Histeriyanın etiologiyasına dair

Cənablar! Histeriya kimi bir xəstəlik halının səbəbləri barədə fikir yürütməyə başlayarkən, ilk növbədə anamnestik araşdırma yoluna qədəm qoyuruq: xəstədən və ya onun ətrafındakı adamlardan soruşub öyrənirik ki, onlar özləri bu nevrotik simptomlarla xəstələnməyi hansı zərərli təsirlərə aid edirlər. Bu yolla öyrəndiklərimiz, təbii ki, xəstənin öz vəziyyətini dərk etməsini pərdələməyə meyilli olan bütün o amillərlə — onun etioloji təsirlər barədə elmi anlayışının olmaması ilə, post hoc, ergo propter hoc səhv nəticəsi ilə, müəyyən zərərli təsirləri və travmaları xatırlamaqdan və ya onları dilə gətirməkdən duyduğu xoşagəlməzliklə — təhrif olunur. Buna görə də belə anamnestik araşdırma zamanı biz xəstələrin inancını hərtərəfli tənqidi yoxlamadan keçirmədən öz inancımıza çevirməmək, xəstələrin nevrozun etiologiyası barədə elmi fikrimizi özlərinə uyğun düzəltməsinə yol verməmək qərarında qalırıq. Bir tərəfdən, histerik halın bir dəfə baş vermiş ruhi hərəkətin uzun sürən sonrakı təsiri olması kimi müəyyən daim təkrarlanan məlumatları qəbul ediriksə, digər tərəfdən, histeriyanın etiologiyasına xəstənin özünün heç vaxt dilə gətirmədiyi və yalnız könülsüz qəbul etdiyi bir amili — valideynlər tərəfindən irsi meyli daxil etmişik. Bilirsiniz ki, nüfuzlu Şarko məktəbinin fikrincə, histeriyanın həqiqi səbəbi kimi yalnız irsiyyət tanınmağa layiqdir; halbuki ən müxtəlif təbiətli və intensivlikli bütün digər zərərli təsirlər yalnız təsadüfi səbəblər, “agents provocateurs” rolunu oynamalıdır.

Siz, şübhəsiz ki, histeriyanın etiologiyasına çatmaq üçün ikinci bir yolun olmasının arzuolunan olduğunu qəbul edəcəksiniz — o yol ki, insan xəstələrin verdiyi məlumatlardan daha asılı olmayacaqdı. Məsələn, dəri həkimi bir yaranı kənarlarının, örtüyünün, konturunun xüsusiyyətlərinə görə sifilitik kimi tanımağı bacarır; xəstənin yoluxma mənbəyini inkar edən etirazı onu çaşdırmır. Məhkəmə həkimi də zədələnmənin səbəbini aydınlaşdırmağı bacarır, hətta zədələnmiş şəxsin verdiyi məlumatlardan imtina etmək məcburiyyətində qalsa belə. Histeriya üçün də simptomlardan çıxış edərək səbəbləri bilməyə doğru irəliləməyin belə bir imkanı mövcuddur. Lakin bunun üçün istifadə edilməli olan metodun anamnestik toplama adlanan köhnə metoda nisbətini sizə bir bənzətmə ilə göstərmək istəyirəm — bu bənzətmə başqa bir iş sahəsində həqiqətən baş vermiş bir tərəqqini öz məzmununa daxil edir.

Təsəvvür edin ki, səyahət edən bir tədqiqatçı az tanınan bir bölgəyə gəlib, burada divar qalıqları, sütun parçaları, silinmiş və oxunmaz yazı işarələri olan lövhələrlə dolu bir xarabalıq onun marağını oyandırır. O, açıqda olanları nəzərdən keçirməklə kifayətlənə, sonra yaxınlıqda məskunlaşan, təxminən yarım-vəhşi sakinlərdən həmin monumental qalıqların tarixi və əhəmiyyəti haqqında ənənənin onlara nə açıqladığını soruşa, onların cavablarını qeyd edə və —- yoluna davam edə bilər. Lakin o, başqa cür də hərəkət edə bilər; o, balta, kürək və bel kürəkləri gətirə, sakinləri bu alətlərlə işləmək üçün təyin edə, onlarla birlikdə xarabalığı nəzərdən keçirə, zibil-qarışıq uzaqlaşdıra və görünən qalıqlardan yola çıxaraq basdırılmış olanları üzə çıxara bilər. Əgər uğur onun əməyini haqlı çıxarırsa, tapıntılar öz-özünə izah olunur; divar qalıqları bir sarayın və ya xəzinə evinin hasarına aiddir, sütun xarabalıqlarından bir məbəd bərpa olunur, çoxlu sayda tapılan, xoşbəxt halda iki dilli olan yazılar bir əlifba və bir dil üzə çıxarır və onların deşifrəsi və tərcüməsi, həmin abidələrin xatirəsinə inşa edildiyi qədim hadisələr haqqında gözlənilməz məlumatlar verir. Daşlar danışır!

Histeriyanın simptomlarını xəstəliyin yaranma tarixinin şahidləri kimi təxminən oxşar şəkildə danışdırmaq istəsək, onda J. Breyerin əhəmiyyətli kəşfinə əsaslanmalıyıq: histeriyanın simptomları (stigmatalar kənarda qalmaqla) öz təyinatını xəstənin bəzi travmatik təsirli hadisələrindən alır və həmin hadisələrin xatirə simvolları kimi onun psixi həyatında təkrarlanır. Xəstənin diqqətini simptomdan, simptomun yarandığı və vasitəsilə yarandığı səhnəyə geri qaytarmaq üçün onun metodunu — və ya mahiyyətcə eyni olan birini — tətbiq etmək lazımdır; travmatik səhnənin təkrarlanması zamanı həmin vaxtkı psixi axının sonradan düzəldilməsini həyata keçirərək, onun təlimatına əsasən bu simptomu aradan qaldırmaq olar.

Bu gün mənim məqsədim bu terapiya metodunun çətin texnikasını və ya bu prosesdə əldə edilən psixoloji aydınlıqları müzakirə etmək tamamilə uzaqdır. Mən yalnız bu nöqtədə əlaqə qurmaq məcburiyyətində idim, çünki Breyerdən sonra aparılan analizlər eyni zamanda histeriyanın səbəblərinə çıxış yolunu açmağa başlayır. Əgər biz çox sayda şəxsdə daha böyük bir simptom sırasını bu analizə tabe etsək, uyğun olaraq daha böyük bir travmatik təsirli səhnələr sırasının məlumatına nail olacağıq. Bu hadisələrdə histeriyanın təsirli səbəbləri özünü göstərir; buna görə də biz travmatik səhnələrin öyrənilməsindən histeriya simptomlarını hansı təsirlərin yaratdığını və hansı yolla yaratdığını öyrənəcəyimizə ümid edə bilərik.

Bu gözlənti doğru çıxır, zəruri olaraq, çünki Breyerin müddəaları daha çoxsaylı hallarda yoxlanılarkən doğru olduğunu təsdiqləyir. Lakin histeriya simptomlarından onların etiologiyasına gedən yol daha uzun sürür və təsəvvür ediləndən başqa əlaqələrdən keçir.

Yəni bizə aydın olmalıdır ki, histerik bir simptomun travmatik bir səhnəyə qaytarılması anlayışımız üçün yalnız o zaman bir qazanc gətirir ki, bu səhnə iki şərti ödəsin: həm aidiyyəti üzrə müəyyənedici yararlılığa malik olsun, həm də ona lazımi travmatik güc tanınmalıdır. Hər cür söz izahı əvəzinə bir misal! Söhbət histerik qusma simptomundan getsin; o zaman hesab edirik ki, təhlil bu simptomu haqlı olaraq yüksək dərəcədə iyrənc hiss doğurmuş bir yaşantıya — məsələn, çürüməkdə olan bir insan cəsədinin görünüşünə — qaytarırsa, onun səbəbini (müəyyən bir qalığa qədər) anlaya bilərik. Əgər təhlil bunun əvəzinə göstərirsə ki, qusma böyük bir qorxudan, məsələn, bir dəmiryolu qəzası zamanı baş vermiş qorxudan irəli gəlir, onda insan qane olmadan soruşmalı olacaq: bəs nə üçün məhz qorxu qusmaya gətirib çıxardı? Bu törəmədə müəyyənetmə üçün yararlılıq çatışmır. Qeyri-kafi izahın başqa bir halı da o zaman ortaya çıxır ki, qusma guya çürük bir yeri olan bir meyvənin yeyilməsindən irəli gəlsin. Onda qusma həqiqətən iyrənc hisslə müəyyən edilmiş olur, lakin insan başa düşmür ki, iyrənc hiss bu halda necə bu qədər qüvvətli ola bildi ki, histerik bir simptom vasitəsilə əbədiləşdi; bu yaşantıda travmatik güc çatışmır.

