İrsiyyət və nevrozların etiologiyası

Mən xüsusilə J.-M. Şarkonun şagirdlərinə müraciət edirəm ki, müəllimimiz tərəfindən bizə ötürülən nevrozların etioloji nəzəriyyəsinə qarşı bəzi etirazları irəli sürüm.

Bu nəzəriyyədə sinir irsiyyətinə hansı rolun verildiyi məlumdur. O, nevroz xəstəlikləri üçün yeganə həqiqi və zəruri səbəbdir, digər etioloji təsirlər isə yalnız təhrikedici amillər adını daşımağa iddia edə bilərlər.

Beləliklə, müəllimin özü və onun şagirdləri, cənab Qinyon, Jil de la Turet, Janet və başqaları bunu böyük nevroz, histeriya üçün ifadə etmişlər və məncə, Fransada və demək olar ki, hər yerdə digər nevrozlara dair də eyni fikir müdafiə olunur, hərçənd ki, histeriyaya bənzər bu hallar üçün bu fikir o qədər də təntənəli və qəti şəkildə qəbul edilməmişdir.

Uzun müddətdir ki, bu məsələdə bəzi şübhələrim var, lakin həkimin gündəlik təcrübəsində dəstəkləyici faktlar tapmaq üçün gözləməli oldum. İndi mənim etirazlarım iki növdür: faktlara əsaslanan arqumentlər və spekulyativ nəzəriyyədən irəli gələn arqumentlər. Əvvəlcə birincilərlə başlayacağam, onlara verdiyim əhəmiyyətə görə sıralayaraq.

I a) Bəzən nevroloji və irsi nevroloji meylləri nümayiş etdirdiyi hesab edilən, lakin çox vaxt nevroloji sahəyə aid olmayan və mütləq sinir sistemi xəstəliyindən asılı olmayan xəstəliklər belə qiymətləndirilmişdir. Məsələn, üzdəki həqiqi nevralgiyalar və bir çox baş ağrıları nevroloji hesab edilirdi, lakin əslində onlar infeksiyadan sonrakı patologiyalardan və farenqo-nazal boşluq sistemindəki irinli proseslərdən qaynaqlanır. Əgər bu xəstəliklərin müalicəsini daha tez-tez rinoloq cərrahlara buraxsaq, xəstələrin bundan faydalanacağına əminəm.

b) Sözügedən xəstə üçün irsi sinir yükünün mənbəyi kimi onun ailəsində rast gəlinən bütün sinir xəstəlikləri, tezliyi və ağırlığı nəzərə alınmadan qəbul edilmişdir. Məgər bu baxış tərzində hər cür sinir meylindən azad ailələrlə hədsiz və məhdudiyyətsiz şəkildə bu meylə məruz qalan ailələr arasında dəqiq bir ayrılıq varmış kimi görünmürmü? Və faktlar daha çox əks fikrin — yəni sinir meylinin keçidləri və dərəcələri olduğu və heç bir ailənin bundan tamamilə yayınmadığı fikrinin — lehinə danışmırmı?

c) Şübhəsiz ki, nevroloji xəstəliklərdə irsiyyətin etioloji roluna dair fikrimiz qərəzsiz statistik araşdırmanın nəticəsi olmalıdır, məntiqi dövrə (petitio principii) deyil. Bu araşdırma hələ aparılmadığı müddətcə, qazanılmış nevroloji xəstəliklərin mövcudluğunu irsi nevroloji xəstəliklərin mövcudluğu qədər mümkün saymaq lazımdır. Lakin əgər meyilliliyi olmayan insanlarda da qazanılmış nevroloji xəstəliklər ola bilərsə, o zaman xəstəmizin valideynlərində rast gəlinən nevroloji xəstəliklərin bir hissəsinin bu mənşəli olduğunu inkar etmək mümkün olmayacaq. Beləliklə, ailə tarixi əsasında xəstəyə tətbiq edilən irsi meyilliliyin qəti sübutu kimi onları təqdim etmək mümkün olmayacaq, çünki əcdadların və ya ailənin iştirak etməyən üzvlərinin xəstəliklərinə dair geriyə dönük diaqnoz çox nadir hallarda uğurlu olur.

d) Furnye və Erb ilə dorsal tabes və proqressiv iflicdə sifilisin etioloji roluna dair nəticə çıxarmışlar ki, bəzi xəstəliklərin patogenezi üçün iştirakı zəruri olan güclü etioloji təsirləri tanımaq lazımdır; irsiyyət təkbaşına bunları yarada bilməz. Lakin Şarko, ustadımdan şəxsi məktubdan bildiyim kimi, özünün son vaxtlarına qədər Furnye nəzəriyyəsinə qəti surətdə zidd mövqedə qalmışdır; halbuki bu nəzəriyyə gündən-günə daha çox tərəfdar qazanır.

