimi nəzəri izahat cəhdini vermək istəyirəm.

Obs. I. — Oxuduğu gündəlik mətbuata uyğun olaraq, oğurluq, saxta pul düzəltmə, sui-qəsd törətmə və s. kimi mənasız olduğunu bildiyi işlərə görə özünü qınayan bir qız.

Əvəzetmənin düzəldilməsi. — O, gizli etdiyi və ondan imtina edə bilmədiyi onanizmi özünə qınayırdı.

Onu masturbasiya etməkdən saxlayan diqqətli bir müşahidə ilə sağaldı.

Obs. II. — Tibb tələbəsi olan bir gənc, oxşar bir obsessiyadan əziyyət çəkirdi. O, bütün qeyri-əxlaqi hərəkətlərinə görə özünü qınayırdı: əmisi qızını öldürdüyünə, bacısını bakirəliyindən məhrum etdiyinə, bir evi yandırdığına və s. Buna görə küçədə geri dönüb son rastlaşdığı adamı hələ də öldürmədiyinə əmin olmaq zərurəti yarandı.

Düzəliş. — O, yarımtibbi bir kitabda oxumuşdu ki, məruz qaldığı onanizm əxlaqı zəiflədir və bu, onu təşvişə salmışdı. Obs. III. — Bir neçə qadın özlərini pəncərədən atmaq, uşaqlarına bıçaq, qayçı və s. ilə xəsarət yetirmək obsessiyasından şikayət edirdi. Düzəliş. — Tipik təhriklər obsessiyaları. Bunlar nikahda heç də doyum tapmayan, başqa kişiləri görəndə onları təqib edən şəhvətli arzulara və fikirlərə qarşı mübarizə aparan qadınlar idi.

Obs. IV. — Ruhca tamamilə sağlam və çox ağıllı bir qız evdəki qulluqçulara qarşı idarəolunmaz bir nifrət göstərirdi; bu nifrət bir utanmaz qulluqçu münasibətilə oyanmış və qızdan qıza keçərək ev təsərrüfatını mümkünsüz hala gətirmişdi. Bu, nifrət və ikrah qarışığı bir hiss idi. O, səbəb kimi göstərirdi ki, bu qızların murdarlıqları onun sevgi təsəvvürünü korlayır.

Düzəliş. — Bu qız anasının sevgi görüşünə istəmədən şahid olmuşdu. O, üzünü gizlətmiş, qulaqlarını tutmuş və iyrəndiyi, şirin sevgi bəslədiyi anası ilə qalmağı mümkün olmayan hala gətirəcək səhnəni unutmaq üçün çox çalışmışdı.

Obs. V. — Bir gənc qız sidiyini saxlaya bilməmək qorxusunun təhriki ilə demək olar ki, tamamilə təcrid olunmuşdu. O, artıq otağından çıxa və ya bir qonaq qəbul edə bilmirdi ki, bir neçə dəfə sidiyini ifraz etməmiş olsun.

Evində və tam istirahət vəziyyətində qorxu mövcud deyildi.

Düzəliş. — Bu, təhrik və ya güvənsizlik obsessiyası idi. O, sidik kisəsinə deyil, eşq həvəsinə qarşı müqavimətinə güvənmirdi. Obsessiyanın mənşəyi bunu açıq şəkildə göstərirdi. Bir dəfə teatrda ona xoş gələn bir kişini gördükdə, (qadınlarda spontan kirlənmə zamanı həmişə olduğu kimi) sidik ifraz etmək istəyi ilə müşayiət olunan ehtiraslı bir istək hiss etmişdi. O, teatrı tərk etməyə məcbur oldu və həmin andan etibarən eyni hissi yaşamaq qorxusuna tutuldu, lakin sidik ifraz etmək istəyi eşq istəyinin yerini tutmuşdu. O, tamamilə sağaldı.

Təsvir edilən müşahidələr, dəyişkən mürəkkəblik dərəcəsi göstərsələr də, ortaq bir cəhətə malikdirlər: ilkin (uzlaşmaz) fikrin yerini başqa bir fikir — əvəzləyici fikir tutmuşdur. İndi gələn müşahidələrdə isə ilkin fikir yenə əvəz olunur, lakin başqa bir fikirlə deyil; onun yerini əvvəlcə rahatlama və ya qoruyucu vasitə rolunu oynamış, indi isə onlara uyğun gəlməyən, lakin əvvəlcə olduğu kimi qalmış və əvvəlcə olduğu kimi də əsaslandırılmış emosional vəziyyətlə qrotesk birləşmədə olan hərəkətlər və ya impulslar tutur.

Obs. VI. — Arifmomaniya obsessiyası. — Bir qadında həmişə parket taxtalarını, pilləkən pillələrini və s. saymaq ehtiyacı yaranmışdı; bunu o, gülünc təşviş vəziyyətində edirdi.

Düzəliş. — O, özünü məcburiyyətli fikirlərindən (vəsvəsədən) yayındırmaq üçün saymağa başlamışdı. Buna nail olmuşdu, lakin sayma impulsu ilkin vəsvəsənin yerini tutmuşdu.

Obs. VII. — “Grübelsucht” (dərin düşünmə sayıqlaması) obsessiyası. Bir qadın bu obsessiyanın hücumlarından əziyyət çəkirdi; bu hücumlar yalnız xəstəlik dövründə dayanırdı və yerini hipoxondriya qorxularına verirdi. Hücumun mövzusu ya bədən hissəsi, ya da bir funksiya idi, məsələn, tənəffüs: Niyə nəfəs almalıyam? Əgər nəfəs almaq istəməsəydim? və s.

Düzəliş. — Əvvəlcə o, dəli olmaq qorxusundan əziyyət çəkirdi; bu, ərləri tərəfindən razı salınmayan qadınlarda, məsələn, onun olduğu kimi, kifayət qədər yayılmış hipoxondriya fobiyası idi. Dəli olmayacağına, hələ də ağlından istifadə edə bildiyinə əmin olmaq üçün o, suallar verməyə və ciddi problemlərlə məşğul olmağa başlamışdı. Bu, əvvəlcə onu sakitləşdirdi, lakin zamanla spekulyasiya vərdişi fobiyanın yerini tutdu. On beş ildən çoxdur ki, onda qorxu (patofobiya) və spekulyasiya sayıqlaması dövrləri növbə ilə dəyişirdi.

Obs. VIII. — Şübhə çılğınlığı. — Bu məcburiyyətin tipik simptomlarını göstərən, lakin çox sadə izah olunan bir neçə hal. Bu şəxslər müxtəlif məcburiyyətlərdən əziyyət çəkmişdilər və ya hələ də çəkirdilər və məcburiyyətin onları bütün hərəkətlərində narahat etdiyi və düşüncələrinin gedişatını dəfələrlə kəsdiyi şüuru, yaddaşlarının etibarlılığına dair haqlı bir şübhə doğururdu. Hər birimiz, əgər diqqətimiz hərəkətin icrası zamanı dəfələrlə yayınmışsa, öz əminliyinin sarsıldığını görəcək və bir məktubu yenidən oxumaq və ya bir hesabı yenidən aparmaq məcburiyyətində qalacaq. Şübhə, məcburiyyətlərin mövcudluğunun tamamilə məntiqi bir nəticəsidir.

Obs. IX. — Folie du doute (hesitation). — V obs. IV-in qızı gündəlik həyatın bütün hərəkətlərində, xüsusilə tualetində son dərəcə ləng olmuşdu. Ayaqqabılarının bağını bağlamaq və ya əllərinin dırnaqlarını təmizləmək üçün ona saatlar lazım gəlirdi. O, izah olaraq deyirdi ki, nə tualetini edə bilir, nə də ki, təkrarlanan düşüncələr onu məşğul edərkən, nə də ki, dərhal sonra, beləliklə, o, təkrarlanan fikrin hər qayıdışından sonra müəyyən bir müddət gözləməyə öyrəşmişdi.

Obs. X. — Şübhə dəliliyi, kağızlardan qorxu. — Bir gənc qadın, bir məktub yazdıqdan sonra vicdan əzabı çəkmiş və eyni zamanda gördüyü bütün kağızları yığmışdı; bunun izahı kimi o, vaxtilə etiraf etmək istəmədiyi bir sevgisini dilə gətirmişdi.

Sevimlisinin adını durmadan təkrarlaya-təkrarlaya, bu adın qələminin altından sürüşüb keçəcəyindən, fikirli bir anda onu hansısa kağız parçasının üzərinə cızacağından qorxuya düşdü!

Obs. XI. — Mizofobiya (mikrob qorxusu). — Gündə yüz dəfə əllərini yuyan və qapı tutacaqlarına yalnız dirsəyi ilə toxunan bir qadın. Düzəliş. — Bu, Ledi Makbetin halı idi. Yuyunmalar simvolik idi və itirdiyinə peşman olduğu mənəvi təmizliyi fiziki təmizliklə əvəz etmək üçün nəzərdə tutulmuşdu. Xatirəsini qovmağa qərar verdiyi bir nikah xəyanətinə görə peşmanlıqdan əzab çəkirdi. O, həmçinin cinsiyyət orqanlarını da yuyurdu.

Bu əvəzləmə nəzəriyyəsinə gəldikdə, burada verilən üç suala cavab verməklə kifayətlənəcəyəm:

1° Bu əvəzləmə necə baş verə bilər?

Elə görünür ki, bu, xüsusi bir psixi vəziyyətin ifadəsidir. Ən azından, histeriyada olduğu kimi, məcburiyyət nevrozlarında da kifayət qədər tez-tez oxşar irsiyyətə rast gəlinir. Beləliklə, məcburiyyət nevrozu II xəstəsi mənə atasının bənzər simptomlardan əziyyət çəkdiyini danışmışdı. Bir gün o, mənimlə məcburiyyət nevrozu və konvulsiv tik olan əmisi oğlunu, eləcə də artıq məcburiyyət nevrozları (ehtimal ki, peşmanlıq məcburiyyətləri) göstərən 11 yaşlı bacısının qızını tanış etdirdi.

2° Bu əvəzləmənin səbəbi nədir?

Hesab edirəm ki, bunu Mənin barışmaz fikrə qarşı müdafiə aktı (Abwehr) kimi nəzərdən keçirmək olar. Xəstələrimin arasında elələri var ki, fikri qovmaq üçün iradə səyini xatırlayırlar və ya i) Həmçinin bax Alman xalq mahnısı:

Auf jedes weiße Blatt Papier môcht ich es schreiben: Dein ist mein Herz und soll es ewig, ewig bleiben. Şüurun şüasına düşən ağrılı xatirəni qovmağı xatırlayanlar var (Bax: obs. II, IV, XD. Digər hallarda bu uzlaşmaz ideyanın qovulması xəstələrin yaddaşında iz buraxmayan şüursuz bir şəkildə baş vermişdir.

3° Niyə obsessiv fikirlə bağlı emosional vəziyyət digər Mən vəziyyətləri kimi yox olmaq əvəzinə davam edib?

Bu cavabı histerik simptomların genezisi üçün M. Breyer və mənim tərəfimdən hazırlanmış nəzəriyyəyə müraciət etməklə vermək olar. Burada yalnız onu qeyd etmək istəyirəm ki, elə əvəzləmənin özü sayəsində emosional halın yox olması qeyri-mümkün olur.

Bu iki həqiqi obsessiya qrupuna indi nəzərdən keçirilməli olan „fobiyalar“ sinfi əlavə olunur. Obsessiyalar və fobiyalar arasındakı böyük fərqi, yəni ikincilərdə emosional vəziyyətin həmişə təşviş və qorxu olduğunu artıq qeyd etmişəm. Buna əlavə edə bilərəm ki, obsessiyalar çoxsaylı və daha xüsusi, fobiyalar isə daha çox monoton və tipikdir.

Amma bu, əsaslı fərq deyil.

Fobiyalar arasında da qorxunun obyektinə görə iki qrup ayırd etmək olar: 1° adi fobiyalar: hamının bir az nifrət etdiyi və ya qorxduğu şeylərə (gecə, tənhalıq, ölüm, xəstəliklər, ümumi təhlükələr, ilanlar və s.) qarşı həddindən artıq qorxu; 2° vəziyyət fobiyaları: sağlam insana qorxu verməyən xüsusi şərtlərdən qorxu, məsələn, aqorafobiya və hərəkət fobiyalarının digər növləri. Qeyd etmək maraqlıdır ki, bu sonuncu fobiyalar həqiqi obsessiyalar və adi fobiyalar kimi obsessiv deyillər. Emosional vəziyyət burada yalnız xəstənin diqqətlə qaçındığı xüsusi şərtlərdə görünür. Neurologisches Zentralblatt, 1893, Nos. i und 2. Fobiyaların mexanizmi obsessiyaların mexanizmindən tamamilə fərqlidir. Artıq əvəzləmə hökmranlığı deyil. Burada psixi təhlil artıq uzlaşmaz, əvəz olunmuş bir ideyanı aşkar etmir. Fobiyaların obyektinə çevrilə biləcək bütün ideyaları bir növ seçməklə önə çıxaran təşvişli emosional vəziyyətdən başqa heç nə tapılmır. Aqorafobiya və s. hallarda tez-tez təşviş hücumunun xatirəsinə rast gəlinir və əslində xəstənin qorxduğu, belə bir hücumun qaçma imkanı olmadığını düşündüyü xüsusi şərtlər altında baş verməsidir.

Fobiyaların əsasında duran bu emosional vəziyyətin təşvişi heç bir xatirədən irəli gəlmir; sinir sisteminin bu qüdrətli vəziyyətinin mənbəyi nə ola bilər, bunu ciddi şəkildə düşünmək lazımdır.

Yaxşı, bir başqa dəfə göstərə biləcəyimi ümid edirəm ki, xüsusi bir nevroz, təşviş nevrozu təşkil etmək yerinə düşür; bu emosional vəziyyət onun əsas simptomudur; onun müxtəlif simptomlarının sadalamasını verəcəyəm və bu nevrozun indi onunla qarışdırıldığı nevrasteniyadan fərqləndirilməsi lazım olduğunu vurğulayacağam. Beləliklə, fobiyalar təşviş nevrozuna aiddir və onlar demək olar ki, həmişə eyni sıraya aid başqa simptomlarla müşayiət olunur.

Təşviş nevrozu da, bildiyimə görə, cinsi mənşəlidir, lakin o, cinsi həyatdan götürülmüş fikirlərə bağlanmır: doğrusu, onun psixi mexanizmi yoxdur. Onun xüsusi etiologiyası cinsi gərginliyin yığılmasıdır ki, bu da cinsi çəkinmə və ya doymamış cinsi qıcıq nəticəsində yaranır (kəsik cinsi aktın, ərin nisbi iktidarsızlığının, nişanlıların doyumsuz oyanmalarının, məcburi çəkinmənin və s. təsiri üçün ümumi bir düstur vermək üçün).

Məhz elə bu cür, əsasən hazırkı cəmiyyətdə qadın üçün son dərəcə tez-tez rast gəlinən şəraitdə təşviş nevrozu inkişaf edir; fobiyalar isə onun psixi təzahürüdür. Yekun olaraq qeyd edim ki, fobiya ilə həqiqi məcburiyyət fikrinin birləşməsi ola bilər, hətta bu, çox tez-tez rast gəlinən haldır. Görmək olar ki, xəstəliyin əvvəlində təşviş nevrozunun simptomu kimi inkişaf etmiş bir fobiya olub. Fobiyanı təşkil edən və ona bağlı olan fikir qorxu ilə əvəz oluna bilər — daha doğrusu, qorxunu yüngülləşdirən müdafiə üsulu ilə. Obs. VI (spekulyasiya dəliliyi) bu kateqoriyanın gözəl nümunəsidir: yerdəyişmə yolu ilə həqiqi məcburiyyət fikri ilə qoşalaşmış fobiya.