Görək indi analiz vasitəsilə aşkara çıxarılmış histeriyanın travmatik səhnələri daha çox sayda simptom və halda qeyd olunan iki tələbə nə dərəcədə cavab verir. Burada bizi ilk böyük məyusluq qarşılayır! Doğrudur, bəzi hallarda simptomun yarandığı travmatik səhnə həqiqətən də hər ikisinə — həm təyinedici yararlılığa, həm də simptomu anlamaq üçün ehtiyac duyduğumuz travmatik gücə — malik olur. Lakin daha tez-tez, müqayisə ediləsi dərəcədə daha tez-tez, anlama üçün bu qədər əlverişsiz olan digər üç imkandan birinin reallaşdığını görürük: analiz vasitəsilə yönəldildiyimiz, simptomun ilk dəfə ortaya çıxdığı səhnə bizə ya simptomu təyin etmək üçün yararsız görünür, çünki onun məzmunu simptomun xarakteri ilə heç bir əlaqə göstərmir; ya da məzmun əlaqəsindən məhrum olmayan guya travmatik yaşantı adətən zərərsiz, adətən təsirsiz bir təəssürat olduğunu ortaya qoyur; ya da nəhayət, „travmatik səhnə“ bizi hər iki istiqamətdə yanıltır; o, həm zərərsiz, həm də histerik simptomun özünəməxsusluğu ilə əlaqəsiz görünür.

(Burada yeri gəlmişkən qeyd edirəm ki, histerik simptomların yaranması barədə Breyerin təsəvvürü — guya onlar özlüyündə mənasız yaşantılara uyğun gələn travmatik səhnələrin aşkarlanması yolu ilə meydana çıxır — heç bir sarsıntıya məruz qalmamışdır. Breyer, doğrudan da, Şarkonun ardınca belə hesab edirdi ki, zərərsiz bir yaşantı da travma səviyyəsinə qaldırıla və təyinedici qüvvə aça bilər, əgər o, şəxsi xüsusi bir psixi vəziyyətdə, sözdə hipnoid halda tutursa. Lakin mən görürəm ki, bu cür hipnoid halların ön şərti üçün çox vaxt heç bir dayaq yoxdur. Həlledici olaraq qalır ki, hipnoid hallar haqqındakı təlim digər çətinliklərin həllinə heç nə vermir — yəni o ki, travmatik səhnələr çox vaxt təyinedici yararlıqdan məhrum olur.)

Cənablar, əlavə edin ki, Breyer metodunun tətbiqi zamanı yaranan bu ilk məyusluq, xüsusilə həkim kimi ağrılı şəkildə hiss edilməli olan başqa bir məyusluqla dərhal əvəz olunur. Təsvir etdiyimiz bu cür geri qaytarmalar, təyinetmə və travmatik təsir baxımından başa düşülməmizi təmin etmədiyi kimi, heç bir terapevtik qazanc da gətirmir; xəstə, analizin bizə verdiyi ilk nəticəyə baxmayaraq, simptomlarını dəyişməz saxlayır. Artıq əvvəlcədən çətin olan işin davamından imtina etmək istəyinin nə qədər böyük olduğunu başa düşürsünüz.

Bəlkə də bizi bu çətinlikdən qurtarmaq və dəyərli nəticələrə aparmaq üçün yalnız bir yeni fikir lazımdır! Fikir budur: Breyerdən bilirik ki, histerik simptomlardan hər hansı travmatik hadisənin xatirinə gedən yolu tapa bilsək, onları həll etmək mümkündür. Əgər tapılmış xatirə gözləntilərimizə uyğun gəlmirsə, bəlkə də həmin yolu bir az da davam etdirmək lazımdır, bəlkə də ilk travmatik səhnənin arxasında tələblərimizə daha yaxşı cavab verən, reproduksiyası daha çox terapevtik təsir göstərən ikinci bir xatirə gizlənir, belə ki, ilk tapılmış səhnə yalnız assosiasiya zəncirində bir bənd mənası daşıyır? Və bəlkə də bu nisbət təkrarlanır, təsirsiz səhnələrin zəruri keçidlər kimi araya salınması reproduksiya zamanı bir neçə dəfə təkrarlanır, ta ki histerik simptomdan başlayaraq nəhayət həqiqətən travmatik təsir göstərən, hər baxımdan, həm terapevtik, həm də analitik cəhətdən qaneedici səhnəyə çatana qədər? Budur, cənablar, bu ehtimal doğrudur. İlk tapılmış səhnənin qaneedici olmadığı yerdə xəstəyə deyirik ki, bu hadisə heç nə izah etmir, onun arxasında mütləq daha əhəmiyyətli, daha əvvəlki bir hadisə gizlənməlidir, və diqqətini eyni texnika ilə hər iki xatirəni, tapılmışı və tapılmalı olanı birləşdirən assosiasiya sapına yönəldirik. Analizin davamı onda hər dəfə gözlənilən xarakterli yeni səhnələrin reproduksiyasına gətirib çıxarır. Məsələn, əvvəl seçdiyim histerik qusma halını yenidən götürsəm, analiz əvvəlcə onu dəmiryolu qəzasında baş verən bir qorxuya bağlamışdı ki, bu da müəyyənedici yararlılıqdan məhrumdur, onda daha irəli gedən analizdən öyrənirəm ki, bu qəza başqa, daha əvvəl baş vermiş bir hadisənin xatirəsini oyatmışdır; xəstə onu özü yaşamasa da, bu hadisə ona dəhşət və iyrənclik doğuran bir cəsəd mənzərəsini görmək imkanı vermişdi. Sanki hər iki səhnənin birgə təsiri postulatlarımızın yerinə yetirilməsini mümkün edir: bir hadisə qorxu vasitəsilə travmatik qüvvəni, digəri isə məzmunu ilə müəyyənedici təsiri təmin edir. Qusmanın çürük yeri olan bir almanın yeyilməsinə bağlandığı digər hal analiz vasitəsilə təxminən aşağıdakı şəkildə tamamlanır: çürüyən alma daha əvvəlki bir hadisəni, bir bağda yerə düşmüş almaların yığılmasını xatırladır; bu zaman xəstə təsadüfən iyrənc bir heyvan cəsədinə rast gəlmişdi.

Bu nümunələrə yenidən qayıtmaq istəmirəm, çünki etiraf etməliyəm ki, onlar təcrübəmdəki heç bir haldan götürülməyib, mənim tərəfimdən uydurulub; çox güman ki, pis uydurulub; belə histerik simptomların həllini özüm mümkün hesab etmirəm. Amma nümunələri uydurmağa məcburiyyət mənə bir neçə amildən qaynaqlanır: i) İki xatirənin assosiasiyasının hansı səviyyədə olduğu (eyni vaxtlılıq, səbəb-nəticə əlaqəsi, məzmun oxşarlığı və s. ilə) və ayrı-ayrı “xatirələr”in (şüurlu və ya şüursuz) hansı psixoloji xarakteristikanı iddia etdiyi qəsdən müzakirədən kənarda qalır. Amillərdən birini birbaşa qeyd edə bilərəm. Həqiqi nümunələrin hamısı müqayisə olunmaz dərəcədə mürəkkəbdir; tək bir ətraflı məlumat bu mühazirə saatını doldurardı. Assosiasiya zənciri həmişə ikidən çox həlqədən ibarətdir; travmatik səhnələr sadə, inci boyu kimi sıralar əmələ gətirmir, əksinə, yeni bir hadisə zamanı iki və daha çox əvvəlki hadisənin xatirələri təsir göstərdiyi üçün budaqlanan, ailə ağacı kimi əlaqələr yaradır; qısası, tək bir simptomun həllini təqdim etmək, əslində, xəstəlik tarixçəsini tam şəkildə təsvir etmək vəzifəsi ilə üst-üstə düşür.

İndi isə biz bu fürsəti əldən vermək istəmirik ki, analitik işin bu xatirə zəncirləri boyunca gözlənilmədən ortaya qoyduğu bir cümləni təkidlə vurğulayaq. Biz öyrəndik ki, heç bir histerik simptom təkbaşına real bir yaşantıdan meydana gələ bilməz; əksinə, hər dəfə əvvəlki yaşantıların assosiativ şəkildə oyadan xatirəsi simptomun yaranmasına kömək edir. Əgər bu cümlə — mənim fikrimcə — istisnasız doğrudursa, o zaman bizə histeriyanın psixoloji nəzəriyyəsinin üzərində qurulacağı təməli də göstərir.