e) Şübhəsiz ki, bəzi nevroloji xəstəliklər tamamilə sağlam və ləkəsiz ailədən olan insanlarda inkişaf edə bilər. Bu, Beardin nevrasteniyasında hər gün müşahidə olunur; əgər nevrasteniya yalnız meyilli insanlarla məhdudlaşsaydı, heç vaxt bizim ona aid etdiyimiz əhəmiyyət və yaygınlığı qazanmazdı.

d) Nevroloji patologiyada oxşar irsiyyət və dissimilyar (qeyri-oxşar) irsiyyət mövcuddur. Birincisi üçün heç bir etiraz tapılmayacaq; hətta oxşar irsiyyətdən asılı olan xəstəliklərdə (Tomsen xəstəliyi, Fridrix xəstəliyi, miopatiyalar, Hantinqton xoreyası və s.) heç vaxt əlavə bir etioloji təsirin izinə rast gəlinməməsi çox diqqətəlayiqdir. Lakin digərindən çox daha vacib olan qeyri-oxşar irsiyyət, etioloji problemlərin qənaətbəxş həllinə nail olmaq üçün doldurulması lazım olan boşluqlar buraxır. Bu, eyni ailənin üzvlərinin ən müxtəlif funksional və orqanik nevroloji xəstəliklərdən əziyyət çəkməsi ilə ifadə olunur; lakin bir xəstəliyin digəri ilə əvəzlənməsini və ya nəsillər boyu ardıcıllığını idarə edən qanunu aşkar etmək mümkün deyil. Bu ailələrdə xəstə fərdlərin yanında sağlam qalan şəxslər də var və dissimilyar irsiyyət nəzəriyyəsi bizə niyə həmin şəxsin eyni irsi yükü daşıyaraq ona tab gətirdiyini, niyə isə digər xəstə şəxsin böyük nevroloji xəstəliklər ailəsini təşkil edən xəstəliklər arasından epilepsiya, dəlilik və s. əvəzinə histeriya kimi bir nevroloji xəstəliyi seçdiyini izah etmir. Nevroloji patogenezdə, digər sahələrdə olduğu kimi, heç nə təsadüfi olmadığından, bir ailənin meylli üzvündə inkişaf edəcək nevroloji xəstəliyin seçimini irsiyyətin idarə etmədiyini, lakin daha az başa düşülən təbiətə malik digər etioloji təsirlərin mövcudluğunu güman etmək lazım olduğunu qəbul etmək lazımdır; bu təsirlər sonra müəyyən bir nevroloji xəstəliyin spesifik etiologiyası adını daşıya bilər. Bu xüsusi etioloji amilin mövcudluğu olmadan irsiyyət heç nə edə bilməzdi; əgər söhbətdə olan spesifik etiologiya başqa bir təsir ilə əvəz olunsaydı, irsiyyət başqa bir nevroloji xəstəliyin yaranmasına uyğunlaşardı.

II

Nevropatiyaların bu spesifik və həlledici səbəbləri çox az araşdırılıb, çünki həkimlərin diqqəti irsi etioloji şəraitin möhtəşəm perspektivi qarşısında korlanıb.

Buna baxmayaraq, onlar ciddi araşdırma obyekti olmağa layiqdir; onların patogen gücü adətən irsiyyətin gücünə tabe olsa da, bu spesifik etiologiyanın öyrənilməsi bizim terapevtik işimizə yol açdığından böyük praktik əhəmiyyət kəsb edir, halbuki xəstənin doğuşundan əvvəl müəyyən edilmiş irsi meyllilik bizim səylərimizə aşılmaz maneə yaradır.

Mən illərdir böyük nevrozların (histeriyaya bənzər funksional sinir vəziyyətlərinin) etiologiyasının araşdırılması ilə məşğulam və bu tədqiqatların nəticəsini izləyən sətirlərdə təqdim edəcəyəm. Mümkün hər hansı anlaşılmazlığın qarşısını almaq üçün əvvəlcə nevrozların nozoqrafiyası və ümumiyyətlə nevrozların etiologiyası barədə iki qeyd irəli sürəcəyəm.

Mən işimə nozoloji bir yenilik gətirməklə başlamağa məcbur oldum. Histeriyanın yanında məcburiyyət nevrozunu (Zwangsneurose) müstəqil və ayrı bir xəstəlik kimi yerləşdirməyə əsas tapdım, halbuki müəlliflərin çoxu məcburiyyətləri əqli degenerasiyanı təşkil edən sindromlar sırasına qatır və ya onları nevrasteniya ilə qarışdırır. Mən isə onların psixi mexanizmini araşdırmaqla öyrəndim ki, məcburiyyətlər histeriya ilə sanıldığından daha sıx bağlıdır.

Histeriya və məcburiyyət nevrozu mənim araşdırdığım böyük nevrozların birinci qrupunu təşkil edir. İkinci qrup Beardin nevrasteniya xəstəliyini əhatə edir; mən onu etiologiya və simptomatik görünüş baxımından ayrılan iki funksional vəziyyətə, yəni həqiqi nevrasteniya və təşviş nevrozuna (Angstneurose) böldüm; qeyd edim ki, bu ad mənə belə uyğun gəlmir. Bu ayrımı, zəruri hesab etdiyim bu bölgünün səbəblərini 1895-ci ildə dərc edilmiş bir məqalədə (Neurologisches Zentralblatt, sayı 10–11) ətraflı şəkildə izah etmişəm.

Nevrozların etiologiyasına gəldikdə, hesab edirəm ki, nəzəri cəhətdən etiraf etmək lazımdır ki, etioloji təsirlər — öz ləyaqətlərinə və yaratdıqları nəticə ilə əlaqə tərzinə görə bir-birindən fərqlənən təsirlər — üç sinfə bölünə bilər: 1) Şərtlər — sözügedən xəstəliyin yaranması üçün zəruri olan, lakin universal xarakter daşıyan və bir çox başqa xəstəliklərin etiologiyasında da rast gəlinən şərtlər; 2) köməkçi səbəblər — şərtlərin xarakterini bölüşən, yəni həm sözügedən xəstəliyin, həm də başqa xəstəliklərin səbəbləri sırasında fəaliyyət göstərən, lakin bu sonuncunun baş verməsi üçün zəruri olmayan səbəblər; 3) spesifik səbəblər — şərtlər qədər zəruri olan, lakin dar xarakter daşıyan və yalnız spesifik olduqları xəstəliyin etiologiyasında meydana çıxan səbəblər.

Belə ki, böyük nevrozların patogenezində irsiyyət hər halda güclü, əksər hallarda isə hətta zəruri şərt rolunu oynayır. O, spesifik səbəblərin iştirakı olmadan keçinə bilməz, lakin irsi meylin əhəmiyyəti onunla sübut olunur ki, həmin spesifik səbəblər sağlam fərdə təsir etdikdə heç bir aşkar patoloji nəticə verməzdi, halbuki meyilli bir şəxsdə onların təsiri nevrozu doğurur və bu nevrozun intensivliyi və yayılması həmin irsi şərtin dərəcəsinə uyğun inkişaf edir.

İrsiyyətin təsiri də elektrik dövrəsindəki çoxaldıcı sapın təsirinə bənzəyir: o, əqrəbin görünən sapmasını gücləndirir, lakin onun istiqamətini müəyyən edə bilməz.

İrsi meylin və nevrozların spesifik səbəbləri arasındakı mövcud əlaqələrdə hələ başqa bir şey də qeyd edilməlidir. Təcrübə göstərir — bunu əvvəlcədən güman etmək olardı — ki, bu etiologiya məsələlərində etioloji təsirlərin nisbi kəmiyyətlərini, belə demək mümkünsə, laqeyd etmək olmaz. Lakin aşağıdakı faktı təxmin etmək mümkün olmazdı; bu fakt mənim müşahidələrimdən çıxır: irsiyyət və spesifik səbəblər kəmiyyət tərəfindən bir-birini əvəz edə bilər, yəni eyni patoloji nəticə çox ciddi spesifik etiologiyanın orta dərəcəli meyllə birgə təsirindən və ya yüklü sinir irsiyyətinin yüngül spesifik təsirlə birgə təsirindən doğula bilər. Onda bu silsilənin yalnız tam inandırıcı bir həddi budur ki, elə nevroz hallarına da rast gəlinir ki, orada irsi meylin nəzərəçarpan dərəcəsini boş yerə axtaracaqsan, bir şərtlə ki, bu çatışmazlıq güclü spesifik təsirlə kompensasiya olunsun.

Nevrozların birgə və ya köməkçi səbəbləri kimi başqa yerlərdə rast gəlinən bütün adi amilləri sadalamaq olar: mənəvi emosiyalar, somatik tükənmə, kəskin xəstəliklər, intoksikasiyalar, travmatik qəzalar, əqli həddindən artıq yüklənmə və s. Mən o fikirdəyəm ki, onlardan heç biri, hətta sonuncusu da nevrozların etiologiyasına müntəzəm və ya zəruri şəkildə daxil olmur və yaxşı bilirəm ki, bu fikri söyləmək universal və qüsursuz sayılan bir nəzəriyyəyə birbaşa zidd getmək deməkdir. Beard nevrasteniyanın müasir sivilizasiyamızın bəhrəsi olduğunu bəyan edəndən bəri o, yalnız möminlər tapmışdır; lakin mənim üçün bu fikri qəbul etmək mümkün deyil. Nevrozlar üzərində zəhmətli bir tədqiqat mənə öyrətdi ki, nevrozların spesifik etiologiyası Beardın biliyindən yayınmışdır.

Bu adi amillərin etioloji əhəmiyyətini azaltmaq istəmirəm. Onlar çox müxtəlifdir, tez-tez rast gəlinir və ən çox xəstələrin özləri tərəfindən günahlandırılır, nevrozluların spesifik səbəblərindən — etiologiyası ya gizli, ya da bilinməyən səbəblərdən — daha aşkar görünürlər. Onlar kifayət qədər tez-tez o vaxta qədər gizli qalmış nevrozu aşkara çıxaran təhrikedici amillər funksiyasını yerinə yetirirlər və onlara praktik maraq bağlıdır, çünki bu adi səbəblərin nəzərə alınması radikal sağalmanı hədəfləməyən və xəstəliyi əvvəlki gizli vəziyyətinə sıxışdırmaqla kifayətlənən terapiyaya dayaq nöqtələri verə bilər.

Lakin bu adi səbəblərdən biri ilə hər hansı bir sinir xəstəliyi arasında sabit və sıx əlaqə qurmaq mümkün deyil; məsələn, mənəvi həyəcan histeriya, obsessiyalar və nevrasteniyanın etiologiyasında olduğu kimi, epilepsiya, Parkinson xəstəliyi, diabet və bir çox digər xəstəliklərin etiologiyasında da rast gəlinir.

Adi səbəblər də miqdar nisbətində spesifik etiologiyanı əvəz edə bilər, lakin heç vaxt onu tamamilə əvəz edə bilməz. Elə hallar var ki, bütün etioloji təsirlər irsi şərt və spesifik səbəblə təmsil olunur, adi səbəblər isə yoxdur. Digər hallarda, zəruri etioloji amillər öz miqdarı ilə nevrozun baş verməsi üçün kifayət etmir, zahiri sağlamlıq vəziyyəti uzun müddət saxlanıla bilər ki, bu da əslində nevrotik meyillilik vəziyyətidir; o zaman kifayətdir ki, adi bir səbəb öz təsirini əlavə etsin, nevroz aşkar olur. Lakin belə şəraitdə yaxşı qeyd etmək lazımdır ki, sonradan əlavə olunan adi amilin təbiəti tamamilə fərqsizdir — emosiya, travma, yoluxucu xəstəlik və ya başqa bir şey; patoloji təsir bu dəyişikliyə uyğun olaraq dəyişməyəcək, nevrozun təbiəti həmişə əvvəlcədən mövcud olan spesifik səbəb tərəfindən idarə olunacaq.

Bəs nevrozların bu xüsusi səbəbləri hansılardır? Tək birdir, yoxsa bir neçədir? Və müəyyən bir səbəblə müəyyən bir nevrotik nəticə arasında sabit etioloji əlaqə müşahidə etmək olarmı ki, böyük nevrozların hər biri ayrıca bir etiologiyaya aid edilə bilsin?

Faktların ətraflı tədqiqatına əsaslanaraq, sonuncu fərziyyənin reallığa uyğun gəldiyini, sadalanan hər bir böyük nevrozun dərhal səbəbinin sinir iqtisadiyyatının xüsusi bir pozuntusu olduğunu və bu funksional patologik dəyişikliklərin ortaq mənbəyinin fərdin cinsi həyatı olduğunu (cari cinsi həyatdakı pozuntular və ya keçmiş həyatdakı vacib hadisələr) təsdiqləmək istəyirəm.

Doğrudur, bu yeni, eşidilməmiş bir fikir deyil. Sinir xəstəliklərinin səbəbləri arasında cinsi pozğunluqlar həmişə qəbul edilmişdir, lakin onlar irsiyyətə tabe edilmiş, digər təhrikedici amillərlə uzlaşdırılmışdır; onların etioloji təsiri müşahidə olunan məhdud sayda hallarla məhdudlaşdırılmışdır. Həkimlər hətta xəstənin özü onları ittiham etmədikcə, onları araşdırmamaq vərdişini də qazanmışdılar. Mənim baxış tərzimin fərqləndirici cəhətləri ondan ibarətdir ki, mən bu cinsi təsirləri spesifik səbəblər səviyyəsinə qaldırıram, onların təsirini nevrozun bütün hallarında tanıyıram, nəhayət, cinsi təsirin xarakteri ilə nevrozun xəstəlik növü arasında xüsusi etioloji əlaqənin sübutu olan müntəzəm paralellik tapıram. Əminəm ki, bu nəzəriyyə müasir həkimlər tərəfindən bir təzad fırtınası doğuracaqdır. Lakin burada mənə öz inamımı qəbul etdirən sənədləri və təcrübələri təqdim etmək, yaxud bir qədər qeyri-müəyyən olan „sinir iqtisadiyyatının pozğunluqları“ ifadəsinin əsl mənasını izah etmək yeri deyil. Bu, ümid edirəm ki, bu mövzuda hazırladığım bir əsərdə ən geniş şəkildə ediləcəkdir. Hazırkı məqalədə mən yalnız nəticələrimi bəyan etməklə kifayətlənirəm.

Təbi nevrasteniya, klinik görünüşü çox monoton olan (təşviş nevrozunu kənara qoysaq: yorğunluq, başda ağırlıq hissi, qazlı hazımsızlıq, qəbizlik, onurğa paresteziyası, cinsi zəiflik və s.), spesifik etiologiya olaraq yalnız həddindən artıq masturbasiya və ya spontan boşalmaları qəbul edir.

Məhz bu zərərli cinsi doyumun uzunmüddətli və intensiv təsiri özlüyündə nevrastenik nevrozu törətməyə kifayət edir və ya subyektə sonralar təsadüfi əlavə səbəbin təsiri altında üzə çıxan xüsusi nevrastenik damğanı vurur. Mən nevrastenik konstitusiyanın əlamətlərini daşıyan elə adamlar da görmüşəm ki, onlarda adı çəkilən etiologiyanı aşkara çıxara bilməmişəm, lakin heç olmasa müəyyən etmişəm ki, bu xəstələrdə cinsi funksiya heç vaxt normal səviyyədə inkişaf etməmişdi; onlar sanki irsən nevrastenikdə onanizm nəticəsində yaranan konstitusiyaya bənzər cinsi konstitusiya ilə doğulmuşdular.

Təşviş nevrozu — klinik mənzərəsi qat-qat zəngin olan (qıcıqlanma, təşvişli gözləmə halı, fobiyalar, tam və ya rudimentar təşviş tutmaları, qorxu, başgicəllənmə, titrəmələr, tərləmələr, qan yığılması, nəfəs darlığı, taxikardiya və s.; xroniki ishal, xroniki yerimə başgicəllənməsi, hiperesteziya, yuxusuzluqlar və s.)! — cinsi həyatın müxtəlif pozuntularının spesifik nəticəsi kimi asanlıqla açılır ki, onların hamısında ortaq bir xüsusiyyət əskik olmur. i) Təşviş nevrozunun simptomatologiyası və etiologiyası üçün yuxarıda göstərdiyim məqaləmə bax. Neurologisches Zentralblatt, 1895, n° 10—11. Məcburi cinsi perhiz, qane olunmayan cinsi qıcıq (cinsi aktla doyuma çatmayan), natamam və ya kəsilmiş cinsi yaxınlıq (həzzə gətirib çıxarmayan), subyektin psixi qabiliyyətini üstələyən cinsi səylər və s. — müasir həyatda çox tez-tez rast gəlinən bütün bu amillər, görünür, onunla uzlaşır ki, onlar cinsi aktlarda psixi və somatik funksiyaların tarazlığını pozur və sinir təsərrüfatını generativ gərginlikdən azad etmək üçün zəruri olan psixi iştirakı əngəlləyirlər.

Sözügedən nevrozun funksional mexanizminin nəzəri izahının bəlkə də toxumunu ehtiva edən bu qeydlər, mövzunun tam və həqiqətən elmi təqdimatının hazırda mümkün olmadığını və hər şeydən əvvəl cinsi həyatın fizioloji probleminə yeni bir nöqteyi-nəzərdən yanaşmaq lazım olduğunu ehtimal etməyə imkan verir.

Sonda deyirəm ki, nevrasteniyanın və təşviş nevrozunun patogenezi irsi meylin iştirakı olmadan da baş verə bilər. Bu, gündəlik müşahidənin nəticəsidir; lakin irsilik varsa, nevrozun inkişafı onun güclü təsirinə məruz qalacaq.

Böyük nevrozların ikinci sinfi, histeriya və məcburiyyət nevrozu üçün etioloji sualın həlli təəccüblü sadəlik və vahidlik təşkil edir. Nəticələrimi psixoanalizin yeni bir metoduna, J. Breyerin araşdırma proseduruna borcluyam; bu, bir qədər incə, lakin şüursuz ideyanın qaranlıq yollarını aydınlatmaq üçün nə qədər məhsuldar olduğunu göstərdiyi üçün əvəz edilə bilməyən bir üsuldur. Bu prosedurla — ki, burada təsvir edilməməlidir — histerik simptomlar, subyektin cinsi həyatında xoşagəlməz bir emosiyaya səbəb olmağa tamamilə uyğun olan bir hadisə kimi tapılan mənşəyinə qədər izlənir. Xəstənin keçmişinə addım-addım geri qayıdaraq, i) Bax: J. Breyer und Ziqm. Freyd. Studien über Hysterie. Wien, 1895 və həmişə simptomların, xatirələrin və oyadılan düşüncələrin orqanik ardıcıllığı ilə idarə olunan, nəhayət patoloji prosesin başlanğıc nöqtəsinə çatdım və təhlilə tabe olan bütün hallarda eyni şeyin, yəni histeriyanın spesifik səbəbi kimi qəbul edilməli olan bir amilin təsirinin olduğunu görməli oldum.

Bu, cinsi həyatla bağlı olan bir xatirədir, lakin o, iki son dərəcə mühüm xüsusiyyət daşıyır. Subyektin şüursuz xatirəsini saxladığı hadisə, cinsi orqanların həqiqi qıcıqlanması ilə müşayiət olunan erkən cinsi əlaqə təcrübəsidir; bu, başqa bir şəxs tərəfindən həyata keçirilmiş cinsi sui-istifadənin nəticəsidir və bu bədbəxt hadisəni ehtiva edən həyat dövrü ilk gənclik illəridir — səkkiz yaşından on yaşına qədər olan illər, yəni uşaq cinsi yetkinliyə çatmazdan əvvəl.

Yetkinlik yaşına çatmazdan əvvəl cinsi passivlik təcrübəsi: histeriyanın xüsusi etiologiyası budur.

Nəticədə deyilənə qarşı gözlədiyim etimadsızlıqla mübarizə aparmaq üçün bəzi fakt təfərrüatlarını və bəzi şərh qeydlərini gecikmədən əlavə edəcəyəm. On üç histeriya halında tam psixoanaliz tətbiq edə bilmişəm; bu saydan üçü histeriyanın məcburiyyət nevrozu ilə əsl birləşməsidir (demirəm: histeriya məcburiyyətlərlə). Bu halların heç birində yuxarıda səciyyələndirilən hadisə əskik deyildi; o, ya yetkin bir şəxs tərəfindən törədilmiş kobud təcavüzlə, ya da daha az sürətli və daha az iyrəndirici, lakin eyni sonluqla nəticələnən bir yoldan çıxarma ilə təmsil olunurdu. On üçdən yeddisində söhbət hər iki tərəfdən uşaqlıq əlaqəsindən, bir balaca qızla bir az yaşlı oğlan arasındakı cinsi münasibətlərdən gedirdi — ən çox onun qardaşı, özü də əvvəlki bir yoldan çıxarmanın qurbanı. Bu əlaqələr bəzən illərlə, balaca günahkarların yetkinlik çağına qədər davam edirdi; oğlan həmişə heç bir yenilik etmədən balaca qız üzərində bir qulluqçu və ya dayədən özünün məruz qaldığı eyni təcrübələri təkrarlayırdı və bu mənşə üzündən həmin təcrübələr çox vaxt iyrəndirici xarakter daşıyırdı. Bəzi hallarda təcavüzlə uşaqlıq əlaqəsi birgə olurdu, ya da kobud sui-istifadə təkrarən baş verirdi.

Erkən təcrübənin tarixi dəyişkən idi: iki halda sıra kiçik varlığın ikinci ilində (?) başlayırdı; mənim müşahidələrimdə üstünlük verilən yaş dördüncü və ya beşinci ildir.

Bu analiz etiraflarının, guya ilk uşaqlıqdan qorunub saxlanmış xatirələr olduğunu iddia edən etirafların reallığına necə əmin qalmaq olar və histerik qadınlara aid edilən yalan danışma meylindən və uydurma asanlığından özünü necə qorumaq olar? Əgər daha qəti sübutlarım olmasaydı, özümü qınanası bir sadəlövhlükdə günahlandırardım. Lakin məsələ burasındadır ki, xəstələr bu hekayələri heç vaxt özbaşına danışmırlar və müalicənin gedişində heç vaxt həkimə belə bir səhnənin tam xatirəsini birdən-birə təqdim etmirlər. Erkən cinsi hadisənin psixi izini yalnız analiz prosedurunun ən güclü təzyiqi altında və nəhəng bir müqavimətə qarşı oyatmaq mümkün olur, ona görə də xatirəni onlardan tikə-tikə qoparmaq lazım gəlir və o, şüurlarında oyanarkən, onlar təqlid edilməsi çətin bir emosiyanın qurbanına çevrilirlər.

Histeriya psixoanalizinin gedişatını təfərrüatı ilə izləmək mümkün olsa, xəstələrin davranışının təsiri altında olmasa da, nəhayət buna əmin olmaq olar.

Sözügedən erkən hadisə hadisə tarixində silinməz bir iz buraxmışdır, orada izahı başqa cür mümkün olmayan saysız-hesabsız simptom və xüsusi cizgilərlə təmsil olunur; nevrozun daxili quruluşunun incə, lakin möhkəm zəncirlənməsi ilə qəti şəkildə idarə olunur; analizin terapevtik təsiri geridə qalır, əgər o qədər dərinə nüfuz edilməmişsə; onda bütün bunları ya təkzib etməkdən, ya da bütünlüklə inanmaqdan başqa çarə qalmır. Cinsiyyəti hələ çətinliklə fərqlənən bir fərdin keçirdiyi belə bir erkən cinsi təcrübənin histeriya kimi davamlı bir psixi anomaliyanın mənbəyinə çevrilməsini anlamaq mümkündürmü? Və belə bir fərziyyə bu nevrozun psixi mexanizmi haqqında hazırkı təsəvvürlərimizlə necə uzlaşardı? Birinci suala qaneedici cavab vermək olar: məhz subyektin infantil olması səbəbindən erkən cinsi qıcıq öz vaxtında az və ya heç bir təsir göstərmir, lakin psixi izi qorunub saxlanılır. Sonralar, yetkinlik dövründə cinsi orqanların reaktivliyi infantil vəziyyətlə demək olar ki, müqayisəedilməz səviyyədə inkişaf etdikdə, bu şüursuz psixi izin bu və ya digər şəkildə oyanması baş verir. Yetkinlik dövrünün yaratdığı dəyişiklik sayəsində xatirə hadisənin özünə tamamilə xas olmayan bir gücü açacaqdır; xatirə sanki aktual bir hadisə kimi təsir edəcəkdir. Belə demək mümkünsə, cinsi travmanın sonrakı təsiri vardır.

Gördüyüm qədər, cinsi xatirənin yetkinlikdən sonra oyanması — hadisənin özü bu dövrdən xeyli əvvəl baş vermiş olsa da — bir xatirənin bilavasitə təsirinin aktual hadisənin təsirini üstələməsi üçün yeganə psixoloji ehtimaldır. Lakin bu, psixi mexanizmin zəif tərəfinə toxunan anormal bir konfiqurasiyadır və zəruri olaraq patoloji psixi təsir doğurur.

Hesab edirəm ki, xatirənin psixi təsiri ilə hadisənin psixi təsiri arasındakı bu tərs əlaqə xatirənin niyə şüursuz qalmasının səbəbini ehtiva edir.

Beləliklə, çox mürəkkəb, lakin düzgün qiymətləndirildikdə psixi həyatın ən incə məsələlərinə parlaq işıq saçmağı vəd edən bir psixi məsələ ilə qarşılaşırıq.

Burada təqdim olunan və psixoanaliz nəticəsindən, yəni histeriyanın xüsusi səbəbi kimi həmişə erkən cinsi təcrübə xatirəsinin tapılmasından yola çıxan ideyalar, M. Janetin nevrozun psixoloji nəzəriyyəsi ilə və ya başqa bir nəzəriyyə ilə uzlaşmır. Lakin onlar başqa yerdə inkişaf etdirdiyim „Abwehrneurosen“ (Müdafiə Nevrozları) haqqındakı öz fərziyyələrimlə mükəmməl uyğunlaşır.

Pubertetdən sonrakı bütün hadisələr — ki, onlara histerik nevrozun inkişafına və onun simptomlarının yaranmasına təsir aid edilməlidir — əslində yalnız köməkçi səbəblər, Şarkonun dediyi kimi „agents provocateurs“durlar; Şarko isə sinir irsiyyətini mənim erkən cinsi təcrübə üçün tələb etdiyim yerə qoyurdu. Bu köməkçi amillər spesifik səbəblərə düşən sərt şərtlərə tabe deyildir; təhlil təkzibedilməz surətdə göstərir ki, onlar histeriyaya patogen təsiri yalnız uşaqlıq hadisəsinin şüursuz psixi izini oyatmaq qabiliyyəti sayəsində göstərirlər. Həmçinin ilkin patogen izlə əlaqələri və onun tərəfindən çəkildikləri sayəsində onların xatirələri də öz növbəsində şüursuz olacaq və şüurlu funksiyaların hakimiyyətindən çıxmış psixi fəaliyyətin artmasına kömək edə biləcəklər.

Məcburiyyət nevrozu (Zwangsneurose) histeriyanın səbəbinə çox bənzər xüsusi bir səbəbdən irəli gəlir. Burada da yetkinlik yaşından əvvəl baş vermiş cinsi bir hadisə tapılır; onun xatirəsi həmin dövr ərzində və ya ondan sonra fəallaşır və histeriya münasibətilə irəli sürülmüş eyni qeydlər və əsaslandırmalar digər nevrozun müşahidələrinə də tətbiq oluna bilər (üçü saf olmaqla altı hal). Yalnız bir fərq var ki, o, əsas görünür. Histeriyanın etiologiyasının dibində cinsi passivlik hadisəsi, laqeydliklə və ya bir az inciklik və ya qorxu ilə yaşanmış bir təcrübə tapdıq. Məcburiyyət nevrozunda isə əksinə, həzz vermiş bir hadisə, istəkdən doğan cinsi təcavüz (oğlan uşağı halında) və ya cinsi münasibətlərdə həzzlə iştirak (kiçik qız halında) söhbət gedir. Analiz tərəfindən daxili mənasında tanınan, belə deyilsə, ən sadə ifadəsinə qədər azaldılan məcburi fikirlər, bu qabaqcadan alınmış cinsi həzz üzündən subyektin özünə ünvanladığı töhmətlərdən, lakin şüursuz psixi bir dəyişdirmə və əvəzləmə işi ilə eybəcərləşdirilmiş töhmətlərdən başqa bir şey deyildir.

Elə ki, bu cür cinsi təcavüzlər belə körpə yaşda baş verir, bu, əvvəlki bir şirnikləndirmənin təsirini ifşa edir, nəticəsi isə cinsi həvəsin vaxtından əvvəl oyanması olur. Təhlil mənim araşdırdığım hallarda bu şübhəni təsdiqləyir. Bu yolla bu məcburiyyət hallarında həmişə mövcud olan maraqlı bir fakt izah olunur: simptom mənzərəsinin bir sıra sadəcə histerik simptomlarla müntəzəm surətdə mürəkkəbləşməsi.

Cinsi həyatın fəal elementinin məcburiyyət nevrozlarının səbəbi üçün əhəmiyyəti, necə ki cinsi passivliyin histeriyanın patogenezi üçün əhəmiyyəti, hətta histeriyanın qadın cinsi ilə daha sıx bağlılığının və kişilərin məcburiyyət nevrozuna üstünlük verməsinin səbəbini açıb göstərir. Bəzən nevroz xəstələrindən elə cütlüklərə rast gəlinir ki, onlar ilk gəncliklərində bir-birinə aşiq olmuş bir cüt olublar — kişi məcburiyyət nevrozundan, qadın isə histeriyadan əziyyət çəkir; əgər söhbət bir qardaş və bacıdan gedirsə, onda əslində erkən cinsi təcrübələrdən irəli gələn şeyi sinir irsiyyətinin nəticəsi kimi başa düşmək olar.

Şübhəsiz ki, nevrasteniya və ya təşviş nevrozundan asılı olmayan saf və təcrid olunmuş histeriya və ya məcburiyyət nevrozu halları var; lakin bu, qayda deyil. Daha çox psixonevroz, nevrastenik nevrozların əlavəsi kimi, onlar tərəfindən yaradılan və onların gedişatına tabe olan bir vəziyyətdə ortaya çıxır. Çünki bu sonuncuların spesifik səbəbləri, yəni cinsi həyatdakı cari nizam pozğunluqları, eyni zamanda psixonevrozların əlavə səbəbləri kimi təsir edir və onların spesifik səbəbini, yəni erkən cinsi təcrübə xatirəsini oyadır və canlandırır.

Sinir irsiyyətinə gəldikdə, psixonevrozların etiologiyasındakı təsirini tam dəqiqliklə qiymətləndirməkdən uzağam. Ağır hallarda onun mövcudluğunun zəruri olduğunu etiraf edirəm, yüngül hallarda isə zəruri olmasından şübhələnirəm, lakin əgər onların spesifik etiologiyası, yəni erkən cinsi qıcıqlanma yoxdursa, sinir irsiyyətinin tək başına psixonevrozlar yarada bilməyəcəyinə qəti şəkildə inanıram. Hətta görürəm ki, verilmiş bir halda hansı nevrozun – histeriya və ya məcburiyyət nevrozlarının – inkişaf edəcəyi sualı irsiyyət tərəfindən deyil, ilk gənclikdəki bu cinsi hadisənin xüsusi xarakteristikası tərəfindən həll olunur.