Orqanik və histerik hərəkət ifliclərinin müqayisəli tədqiqi üçün bəzi mülahizələr

M. Şarko ki, mən 1885 və 1886-cı illərdə onun tələbəsi olmuşam, o vaxt lütf edib mənə həvalə etmişdi ki, Salpetriyer müşahidələrinə əsaslanaraq orqanik və histerik hərəki ifliclərin müqayisəli tədqiqini aparım; bu tədqiqat nevrozun bəzi ümumi xüsusiyyətlərini qavramağa və onun mahiyyəti barədə təsəvvürə gəlməyə imkan verə bilərdi. Təsadüfi və şəxsi səbəblər uzun müddət mənə onun bu təşəbbüsünə əməl etməyə mane oldu; buna görə də indi yalnız tədqiqatlarımın bəzi nəticələrini təqdim etmək istəyirəm və fikirlərimin tam sübutu üçün zəruri olan təfərrüatları kənarda qoyuram.

Əvvəlcə orqanik hərəki ifliclər barədə bir neçə qeyd etmək lazım gələcək; bunlar onsuz da ümumiyyətlə qəbul olunur. Sinir klinikası iki növ hərəki iflic tanıyır: periferospinal (yaxud bulbar) iflic və serebral iflic. Bu fərq sinir sisteminin anatomiyasının verdiyi məlumatlarla tamamilə uyğundur; həmin məlumatlar bizə göstərir ki, hərəki keçirici liflərin yolu üzərində yalnız iki seqment var: birincisi periferiyadan onurğa beynindəki ön buynuz hüceyrələrinə qədər gedir, ikincisi isə oradan serebral qabığa qədər gedir. Sinir sisteminin Qolci, Ramón y Cajal, Kölliker və b. işlərinə əsaslanan yeni histologiyası bu faktı belə ifadə edir: „hərəki keçirici liflərin yolu iki neyrondan (hüceyrə-fibrilyar sinir vahidlərindən) ibarətdir; bunlar ön buynuzun hərəki adlanan hüceyrələri səviyyəsində rastlaşaraq əlaqəyə girir.“ Klinikada bu iki növ iflicin əsas fərqi belədir: periferospinal iflic ətraflı iflicdir, serebral iflic isə kütləvi iflicdir. Birincinin tipi Bell xəstəliyindəki üz iflici, uşaqlıq dövrünün kəskin poliomielitindəki iflic və s. Bu xəstəliklərdə isə hər bir əzələ, demək olar ki, hər bir əzələ lifi ayrı-ayrılıqda və təcrid olunmuş şəkildə iflic ola bilər.³

Beyin iflici, əksinə, həmişə periferiyanın böyük bir hissəsinə, bir ətraza, onun bir seqmentinə, mürəkkəb bir hərəkət aparatına təsir edən bir xəstəlikdir. O, heç vaxt ayrı-ayrı bir əzələyə, məsələn, qolun biceps əzələsinə, təcrid olunmuş şəkildə qamış əzələsinə və s.-yə təsir etmir və əgər bu qaydadan zahiri istisnalar varsa (məsələn, kortikal ptoz), aydın görünür ki, söhbət yeganə aləti olduqları bir funksiyanı təkbaşına yerinə yetirən əzələlərdən gedir.

Ətrafların serebral ifliclərində qeyd etmək olar ki, periferik seqmentlər mərkəzə yaxın seqmentlərdən həmişə daha çox zərər görür; məsələn, əl çiyindən daha çox iflic olunur. Bildiyim qədər, əl hərəkətliliyini qoruyarkən çiyinin təcrid olunmuş serebral iflici yoxdur, halbuki tam olmayan ifliclərdə əks vəziyyət qaydadır.

1891-ci ildə afaziya haqqında tənqidi bir araşdırmada, Zur Auffassung der Aphasien, Wien, 1891, periferospinal ifliclə beyin iflici arasındakı bu mühüm fərqin səbəbini sinir sisteminin quruluşunda axtarmağa çalışdım. Periferiyanın hər bir elementi boz mərkəzdə bir elementə uyğun gəlir ki, bu da, cənab Şarkonun dediyi kimi, onun sinir sonluğudur; periferiya belə demək mümkünsə, onurğa beyninin boz maddəsinə nöqtə-nöqtə, element-element proyeksiya olunur. Mən periferospinal iflici təfərrüatlı surətdə proyeksiya iflici adlandırmağı təklif etdim. Lakin onurğa beyninin elementləri ilə qabığın elementləri arasındakı münasibətlər üçün bu belə deyil. Keçirici liflərin sayı periferiyanın qabıq üzərində ikinci proyeksiyasını vermək üçün artıq kifayət etməzdi. Güman etmək lazımdır ki, onurğa beynindən qabığa gedən liflər artıq hər biri ayrıca bir periferik elementi təmsil etmir, əksinə onların bir qrupunu təmsil edir və hətta, digər tərəfdən, bir periferik element bir neçə spino-kortikal keçirici lifə uyğun gələ bilər. Bu ondan irəli gəlir ki, hərəkət sisteminin iki seqmenti arasındakı birləşmə nöqtəsində düzülüşdə bir dəyişiklik baş vermişdir.

Beləliklə, deyirəm ki, periferiyanın beyin qabığında təkrarlanması artıq nöqtə-nöqtəyə dəqiq təkrarlanma deyil, artıq həqiqi proyeksiya deyil; bu, belə demək mümkünsə, nümayəndə liflər vasitəsilə əlaqədir və mən serebral iflici üçün "təmsil iflici" adını təklif edirəm.

Təbii ki, proyeksiya iflici tam və geniş yayıldıqda, o da kütləvi iflicdir və onun əsas fərqləndirici xarakteri silinir. Digər tərəfdən, beyin iflicləri arasında dissosiasiyaya daha böyük meyilliliyi ilə seçilən kortikal iflic, buna baxmayaraq, həmişə təsəvvür yolu ilə iflic xarakteri daşıyır.

Freyd, l. Proyeksiya və təmsil iflicləri arasındakı digər fərqlər yaxşı məlumdur; onlardan sonuncusu ilə əlaqəli olan qidalanma və elektrik reaksiyasının bütövlüyünü qeyd edirəm. Klinikada çox vacib olsalar da, bu əlamətlər bizim qeyd etdiyimiz ilk fərqləndirici xüsusiyyətə, yəni detallı və ya kütləvi iflicə aid edilməli olan nəzəri əhəmiyyətə malik deyillər.

Histeriyaya çox vaxt orqanik sinir xəstəliklərinin ən müxtəliflərini təqlid etmək qabiliyyəti aid edilmişdir. Sual ondan ibarətdir ki, histeriya daha dəqiq desək, iki növ orqanik iflicin xarakterik əlamətlərini təqlid edirmi; yəni orqanik simptomatologiyada olduğu kimi, proyeksiya tipli histerik ifliclər və təmsil tipli histerik ifliclər varmı? Burada ilk vacib fakt ortaya çıxır: histeriya heç vaxt periferik-onurğa və ya proyeksiya ifliclərini təqlid etmir; histerik ifliclər yalnız orqanik təmsil ifliclərinin xüsusiyyətlərini bölüşür. Bu, çox maraqlı bir faktır, çünki Bell iflici, radial sinir iflici və s. sinir sisteminin ən yaygın xəstəlikləri arasındadır.

Burada hər cür qarışıqlığın qarşısını almaq üçün qeyd etmək yerinə düşər ki, mən yalnız əzik histerik iflicdən bəhs edirəm, histerik kontrakturadan yox. Mənə elə gəlir ki, histerik iflici və kontrakturanı eyni qaydalara tabe etmək mümkün deyil. Yalnız əzik histerik ifliclər barəsində iddia etmək olar ki, onlar heç vaxt tək bir əzələni tutmur, yalnız o hal istisna olmaqla ki, bu əzələ hansısa funksiyanın yeganə alətidir; onlar həmişə kütləvi ifliclərdir və bu baxımdan təsəvvür iflicinə, yaxud üzvi serebral iflicə uyğun gəlir. Bundan başqa, iflic olmuş hissələrin qidalanmasına və onların elektrik reaksiyalarına gəldikdə, histerik iflic üzvi serebral iflicin eyni xüsusiyyətlərini göstərir.

Əgər histerik iflic beləcə beyin iflicinə və xüsusən də kortikal iflicə bağlanırsa — ki bu, dissosiasiya üçün daha böyük asanlıq göstərir —, o, mühüm xüsusiyyətləri ilə ondan fərqlənməkdən də qalmır. Əvvəla, o, üzvi beyin ifliclərində sabit olan o qaydaya tabe deyil ki, periferik seqment həmişə mərkəzi seqmentdən daha çox zədələnir. Histeriyada çiyin və ya bud, əl və ya ayaqdan daha çox iflic ola bilər. Barmaqlarda hərəkətlər ola bilər, halbuki mərkəzi seqment hələ də tamamilə hərəkətsizdir. Budun, baldırın və s.-nin təcrid olunmuş iflicini süni surətdə yaratmaqda ən kiçik bir çətinlik yoxdur və klinikada bu təcrid olunmuş ifliclərə, üzvi beyin iflicinin qaydalarına zidd olaraq, kifayət qədər tez-tez rast gəlmək olar.

Bu mühüm baxımdan histerik iflic, belə demək mümkünsə, proyeksiya iflici ilə orqanik təmsil iflici arasında aralıq mövqe tutur. Əgər o, birincinin xas olan bütün parçalanma və təcrid xüsusiyyətlərinə malik deyilsə, bu heç də o demək deyil ki, o, sonuncunu, yəni serebral iflici idarə edən sərt qanunlara tabedir. Bu məhdudiyyətləri nəzərə alaraq iddia etmək olar ki, histerik iflic də bir təmsil iflicidir, lakin xarakterik xüsusiyyəti hələ tapılmalı olan xüsusi bir təsvirin iflicidir.

II

Bu istiqamətdə irəliləmək üçün mən histerik iflic ilə kortikal iflic, yəni orqanik serebral iflicin ən mükəmməl nümunəsi arasındakı digər fərqləndirici cəhətləri öyrənməyi nəzərdə tuturam.⁴

Histerik iflicin birinciyə əlavə olunan və nevrozun imzası kimi olan başqa bir xüsusiyyəti də var. Doğrudan da, M. Şarkodan eşitdiyim kimi, histeriya həddindən artıq təzahürləri olan, simptomlarını mümkün olan ən böyük intensivliklə yaratmağa meyilli bir xəstəlikdir. Bu, yalnız ifliclərdə deyil, həm də kontrakturalarda və anesteziyalarda özünü göstərən bir xüsusiyyətdir. Histerik kontrakturaların hansı dərəcədə təhrifə çata biləcəyi məlumdur; onlar orqanik simptomatologiyada demək olar ki, bənzəri yoxdur. Histeriyada mütləq, dərin anesteziyaların nə qədər tez-tez olduğu da məlumdur; orqanik zədələr onların yalnız zəif bir eskizini yarada bilər. Eyni şey ifliclərə də aiddir. Onlar çox vaxt son dərəcə mütləqdir; afaziyalı bir kəlmə də demir, halbuki orqanik afaziyalı demək olar ki, həmişə bir neçə heca, „hə və yox“, bir söyüş və s. saxlayır; iflic olmuş qol tamamilə hərəkətsizdir və s. Bu xüsusiyyət o qədər yaxşı məlumdur ki, üzərində uzun-uzadı dayanmağa dəyməz. Əksinə, məlumdur ki, orqanik iflicdə parez həmişə mütləq iflicdən daha tez-tez olur.

Beləliklə, histerik iflic dəqiq məhdudlaşma və həddindən artıq intensivlik xüsusiyyətlərinə malikdir; o, hər iki keyfiyyəti eyni anda daşıyır və bununla da ən çox orqanik serebral iflicdən fərqlənir, hansı ki, orada bu iki xarakter davamlı olaraq birləşmir. Orqanik simptomatologiyada monoplegiyalar da mövcuddur, lakin bunlar demək olar ki, həmişə "a potiori" monoplegiyalarıdır və dəqiq məhdudlaşdırılmamışdır. Əgər qol, orqanik kortikal zədələnmə nəticəsində iflic olunursa, demək olar ki, həmişə üz sinirinin və ayağın daha az dərəcədə eyni vaxtda zədələnməsi də olur və əgər bu komplikasiya müəyyən bir anda artıq görülmürsə, xəstəliyin əvvəlində mövcud olmuşdur. Həqiqətən, kortikal monoplegiya, həmişə, hansısa hissəsi daha çox və ya daha az silinmiş, lakin həmişə tanına bilən hemiplegiyadır. Daha da irəli getmək üçün, iflicin qoldan başqa heç bir hissəyə təsir etmədiyini, saf kortikal monoplegiya olduğunu fərz edək; onda görürük ki, iflic orta dərəcədə intensivlikdədir. Bu monoplegiya intensivliyi artdığı kimi, mütləq iflicə çevrildiyi kimi, saf monoplegiya xarakterini itirir və ayaqda və ya üzdə hərəkət pozğunluqları ilə müşayiət olunur. O, eyni anda həm mütləq ola, həm də məhdud qala bilməz.

Histerik iflic, əksinə, klinikanın hər gün göstərdiyi kimi, bunu çox yaxşı reallaşdıra bilər. Məsələn, o, qolu müstəsna olaraq tutur, ayaqda və ya üzdə heç bir izinə rast gəlinmir. Üstəlik, qol səviyyəsində o, iflicin ola biləcəyi qədər güclüdür və bu, orqanik ifliclə çarpacaq dərəcədə fərqdir, bu fərq isə düşünməyə çoxlu əsas verir.

Təbii ki, histerik iflic halları var ki, onlarda intensivlik həddindən artıq deyil və dissosiasiya diqqətəlayiq heç nə vermir. Bunları başqa xüsusiyyətlərə görə tanıyırlar; lakin bunlar nevrozun tipik damğasını daşımayan hallardır və onun təbiəti haqqında bizə heç nə deyə bilmədikləri üçün bizi maraqlandıran nöqteyi-nəzərdən heç bir maraq kəsb etmirlər.

İkinci dərəcəli əhəmiyyətə malik, hətta mövzumuzun sərhədlərini bir qədər aşan bəzi qeydlər əlavə edək.

Əvvəlcə qeyd edim ki, histerik ifliclər orqanik ifliclərdən çox daha tez-tez həssaslıq pozğunluqları ilə müşayiət olunur. Ümumiyyətlə, bu pozğunluqlar nevrozda orqanik simptomatologiyaya nisbətən daha dərin və daha tez-tez rast gəlinir. Histerik anesteziya və ya analgeziyadan daha adi heç nə yoxdur. Buna qarşı, sinir zədələnməsi halında həssaslığın nə qədər inadla davam etdiyini xatırlayaq. Əgər periferik bir sinir kəsilsə, anesteziyanın sahəsi və intensivliyi gözləniləndən daha az olacaq. Əgər iltihabi zədələnmə onurğa sinirlərinə və ya onurğa beyninin mərkəzlərinə toxunarsa, hər zaman hərəkət funksiyasının ilk növbədə zərər gördüyünü, həssaslığın isə qorunduğunu və ya yalnız zəiflədiyini görəcəyik, çünki hər hansı bir yerdə tamamilə məhv edilməmiş sinir elementləri həmişə mövcud qalır. Beyin zədələnməsi halında hərəkət hemiplegiyasının tezliyi və müddəti məlumdur, halbuki müşayiət edən hemianesteziya qeyri-müəyyən, keçici və bütün hallarda rast gəlinmir. Yalnız həssaslığın şiddətli və davamlı pozğunluğunu (həssaslıq qovşağı) yarada bilən bir neçə xüsusi lokalizasiya var və hətta bu fakt da şübhədən azad deyil. Həssaslığın orqanik zədələnmələrdə və histeriyada fərqli olan bu vəziyyəti bu gün demək olar ki, izah edilə bilməz. Elə görünür ki, burada həlli bizə şeylərin daxili təbiəti haqqında bəlkə də məlumat verə biləcək bir problem var.

Diqqətə layiq gördüyüm digər bir məqam da odur ki, beyin ifliclərinin bəzi formaları histeriyada, periferik-onurğa proyeksiya iflicləri kimi həyata keçirilmir. Birincisi, beynin orqanik xəstəliyinin ən tez-tez rast gəlinən təzahürü olan aşağı üz siniri iflici və, əgər bir anlığa hissi ifliclərə keçməyə icazə verirsinizsə, homonim lateral hemianopsiya qeyd edilməlidir. Bilirəm ki, M. Şarkonun və onun şagirdlərinin araşdırmaları orada, demək olar ki, gündəlik olaraq, indiyə qədər güman edilməmiş yeni simptomlar aşkarlayarkən, müəyyən bir simptomun histeriyada rast gəlinmədiyini iddia etmək demək olar ki, qeyri-mümkün bir işdir. Lakin mən şeyləri hazırkı vəziyyətləri kimi qəbul etməliyəm. Histerik üz iflici M. Şarko tərəfindən ciddi şəkildə inkar edilir və hətta, tərəfdarlarına inansanız, bu, çox nadir bir hadisədir. Hemianopsiya hələ histeriyada müşahidə edilməyib və düşünürəm ki, heç vaxt da edilməyəcək.

İndi isə, histerik ifliclər kortikal iflicləri yaxından təqlid etsələr də, mənim sadalamağa çalışdığım fərqləndirici xüsusiyyətlərlə onlardan necə ayrılır və onları aid etmək lazım olan xüsusi təmsilin ümumi xarakteri nədir? Bu sualın cavabı nevroz nəzəriyyəsinin yaxşı və vacib bir hissəsini təşkil edəcək.

II

Beyin iflicinin simptomatologiyasına hakim olan şərtlər haqqında ən kiçik bir şübhə belə yoxdur. Bunlar anatomik faktlardır, sinir sisteminin quruluşu, onun damarlarının yerləşməsi və bu iki fakt seriyası ilə zədələnmə şərtləri arasındakı əlaqədir. Biz demişdik ki, periferiyadan onurğa beyinə gedən liflərin sayına nisbətən onurğa beyindən kortekse gedən liflərin daha az sayda olması, proyeksiya iflici ilə təmsil iflici arasındakı fərqi təşkil edir. Eyni qayda ilə, təmsil iflicinin hər bir klinik detallı beyin quruluşunun detallında izahını tapa bilər və əksinə, biz ifliclərin klinik xüsusiyyətlərindən beynin quruluşunu nəticə çıxara bilərik. Biz bu iki sıra arasında mükəmməl paralelliyə inanırıq.

Beləliklə, əgər ümumi beyin iflicində dissosiasiya üçün böyük asanlıq yoxdursa, bu, hərəkət keçirici liflərin beyindaxili yollarının uzun bir hissəsində təcrid olunmuş halda zədələnmək üçün bir-birinə çox yaxın yerləşməsindəndir. Əgər qabıq iflici monoplegiyalara daha çox meyl göstərirsə, bu, qol, ayaq və s. keçirici dəstəsinin diametrinin qabığa qədər getdikcə artmasındandır. Əgər bütün qabıq iflicləri içərisində ən tam olanı əlin iflicidirsə, bu, fikrimizcə, yarımkürə ilə periferiya arasındakı çarpaz əlaqənin əl üçün bədənin hər hansı digər hissəsindən daha müstəsna olması faktındandır. Əgər bir ətrafın periferik seqmenti iflicdən mərkəzi seqmentdən daha çox əziyyət çəkirsə, biz güman edirik ki, periferik seqmentin təmsiledici lifləri mərkəzi seqmentin liflərindən qat-qat çoxdur, belə ki, qabıq təsiri birincisi üçün sonuncu üçün olduğundan daha əhəmiyyətli olur. Əgər qabığın bir qədər geniş zədələnmələri təmiz monoplegiyalar yaratmağa nail ola bilmirsə, bundan belə nəticə çıxarırıq ki, qabıqdakı hərəkət mərkəzləri bir-birindən neytral sahələrlə aydın şəkildə ayrılmamışdır, ya da mərkəzlərin dəqiq ayrılmasının təsirini ləğv edən məsafədən təsirlər (Fernwirkungen) mövcuddur.

Eyni şəkildə, orqanik afaziyada həmişə müxtəlif funksiyaların pozulmalarının qarışığı varsa, bu onunla izah olunur ki, eyni arteriyanın budaqları bütün nitq mərkəzlərini qidalandırır, ya da afaziya haqqında tənqidi tədqiqatımda irəli sürülən fikri qəbul etsək, ona görə ki, söhbət ayrı-ayrı mərkəzlərdən deyil, davamlı assosiasiya ərazisindən gedir. Hər halda, həmişə anatomiyadan götürülmüş bir əsas mövcuddur.

Kortikal ifliclərin klinikasında tez-tez müşahidə olunan diqqətəlayiq assosiasiyalar: motor afaziya və sağ tərəfli hemiplegiya, aleksiya və sağ tərəfli hemianopsiya — zədələnmiş mərkəzlərin qonşuluğu ilə izah olunur. Hemianopsiyanın özü, çox qəribə və qeyri-elmi düşüncəyə yad bir simptom, yalnız optik sinir liflərinin xiazmada çarpazlaşması ilə başa düşülə bilər; o, bunun klinik ifadəsidir, necə ki, serebral ifliclərin bütün təfərrüatları anatomik bir faktın klinik ifadəsidir.

Beyin anatomiyasının yalnız bir həqiqi forması ola biləcəyi və bu anatomiyanın beyin ifliclərinin klinik xüsusiyyətlərində öz ifadəsini tapdığı üçün, bu anatomiyanın histerik iflicin fərqləndirici cizgilərini izah edə bilməsi açıq-aydın qeyri-mümkündür. Bu səbəbdən, bu ifliclərin simptomatologiyasına əsaslanaraq beyin anatomiyası barədə nəticə çıxarmağa icazə verilmir.

Təbii ki, bu çətin izahatı əldə etmək üçün zədənin təbiətinə müraciət etmək lazımdır. Üzvi ifliclərdə zədənin təbiəti ikinci dərəcəli rol oynayır; əksinə, zədənin həcmi və yerləşməsi, sinir sisteminin verilmiş quruluş şəraitində, qeyd etdiyimiz üzvi iflic xüsusiyyətlərini yaradır. Histerik iflicdə isə zədənin təbiəti nə ola bilər ki, o, təkbaşına vəziyyətə hakim kəsilir, zədənin yerləşməsindən, həcmindən və sinir sisteminin anatomiyasından asılı olmayaraq?

M. Şarko bizə kifayət qədər tez-tez öyrətdi ki, bu, qabıq zədəsidir, lakin tamamilə dinamik və ya funksional zədədir. Bu, mənfi tərəfi yaxşı başa düşülən bir tezdir. Bu, o deməkdir ki, otopsida hiss edilə bilən toxuma dəyişiklikləri tapılmayacaq; lakin daha pozitiv bir nöqteyi-nəzərdən, onun təfsiri ikili mənalılıqdan uzaq deyil. Beləliklə, dinamik zədə nədir? Mən əminəm ki, M. Şarkonun əsərlərini oxuyanların çoxu dinamik zədənin həqiqətən bir zədə olduğuna, lakin cəsəddə izi tapılmayan, məsələn, ödem, anemiya, aktiv hiperemiya kimi bir zədə olduğuna inanırlar. Lakin bunlar, ölümdən sonra mütləq davam etməsələr də, yüngül və keçici olsalar da, həqiqi orqanik zədələrdir. Bu tərtibdəki zədələr tərəfindən yaradılan ifliclərin orqanik iflicin xüsusiyyətlərini tamamilə paylaşması zəruridir. Ödem və anemiya, hemoragiya və yumşalma əvəzinə, histerik ifliclərin ayrılmasını və intensivliyini yarada bilməz. Yeganə fərq bundan ibarət olardı ki, ödem, damar daralması və s. səbəbindən yaranan iflic, sinir toxumasının məhvi nəticəsində yaranan iflicdən daha az davamlı olmalıdır. Digər bütün şərtlər onlara ortaqdır və sinir sisteminin anatomiyası, keçici anemiya halında da, daimi və qəti anemiya halında da iflicin xüsusiyyətlərini müəyyən edəcəkdir.

Bu qeydlərin tamamilə əsassız olduğunu düşünmürəm. Əgər hansısa mərkəzdə „histerik zədə olmalıdır“ oxunursa, yəni orqanik zədəsi uyğun orqanik sindromu doğuran mərkəzdə, əgər histerik dinamik zədənin orqanik zədə ilə eyni şəkildə lokallaşdırılmasına öyrəşdiyimizi xatırlasaq, o zaman belə bir fikrə gəlmək olar ki, „dinamik zədə“ ifadəsinin altında ödem, anemiya kimi bir zədə fikri gizlənir ki, bunlar da həqiqətdə keçici orqanik xəstəliklərdir. Mən isə əksinə iddia edirəm ki, histerik ifliclərin zədəsi sinir sisteminin anatomiyasından tamamilə asılı olmamalıdır, çünki histeriya öz ifliclərində və digər təzahürlərində elə davranır ki, sanki anatomiya yoxdur, ya da sanki onun bundan heç bir xəbəri yoxdur.

Histerik ifliclərin bir çox xüsusiyyəti həqiqətən bu iddianı əsaslandırır. Histeriya sinirlərin paylanmasını bilmir və bu səbəbdən periferik-onurğa və ya proyeksiya ifliclərini təqlid etmir; o, optik sinirlərin xiazmasını bilmir və nəticədə hemianopsiya yaratmır. O, orqanları adlarının adi, xalq mənasında qəbul edir: ayaq budun birləşməsinə qədər ayaqdır, qol isə geyimlərin altında görünən yuxarı ekstremitetdir.

IV

Nəhayət, histerik ifliclərə səbəb olan lezyonun necə ola biləcəyini inkişaf etdirməyə çalışacağam. Onun əslində necə olduğunu göstərəcəyimi demirəm; məqsəd yalnız histerik iflicin, serebral orqanik iflicdən fərqli olduğu qədər, onun xüsusiyyətlərinə zidd olmayan bir konsepsiyaya apara bilən düşüncə xəttini qeyd etməkdir.

“Funksional və ya dinamik zədə” sözünü öz həqiqi mənasında götürəcəyəm: “funksiyanın və ya dinamizmin dəyişməsi”, funksional xassənin dəyişməsi. Belə bir dəyişmə, məsələn, oyanma qabiliyyətinin azalması və ya normal vəziyyətdə sabit qalan və ya müəyyən hüdudlar daxilində dəyişən fizioloji keyfiyyətin azalması ola bilər.

Lakin deyiləcək ki, funksional dəyişiklik başqa bir şey deyil, o, orqanik dəyişikliyin sadəcə başqa bir tərəfidir. Fərz edək ki, sinir toxuması müvəqqəti anemiya vəziyyətindədir, onun qıcıqlanma qabiliyyəti bu hal üzündən azalacaq, bu yolla orqanik zədələnmələri nəzərdən keçirməkdən yayınmaq mümkün deyil.

Mən göstərməyə çalışacağam ki, funksional dəyişiklik yanaşı gedən orqanik zədə olmadan da ola bilər, heç olmasa ən incə analiz vasitəsilə belə hiss olunan kobud zədə olmadan. Başqa sözlə, ibtidai funksiya dəyişikliyinə aid uyğun bir misal verəcəyəm; bunun üçün yalnız psixologiya sahəsinə keçmək üçün icazə istəyirəm ki, histeriyadan bəhs edərkən bundan qaçmaq mümkün deyil.

Mən Janetlə birlikdə deyirəm ki, histerik ifliclərdə, eləcə də anesteziyalarda və s.-də iştirak edən orqanlar və bütövlükdə bədən haqqında adi, xalq təsəvvürüdür. Bu təsəvvür sinir anatomiyasının dərin biliklərinə deyil, toxunma və xüsusilə görmə qavrayışlarımıza əsaslanır. Əgər histerik iflicin xarakterlərini məhz bu müəyyən edirsə, deməli, o, sinir sisteminin anatomiyası haqqında hər hansı təsəvvürdən xəbərsiz və asılı olmayan olmalıdır. Deməli, histerik iflicin zədəsi təsəvvürün, məsələn, qol ideyasının dəyişməsi olacaqdır. Bəs iflici yaratmaq üçün bu dəyişmə hansı növdəndir?

Psixoloji baxımdan, qol iflici, qol təsəvvürünün, fərdin bədəninin mühüm bir hissəsini təşkil edən Məni təşkil edən digər ideyalarla assosiasiyaya girə bilməməsi faktından ibarətdir. Zədə, qol təsəvvürünün assosiativ əlçatanlığının ləğvi olmalıdır. Qol, assosiasiyalar oyunu üçün mövcud deyilmiş kimi davranır. Əlbəttə, qol təsəvvürünə uyğun maddi şərtlər dərin şəkildə dəyişdirildikdə, bu təsəvvür də itiriləcək, lakin mən onun məhv edilmədən və onun maddi substratı (qabığın uyğun bölgəsinin sinir toxuması) zədələnmədən əlçatan olmaya biləcəyini göstərməliyəm.

Mən sosial həyatdan misallarla başlayacağam. Hökmdarı ona toxunduğu üçün əlini bir daha yumaq istəməyən sadiq bir şəxs haqqında gülməli bir hekayə danışılır. Bu əlin kral ideyası ilə əlaqəsi fərdin psixi həyatı üçün o qədər əhəmiyyətli görünür ki, o, bu əli başqa münasibətlərə daxil etməkdən boyun qaçırır. Gənc yeni evlilərin sağlamlığına içdiyimiz qədəhi sındırsaq, biz də eyni təhrikə tabe oluruq; qədim vəhşi qəbilələr ölü başçının atını, silahlarını və hətta arvadlarını onun cəsədi ilə birlikdə yandırarkən, ondan sonra heç kimin onlara toxunmamalı olduğu ideyasına tabe olurdular. Bütün bu hərəkətlərin motivi tamamilə aydındır. Bir obyektin ilk assosiasiyasına aid etdiyimiz affektiv dəyər, onun başqa bir obyektlə yeni assosiasiyaya daxil olmasına qarşı durur və nəticədə bu obyekt ideyasını assosiasiya üçün əlçatmaz edir.

Bu sadəcə bir müqayisə deyil, demək olar ki, eyni şeydir, əgər təsəvvürlərin psixologiyası sahəsinə keçsək. Əgər qolun təsəvvürü böyük affektiv dəyəri olan bir assosiasiyaya cəlb olunubsa, o, digər assosiasiyaların sərbəst oyunu üçün əlçatmaz olacaq. Qol bu affektiv dəyərin davamlılığı nisbətində və ya müvafiq psixi vasitələrlə onun azalması nisbətində iflic olacaq. Bu, qoyduğumuz məsələnin həllidir, çünki histerik iflicin bütün hallarında görünür ki, iflic olmuş orqan və ya ləğv edilmiş funksiya böyük affektiv dəyərlə təchiz olunmuş şüuraltı bir assosiasiyaya cəlb olunub və göstərmək olar ki, bu affektiv dəyər silindikcə qol sərbəst olur. Onda qolun təsəvvürü maddi substratda mövcuddur, lakin şüurlu assosiasiyalar və impulslar üçün əlçatmazdır, çünki onun bütün assosiativ yaxınlığı, belə demək mümkünsə, bu iflici yaratmış hadisənin, travmanın xatirəsi ilə şüursuz bir assosiasiyada doymuşdur.

Şübhəsiz ki, histerik nevrozun izahı üçün psixologiyaya müraciət etmək lazım olduğunu bizə ilk dəfə M. Şarko öyrətmişdir. Biz, Breyer və mən, ilkin məqaləmizdə (Über den psychischen Mechanismus hysterischer Phänomene, Neurolog. Zentralblatt, No. 1 und 2, 1893) onun nümunəsinə tabe olduq. Həmin məqalədə göstəririk ki, qeyri-travmatik adlanan histeriyanın daimi simptomları (stigmalar istisna olmaqla) Şarkonun travmatik ifliclərdə tanıdığı həmin mexanizmlə izah olunur. Lakin biz həm də bu simptomların nə üçün davam etdiyini və hipnotik psixoterapiyanın xüsusi üsulu ilə nə üçün sağaldıla bildiyini əsaslandırırıq. Hər hadisə, hər psixi təəssürat müəyyən affekt dəyəri (Affektbetrag) ilə təchiz olunmuşdur ki, Mən ondan ya motor reaksiya yolu ilə, ya da assosiativ psixi işlənmə yolu ilə azad olur. Əgər fərd bu artıqlığı ödəyə bilmirsə və ya ödəmək istəmirsə, bu təəssüratın xatirəsi travma əhəmiyyəti qazanır və histeriyanın daimi simptomlarının səbəbi olur. Aradan qaldırılmasının qeyri-mümkünlüyü o zaman özünü göstərir ki, təəssürat şüuraltında qalır. Biz bu nəzəriyyəni belə adlandırdıq: Das Abreagieren der Reizzuwächse.

Yekun olaraq, hesab edirəm ki, histeriya haqqında M. Şarkonun təliminə əsaslanaraq formalaşdırdığımız ümumi baxışımıza tam uyğundur ki, histerik ifliclərdə zədə orqanın və ya funksiyanın təsəvvürünün şüurlu Mənin assosiasiyaları üçün əlçatmaz olmasından başqa bir şeydən ibarət deyil, bu sırf funksional dəyişiklik (təsəvvürün özünün bütövlüyü ilə birlikdə) həmin təsəvvürün travma xatirəsi ilə şüuraltı assosiasiyada fiksasiyası nəticəsində yaranır və psixi travmanın affektiv dəyəri adekvat motor reaksiya və ya şüurlu psixi işləmə yolu ilə aradan qaldırılmadıqca bu təsəvvür sərbəst və əlçatan olmur. Lakin bu mexanizm baş verməsə belə, histerik iflic üçün həmişə M. Şarkonun travmatik hallarındakı kimi birbaşa autosuggestiv ideya tələb olunsa da, biz göstərə bildik ki, histerik iflicdə zədə, daha doğrusu dəyişiklik hansı xarakterdə olmalıdır ki, onun beyin mənşəli orqanik iflicdən fərqlərini izah edə bilsin.