Siz belə düşünə bilərsiniz ki, analizin simptomu dərhal yaxşı təyinedici yararlılığa və travmatik gücə malik travmatik səhnəyə qaytardığı və bu qaytarma ilə eyni zamanda onu aradan qaldırdığı o nadir hallar — Breyerin Anna O. xəstəlik tarixçəsində təsvir edildiyi kimi — indicə irəli sürülmüş müddəanın ümumi etibarlılığına qarşı güclü etirazlar sayıla bilər. Doğrudan da bu belə görünür; lakin sizi əmin etməliyəm ki, mənim ən tutarlı əsaslarım var ki, həmin hallarda da təsirli xatirələrin bir zənciri mövcuddur və bu zəncir ilk travmatik səhnənin çox-çox arxasına gedib çıxır, hərçənd ki, yalnız sonuncunun reproduksiyası simptomun aradan qalxması ilə nəticələnə bilər. Məncə, histerik simptomların yalnız xatirələrin iştirakı ilə yarana bilməsi həqiqətən təəccüblüdür, xüsusən də nəzərə alsaq ki, xəstələrin bütün ifadələrinə görə, bu xatirələr simptom ilk dəfə meydana çıxdığı anda onların şüuruna gəlməmişdi. Burada çoxlu düşünmək üçün material var, amma bu problemlər bizi hələlik histeriyanın etiologiyasına doğru istiqamətimizi tərk etməyə sövq etməməlidir. Biz daha çox soruşmalıyıq: analizin üzə çıxardığı assosiasiyalaşmış xatirələrin zəncirlərini izləsək, hara çatırıq? Onlar nə qədər uzanır? Onların haradasa təbii bir sonu varmı? Bizi elə-təhər eyni cür — məzmunca və ya yaşayış vaxtınca — olan yaşantılara aparırmı ki, bu hər yerdə eyni cür olan amillərdə histeriyanın axtarılan etiologiyasını görə bilək?

İndiyə qədərki təcrübəm mənə artıq bu suallara cavab verməyə imkan verir. Bir neçə simptom təqdim edən bir işdən yola çıxarsaq, təhlil vasitəsilə hər bir simptomdan assosiasiyada bir-biri ilə zəncirlənmiş xatirələrə malik bir sıra təcrübələrə çatırıq. Fərdi xatirə zəncirləri əvvəlcə geriyə doğru bir-birindən aydın şəkildə ayrılır, lakin artıq qeyd edildiyi kimi, budaqlanmışdır; bir səhnədən eyni anda iki və ya daha çox xatirəyə nail olunur və indi yan zəncirlər çıxır, onların ayrı-ayrı həlqələri yenidən əsas zəncirin həlqələri ilə assosiativ olaraq əlaqələndirilə bilər. Burada ailənin, üzvləri də bir-biri ilə evlənmiş olan ailənin nəsəb şəcərəsi ilə müqayisə həqiqətən pis deyil. Zəncirlənmənin digər mürəkkəblikləri ondan irəli gəlir ki, tək bir səhnə eyni zəncirdə dəfələrlə oyadıla bilər, belə ki, o, sonrakı səhnə ilə çoxsaylı əlaqələrə malikdir, onunla birbaşa əlaqə və vasitəçi həlqələr vasitəsilə qurulmuş əlaqə nümayiş etdirir. Qısası, əlaqə heç də sadə deyil və səhnələrin əks xronoloji ardıcıllıqla aşkarlanması (məhz bu, qat-qat xarabalıq sahəsinin qazılması ilə müqayisəni əsaslandırır) hadisələrin gedişatının daha sürətli başa düşülməsinə heç bir şey əlavə etmir.

Təhlili daha da davam etdirdikdə yeni qarışıqlıqlar meydana çıxır. Ayrı-ayrı simptomlar üçün assosiasiya zəncirləri bir-biri ilə əlaqəyə girməyə başlayır; şəcərə ağacları bir-birinə qarışır. Yaddaş zəncirinin müəyyən bir yaşantısında, məsələn qusma üçün, bu zəncirin geriyə gedən halqalarından başqa, başqa bir zəncirdən də bir xatirə oyanmışdır ki, o da başqa bir simptoma, təxminən baş ağrısına əsas verir. Deməli, həmin yaşantı hər iki sıraya aid olur, yəni elə bir düyün nöqtəsi təşkil edir ki, hər təhlildə onlardan bir neçəsi tapılır. Bunun klinik qarşılığı təxminən o ola bilər ki, müəyyən bir vaxtdan etibarən hər iki simptom birlikdə, simbiotik şəkildə, əslində bir-birindən daxili asılılıq olmadan meydana çıxır. Başqa növ düyün nöqtələri daha gerilərdə də tapılır. Orada ayrı-ayrı assosiasiya zəncirləri bir nöqtədə birləşir; elə yaşantılar tapılır ki, onlardan iki və ya daha çox simptom çıxmışdır. Səhnənin bir detalına bir zəncir, başqa bir detalına isə ikinci zəncir bağlanmışdır.

Lakin belə ardıcıl təhlil gedişində rast gəlinən ən mühüm nəticə budur: hansı hal və hansı simptomdan çıxış etməyindən asılı olmayaraq, sonda qaçılmaz olaraq cinsi yaşantı sahəsinə gəlib çıxırsan. Bununla da ilk növbədə histerik simptomların bir etioloji şərti aşkar edilmiş olardı.

Əvvəlki təcrübələrə əsaslanaraq öncədən görə bilirəm ki, məhz bu müddəaya və ya bu müddəanın ümumi keçərliliyinə qarşı sizin etirazınız, cənablar, yönəlmiş olacaq. Bəlkə daha yaxşısı belə deyim: sizin etiraz meyliniz, çünki yəqin ki, heç birinizin eyni üsulla aparılmış və başqa bir nəticə vermiş tədqiqatları hələ yoxdur. Mübahisənin özünə gəlincə, yalnız onu qeyd etmək istəyirəm ki, histeriyanın etiologiyasında cinsi momentin xüsusi vurğulanması məndə heç olmazsa qabaqcadan formalaşmış bir fikirdən doğmamışdır. Histeriya haqqında işlərimə şagirdi kimi başladığım iki tədqiqatçı — Şarko da, Breyer də — belə bir ön şərtdən uzaq idilər, hətta ona qarşı şəxsi bir ikrah duyurdular ki, mən əvvəlcə onların bu hissəsini öz üzərimə götürmüşdüm. Yalnız ən zəhmətli detallı tədqiqatlar məni, həm də kifayət qədər yavaş-yavaş, bu gün müdafiə etdiyim fikrə gətirib çıxardı. Əgər siz mənim histeriyanın da etiologiyasının cinsi həyatda olduğu barədəki iddiamı ən ciddi yoxlamaya məruz qoysanız, o, belə bir göstərişlə müdafiə oluna bilən kimi çıxır: təxminən on səkkiz histeriya halında bu əlaqəni hər bir ayrı-ayrı simptom üçün tanımışam və şərait imkan verdiyi yerdə terapevtik nəticə ilə də təsdiqləmişəm. Onda siz, əlbəttə, mənə etiraz edə bilərsiniz ki, on doqquzuncu və iyirminci analizlər bəlkə də histerik simptomların başqa mənbələrdən də törəməsini öyrədəcək və bununla da cinsi etiologiyanın keçərliliyini ümumilikdən səksən faizə məhdudlaşdıracaq. Biz bunu səbirsizliklə gözləməyə hazırıq, lakin o on səkkiz hal eyni zamanda analiz işini üzərimə götürə bildiyim bütün hallar olduğundan və heç kim bu halları mənim xoşuma gəlmək üçün seçmədiyindən, o gözləntini bölüşmədiyimi, əksinə, indiyə qədərki təcrübələrimin sübut gücündən kənara inamımla getməyə hazır olduğumu başa düşəcəksiniz. Yeri gəlmişkən, məni buna hələlik yalnız subyektiv dəyəri olan başqa bir motiv də təhrik edir. Histeriyanın fizioloji və psixi mexanizmi üçün müşahidələrimi yekunlaşdırmaq üçün qura bildiyim yeganə izah cəhdində cinsi həvəs qüvvələrinin qarışması mənim üçün əvəzedilməz bir ön şərtə çevrilmişdir.

Beləliklə, nəhayət, xatirə zəncirləri birləşdikdən sonra, cinsi sahəyə və əksər halları eyni yaş dövrünə, pubert dövrünə düşən bir neçə hadisəyə gəlinir. Histeriyanın etiologiyası bu hadisələrdən çıxarılmalı və onların vasitəsilə histerik simptomların yaranmasını anlamaq öyrənilməlidir. Lakin burada yeni və ağır bir məyusluq yaşanır! Çox böyük səylə tapılan, bütün 'xatirə materialından' çıxarılan, görünüşcə son travmatik hadisələr cinsəllik və pubert dövrü xarakterləri ortaq olsa da, digər tərəfdən çox fərqli və bərabərsizdir. Bəzi hallarda, ağır travma kimi qəbul etməli olduğumuz hadisələr baş verir: təcavüz cəhdi ki, bu da yetkinləşməmiş qıza birdən-birə cinsi həzzin bütün vəhşiliyini açır; valideynlərin cinsi aktlarına istəksiz şahidlik ki, bu da gözlənilməz çirkinliyi üzə çıxarır və həm uşaq, həm də əxlaqi hissləri yaralayır və s. Digər hallarda isə bu hadisələr heyrətamiz dərəcədə əhəmiyyətsizdir. Xəstələrimdən biri, nevrozunun əsasında, dostu olan bir oğlanın onun əlini nəvazişlə oxşaması və bir dəfə də masada yan-yana oturarkən baldırını onun paltarına sürtməsi hadisəsini göstərdi; bu zaman oğlanın ifadəsi bunun qadağan olunan bir şey olduğunu bildirdi. Digər gənc xanımın isə, müstəhcən cavabı ehtimal etdirən bir zarafat sualını eşitməsi, ilk təşviş hücumunu yaratmaq və xəstəliyi başlatmaq üçün kifayət etdi. Belə nəticələr histerik simptomların səbəbini anlamaq üçün açıq şəkildə əlverişli deyil. Əgər həm ağır, həm də əhəmiyyətsiz hadisələr, həm öz bədəndəki təcrübələr, həm vizual təəssüratlar, həm də eşitmə vasitəsilə alınan məlumatlar histeriyanın son travmaları kimi tanına bilirsə, onda belə bir izah cəhd etmək olar: histeriklər, xüsusilə irsi meyillər və ya degenerativ inkişaf çatışmazlığı nəticəsində, pubert dövründə normal olaraq müəyyən rol oynayan cinsəllikdən çəkinmə hissi patologiyaya qədər artmış və daimi saxlanmış xüsusi insanlardır; bir növ, cinsəlliyin tələblərinə psixi olaraq cavab verə bilməyən şəxslər. Bu quruluşda kişilərin histeriyası nəzərə alınmır; lakin belə kobud etirazlar olmasa belə, bu həll ilə kifayətlənmək təşviqi çox böyük deyil. Burada yalnız yarımçıq anlaşılmış, qeyri-müəyyən və qeyri-kafi olan şeylərin intellektual hissi aydın şəkildə duyulur.

Xoşbəxtlikdən bizim maariflənməmiz üçün cinsi yetkinlik dövrünün ayrı-ayrı yaşantıları daha bir qüsuru üzə çıxarır ki, bu da analitik işin davam etdirilməsinə təhrik etməyə yararlıdır. Belə ki, elə olur ki, bu yaşantılar da müəyyənedici yararlılıqdan məhrum olurlar, hərçənd bu, sonrakı həyat dövrünə aid travmatik səhnələrlə müqayisədə burada qat-qat seyrəkdir. Məsələn, yuxarıda cinsi yetkinlik dövrünün əslində zərərsiz yaşantıları olan hallar kimi göstərdiyim iki xəstədə bu yaşantıların ardınca cinsiyyət orqanlarında özünəməxsus ağrılı duyğular meydana çıxmışdı ki, bunlar da nevrozun əsas simptomları kimi bərqərar olmuşdu; onların müəyyənediciliyini nə cinsi yetkinlik səhnələrindən, nə də sonrakılardan çıxarmaq mümkün idi, lakin bunlar şübhəsiz ki, orqanların normal duyğularına və ya cinsi oyanmanın əlamətlərinə aid deyildi. Burada özünə demək necə də yaxın idi ki, bu simptomların müəyyənediciliyini daha başqa, daha da uzaqlara gedib çıxan yaşantılarda axtarmaq lazımdır, burada ikinci dəfə həmin xilaskar fikrə uymaq lazımdır ki, o bizi yuxarıda ilk travmatik səhnələrdən onların arxasındakı xatirə zəncirlərinə yönəltmişdi? Bununla, təbii ki, cinsi həyatın inkişafından əvvəlki dövrə, ilk uşaqlıq dövrünə gəlib çıxırıq ki, bununla da cinsi etiologiyadan imtina ilə bağlı görünür. Lakin uşaqlıq dövrünün də yüngül cinsi oyanmalardan məhrum olmadığını, bəlkə də sonrakı cinsi inkişafın uşaq yaşantıları vasitəsilə həlledici şəkildə təsirləndiyini fərz etməyə haqqımız yoxdurmu? Axı hələ formalaşmamış orqana, inkişaf mərhələsində olan funksiyaya dəyən zədələr çox vaxt yetkin yaşda yarada biləcəklərindən daha ağır və daha davamlı təsirlər doğurur. Bəlkə də histerik xəstələrin cinsi yetkinlik dövründə bizi təəccübləndirdikləri cinsi təəssüratlara qarşı anormal reaksiyanın əsasında ümumiyyətlə uşaqlığın bu cür cinsi yaşantıları durur ki, onlar da eynitipli və mühüm xarakter daşımalı olardı? Beləliklə, indiyədək irsiyyət vasitəsilə də başa düşülməyən bir meyilliliyin üzərinə yükləmək məcburiyyətində qaldığımız şeyi erkən qazanılmış kimi izah etmək imkanı qazanardıq. Və cinsi məzmunlu infantil yaşantılar yalnız xatirə izləri vasitəsilə psixi təsir göstərə bildiyindən, bu, analizin o nəticəsinə — histerik simptomların həmişə yalnız xatirələrin iştirakı ilə yarandığı nəticəsinə — xoş bir əlavə olmazdımı? Yəqin ki, təxmin edirsiniz, cənablar, mən o son fikir gedişatını bu qədər uzadıb çıxarmazdım, əgər sizi ona hazırlamaq istəməsəydim ki, bu qədər ləngimədən sonra bizi məqsədə çatdıracaq yalnız odur. Çünki biz həqiqətən də uzun sürən və məşəqqətli analitik işimizin sonundayıq və burada indiyədək saxladığımız bütün tələblərin və gözləntilərin yerinə yetdiyini görürük. Əgər analizlə insanın xatirə qabiliyyətinin çata biləcəyi qədər uzaqlara, erkən uşaqlığa qədər getmək səbrini göstərsək, onda bütün hallarda xəstəni elə yaşantıların reproduksiyasına təhrik edirik ki, bunlar öz xüsusiyyətlərinə və sonrakı xəstəlik simptomları ilə əlaqələrinə görə nevrozun axtarılan etiologiyası kimi qəbul edilməlidir. Bu infantil yaşantılar yenə cinsi məzmunludur, lakin son tapılan cinsi yetkinlik səhnələrindən qat-qat eynitiplidir; burada artıq cinsi mövzunun hər hansı bir hiss təəssüratı ilə oyanması söhbət getmir, söhbət öz bədənində cinsi təcrübələrdən, cinsi əlaqədən (geniş mənada) gedir. Etiraf edirsiniz ki, bu cür səhnələrin mühümlüyü heç bir əlavə əsaslandırma tələb etmir; indi buna bir də onu əlavə edin ki, siz onların təfərrüatlarında hər dəfə o müəyyənedici məqamları tapa bilərsiniz ki, onları bəlkə də digər, sonralar baş vermiş və əvvəllər reproduksiya olunmuş səhnələrdə hələ də əskik görürdünüz.

Deməli, mən belə bir iddia irəli sürürəm ki, hər bir histeriya halının əsasında — analitik işlə bərpa edilə bilən, onilliklərə uzanan zaman fasiləsinə baxmayaraq — ən erkən gəncliyə aid olan bir və ya bir neçə vaxtsız cinsi təcrübə hadisəsi durur. Mən bunu mühüm bir aşkara çıxarma, nevropatologiyanın caput Nili-nin tapılması hesab edirəm, lakin bu münasibətlərin müzakirəsini davam etdirmək üçün haradan başlayacağımı az qala bilmirəm. Analizlərdən əldə etdiyim faktiki materialı qarşınızda açıb qoyummu, yoxsa bəlkə də əvvəlcə indi diqqətinizi ələ keçirmiş — bunu haqlı olaraq güman edirəm — etiraz və şübhə kütləsinin qarşısını almağa çalışım? Mən ikincisini seçirəm; bəlkə də o zaman faktiki olanın yanında bir o qədər də rahat dayana bilərik:

a) Histeriyanın psixoloji təfsirinə ümumiyyətlə düşmən olan, onun simptomlarının bir gün “daha incə anatomik dəyişikliklər”ə aid ediləcəyinə ümidini itirmək istəməyən və histerik dəyişikliklərin maddi əsaslarının bizim normal psixi proseslərimizinkilərdən fərqli ola bilməyəcəyi, yalnız eyni cür ola biləcəyi haqqında aydınlaşmanı rədd edən şəxs, təbii ki, analizlərimizin nəticələrinə etibar etməyəcək; onun fərziyyələrinin bizimkilərdən prinsipcə fərqli olması isə bizi onu ayrı bir məsələdə inandırmaq öhdəliyindən azad edir.

i) [1924 əlavəsi:] 440-cı səhifədəki qeydə bax. Lakin histeriyanın psixoloji nəzəriyyələrinə qarşı daha az rədd mövqeyində duran başqa bir kəs də bizim analitik nəticələrimiz qarşısında belə bir sual qaldırmağa çalışacaq: psixoanalizin tətbiqi hansı təminatı verir, görəsən, ya həkim belə səhnələri uydurma yaddaş kimi boyun əyən xəstəyə sırımır, ya da xəstə ona qəsdən uydurmalar və sərbəst fantaziyalar danışır, o isə onları həqiqi sayır? Buna cavabım belədir: psixoanalitik metodun etibarlılığına qarşı ümumi etirazlar yalnız onun texnikası və nəticələri tam şəkildə təqdim edildikdən sonra qiymətləndirilə və aradan qaldırıla bilər; infantil cinsi səhnələrin həqiqiliyinə qarşı etirazları isə artıq bu gün birdən çox dəlillə təkzib etmək mümkündür. Əvvəla, xəstələrin bu infantil yaşantıları təkrar canlandırdıqları zaman davranışları hər baxımdan o fərziyyə ilə uzlaşmır ki, guya bu səhnələr ağrılı duyulan və son dərəcə könülsüz xatırlanan reallıqdan başqa bir şeydir. Xəstələr analizin tətbiqindən əvvəl bu səhnələr barədə heç nə bilmirlər, onlara bu səhnələrin üzə çıxacağı xəbər veriləndə qəzəblənməyə meyillənirlər; onları bu səhnələrin təkrar canlandırılmasına girişməyə yalnız müalicənin ən güclü məcburiyyəti ilə vadar etmək olar, onlar bu infantil yaşantıları şüura çağırdıqları zaman ən şiddətli duyğulardan əziyyət çəkirlər, bunlardan utanırlar və onları gizlətməyə çalışırlar, hətta bunları bu qədər inandırıcı şəkildə yenidən yaşadıqdan sonra da onlara inanmaqdan boyun qaçırmağa çalışır, bunun üçün başqa unudulmuş şeylərdə olduğu kimi bir xatırlama duyğusunun meydana çıxmadığını vurğulayırlar.¹⁰⁰

Həkimin xəstəyə belə xatirələri zorla qəbul etdirməsi, onların təsəvvür edilməsi və təkrarlanması üçün təlqin etməsi daha az asanlıqla təkzib edilə bilər, lakin mənə eyni dərəcədə əsassız görünür. Mənə heç vaxt gözlədiyim bir səhnəni xəstəyə elə qəbul etdirmək mümkün olmamışdır ki, o, səhnəyə aid bütün hisslərlə onu yaşasın; bəlkə də başqaları bunu daha yaxşı bacarır.

Lakin uşaq cinsi səhnələrinin reallığına dair hələ bir sıra başqa təminatlar da var. Əvvəla, müəyyən təfərrüatlarda onların eynilikliyi — bu yaşantıların eyni cür təkrarlanan ön şərtlərindən çıxmalı olan bir şeydir; halbuki əks halda ayrı-ayrı xəstələr arasında gizli razılaşmaların olduğunu inandırıcı saymaq lazım gələrdi. Sonra, xəstələrin bəzən zərərsiz hadisələr kimi təsvir etdikləri şeylərin mənasını açıq-aydın başa düşməmələri — çünki əks halda dəhşətə gəlməli olardılar — ya da heç bir əhəmiyyət vermədən, yalnız həyat təcrübəsi olanın bildiyi və reallığın incə xarakter cizgiləri kimi qiymətləndirdiyi təfərrüatlara toxunmaları.

Bu cür hadisələr xəstələrin analizin məcburiyyəti altında uşaqlıqdan bir səhnə kimi təkrar canlandırdıqları şeyi həqiqətən yaşamış olmaları təəssüratını gücləndirirsə, buna daha başqa və daha güclü bir sübut uşaqlıq səhnələrinin bütün qalan xəstəlik tarixçəsinin məzmunu ilə əlaqəsindən doğur. Uşaqların birləşdirmə şəkillərində olduğu kimi, müxtəlif sınaqlardan sonra nəhayət hansı parçanın boş qalmış yeri tutduğu barədə mütləq əminlik meydana çıxır — çünki yalnız bu parça eyni zamanda şəkli tamamlayır və özünün nizamsız dişləri ilə digərlərinin dişləri arasına elə yerləşir ki, nə boş yer qalır, nə də bir-birinin üstünə sürüşdürməyə ehtiyac duyulur —, eləcə də uşaqlıq səhnələri məzmunca nevrozun assosiativ və məntiqi quruluşu üçün qaçılmaz tamamlayıcılar kimi təsdiqlənir; yalnız onlar yerinə qoyulduqdan sonra gedişat anlaşılan — çox vaxt demək istəyirsən ki, öz-özünə aydın — olur.

Uşaq səhnələrinin həqiqiliyinə dair terapevtik dəlilin də bir sıra hallarda ortaya qoyula biləcəyini əlavə edirəm, lakin bunu önə çıxarmaq istəmirəm. Tam və ya qismən sağalma nəticəsi əldə edilə bilən, lakin uşaq təcrübələrinə qədər enməyə ehtiyac olmayan hallar var; digər hallarda isə təhlil ən erkən travmaların aşkarlanması ilə öz təbii sonluğuna çatmayınca heç bir nəticə əldə edilmir. Mənim fikrimcə, birinci halda təkrarlanmalardan sığortalanmış deyilik; tam psixoanalizin histeriyanın radikal sağalması demək olduğunu gözləyirəm. Lakin, gəlin təcrübənin dərslərini burada qabaqlamayaq!

Cinsi uşaq yaşantılarının həqiqiliyinə daha bir, həqiqətən toxunulmaz bir sübut olardı: əgər bir şəxsin analizdə verdiyi məlumatları müalicə zamanı və ya ondan kənar başqa bir şəxs təsdiqləsəydi. Bu iki şəxs uşaqlıqda eyni yaşantıda iştirak etmiş, bəlkə də bir-biri ilə cinsi münasibətdə olmuş olmalıydılar. Belə uşaq münasibətləri, indi eşidəcəyiniz kimi, heç də nadir deyil; həm də tez-tez olur ki, hər iki iştirakçı sonralar nevroza tutulur, və buna baxmayaraq, məncə, on səkkiz halda belə obyektiv təsdiqin iki dəfə mənim əlimə düşməsi bir bəxt işidir. Bir dəfə sağlam qalmış qardaş idi ki, məndən xahiş olunmadan xəstə bacısı ilə ən erkən cinsi yaşantılarını deyil, heç olmasa onların sonrakı uşaqlığından bəzi səhnələri və daha uzağa gedən cinsi əlaqələrin faktını təsdiqlədi. Başqa bir dəfə belə oldu ki, müalicədə olan iki qadın uşaq ikən eyni kişi şəxslə cinsi əlaqədə olmuşdular, bu zaman a trois bəzi səhnələr meydana gəlmişdi. Bu uşaq yaşantılarından törəyən müəyyən bir simptom, bu birgəliyin şahidi kimi, hər iki halda təşəkkülə çatmışdı.

b) Uşaqlıqda cinsi orqanların qıcıqlandırılması, cinsi əlaqəyə bənzər hərəkətlər və s. ibarət olan cinsi təcrübələr, nəticədə, pubertə təcrübələrinə qarşı histerik reaksiyanın və histerik simptomların inkişafının mənbəyi olan həmin «travmalar» kimi tanınmalıdır. Bu fikrə qarşı müxtəlif tərəflərdən bir-birinə zidd olan iki etiraz irəli sürüləcəkdir. Bəziləri deyəcəklər ki, uşaqlara qarşı törədilən və ya uşaqların bir-birinə qarşı törətdiyi belə cinsi sui-istifadələr, histeriya kimi çox yayılmış bir nevrozun şərtliliyini izah etmək üçün kifayət qədər tez-tez baş vermir; digərləri isə bəlkə də əksinə, belə təcrübələrin çox, hətta həddindən artıq çox olduğunu və onların müəyyənləşdirilməsinə etioloji əhəmiyyət aid edilməsinin mümkün olmadığını iddia edəcəklər. Onlar bundan əlavə, bir az sorğu-sual apardıqda, uşaqlıq illərində cinsi başdan çıxarma və cinsi sui-istifadə səhnələrini xatırlayan, lakin heç vaxt histerik olmayan şəxsləri tapmağın asan olduğunu irəli sürəcəklər. Nəhayət, əhalinin aşağı təbəqələrində histeriyanın yuxarı təbəqələrdəkində daha çox yayılmadığını, halbuki uşaq yaşında cinsi qoruma tələbinin proletar uşaqlar arasında qeyri-bərabər dərəcədə daha çox pozulduğunu göstərən hər şeyin mövcud olduğunu ağır bir arqument kimi eşidəcəyik.

Müdafiəmizi vəzifənin daha asan hissəsi ilə başlayaq. Mənim fikrimcə, uşaqlarımız valideynlərin bu məsələyə göstərdikləri az qayğıya baxmayaraq, cinsi hücumlarla qarşılaşmağa çox daha tez-tez məruz qalırlar. Bu mövzu haqqında ilk araşdırmalar zamanı həmkarlarımdan öyrəndim ki, uşaq həkimlərinin dərc etdiyi bir neçə nəşr var və onlar süni qidalandırıcılar və uşaq baxıcıları tərəfindən hətta körpələrə qarşı cinsi praktikaların tez-tez baş verdiyini ittiham edirlər; son həftələrdə isə mənə Dr. Stekelin Vyanada müəllifi olduğu və „Uşaqlıqda cinsi əlaqə“ mövzusuna həsr olunmuş bir tədqiqat ələ keçdi (Vyana Tibb Qəzeti, 18 aprel 1896). Digər ədəbi sübutları toplamağa vaxtım olmadı, lakin bunlar yalnız tək-tük hallarda rast gəlinərsə belə, bu mövzuya diqqətin artması ilə uşaqlıq dövründə cinsi təcrübələrin və cinsi fəaliyyətin böyük tezliyinin çox qısa müddət ərzində təsdiqlənəcəyini gözləmək olar.

Nəhayət, təhlilimin nəticələri özləri üçün danışa bilər. Qeyd etdiyim kimi, bütün on səkkiz halda (saf histeriya və məcburiyyət təsəvvürləri ilə qarışıq histeriya, altı kişi və on iki qadın) uşaqlıq dövrünün bu cür cinsi yaşantılarından xəbərdar oldum. Hallarımı cinsi qıcığın mənşəyindən asılı olaraq üç qrupa bölə bilərəm. Birinci qrupda söhbət əsasən qadın uşaqlara yetkin, yad şəxslər tərəfindən edilən təcavüzlərdən, birdəfəlik və ya hər halda tək-tək sui-istifadədən gedir (bunlar bu zaman kobud, mexaniki təhqirdən qaçmağı bacarırdılar), burada uşaqların razılığı söhbət mövzusu ola bilməzdi və yaşantının növbəti nəticəsi kimi qorxu üstünlük təşkil edirdi. İkinci qrupu uşağı gözləyən yetkin şəxsin — dayənin, uşaq baxıcısının, qubernatorun, müəllimin, təəssüf ki, həm də çox tez-tez yaxın qohumun — uşağı cinsi əlaqəyə cəlb etdiyi və onunla — həm də ruhi istiqamət üzrə təhsil görmüş — rəsmi bir sevgi münasibətini, çox vaxt illərlə saxladığı o daha çoxsaylı hallar təşkil edir. Nəhayət, üçüncü qrupa əsl uşaq münasibətləri, iki müxtəlif cinsdən olan uşaq arasındakı cinsi əlaqələr, ən çox qardaş-bacı arasında olanlar daxildir ki, bunlar çox vaxt yetkinlik dövründən sonra da davam etdirilir və aid olduqları cütlük üçün ən davamlı nəticələr gətirir. Hallarımın çoxunda iki və ya daha çox bu cür etiologiyanın birləşmiş təsiri ortaya çıxırdı; bəzilərində müxtəlif tərəflərdən gələn cinsi yaşantıların yığılması sadəcə heyrətamiz idi. Lakin müalicə etməli olduğum halların hamısının yaşamaq qabiliyyətsizliyi ilə hədələyən ağır nevrotik xəstəlik halları olduğunu nəzərə alsanız, müşahidələrimin bu xüsusiyyətini asanlıqla başa düşərsiniz.

İki uşaq arasında münasibət olduğu hallarda, bir neçə dəfə oğlanın — ki burada da aqressiv rolu oynayır — əvvəlcə yetkin bir qadın şəxs tərəfindən yoldan çıxarıldığı, sonra isə vaxtından əvvəl oyadılmış libidosunun təzyiqi altında və xatirə məcburiyyəti üzündən kiçik qızda yetkin qadından öyrəndiyi eyni təcrübələri təkrarlamağa çalışdığı, cinsi fəaliyyətin növündə özü müstəqil heç bir dəyişiklik etmədiyi sübuta yetirildi.

Buna görə də belə bir fərziyyəyə meyl edirəm ki, uşaqlar əvvəlcədən azdırılma olmadan cinsi təcavüz aktlarına yol tapa bilməzlər. Deməli, nevrozun əsası uşaqlıq çağında həmişə böyüklər tərəfindən qoyulur və uşaqların özləri bir-birinə sonralar histeriyaya tutulma meylini ötürürlər. Xahiş edirəm, bir anlıq da olsa, uşaqlıq çağında, xüsusilə qardaş-bacı və əmiuşağı-uşaq arasında tez-tez bir yerdə olma imkanı üzündən cinsi münasibətlərin xüsusi tezliyi üzərində dayanın, təsəvvür edin ki, on və ya on beş il sonra bu ailədə gənc nəslin bir neçə fərdi xəstə tapılır və özünüzdən soruşun: nevrozun bu ailəvi şəkildə baş verməsi irsi meyl fərziyyəsini qəbul etməyə sövq etməyə yararlı deyilmi, halbuki əslində yalnız psevdoirsiyyət mövcuddur və reallıqda uşaqlıqda bir transfer, bir infeksiya baş vermişdir.

İndi isə həmin digər etiraza keçək; bu etiraz məhz uşaq cinsi təcrübələrinin etiraf olunmuş tezliyinə və bir çox şəxsin histerik olmadan belə səhnələri xatırlaması təcrübəsinə əsaslanır. Buna qarşı ilk növbədə deyirik ki, hər hansı etioloji amilin həddindən artıq tezliyi heç bir halda onun etioloji əhəmiyyətinə qarşı bir qınaq kimi istifadə oluna bilməz. Tuberkul çöpü hər yerdə mövcud deyilmi və vərəm xəstəliyinə tutulduğunu göstərənlərdən qat-qat çox insan tərəfindən tənəffüsə alınmırmı? Və onun etioloji əhəmiyyəti, özünün spesifik effekti olan vərəmi doğurmaq üçün açıq-aşkar başqa amillərin də iştirakına ehtiyac duyması faktı ilə zədələnirmi? Onun spesifik etiologiya kimi qiymətləndirilməsi üçün kifayətdir ki, onun iştirakı olmadan vərəm mümkün deyil. Eyni şey, çox güman ki, bizim problemimizə də aiddir. Bir çox insanın histerik olmadan uşaq cinsi səhnələri yaşaması mane olmur; kifayətdir ki, histerik olanların hamısı belə səhnələr yaşamış olsun. Etioloji amilin rast gəlmə dairəsi onun effektinin dairəsindən rahatlıqla geniş ola bilər, sadəcə dar olmasın. Çiçək xəstəsinə toxunan və ya ona yaxınlaşanların hamısı çiçək xəstəliyinə tutulmur, lakin buna baxmayaraq, çiçək xəstəsindən keçmə, xəstəliyin bizə məlum olan demək olar ki, yeganə etiologiyasıdır.

Əlbəttə, uşaqlıq dövründə cinsəlliyin fəaliyyəti demək olar ki, ümumi bir hadisə olsaydı, bütün hallarda onun aşkarlanmasına böyük əhəmiyyət verilməzdi. Amma birincisi, belə bir iddia şübhəsiz ki, kəskin bir şişirtmə olardı; ikincisi isə, uşaqlıq səhnələrinin etioloji iddiası yalnız histerik xəstələrin anamnezində onların davamlı mövcudluğuna deyil, əsasən, tam təqdim edilmiş bir xəstəlik tarixindən aydın görünəcəyi kimi, onlarla histerik simptomlar arasında assosiativ və məntiqi əlaqələrin aşkarlanmasına əsaslanır.

Histeriyanın “xüsusi etiologiyası”nın nevrozu həqiqətən yaratması üçün hansı digər amillərə ehtiyacı var? Bu, cənablar, əslində ayrıca bir mövzudur və mən onu nəzərdən keçirməyi nəzərdə tutmuram; mən bu gün yalnız mövzunun iki hissəsi — xüsusi və köməkçi etiologiya — bir-birinə keçdiyi təmas nöqtəsini göstərməliyəm. İrsi və şəxsi quruluşu, uşaqlıq dövründəki cinsi təcrübələrin daxili əhəmiyyətini, xüsusilə də onların təkrarlanma miqdarını nəzərə alan kifayət qədər çox amilin rol oynadığı güman edilməlidir. Yad, sonradan isə maraqsız olan bir oğlan uşağı ilə qısa müddətli əlaqə, öz qardaşınızla çoxillik, dərin və cinsi əlaqələrlə müqayisədə daha az təsirli olacaq. Nevrozların etiologiyasında kəmiyyət şərtləri keyfiyyət şərtləri qədər əhəmiyyətlidir; xəstəliyin klinik olaraq ortaya çıxması üçün eşik dəyərlərin aşılması gərəkdir. Yuxarıdakı etioloji silsiləni mən özüm də tam saymıram və histeriyanın aşağı təbəqələrdə nə üçün daha tez-tez rast gəlinmədiyi tapmacası hələ bununla həll olunmayıb. (Yeri gəlmişkən, Şarkonun fəhlə sinfində kişi histeriyasının heyrətamiz dərəcədə geniş yayıldığını iddia etdiyini xatırlayın.) Lakin bir neçə il əvvəl yetkinlik dövründən sonra histeriyanın yaranmasında əsas rolu öz üzərimə götürdüyüm, indiyədək az qiymətləndirilmiş bir amilə diqqət çəkdiyimi də xatırlatmağa icazə verin. O vaxtlar bildirmişdim ki, histeriyanın başlanması demək olar ki, həmişə bir psixi münaqişəyə gətirib çıxarır; belə ki, uyğun olmayan bir təsəvvür Mənin müdafiə mexanizmini qıcıqlandırır və sıxışdırmaya səbəb olur. Bu müdafiə cəhdinin hansı şəraitdə patoloji təsir göstərərək, Mənə narahatlıq verən xatirəni həqiqətən şüursuza itələdiyi və onun yerinə histerik bir simptom yaratdığı barədə o vaxt məlumat verə bilməmişdim. Mən bunu bu gün tamamlayıram: Müdafiə mexanizmi, əgər həmin, indiyə qədər sağlam olan şəxsdə uşaqlıq dövrünə aid cinsi səhnələr şüursuz xatirələr kimi mövcuddursa və əgər sıxışdırılacaq təsəvvür belə bir uşaqlıq təcrübəsi ilə məntiqi və ya assosiativ əlaqəyə gətirilə bilirsə, öz məqsədinə – uyğun gəlməyən təsəvvürü şüurdan sıxışdırıb çıxarmağa – nail olur.

Mənin müdafiə meyli şəxsin bütün əxlaqi və intellektual təlimindən asılı olduğundan, artıq histeriyanın aşağı təbəqə insanları arasında öz spesifik etiologiyasının icazə verəcəyindən qat-qat daha az rast gəlinməsi faktını tamamilə anlaşılmaz saymırıq.

Cənablar, gəlin bir daha o son etirazlar qrupuna qayıdaq ki, onlara cavab vermək bizi bu qədər uzaqlara apardı. Eşitdik və qəbul etdik ki, uşaq cinsi yaşantılarını „çox aydın xatırlayan“, lakin buna baxmayaraq histerik olmayan çoxlu adamlar var. Bu etirazın heç bir çəkisi yoxdur, amma bizə dəyərli bir qeyd üçün fürsət verəcəkdir. Bu cür adamlar nevroz haqqındakı anlayışımıza görə heç də histerik olmamalıdırlar, ya heç olmasa şüurlu surətdə xatırladıqları səhnələr üzündən histerik olmamalıdırlar. Bizim xəstələrimizdə bu xatirələr heç vaxt şüurlu deyildir; lakin biz onları histeriyalarından, uşaq səhnələrinin şüursuz xatirələrini şüurlu xatirələrə çevirməklə sağaldırıq. Onların belə yaşantılar keçirmiş olması faktında heç nəyi dəyişə bilməzdik və dəyişməyə ehtiyac da yox idi. Bundan görürsünüz ki, iş yalnız uşaq cinsi yaşantılarının mövcudluğunda deyil, həm də bir psixoloji şərtin də buna qoşulmasındadır. Bu səhnələr şüursuz xatirələr kimi mövcud olmalıdır; yalnız şüursuz olduqları müddətdə və o dərəcədə histerik simptomlar yarada və saxlaya bilərlər. Lakin bu yaşantıların şüurlu, yoxsa şüursuz xatirələr verdiyinin nədən asılı olduğu, bunun şərtinin yaşantıların məzmununda, onların baş verdiyi vaxtda, ya da sonrakı təsirlərdə olub-olmadığı — bu, ehtiyatla yanından keçmək istədiyimiz yeni bir problemdir. Qoy sizə yalnız o xatırladılsın ki, analiz bizə ilk nəticə kimi bu hökmü gətirdi: Histerik simptomlar şüursuz təsir edən xatirələrin törəmələridir. c) Əgər biz uşaq cinsi yaşantılarının histeriyanın əsas şərti, belə deyilsə, meyli olduğunda israr etsək, lakin onların histerik simptomları bilavasitə yaratmadığını, əvvəlcə təsirsiz qaldığını və patogen təsiri yalnız sonralar, yetkinlik yaşından sonra şüursuz xatirələr kimi oyandıqda göstərdiyini qəbul etsək, onda histerik xəstəliyin hələ uşaqlıq çağında və yetkinlikdən əvvəl baş verməsini sübut edən çoxsaylı müşahidələrlə hesablaşmalıyıq. Lakin uşaq cinsi yaşantılarının zaman şəraiti haqqında analizlərdən əldə edilmiş məlumatlara daha yaxından baxsaq, çətinlik yenidən həll olunur. O zaman öyrənilir ki, bizim ağır hallarımızda histerik simptomların yaranması istisna kimi deyil, daha çox qayda olaraq səkkizinci ildən başlayır və bilavasitə təsir göstərməyən cinsi yaşantılar hər dəfə daha uzaqlara, üçüncü, dördüncü, hətta ikinci yaş ilinə qədər gedib çıxır. Heç bir halda təsirli yaşantılar zəncirinin səkkizinci ildə qırılmadığına görə, güman etməliyəm ki, ikinci dişlərin böyümə təkanının baş verdiyi bu həyat dövrü histeriya üçün bir sərhəd təşkil edir; bu sərhəddən etibarən onun törənməsi qeyri-mümkün olur. Kimin daha əvvəlki cinsi yaşantıları yoxdursa, bundan sonra artıq histeriyaya meylli ola bilməz; kimin varsa, o, artıq histerik simptomlar inkişaf etdirə bilər. Histeriyanın bu yaş sərhədindən o tərəfdə də (səkkiz ildən əvvəl) təcrid olunmuş şəkildə baş verməsi hələ erkən yetişmə hadisəsi kimi yozula bilərdi. Bu sərhədin mövcudluğu çox güman ki, cinsi sistemdəki inkişaf prosesləri ilə bağlıdır. Somatik cinsi inkişafın vaxtından əvvəl başlaması tez-tez müşahidə olunur və hətta mümkündür ki, o, vaxtından əvvəl cinsi qıcıqlanma ilə sürətləndirilə bilər.

Bununla psixi funksiyaların və cinsəllik sisteminin müəyyən bir uşaqlıq vəziyyətinin zəruri olduğuna dair bir işarə əldə edilir ki, bu dövrə düşən cinsi təcrübə sonralar xatirə kimi patogen təsir göstərə bilsin. Lakin mən hələ bu psixi infantilizmin mahiyyəti və onun zaman baxımından sərhədi haqqında daha ətraflı bir şey söyləməyə cəsarət etmirəm.

d) Başqa bir etiraz ona görə ola bilər ki, uşaq cinsi yaşantılarının xatırlanması belə böyük patogen təsir göstərməlidir, halbuki həmin yaşantıların özləri təsirsiz qalmışdır. Doğrudan da biz bir xatirə obrazından real təəssüratda olmayan qüvvələrin çıxmasına öyrəşməmişik. Yeri gəlmişkən, burada görürsünüz ki, histeriyada simptomların yalnız xatirələrdən yarana bilməsi müddəası nə qədər ardıcıl həyata keçirilmişdir. Simptomların meydana gəldiyi bütün sonrakı səhnələr təsirli olanlar deyil, əslində təsirli olan yaşantılar isə əvvəlcə heç bir effekt doğurmur. Lakin burada elə bir problem qarşısındayıq ki, onu tam haqlı olaraq mövzumuzdan ayıra bilərik. İnsan, tanış olduğumuz bir sıra diqqətçəkən şərtləri düşündükdə, istər-istəməz bir sintezə çağırıldığını hiss edir: histerik simptom yaratmaq üçün xoşagəlməz bir təsəvvürə qarşı müdafiə cəhdi mövcud olmalıdır; bu təsəvvür şüursuz bir xatirə ilə məntiqi və ya assosiativ bağlılıq göstərməlidir — az və ya çoxsaylı ara bəndlər vasitəsilə ki, onlar da bu anda şüursuz qalır; həmin şüursuz xatirə yalnız cinsi məzmunda ola bilər; o, müəyyən uşaq həyat dövründə baş vermiş bir yaşantını məzmun kimi daşıyır; və adam özünə sual verməyə bilmir: necə olur ki, vaxtilə zərərsiz olan bir yaşantının bu xatırlanması sonradan belə qeyri-normal təsir göstərir, müdafiə kimi bir psixi prosesi patoloji nəticəyə aparır, özü isə bununla eyni zamanda şüursuz qalır?

Lakin özünə deməli olacaq ki, bu, sırf psixoloji problemdir; onun həlli, bəlkə də, normal psixi proseslər və şüurun buradakı rolu barədə müəyyən fərziyyələri zəruri edir, lakin hələlik həll olunmamış qala bilər və bu, histerik hadisələrin etiologiyasına dair indiyədək əldə etdiyimiz anlayışı dəyərdən salmaz.

II

Cənablar, indicə formalaşdırdığım yanaşmalar histerik simptom əmələgəlməsinin mexanizminə aiddir. Lakin biz bu simptomların yaranma səbəblərini bu mexanizmi nəzərə almadan təsvir etməyə məcburuq ki, bu da müzakirəmizin tamlığı və aydınlığı baxımından qaçılmaz itkiyə gətirib çıxarır. Uşaq cinsi səhnələrinin roluna qayıdaq. Qorxuram ki, sizi onların simptom əmələgətirmə gücünü həddindən artıq qiymətləndirməyə təhrik etmiş ola bilərəm. Buna görə bir daha vurğulayıram ki, hər bir histeriya halında elə simptomlar var ki, onların təyini uşaq yaşındakı deyil, sonrakı, çox vaxt yaxın keçmişdəki yaşantılardan qaynaqlanır. Simptomların digər bir hissəsi isə, şübhəsiz, ən erkən yaşantılara gedib çıxır, belə desək, ən qədim zadəganlığa malikdir. Buraya ilk növbədə cinsiyyət orqanlarında və bədənin digər yerlərində o qədər çoxsaylı və müxtəlif sensasiyalar və paresteziyalar aiddir ki, onlar sadəcə olaraq uşaq səhnələrinin hiss məzmununa hallüsinasiyalı reproduksiyada, çox vaxt da ağrılı güclənmədə uyğun gəlir.

Çox yaygın olan başqa bir histerik hadisələr sırası — ağrılı sidik ifrazı hissi, defekasiya zamanı hisslər, bağırsaq fəaliyyətinin pozulması, boğulma və qusma, mədə narahatlıqları və iştahasızlıq — təhlillərimdə eyni şəkildə, üstəlik təəccüblü qaydada, həmin uşaq təcrübələrinin törəməsi kimi özünü göstərdi və onların sabit xüsusiyyətlərindən asanlıqla izah olundu. Uşaq cinsi səhnələri, cinsi baxımdan normal insanın hissləri üçün ağır tələblərdir; onlar ağız boşluğu və anal dəliyin cinsi məqsədlər üçün sui-istifadə edildiyi, zinaçı və impotent şəxslərdə məlum olan bütün həddindən artıq halları ehtiva edir. Həkimdə bu barədəki təəccüb tezliklə tam anlaşılmaya yerini verir. Cinsi ehtiyaclarını uşaqlarda ödəməkdən çəkinməyən şəxslərdən, bu ödənişin incəliklərinə etiraz etmələrini gözləmək olmaz; uşaq yaşına xas olan cinsi impotens, böyüklərin qazanılmış impotens halında alçalmağa məcbur olduqları eyni əvəzedici hərəkətlərə qaçınılmaz olaraq təkan verir. Qeyri-bərabər cütlüyün sevgi münasibətini davam etdirdiyi bütün qəribə şərtlər: qarşılıqlı asılılığın öz payından, cinsi əlaqədən zəruri olaraq yarandığı kimi, yayınma imkanı olmayan, lakin bütün avtoritet və cəza vermə hüququ ilə təchiz olunmuş və qəzəblərini sərbəst ödəmək üçün bir rolu digəri ilə dəyişən böyüklər; çarəsizlik içində bu özbaşınalığa təslim olan, vaxtından əvvəl bütün həssaslıqlara oyadılan və bütün məyusluqlara məruz qalan, təbii ehtiyaclarına tam nəzarət edə bilmədiyi üçün ona həvalə edilmiş cinsi funksiyaların icrası zamanı tez-tez kəsilən uşaq — bütün bu qəribə və eyni zamanda faciəvi uyğunsuzluqlar, fərdin sonrakı inkişafında və onun nevrozunda, ən incə təqibə layiq olan çoxsaylı daimi effektlər şəklində özünü göstərir. Münasibət iki uşaq arasında baş verərsə, cinsi səhnələrin xarakteri yenə də itələyici qalır, çünki hər bir uşaq münasibəti, bir uşağın böyüyü tərəfindən əvvəlcədən başdan çıxarılmasını tələb edir. Belə bir uşaq münasibətinin psixi nəticələri son dərəcə dərin olur; iki şəxs bütün ömürləri boyu görünməz bir bağla bir-birinə bağlı qalır. Bəzən bu uşaq cinsi səhnələrinin təsadüfi detalları, sonrakı illərdə nevroz simptomlarını müəyyən edən gücə malik olur. Beləliklə, mənim hallarımdan birində uşağın böyüklərin cinsiyyət orqanlarını ayağı ilə qıcıqlandırmağa öyrədilməsi faktı, illər boyu nevroz diqqətini ayaqlara və onların funksiyasına yönəltmək və nəhayət, histerik paraplegiya yaratmaq üçün kifayət etmişdi. Başqa bir halda, xəstənin müəyyən saatlarda baş verən təşviş tutmaları zamanı, sakitləşmək üçün çoxsaylı bacılarından yalnız birini yanından ayırmamaq istəməsinin səbəbi təhlil edilməsəydi sirr olaraq qalardı; təhlil göstərdi ki, hücumçu hər gəlişində evdə olub-olmadığını soruşduğu bacıdan maneə gözləyirdi.

Elə olur ki, infantil səhnələrin təyinedici qüvvəsi özünü elə dərəcədə gizlədir ki, səthi analiz zamanı onu gözdən qaçırmaq lazım gəlir. Onda adam elə güman edir ki, müəyyən bir simptomun izahını sonrakı səhnələrdən birinin məzmununda tapıb və işin gedişində həmin məzmuna infantil səhnələrdən birində rast gəlir, nəticədə axırda özünə deməli olur ki, sonrakı səhnə simptomları təyin etmək qüvvəsini yalnız əvvəlki səhnə ilə uyğunluğuna borcludur. Buna görə də mən sonrakı səhnəni mənasız saymaq istəmirəm; əgər qarşımda histerik simptom yaranmasının qaydalarını sizinlə müzakirə etmək vəzifəsi olsaydı, bu qaydalardan biri kimi bunu qəbul etməli olardım ki, simptom üçün o təsəvvür seçilir ki, onun qaldırılmasına bir neçə amil birlikdə təsir edir, o, müxtəlif tərəflərdən eyni vaxtda oyadılır; bunu mən başqa yerdə belə bir cümlə ilə ifadə etməyə çalışmışam: histerik simptomlar həddindən artıq təyin olunmuşdur.

Bir də, cənablar; yuxarıda rezent etiologiyanın infantil etiologiyaya münasibətini ayrıca mövzu kimi kənara qoymuşdum; lakin heç olmazsa bir qeydlə bu niyyətimi pozmadan mövzunu tərk edə bilmərəm. Təsdiq edirsiniz ki, bu, hər şeydən əvvəl, histerik fenomenlərin psixoloji dərkini bizə çətinləşdirən, histerik xəstələrdə və normallarda psixi aktları eyni ölçü ilə ölçməkdən bizi çəkindirən bir faktdır. Bu, histerik xəstələrdə rastlaşdığımız psixi oyadan qıcıqla psixi reaksiya arasındakı uyğunsuzluqdur; biz bu uyğunsuzluğu ümumi anormal qıcıqlanma qəbulu ilə örtməyə çalışır və tez-tez fizioloji izah etməyə cəhd edirik, sanki xəstələrdə transferə xidmət edən müəyyən beyin orqanları xüsusi kimyəvi vəziyyətdədir, təxminən strixnin qurbağasının onurğa mərkəzləri kimi, ya da viviseksiya heyvan təcrübəsindəki kimi yüksək ləngidici mərkəzlərin təsirindən çıxmışdır. Hər iki anlayış bəzən histerik fenomenlərin izahı üçün tam haqlı ola bilər; bunu inkar etmirəm. Lakin fenomenin əsas payı, psixi qıcıqlara anormal, həddindən artıq böyük histerik reaksiya, analizlərdən saysız-hesabsız nümunələrlə dəstəklənən başqa bir izaha yol verir. Və bu izah belədir: Histerik xəstələrin reaksiyası yalnız zahirən həddindən artıq görünür; bizə belə görünməlidir, çünki onun baş verdiyi motivlərin yalnız kiçik bir hissəsini tanıyırıq.

Əslində bu reaksiya oyadan qıcığa mütənasibdir, yəni normal və psixoloji baxımdan anlaşılandır. Bunu o zaman dərhal başa düşürük ki, analiz xəstənin şüurunda olan aşkar motivlərə, xəstənin bilmədən təsir etmiş, deməli, bizə bildirə bilmədiyi o başqa motivləri də əlavə edir.

Mən histerik xəstələrdə psixi fəaliyyətin bütün həcmi üçün bu mühüm müddəanı sizə sübut etməklə saatlarla vaxt doldura bilərdim, lakin burada bir neçə misalla kifayətlənməliyəm. Siz histerik xəstələrin o qədər tez-tez rast gəlinən ruhi “həssaslığını” xatırlayırsınız ki, bu, onları ən incə bir hörmətsizlik işarəsinə ölümcül təhqir olunmuşlar kimi reaksiya verməyə vadar edir. Bəs iki sağlam insan, məsələn, ər-arvad arasında xırda səbəblər üzündən bu cür yüksək dərəcəli həssaslığı müşahidə etsəydiniz, nə düşünərdiniz? Şübhəsiz belə bir nəticəyə gələrdiniz ki, şahidi olduğunuz ailə səhnəsi təkcə son xırda səbəbin nəticəsi deyil, orada uzun müddət ərzində alışdırıcı material yığılmış və son təkanla onun bütün kütləsi partlayışa gətirilmişdir.

Zəhmət olmasa, eyni məntiqi histeriklərə tətbiq edin. Ağlama tutmasını, ümidsizlik partlayışını, intihara cəhdi yaradan son, özündə minimal olan təhqir deyil, səbəb və nəticənin mütənasibliyi qanununa məhəl qoymadan, əksinə, bu kiçik aktual təhqir, çoxlu və daha intensiv keçmiş təhqirlərin xatirələrini oyadıb təsirə salıb; bu xatirələrin arxasında isə uşaqlıqda baş vermiş, heç vaxt sağalmamış ağır bir təhqirin xatirəsi dayanır. