Nevrozların etiologiyasında cinsəllik

Son illərdə apardığım dərin tədqiqatlar nəticəsində belə bir qənaətə gəldim ki, cinsi həyatdan gələn amillər hər bir nevrotik xəstəlik halının ən yaxın və praktik baxımdan ən əhəmiyyətli səbəblərini təşkil edir. Bu təlim tamamilə yeni deyil; nevrozların etiologiyasında cinsi amillərə müəyyən əhəmiyyət həmişə və bütün müəlliflər tərəfindən verilmişdir; tibbdəki bəzi cərəyanlar üçün „cinsi şikayətlərin“ və „sinir zəifliyinin“ müalicəsi həmişə tək bir vəddə birləşmişdir. Deməli, bu təlimin orijinallığını inkar etmək çətin olmayacaq, bir dəfə onun əsaslılığını inkar etməkdən imtina edildikdən sonra.

Son illərdə 'Neyroloji Mərkəzi Qəzet', 'Neyroloji Revü' və 'Vena Klinik İcmalı'nda dərc edilmiş bir neçə qısa məqalədə mən 'Nevrozların cinsi etiologiyası' təliminə elmi dəstək verən materialları və baxış nöqtələrini işarə etməyə çalışdım. Ətraflı təsvir hələ də gözlənilir, əsasən ona görə ki, faktiki olaraq aşkar edilmiş əlaqəni aydınlaşdırmaq səyi zamanı, həlli üçün ön işlər çatışmayan yeni problemlərlə qarşılaşılır. Lakin praktik həkimin diqqətini mənim iddia etdiyim hallara yönəltmək cəhdi mənə heç vaxt vaxtından əvvəl görünməyib, ki, o, bu iddiaların düzgünlüyünə və onların qavranılmasından öz tibbi fəaliyyəti üçün çıxara biləcəyi üstünlüklərə əmin olsun.

Mən bilirəm ki, həkimləri etik rəngli arqumentlərlə bu məsələnin ardınca getməkdən alıkoymağa çalışmaqdan imtina edilməyəcək. Xəstələri arasında nevrozlarının həqiqətən cinsi həyatları ilə əlaqəli olub-olmadığına əmin olmaq istəyən şəxs, onlardan cinsi həyatları barədə soruşmadan və eyni mövzuda həqiqətə uyğun məlumat almaqda israr etmədən bu işi görə bilməz. Lakin fərd və cəmiyyət üçün təhlükənin məhz bunda olduğu iddia edilir. Həkimin, eşitdiyimə görə, xəstələrinin cinsi sirlərinə nüfuz etmək, xüsusilə qadınların utancını belə bir yoxlama ilə kobud şəkildə pozmaq haqqı yoxdur. Onun bacarıqsız əli yalnız ailə səadətini məhv edə bilər, gənclərin paklığını təhqir edə bilər və valideynlərin nüfuzuna qabaqlayıcı müdaxilə edə bilər; böyüklər arasında isə o, xoşagəlməz sirrdaşlıq qazanacaq və özünün xəstələri ilə olan münasibətini məhv edəcək. Deməli, onun etik vəzifəsi bütün cinsi məsələlərdən uzaq durmaqdır.

Buna belə cavab vermək olar: bu, həkimə yaraşmayan, pis arqumentlərlə öz çılpaqlığını kifayət qədər örtməyən bir utancaqlığın təzahürüdür. Əgər cinsi həyatdan olan anlar həqiqətən xəstəliyin səbəbləri kimi tanınırsa, onda bu anların araşdırılması və müzakirəsi elə bununla da heç bir əlavə tərəddüd olmadan həkimin vəzifələri dairəsinə daxil olur. Onun bununla yol verdiyi həya pozuntusu, belə demək lazımdır ki, yerli bir xəstəliyi sağaltmaq üçün qadın cinsiyyət orqanlarına baxışda israr etməsindən — məktəbin özünün onu məcbur etdiyi bu tələbdən — başqa və daha pis bir şey deyil. Gənclik illərini əyalətdə keçirmiş yaşlı qadınlardan hələ də tez-tez eşidilir ki, onlar vaxtilə həddindən artıq cinsiyyət qanaxmalarından tükənib əldən düşmüşdülər, çünki bir həkimə çılpaqlıqlarını göstərməyə qərar verə bilmirdilər. Həkimlərin camaata göstərdiyi tərbiyəvi təsir bir nəsil ərzində buna gətirib çıxarmışdır ki, bizim gənc qadınlarımızda belə bir müqavimət yalnız son dərəcə nadir hallarda rast gəlinir. Harada rast gəlinsəydi, bu, anlaşılmaz utancaqlıq, yersiz həya kimi pislənərdi. Görəsən, Türkiyədə yaşayırıq, — deyə ər soruşardı, — ki xəstə arvad həkimə yalnız divardakı bir dəlikdən qolunu göstərə bilsin?

Cinsi məsələlərdə yoxlama və sirrdaşlığın həkimə xəstələrinə qarşı təhlükəli bir güc üstünlüyü verdiyi doğru deyil. Eyni etiraz vaxtilə narkozun tətbiqinə qarşı daha çox əsasla irəli sürülə bilərdi; narkoz xəstəni şüurundan və iradəsindən məhrum edir və onun yenidən nə vaxt və necə əldə edəcəyini həkimin əlinə verir. Lakin bu gün narkoz bizim üçün zəruri olmuşdur, çünki o, həkimin kömək etmək səylərinə heç nəyin olmadığı qədər xidmət edir və həkim narkoza görə məsuliyyəti digər ciddi öhdəlikləri arasında qəbul etmişdir.

Həkim bütün hallarda ziyan vura bilər, əgər bacarıqsız və ya vicdansızdırsa, başqa hallarda xəstələrinin cinsi həyatını araşdırmaqdan artıq və ya az olmayaraq. Əlbəttə, kim özünü tanımağa dəyərli bir cəhddə nevrotiklərin müayinəsi üçün lazım olan incəlik, ciddiyyət və sirdaşlığı özündə görmürsə, kim özü bilirsə ki, cinsi həyatdan açıqlamalar onda elmi maraq yerinə şəhvətpərəst qıcıq doğuracaq, o, nevrozların etiologiyası mövzusundan uzaq durmaqla düzgün edər. Biz yalnız onu tələb edirik ki, o, əsəbilərin müalicəsindən də uzaq dursun.

Xəstələrin cinsi həyatlarının araşdırılmasına qarşı keçilməz maneələr qoyduqları da doğru deyil. Yetkinlər adətən qısa bir tərəddüddən sonra özlərini belə haqq qazandırırlar: Axı mən həkimin yanındayam, ona hər şeyi demək olar. Cinsi hislərini gizlətmək vəzifəsini ömrü boyu çətinliklə daşımalı olan saysız-hesabsız qadın həkimin yanında görür ki, burada onların sağalmasından başqa heç bir məlahət üstün tutulmur, və buna görə də rahatlıq tapır, həkimə minnətdar olurlar ki, cinsi məsələlərdə də bir dəfə sırf insani davrana bilirlər. Cinsi amillərin əsəbilik yaranmasında hökmran əhəmiyyəti haqqında qaranlıq bir biliyin — mənim elm üçün yenidən qazanmağa çalışdığım biliyin — sadə adamların şüurunda heç vaxt tamamilə batmadığı görünür. Nə qədər tez-tez aşağıdakı kimi səhnələrə rast gəlinir: Qarşınızda bir ər-arvad var, onlardan biri nevrozdan əziyyət çəkir. Çoxlu girişlərdən və üzrxahlıqlardan sonra ki, belə hallarda kömək etmək istəyən həkim üçün adi sərhədlər olmamalıdır və sairə, hər ikisinə bildirilir ki, güman edilir, xəstəliyin səbəbi qadının son doğuşundan bəri seçdikləri cinsi əlaqənin qeyri-təbii və zərərli üsulundadır. Həkimlər adətən bu münasibətlərə diqqət yetirmirlər, ancaq bu yalnız qınanası haldır, həm də xəstələr bundan xoşlarına gəlməyərək eşidirlər və sairə. Sonra tərəflərdən biri digərini tərpədib deyir: Gördünmü, mən sənə dərhal demişdim, bu məni xəstə edəcək. Digəri isə cavab verir: Mən də elə düşünmüşdüm, amma nə etməli?

Müəyyən başqa şəraitdə, məsələn, cinsi həyatlarını gizlətməyə sistemli surətdə tərbiyə olunan gənc qızlarda, səmimi qarşılıqlı münasibətin kifayət qədər təvazökar ölçüsü ilə kifayətlənmək lazım gələcək. Lakin burada bir məqam ağırlıq daşıyır: bilikli həkim xəstəsinin qarşısına hazırlıqsız çıxmır və adətən onlardan aydınlaşdırma deyil, yalnız öz ehtimallarının təsdiqini tələb etməlidir. Nevrozların morfologiyasını necə düzgün qurmaq və etioloji müstəviyə necə çevirmək barədə mənim göstərişlərimə əməl etmək istəyən şəxs üçün xəstələrin daha az etiraf etməsi kifayətdir. Xəstəlik simptomlarının həddindən artıq həvəslə verilən təsvirində onlar ona, çox vaxt, arxada gizlənən cinsi amillər barədə biliyi də birlikdə bildirmiş olurlar.

Xəstələr nevrotik şikayətlərinin yozumunun və onlardan «təsirli cinsi etiologiyaya» doğru geriyə nəticə çıxarmanın artıq nə qədər etibarlı surətdə həkim üçün mümkün olduğunu daha yaxşı bilsəydilər, bu, çox böyük fayda verərdi. Şübhəsiz ki, bu, onlar üçün bir təkan olardı ki, əzabları üçün kömək diləməyə qərar verdikləri andan gizlinlikdən əl çəksinlər. Lakin biz hamımız maraqlıyıq ki, cinsi şeylərdə də insanlar arasında indiyədək tələb olunandan daha yüksək dərəcədə səmimiyyət borca çevrilsin. Cinsi əxlaq bundan yalnız qazana bilər. Hazırda cinsəllik məsələlərində hamımız — xəstələr də, sağlamlar da — ikiüzlüyük. Ümumi səmimiyyətin ardınca cinsi şeylərdə müəyyən qədər dözümün qüvvəyə minməsi bizə yalnız xeyir gətirəcək.

Həkim adətən nevropatoloqlar arasında nevrozlara dair müzakirə olunan bəzi suallara çox az maraq göstərir: məsələn, histeriya ilə nevrasteniyanı ciddi surətdə ayırmağa haqqımız çatırmı, bunların yanında bir histero-nevrasteniya ayırd etmək olarmı, məcburiyyət təsəvvürünü nevrasteniyaya aid etməli, yoxsa onu ayrıca nevroz kimi tanımalı və sair və ilaxır. Doğrudan da, belə fərqləndirmələr həkim üçün biganə qala bilər, o müddətcə ki, verilən qərara bundan artıq heç nə bağlanmır, nə daha dərin bir dərk, nə də terapiya üçün bir işarə; o müddətcə ki, xəstə hər halda su müalicəxanasına göndərilir, ya da — ona heç nəyin çatışmadığını eşidir. Lakin cinsəlliklə nevrozlar arasındakı səbəb əlaqələrinə dair bizim nöqteyi-nəzərlərimiz qəbul edildikdə iş başqa cür olur. O zaman ayrı-ayrı nevrotik halların simptomatologiyasına qarşı yeni bir maraq oyanır və mürəkkəb mənzərəni düzgün surətdə onun tərkib hissələrinə parçalamağı və bunları düzgün adlandırmağı bacarmaq praktik əhəmiyyət kəsb edir. Çünki nevrozların morfologiyası az bir zəhmətlə etiologiyaya çevrilə bilir və bu dərkdən, özü də aydın olduğu kimi, yeni terapevtik göstərişlər çıxarılır.

Bununla belə, hər dəfə simptomların diqqətlə qiymətləndirilməsi yolu ilə əminliklə verilə bilən mühüm qərar bundan ibarətdir: hadisə özündə nevrasteniyanın, yoxsa psixonevrozun (histeriya, məcburiyyət təsəvvürləri) xarakterlərini daşıyır. (Nevrasteniya əlamətlərinin psixonevroz əlamətləri ilə birləşdiyi qarışıq hallara son dərəcə tez-tez rast gəlinir; lakin biz onların qiymətləndirilməsini sonraya saxlayırıq.) Yalnız nevrasteniyalarda xəstələrin müayinəsi cinsi həyatdan etioloji məqamları üzə çıxarmaq nəticəsini verir; bunlar, təbii ki, xəstəyə məlumdur və indiki zamana, daha doğrusu, cinsi yetkinlikdən bəri olan ömür dövrünə aiddir (hərçənd bu sərhədlənmə də bütün halları əhatə etməyə imkan vermir). Psixonevrozlarda belə bir müayinə az şey verir; bizə ancaq səbəb hesab edilməli olan və cinsi həyatla bağlı olan və ya olmayan məqamlar haqqında məlumat verir; birinci halda onlar nevrasteniyanın etioloji məqamlarından fərqli xarakter daşımır, deməli, psixonevrozun törənməsi ilə spesifik əlaqəni tamamilə yox sayırlar. Halbuki psixonevrozların etiologiyası da hər halda yenə cinsi sahədədir. Sonralar bəhs ediləcək qəribə bir dolayı yolla bu etiologiya haqqında məlumata çatmaq və xəstənin bu barədə bizə heç nə deyə bilmədiyini başa düşmək mümkündür. Belə ki, hər bir psixonevrozun əsasında duran hadisələr və təsirlər indiki zamana deyil, çoxdan keçmiş, belə demək mümkünsə, tarixöncəsi bir ömür dövrünə — erkən uşaqlığa aiddir və buna görə də xəstəyə məlum deyildir. O, bunları — yalnız müəyyən bir mənada — unutmuşdur.

Beləliklə, bütün nevroz hallarında cinsi etiologiya; lakin nevrasteniyalarda aktual xarakterli, psixonevrozlarda isə uşaq təbiətli amillər; bu, nevrozların etiologiyasındakı ilk böyük ziddiyyətdir. İkinci ziddiyyət, nevrasteniyanın özünün simptomatikasındakı fərqlərə nəzər saldıqda ortaya çıxır. Burada bir tərəfdən, nevrasteniya üçün xarakterik olan bəzi şikayətlərin ön plana çıxdığı hallar var: başda təzyiq hissi, tez yorulma, dispepsiya, qəbizlik, onurğa həyəcanlanması və s. Digər hallarda bu əlamətlər geri çəkilir və xəstəlik mənzərəsi, hamısı əsas simptom olan «təşviş» (Angst) ilə əlaqə göstərən digər simptomlardan ibarət olur (sərbəst təşviş, təşviş, gözləmə təşvişi, tam, rudimentar və əlavə təşviş tutmaları, lokomotor başgicəllənmə, aqorafobiya, yuxusuzluq, ağrının artması və s.). Mən nevrasteniyanın birinci tipinə öz adını saxladım, ikinci tipini isə «təşviş nevrozu» (Angstneurose) kimi təyin etdim və bu ayrımı başqa bir yerdə əsaslandırdım; həmin yerdə hər iki nevrozun adətən birlikdə rast gəlinməsi faktı da nəzərə alınmışdır. Bizim məqsədlərimiz üçün hər iki formanın simptomatik fərqliliyinə etioloji fərqliliyin paralel getdiyini vurğulamaq kifayətdir. Nevrasteniya hər dəfə həddindən artıq masturbasiya nəticəsində əldə edilən və ya təkrarlanan pollyutsiyalarla spontan olaraq yaranan sinir sistemi vəziyyətinə gətirilib çıxarıla bilər; təşviş nevrozunda isə adətən, kəsik cinsi əlaqə (coitus interruptus), canlı libidoya baxmayaraq perhiz, sözün əsl mənasında frustrasiya olunmuş oyanma və s. kimi saxlanma və ya qeyri-kamil doyum amilini ortaq olan cinsi təsirlərə rast gəlinir. Təşviş nevrozunu təqdim etməyə çalışan kiçik məqalədə mən, təşvişin ümumiyyətlə öz məqsədindən yayındırılmış libidodan başqa bir şey olmadığını ifadə edən düsturu ortaya qoymuşam.

Nevrasteniya və təşviş nevrozu simptomlarının bir halda birləşdiyi, yəni qarışıq hal olduğu yerdə, nevrozların qarışmasına bir neçə etioloji amilin birgə təsirinin uyğun gəldiyinə dair təcrübə yolu ilə tapılmış hökmə söykənilir və bu gözlənti hər dəfə təsdiqlənir. Bu etioloji amillərin cinsi proseslərin əlaqəsi vasitəsilə nə qədər tez-tez üzvi surətdə bir-birinə bağlandığı, məsələn, coitus interruptus və ya kişinin kifayətsiz potensiyasının masturbasiya ilə birləşməsi, ətraflı işlənməyə layiq olardı.

Mövcud nevrastenik nevroz halını etibarlı şəkildə diaqnoz qoyub simptomlarını düzgün qruplaşdırmısınızsa, simptomatikini etiologiyaya çevirə bilərsiniz və sonra xəstələrdən fərziyyələrinizin təsdiqini cəsarətlə tələb edə bilərsiniz. İlkin etiraz sizi çaşdırmağa bilməz; siz çıxardığınız nəticələrdə qətiyyətlə dayanmalı və inancınızın sarsılmazlığını vurğulamaqla nəhayət bütün müqaviməti qəhr etməlisiniz. Bu zaman insan cinsəlliyi haqqında faydalı və öyrədici bir kitab doldurmağa yetəcək qədər çox şey öyrənirsiniz və cinsəllik elminin bu gün hələ də naməhrəm sayılmasından hər baxımdan təəssüf hissi keçirdiyinizi də görürsünüz. Normal cinsəllik həyatından (vita sexualis) kiçik sapmalar o qədər çoxdur ki, onların aşkarlanmasına dəyər vermək olmaz; buna görə də nevrozlu xəstələrdə yalnız cinsəllik həyatının ağır və uzun müddət davam edən anormallıqlarını izah kimi qəbul etmək lazımdır; lakin təkidinizlə psixi olaraq normal olan bir xəstənin özünü yanlış olaraq cinsi günahlarla ittiham etməsinə səbəb ola biləcəyiniz fikrini, xəyali təhlükə kimi etibarlı şəkildə nəzərə almamaq olar.

Xəstələrlə bu cür davrandıqda, nevrasteniyanın cinsi etiologiyası təlimi üçün mənfi halın olmadığına da əmin olur insan. Heç olmasa məndə bu əminlik o qədər möhkəmlənib ki, müayinənin mənfi nəticəsini də diaqnostik cəhətdən qiymətləndirmişəm, yəni özümə demişəm ki, belə hallar nevrasteniya ola bilməz. Beləliklə, bir neçə dəfə nevrasteniya yerinə proqressiv iflici qəbul etməyə gəlib çıxmışam, çünki mənim təlimimə görə tələb olunan bol masturbasiyanı sübuta yetirə bilməmişəm və bu halların gedişi sonradan məni haqlı çıxarıb. Başqa bir halda, xəstə aşkar orqanik dəyişikliklər olmadan baş sıxılmasından, baş ağrılarından, dispepsiyadan şikayətlənib və cinsi şübhələrimə səmimiyyətlə və üstün əminliklə cavab verəndə, ağlıma gəldi ki, burnun qoşalarından birində gizli irinləmə olduğunu güman edim və ixtisas üzrə hazırlanmış bir həmkar cinsi cəhətdən mənfi müayinədən çıxarılan bu nəticəni təsdiqlədi: xəstəni Highmor boşluğundan üfunətli irini boşaltmaqla şikayətlərindən azad etdi.

Görünüşə görə guya yenə də “mənfi hallar” mövcud imiş kimi təsir başqa yolla da yarana bilər. Müayinə bəzən elə adamlarda normal cinsi həyat aşkar edir ki, onların nevrozu səthi müşahidə üçün həqiqətən də nevrasteniyaya və ya təşviş nevrozuna kifayət qədər bənzəyir. Lakin daha dərindən nüfuz edən tədqiqat sonra müntəzəm olaraq həqiqi vəziyyəti üzə çıxarır. Nevrasteniya hesab edilən belə halların arxasında bir psixonevroz — histeriya və ya məcburiyyət nevrozu durur. Xüsusilə histeriya, bu qədər üzvi xəstəlikləri təqlid edən histeriya, öz simptomlarını histerik simptomlara yüksəltməklə asanlıqla aktual nevrozlardan birini uydurub göstərə bilər. Nevrasteniya formasında olan belə histeriyalar hətta çox da nadir deyil. Lakin cinsi baxımdan mənfi cavablı nevrasteniyalar üçün psixonevrozlara müraciət etmək ucuz bir çıxış yolu deyil; bunun üçün sübutu yalnız histeriyanı yanılmaz şəkildə ifşa edən o yolla — sonralar qeyd ediləcək psixoanaliz yolu ilə göstərmək olar.

Bəlkə də, nevrasteniya xəstələrində cinsi etiologiyanı nəzərə almağa hazır olan bir çoxları, nevrasteniyaya səbəb olan digər amillərə də diqqət yetirməyə dəvət edilmədikdə, bunu birtərəfli bir yanaşma kimi qınayacaqlar. Mən nevrozlarda cinsi etiologiyanı başqa hər hansı bir səbəblə əvəz etmək fikrində deyiləm, yəni onların təsirini ləğv etmiş kimi çıxış etmirəm. Bu, yanlış anlaşılmış olardı. Əksinə, mən düşünürəm ki, müəlliflər tərəfindən nevrasteniyanın yaranmasında tanınan və ehtimal ki, haqlı olaraq qəbul edilmiş bütün etioloji amillərə, indiyə qədər kifayət qədər qiymətləndirilməmiş cinsi amillər də əlavə olunur. Lakin mənim təxminimə görə, bu amillər etioloji sıralamada xüsusi bir yer tutmağa layiqdir. Çünki yalnız onlar nevrasteniyaya yoluxma halında əskiklik göstərmir, yalnız onlar əlavə kömək olmadan nevrozu yarada bilirlər, nəticədə digər amillər köməkçi və əlavə etiologiya roluna salınmış kimi görünür; yalnız onlar həkimə, onların müxtəlifliyi ilə xəstəlik mənzərələrinin çoxluğu arasında etibarlı əlaqələr qurmağa imkan verir. Əksinə, iddia olunduğu kimi həddindən artıq işləmə, əsəbi həyəcan, tif və s. nəticəsində nevrasteniyaya tutulan halları nəzərdən keçirdikdə, onların simptomlarında ortaq heç nə görmürəm, etiologiyanın təbiətindən simptomlara dair heç bir gözlənti formalaşdıra bilmərəm, eyni zamanda xəstəlik mənzərəsindən təsir edən etiologiyaya nəticə çıxarmaq da mümkün deyil.

Cinsi səbəblər həm də həkimə terapiya fəaliyyəti üçün ən çox dayaq nöqtəsi təqdim edən amillərdir. İrsiyyət, mövcud olduqda, şübhəsiz ki, əhəmiyyətli bir amildir; o, adətən çox kiçik bir təsir göstərəcəyi yerlərdə böyük bir xəstəlik təsirinin yaranmasına imkan verir. Lakin irsiyyət həkimin təsirindən uzaqdır; hər kəs öz irsi xəstəlik meyillərini özü ilə gətirir; biz bununla bağlı heç nə dəyişə bilmərik. Həmçinin unutmamalıyıq ki, nevrasteniyaların etiologiyasında irsiyyətə birinci yeri verməkdən qaçınmalıyıq. Nevrasteniya (hər iki formasında) irsi yükü olmayan hər kəsin asanlıqla əldə edə biləcəyi xəstəliklərə aiddir. Əksinə olsaydı, bütün müəlliflərin şikayət etdiyi nevrasteniyadakı nəhəng artımın izahı mümkün olmazdı. Sivilizasiya məsələsinə gəldikdə, çox vaxt nevrasteniyanın səbəbi kimi günah siyahısına yazılan bu amil, bəlkə də müəlliflər haqlıdır (baxmayaraq ki, ehtimal ki, onların düşündüyündən tamamilə fərqli yollarla); lakin bizim sivilizasiyamızın vəziyyəti də fərd üçün dəyişməz bir şeydir; üstəlik, bu amil eyni cəmiyyətin üzvləri üçün ümumi olduğu halda, xəstəliyin seçici təbiətini heç vaxt izah etmir. Nevrastenik olmayan həkim də, müalicə etməli olduğu nevrastenik xəstə kimi, iddia olunduğu kimi bədbəxt sivilizasiyanın eyni təsiri altındadır. — Yuxarıda verilən qeydlərlə birlikdə, tükəndirici təsirlərin əhəmiyyəti qalır. Lakin həkimlərin xəstələrinin nevrozuna səbəb kimi qəbul etməyə çox həvəs göstərdikləri "həddindən artıq işləmə" amilindən həddindən artıq çox sui-istifadə edilir. Tamamilə doğrudur ki, cinsi zərərli amillər nəticəsində nevrasteniya üçün meyilli olan hər kəs intellektual işi və həyatın psixi əziyyətlərini pis dözür, lakin heç kim yalnız iş və ya həyəcan nəticəsində nevrozlu olmur. Zehni iş daha çox nevrastenik xəstəliyə qarşı qoruyucu vasitədir; ən davamlı intellektual işçilər nevrasteniyadan qorunur və nevrasteniklərin "xəstəlik yaradan həddindən artıq işləmə" kimi ittiham etdikləri şey, adətən keyfiyyətinə və miqdarına görə "zehni iş" kimi tanınmağa layiq deyil. Həkimlər, büroda "həddindən artıq yorulmuş" məmur və ya ev idarəçiliyi ona ağır gələn evdar qadına, sivil beyin üçün əslində yüngül olan vəzifələrini yerinə yetirməyə çalışdıqları üçün xəstələnmədiklərini, əksinə, bu müddət ərzində cinsi həyatlarını kobud şəkildə nəzərə almadıqlarını və pozduqlarını izah etməyə öyrəşməlidirlər.

Yalnız cinsi etiologiya, nevrasteniklərin xəstəlik tarixçələrindəki bütün detalların, xəstəlik gedişatında baş verən sirli yaxşılaşmaların və həkimlər və xəstələr tərəfindən adətən seçilmiş terapiya ilə əlaqələndirilən eyni dərəcədə anlaşılmaz pisləşmələrin başa düşülməsinə imkan verir. İki yüzü aşan halı əhatə edən mənim kolleksiyamda, məsələn, ev həkiminin müalicəsinin ona heç bir fayda vermədiyi bir adamın hekayəsi qeyd olunub; o, rahib Kneippə gedib və bu müalicədən sonra əziyyətlərinin ortasında bir il ərzində fövqəladə yaxşılaşma qeyd edib. Lakin bir il sonra şikayətlər yenidən gücləndikdə və o, yenidən Vörishofendə kömək axtardıqda, ikinci müalicənin nəticəsi olmadı. Bu xəstənin ailə salnaməsinə nəzər salmaq ikiqat sirri açır: Vörishofendən ilk qayıdışdan altı ay yarım sonra xəstənin arvadı ona bir uşaq doğdu; deməli, o, hələ tanınmayan bir hamiləliyin əvvəlində onu tərk etmiş və qayıtdıqdan sonra onunla təbii əlaqə saxlaya bilmişdi. Ona faydalı olan bu müddət bitdikdən sonra, yenidən kəsilmiş cinsi əlaqə (coitus interruptus) nəticəsində nevrozu alovlandıqda, yuxarıda qeyd olunan hamiləlik sonuncu olduğu üçün ikinci müalicə nəticəsiz qalmalı idi.

Bənzər bir halda da terapiyanın gözlənilməz təsirini izah etmək lazım gəlirdi; bu hal daha ibrətamiz oldu, çünki nevrozun simptomlarında müəmmalı bir dəyişkənlik vardı. Gənc bir əsəb xəstəsi tipik nevrasteniya üzündən həkim tərəfindən yaxşı idarə olunan bir su müalicəxanasına göndərilmişdi. Orada vəziyyəti əvvəlcə getdikcə yaxşılaşırdı, belə ki, xəstəni hidroterapiyanın minnətdar tərəfdarı kimi buraxmaq üçün hər cür ümid var idi. Lakin altıncı həftədə bir dönüş baş verdi; xəstə „suyu artıq qəbul edə bilmirdi“, getdikcə daha əsəbi olurdu və nəhayət daha iki həftədən sonra müalicəxananı sağalmamış və narazı halda tərk etdi. O, mənə terapiyanın bu aldatmasından şikayət edəndə, mən onu müalicənin ortasında tutan simptomlar barədə bir az soruşdum. Təəccüblüdür ki, bunlarda bir dəyişiklik baş vermişdi. O, müalicəxanaya baş ağırlığı, yorğunluq və dispepsiya ilə getmişdi; müalicə zamanı onu narahat edən şeylər isə bunlar idi: həyəcan, sıxılma tutmaları, yeriyərkən başgicəllənmə və yuxu pozğunluğu. İndi mən xəstəyə deyə bildim: „Siz hidroterapiyaya haqsızlıq edirsiniz. Özünüzün də çox yaxşı bildiyiniz kimi, uzun müddət davam etdirilmiş masturbasiya nəticəsində xəstələnmisiniz. Müalicəxanada bu cür doyumdan əl çəkdiniz və buna görə tez sağaldınız. Lakin özünüzü yaxşı hiss edəndə, ehtiyatsızlıqla bir xanımla, tutaq ki, birgə xəstə ilə əlaqə axtardınız; bu əlaqələr yalnız normal doyum olmadan oyanmaya gətirib çıxara bilərdi. Müalicəxananın yaxınlığındakı gözəl gəzintilər sizə bunun üçün yaxşı imkan verirdi. Siz hidroterapiyaya qarşı qəflətən yaranmış dözümsüzlükdən deyil, bu əlaqədən yenidən xəstələnmisiniz. Hələ ki, indiki vəziyyətinizdən belə nəticə çıxarıram ki, siz həmin əlaqəni şəhərdə də davam etdirirsiniz.“ Əmin edə bilərəm ki, xəstə sonra məni maddə-maddə təsdiqlədi.

Nevrasteniyanın hazırkı terapiyası, su müalicə müəssisələrində ən əlverişli şəkildə tətbiq olunduğu kimi, iki amillə: xəstənin qorunması və gücləndirilməsi ilə sinir vəziyyətinin yaxşılaşdırılmasını hədəf alır. Bu terapiyaya qarşı, onun halın cinsi şərtlərini nəzərə almadığından başqa heç nə irəli sürə bilmərəm. Təcrübəmə görə, belə müəssisələrin həkim rəhbərlərinin, sit venia verbo (bağışlayın), sivilizasiya və ya irsiyyət qurbanları ilə deyil, cinsəllik qüsurluları ilə işlədiklərini kifayət qədər aydın başa düşmələri son dərəcə arzuolunandır. Onlar bir tərəfdən uğurlarını və uğursuzluqlarını daha asan izah edərdilər, digər tərəfdən isə indiyə qədər təsadüfə və ya xəstənin təsirlənməyən davranışına həvalə edilmiş yeni uğurlar əldə edərdilər. Əgər təşviş-nevrasteniya xəstəsi olan bir qadını evindən uzaqlaşdırıb su müalicə müəssisəsinə göndərsəniz, orada bütün vəzifələrdən azad edib onu çimdirib, idman etdirib və bol qidalandırsanız, bir neçə həftə və ya ay ərzində əldə edilən çox vaxt parlaq yaxşılaşmanı, xəstənin həzz aldığı istirahət və hidroterapiyanın ona gətirdiyi gücləndirmə hesabına yazmağa əlbəttə meylli olarsınız. Belə ola bilər; lakin evdən uzaqlaşma ilə xəstə üçün evli münasibətlərin də dayandırıldığını və yalnız xəstəlik törədən səbəbin bu müvəqqəti aradan qaldırılmasının ona məqsədyönlü terapiya ilə sağalma imkanı verdiyini nəzərdən qaçırırıq. Bu etioloji nöqtənin nəzərə alınmaması, görünüşdə çox qaneedici olan sağalma nəticəsinin çox keçici olduğunu sübut edərək, sonradan öz qisasını alır. Xəstə həyat şərtlərinə qayıtdıqdan qısa müddət sonra, xəstəliyin simptomları yenidən ortaya çıxır və onu ya müəssisələrdə həyatının bir hissəsini vaxtaşırı məhsuldar olmayan şəkildə keçirməyə, ya da sağalma ümidlərini başqa yerə yönəltməyə məcbur edir. Beləliklə, aydındır ki, nevrasteniya zamanı terapiya vəzifələri su müalicə müəssisələrində deyil, əksinə, xəstələrin həyat şərtləri daxilində həll edilməlidir. Digər hallarda bizim etioloji təlimimiz müəssisə həkiminə, hələ də müəssisə daxilində baş verən uğursuzluqların mənbəyi haqqında aydınlıq gətirə və onların necə qarşısının alınması lazım olduğunu məsləhət edə bilər. Yetişkin qızlarda və olğun kişilərdə masturbasiya: adətən düşünüləndən çox daha tez-tez rast gəlinir və zərərli təsirini yalnız nevrastenik simptomların yaranması ilə deyil, həm də xəstələri utancverici sirrin təsiri altında saxlayaraq göstərir. Nevrasteniyanı masturbasiyaya çevirməyə öyrəşməmiş həkim, xəstəliyin vəziyyətinə anemiya, qidalanma çatışmazlığı, həddindən artıq iş və s. kimi səbəblərlə izah edir və buna qarşı hazırlanmış terapiyanı tətbiq etdikdə xəstəsinin sağalacağını gözləyir. Lakin təəccüb doğuran budur ki, xəstədə yaxşılaşma dövrləri, ağır depressiya şəraitində bütün simptomların pisləşdiyi digər dövrlərlə növbələşir. Belə müalicənin nəticəsi ümumiyyətlə qeyri-müəyyəndir. Əgər həkim bilsəydi ki, xəstə bütün müddət ərzində cinsi vərdişi ilə mübarizə aparır, ona yenidən məğlub olduğu üçün ümidsizliyə düşüb; əgər xəstənin sirrini açıb, onun gözündə bu sirrin ağırlığını azaltmağı və vərdişdən imtina mübarizəsində ona dəstək olmağı bacarsaydı, onda terapiya cəhdlərinin uğuru bu yolla təmin oluna bilərdi.

Masturbasiyadan imtina, həkimin cinsi etiologiyanı nəzərə almasından irəli gələn aktiv terapevtik vəzifələrdən yalnız biridir və bu vəzifə, digər vərdişlərdən imtina kimi, yalnız xəstəxana şəraitində və həkimin daimi nəzarəti altında həll oluna bilər. Özünə buraxıldıqda, masturbasiya edən şəxs hər hansı xoşagəlməz təsir altında asan doyuma sığınmağa meyllidir. Həkim müalicəsi burada yenidən güclənmiş nevrastenik xəstəni normal cinsi əlaqəyə yönəltməkdən başqa məqsəd qoya bilməz, çünki bir dəfə oyadılmış və uzun müddət doyum verilmiş cinsi ehtiyacı daha susdurmaq mümkün deyil, yalnız onu başqa yola yerdəyişməklə yönəltmək olar. Tamamilə analoji qeyd, digər bütün abstinensiya müalicələri üçün də keçərlidir; həkim xəstədən narkotik vasitəni almaqla kifayətlənib, belə bir imperativ ehtiyacın qaynağı ilə maraqlanmadığı müddət, bu müalicələr yalnız görünüşdə uğurlu olacaqdır. “Vərdiş” aydınlaşdırıcı dəyəri olmayan sadəcə bir ifadədir; müəyyən müddət morfin, kokain, xloralhidrat və s. qəbul etmək imkanı olan hər kəs bu vasitələrə “aludəlik” qazanmır. Daha dəqiq araşdırma adətən göstərir ki, bu narkotiklər çatışmayan cinsi həzzi birbaşa və ya dolayısı ilə əvəz etmək üçün nəzərdə tutulub və normal cinsi həyatın bərpa edilməsi mümkün olmayan yerlərdə, vərdişdən imtina edən şəxsin geri dönüşünü dəqiq gözləmək olar.

Digər vəzifəni həkimə “təşviş nevrozu”nun etiologiyası qoyur və bu, xəstəni cinsi əlaqənin bütün zərərli növlərindən əl çəkməyə və normal cinsi münasibətlərə başlamağa vadar etməkdən ibarətdir. Aydın olduğu kimi, bu borc ilk növbədə xəstənin etibarlı həkimi olan ailə həkiminin üzərinə düşür; o, bu sahəyə qarışmağı özünə sığışdırmayıbsa, müştərilərinə ağır zərər vurur.

Bu məsələ əsasən ailəli cütlüklərlə bağlı olduğundan, həkimin səyləri dərhal ailədə hamiləlik sayını məhdudlaşdırmağa yönəlmiş malthusçu təmayüllərlə toqquşur. Şübhəsizdir ki, bu niyyətlər orta təbəqədə getdikcə daha çox yayılır; mən ilk uşağından sonra hamiləliyin qarşısını almağa başlayan və eləcə də toy gecəsindən etibarən cinsi əlaqələrində bu niyyəti nəzərə almaq istəyən cütlüklərlə qarşılaşmışam. Malthusçuluq problemi geniş və mürəkkəbdir; nevrozların terapiyası üçün əslində lazım olan kimi, onu burada hərtərəfli işləmək niyyətində deyiləm. Mən yalnız cinsi etiologiyanı qəbul edən həkimin bu problemə qarşı ən yaxşı mövqeyi necə tutacağını nəzərdən keçirməyi düşünürəm.

Ən pis hal, aydındır ki, o, eyni məsələni — hansı bəhanə ilə olursa olsun — nəzərə almamaq istəyir. Zəruri olan şey mənim həkimlik ləyaqətimdən aşağı ola bilməz və uşaq doğumunu məhdudlaşdırmağı düşünən bir ailəyə həkim məsləhəti ilə kömək etmək zəruridir, əks halda birini və ya hər ikisini nevroza məruz qoymaq riski yaranır. Malthusçu tədbirlərin bir ailədə vaxtaşırı zərurətə çevrilə biləcəyini inkar etmək mümkün deyil və nəzəri olaraq, uşaq doğurma məsuliyyətli aktını ixtiyari və məqsədyönlü hərəkətə yüksəltmək və onu təbii ehtiyacın zəruri doyumu ilə qarışdırmadan azad etmək mümkün olsaydı, bu, insanlığın ən böyük qələbələrindən biri və cinsimizin tabe olduğu təbiət məcburiyyətindən ən nəzərəçarpan azadlıqlardan biri olardı.

Anlayışlı həkim bunun üzərinə götürəcək ki, hansı şəraitdə mayalanmanın qarşısını almaq tədbirlərinin tətbiqi doğru sayılır, və bu vasitələr arasında zərərliləri zərərsizlərdən ayırmalı olacaq. Zərərli olan hər şey doyumun baş tutmasına mane olur; məlumdur ki, hazırda mayalanmaya qarşı elə bir qoruyucu vasitəmiz yoxdur ki, bütün haqlı tələbləri ödəsin, yəni etibarlı, rahat olsun, cinsi akt zamanı həzz duyğusuna xələl gətirməsin və qadının incə hissini incitməsin. Burada həkimlər qarşısında praktik bir vəzifə qoyulub ki, onlar öz güclərini minnətdarlıqla onun həllinə həsr edə bilərlər. Tibbi texnikamızdakı o boşluğu kim doldursa, o, saysız-hesabsız adama həyat ləzzətini qoruyub saxlamış və sağlamlığı qorumuş olar, həqiqətən də bununla ictimai şəraitimizdə dərin dəyişikliyə yol açmış olar.

Beləliklə, nevrozların cinsi etiologiyası haqqındakı məlumatdan qaynaqlanan təkliflər tükənməmişdir. Nevrasteniya xəstələri xeyrinə bizə mümkün olan əsas nailiyyət profilaktikaya düşür. Əgər masturbasiya gənclik dövründə nevrasteniyaya səbəb olursa və sonradan onun yaratdığı güc azalması ilə təşviş nevrozu üçün də etioloji əhəmiyyət kəsb edirsə, hər iki cinsdə masturbasiyanın qarşısının alınması indiyə qədər gördüyündən daha çox diqqətə layiq bir məsələdir. Əgər iddia olunduğu kimi getdikcə daha çox yayılan nevrasteniyadan qaynaqlanan daha incə və daha kobud zərərləri düşünürüksə, kişilərin tam güclə cinsi əlaqəyə girməsinin birbaşa xalq marağı olduğunu qəbul edirik. Lakin profilaktika məsələlərində fərd olduqca acizdir. Cəmiyyət bu məsələyə maraq göstərməli və ümumi qəbul edilmiş qurumların yaradılmasına razılığını verməlidir. Hazırda biz hələ belə bir vəziyyətdən uzağıq ki, bu vəziyyət kömək vəd edərdi; buna görə də mədəniyyətimizi nevrasteniyanın yayılmasına görə məsul tutmaq haqlıdır. Çox şey dəyişməlidir. Artıq öz gəncliklərini xatırlamayan həkimlər nəsli müqavimətini qırmaq lazımdır; uşaqlarının qarşısında insanlıq səviyyəsinə düşmək istəməyən ataların qüruru üstün gəlməlidir; uşaqlarının “məhz, əsəbi olduqlarını” indi mütəmadi olaraq sirli, lakin layiq olmadıqları bir tale qərarı kimi qəbul edən anaların ağılsız utancaqlığı ilə mübarizə aparılmalıdır. Ən əsası, ictimai fikirdə cinsi həyat problemlərinin müzakirəsi üçün yer açılmalıdır; insan bu mövzularda danışa bilməlidir ki, onu nizam pozucusu və ya aşağı instinktlər üzərində spekulyant kimi qəbul etməsinlər. Beləliklə, burada da növbəti əsr üçün kifayət qədər iş qalır; həmin əsrdə mədəniyyətimiz cinsəlliyimizin tələbləri ilə barışmağı bacarmalıdır!

Psixonevrozların nevrasteniyadan düzgün diaqnostik ayrılmasının dəyəri, ilk növbələrin fərqli praktik qiymətləndirilməsinə və xüsusi müalicəvi tədbirlərə ehtiyac duyulması ilə də təsdiqlənir. Psixonevrozlar iki şəraitdə ortaya çıxır: ya müstəqil olaraq, ya da aktual nevrozların (nevrasteniyaya və təşviş nevrozunun) nəticəsində. Sonuncu halda, çox vaxt qarışıq nevrozların yeni, lakin çox yayılmış bir tipinə rast gəlinir. Aktual nevrozun etiologiyası psixonevrozun köməkçi etiologiyasına çevrilmişdir; nəticədə, təxminən təşviş nevrozunun üstünlük təşkil etdiyi, lakin əsl nevrasteniyaya, histeriya və məcburiyyət nevrozunun xüsusiyyətlərini özündə saxlayan xəstəlik mənzərəsi yaranır. Belə bir qarışıqlıq qarşısında ayrı-ayrı nevroz xəstəlik mənzərələrinin ayrılmasından imtina etmək yaxşı deyil, çünki halı aşağıdakı kimi izah etmək çətin deyil: Təşviş nevrozunun üstünlük təşkil etməsi sübut edir ki, xəstəlik aktual cinsi zərərli amilin təsiri altında yaranmışdır. Lakin həmin fərd ayrıca bir və ya bir neçə psixonevroza xüsusi bir etiologiya ilə meylli idi və ya spontan olaraq, və ya başqa bir zəiflədici amilin qoşulması ilə hər hansı bir vaxt psixonevroza tutulacaqdı. İndi psixonevroz üçün çatışmayan köməkçi etiologiya təşviş nevrozunun aktual etiologiyası ilə əlavə edilmişdir.

Belə hallar üçün terapevtik təcrübədə xəstəliyin mənzərəsindəki psixonevrotik komponentdən göz yumub yalnız aktual nevrozu müalicə etmək haqlı olaraq adət halını almışdır. Çox hallarda nevrasteniyaya məqsədəuyğun tərzdə qarşı çıxmaqla, həmin nevroza da öhdəsindən gəlmək mümkün olur. Lakin ya öz-özünə meydana çıxan, ya da nevrasteniya ilə psixonevrozdan qarışıq bir xəstəliyin gedişindən sonra müstəqil surətdə qalan o psixonevroz halları başqa cür qiymətləndirmə tələb edir. Bir psixonevrozun „öz-özünə“ meydana çıxmasından danışarkən, mən bununla anamnestik araşdırma zamanı hər hansı etioloji amilin olmamasını nəzərdə tutmuram. Bu, həqiqətən belə ola bilər, lakin biganə bir amilə, bir emosional təhrikə, somatik xəstəlik nəticəsində zəifləməyə və sairə də işarə edilə bilər. Buna baxmayaraq, bütün bu hallar üçün möhkəm yadda saxlamaq lazımdır ki, psixonevrozların əsl etiologiyası bu səbəblərdə deyil, adi anamnestik toplama üsulu ilə duyula bilməyən bir şeydədir.

Məlum olduğu kimi, belə xəstəlik vəziyyətlərinin müalicəsinə çox az uğur şansı qoyan xüsusi bir neyropatik meylliliyin mövcudluğunu qəbul edərək bu boşluğu doldurmağa çalışırlar. Neyropatik predispozisiyanın özü ümumi degenerasiyanın əlaməti kimi qəbul edilir və beləliklə, bu rahat süni söz, həkimlərin kömək etməkdə tamamilə aciz qaldığı kasıb xəstələrə qarşı həddindən artıq çox istifadə olunur. Şükür ki, vəziyyət fərqlidir. Neyropatik predispozisiya mövcuddur, lakin mən onun psixonevrozun yaranması üçün kifayət etdiyini inkar etməliyəm. Bundan əlavə, mən neyropatik predispozisiya ilə sonrakı həyatın tətikləyici səbəblərinin qarşılaşmasının psixonevrozlar üçün kifayət qədər etiologiya təşkil etdiyini inkar etməliyəm. Fərdin xəstəlik taleyini əcdadlarının təcrübələrinə gətirməkdə həddindən artıq irəli gedilib və döllənmə ilə fərdin yetkinliyi arasında sonradan xəstəliyə səbəb ola biləcək toxumların qazanıla biləcəyi uşaqlıq kimi uzun və əhəmiyyətli bir həyat mərhələsinin yerləşdiyini unudulub. Psixonevrozda vəziyyət həqiqətən belədir. Onun həqiqi etiologiyası uşaqlıq təcrübələrində, daha dəqiq desək, yenidən və yalnız cinsi həyatla bağlı təəssüratlarda tapılmalıdır. Uşaqların cinsi həyatını tamamilə nəzərə almamaq haqsızlıqdır; mənim təcrübəmə görə, onlar bütün psixi və bir çox somatik cinsi funksiyalara qadirdirlər. Xarici cinsiyyət orqanları və iki qadın və ya kişi vəzi insanda bütün cinsiyyət aparatını təmsil etmədiyi kimi, onun cinsi həyatı da qabaqcıl müşahidənin görünə biləcəyi kimi yalnız pubertetlə başlamır. Lakin insan növünün təşkilatı və inkişafının uşaqlıq dövründə daha geniş cinsi fəaliyyətdən qaçmağa çalışması doğrudur; görünür ki, insanda cinsi həvəslər pubertat dövründə sərbəst buraxıldıqda böyük mədəni məqsədlərə xidmət etmək üçün yığılmalıdır. (Wilh. Fliss.) Belə bir əlaqədən uşaqlıq dövründəki cinsi təcrübələrin niyə patogen təsir göstərməli olduğunu anlamaq olar. Lakin onlar baş verdiyi zaman öz təsirlərini yalnız ən az dərəcədə inkişaf etdirirlər; çox daha əhəmiyyətlisi, yalnız sonrakı yetkinlik dövrlərində baş verə bilən sonradan təsiridir. Bu sonradan təsir, başqa cür mümkün olmadığı kimi, uşaq cinsi təcrübələrinin qoyduğu psixi izlərdən qaynaqlanır. Bu təəssüratların yaşanması və onların reproduksiyası (daha dəqiq desək, onlardan qaynaqlanan libidinal impulsun güclənməsi) arasındakı intervalda yalnız somatik cinsi aparat deyil, həm də psixi aparat əhəmiyyətli bir formalaşma keçirmişdir və buna görə də həmin əvvəlki cinsi təcrübələrin təsiri nəticəsində indi qeyri-adi psixi reaksiya baş verir, psixopatoloji formalaşmalar yaranır.

Bu işarələrdə mən yalnız psixonevrozlar nəzəriyyəsinin dayandığı əsas məqamları göstərə bildim: sonradanlıq, cinsi aparatın və ruh alətinin uşaqlıq vəziyyəti. Psixonevrozların yaranma mexanizmini həqiqətən başa düşmək üçün daha geniş izahlar lazım gələrdi; hər şeydən əvvəl psixi aparatın tərkibi və iş üsulu barədə mənə yeni görünən müəyyən fərziyyələri inandırıcı kimi ortaya qoymaq qaçılmaz olardı. Hazırda hazırladığım «Yuxuların yozumu» adlı kitabda nevrozlar psixologiyasının o əsaslarını toxunmaq imkanı tapacağam. Axı yuxu da histerik sabit fikir, məcburiyyət təsəvvürü və sayıqlama fikri kimi psixopatoloji formalaşmaların eyni sırasına aiddir.

Psixonevrozların hadisələri sonradan gəlmə vasitəsilə şüursuz psixi izlərdən qaynaqlandığı üçün onlar psixoterapiyaya açıqdır, lakin burada psixoterapiya indiyə qədər tək yol olan hipnozlu və ya hipnozsuz təlqindən fərqli yollar tutmalıdır. J. Breyer tərəfindən göstərilən "katartik" metoduna əsaslanaraq, son illərdə mən "psixoanalitik" adlandırmaq istədiyim və çoxlu uğurlar borclu olduğum, eyni zamanda təsirini əhəmiyyətli dərəcədə artıra biləcəyimi ümid etdiyim bir terapiya prosedurunu demək olar ki, hazırlamışam. 1895-ci ildə dərc edilmiş Histeriya üzrə tədqiqatlarda (J. Breyer ilə) metodun texnikası və əhatəsi haqqında ilk məlumatlar verilmişdir. O vaxtdan bəri, iddia edə biləcəyim kimi, orada bir çox şey yaxşılaşdı. O vaxtlar biz sadəcə histerik simptomların aradan qaldırılmasını, histeriyasının özü isə müalicəsini hədəf ala bilməyəcəyimizi təvazökarlıqla bildirdiyimiz halda, o vaxtdan bəri mənə bu fərqləndirmə mənasız görünür, beləliklə histeriya və məcburi fikirlərin həqiqi müalicəsi ümidi yaranır. Həmkarların nəşrlərində belə yazıları oxumaq məni olduqca canlı şəkildə maraqlandırırdı: Bu halda Breyer və Freyd tərəfindən ixtira edilmiş incə üsul uğursuzluğa düçar olmuşdur və ya: Üsul vəd etdiyi nəticələri verməmişdir. Mən bu zaman qəzetdə öz ölüm elanını tapıb, lakin daha yaxşı bildiyi şeylərlə özünü sakitləşdirə bilən bir insanın hisslərinə bənzər hisslər keçirirdim. Üsul elə çətindir ki, onu mütləq öyrənmək lazımdır; tənqidçilərimdən birinin məndən bu üsulu öyrənmək istədiyini xatırlamıram və onların da mənim kimi bu işlə kifayət qədər intensiv məşğul olaraq, onu müstəqil şəkildə kəşf edə biləcəklərinə inanmıram. Histeriya üzərində araşdırmalardakı qeydlər oxucuya bu texnikanı mənimsəməyə imkan vermək üçün tamamilə kifayətsizdir və belə tam təlimatı heç vaxt hədəfləmir.

Psixoanalitik terapiya hazırda ümumi tətbiq oluna bilməz; mən onun üçün aşağıdakı məhdudiyyətləri bilirəm: O, xəstədə müəyyən dərəcədə yetkinlik və dərrakə tələb edir, buna görə də uşaq yaşlı şəxslər və ya yetkin ağıl zəifləri və təhsilsizlər üçün yaramır. O, həddindən artıq qoca şəxslərdə ona görə uğursuz olur ki, onlarda, yığılmış materiala uyğun olaraq, həddindən artıq çox vaxt tələb edərdi, belə ki, müalicənin sonuna qədər elə bir həyat dövrünə düşmək olardı ki, o dövrdə artıq sinir sağlamlığına əhəmiyyət verilmir. Nəhayət, o, yalnız o zaman mümkündür ki, xəstədə patoloji materialı öhdəsindən gəlmək mümkün olan psixi normal vəziyyət olsun. Histerik qarışıqlıq, araya salınmış maniya və ya melanxoliya zamanı psixoanalizin vasitələri ilə heç nə etmək olmaz. Belə halları adi tədbirlərlə tufanlı təzahürlərin sakitləşdirilməsi təmin edildikdən sonra yenə də bu üsula cəlb etmək olar. Təcrübədə ümumiyyətlə psixonevrozların xroniki halları metodun kəskin böhran hallarından daha yaxşı tab gətirəcəyi müşahidə olunur; kəskin böhran hallarında isə əsas ağırlıq təbii olaraq işin tezliyinə düşür. Buna görə də histerik fobiyalar və məcburiyyət nevrozunun müxtəlif formaları bu yeni terapiya üçün ən əlverişli iş sahəsini verir. Metodun bu sərhədlərə salınmış olması böyük ölçüdə onu hazırlamalı olduğum şəraitdən izah olunur. Mənim materialım məhz daha təhsilli təbəqələrin xroniki sinir xəstələridir. Mən bunu çox mümkün hesab edirəm ki, uşaq yaşlı şəxslər və xəstəxanalarda kömək axtaran kütlə üçün tamamlayıcı üsullar hazırlana bilər. Onu da qeyd etməliyəm ki, mən öz terapiyamı indiyə qədər yalnız histeriya və məcburiyyət nevrozunun ağır hallarında sınaqdan keçirmişəm; bir neçə aylıq biganə müalicə ilə ən azı görünüşcə sağalmağa doğru getdiyi görülən o yüngül xəstəlik hallarında bunun necə olacağını mən deyə bilmirəm. Təbii ki, çoxsaylı fədakarlıq tələb edən yeni bir terapiya yalnız o xəstələrə güvənə bilərdi ki, onlar artıq tanınmış müalicə üsullarını nəticəsiz sınamışdılar, ya da vəziyyətləri belə bir nəticə çıxarmağa haqq qazandırırdı ki, onlar bu guya daha rahat və daha qısa müalicə üsullarından heç nə gözləyə bilməzlər. Beləliklə, mən natamam bir alətlə dərhal ən ağır vəzifələri üzərimə götürməli oldum; sınaq da bir o qədər sübut qüvvəsi ilə nəticələndi.

Psixoanalitik müalicə üsuluna qarşı hazırda mövcud olan əsas çətinliklər onun özündə deyil, həkimlər və qeyri-həkimlər arasında psixonevrozların mahiyyətinin başa düşülməməsindədir. Həkimlərin xəstələri ən əsassız təsəllilərlə sakitləşdirməyə və ya müalicəvi tədbirlərə məcbur etməyə haqlı olduqlarını düşünmələri, bu tam cəhalətin zəruri nəticəsidir. “Altı həftəyə mənim müəssisəmə gəlin və əlamətlərinizi (səyahət təşvişi, məcburiyyət nevrozu və s.) itirmiş olacaqsınız.” Əslində, müəssisə psixonevroz gedişində kəskin tutmaları diqqəti yayındırma, qulluq və qoruma ilə sakitləşdirmək üçün vacibdir; xroniki vəziyyətlərin aradan qaldırılmasına isə — heç nə etmir, həm də iddia olunan elmi rəhbərlik altındakı əsil sanatoriyalar, adi su müalicə mərkəzləri qədər də təsirli deyil.

Həkimin hər gün öyrəndiyi həqiqəti deməsi daha ləyaqətli və nəhayət şikayətləri ilə barışmalı olan xəstə üçün daha faydalı olardı: Psixonevrozlar cins olaraq heç də yüngül xəstəliklər deyildir. Histeriya başlayanda, onun nə vaxt bitəcəyini heç kim əvvəlcədən bilməz. Adətən “Bir gün o, birdən yox olacaq” proqnozu ilə boş təsəlli tapırlar. Sağalma, tez-tez xəstədəki sağlam və xəstə hissələr arasında qarşılıqlı dözümlülük üçün sadə bir razılaşma kimi və ya bir əlamətin fobiyaya çevrilməsi yolu ilə baş verir. Qızın çətinliklə sakitləşdirilmiş histeriyası, gənc ailə xoşbəxtliyi ilə qısa fasilədən sonra arvadın histeriyası kimi yenidən canlanır, yalnız indi əvvəllərdən fərqli olaraq, kişi, marağına görə xəstəlik halı haqqında susmağa məcbur olur. Xəstəlik nəticəsində açıq-aşkar mövcud olma qabiliyyətinin itirilməsi baş vermədiyi hallarda belə, ruh qüvvələrinin sərbəst inkişafının demək olar ki, heç vaxt tamamilə məhdudlaşmaması nadir haldır. Məcburiyyət təsəvvürləri bütün həyat boyu təkrarlanır; fobiyalar və digər iradə məhdudiyyətləri indiyə qədər hər hansı bir terapiya üçün təsir göstərilə bilməz olub. Bütün bunlar qeyri-həkimlərdən gizlədilir və buna görə də, məsələn, histerik qızın atası dəhşətə düşür. B. bir il müddətlik müalicəyə razı olmalıdır, halbuki xəstəlik təxminən bir neçə ay davam etmişdir. Qeyri-peşəkar, deməli, bütün bu psixonevrotik halların lazımsızlığına dərin daxili inamla inanır; buna görə də xəstəliyin gedişinə səbr göstərmir və müalicəyə özünü həsr etməyə hazır deyil. O, üç həftə davam edən tif, altı ay müalicə tələb edən ayaq sınığı qarşısında daha ağıllı davranırsa, uşağında onurğa əyilməsinin ilk əlamətləri görünən kimi bir neçə il davam edən ortopedik müdaxilələrin davam etdirilməsinin məqsədəuyğun olduğunu başa düşürsə, bu fərq həkimlərin daha yaxşı məlumatlılığından irəli gəlir; onlar öz biliklərini səmimi şəkildə adi insanlara ötürürlər. Həkimlərin dürüstlüyü və qeyri-həkimlərin itaətkarlığı, bu xəstəliklərin mahiyyətinə dair anlayış həkimlər arasında ümumi mülkiyyətə çevrildikdən sonra, psixonevrozlar sahəsində də təmin ediləcəkdir. Eyni xəstəliyin psixoterapevtik radikal müalicəsi həmişə xüsusi təlim tələb edəcək və digər tibbi fəaliyyətlərlə uyğun gəlməyəcəkdir. Buna görə də, gələcəkdə sayca çox olacağı ehtimal edilən həkimlər sinfinə, qürurverici nailiyyətlər əldə etmək və insanların ruh dünyasına qaneedici bir baxış kəsb etmək imkanı yaradılır.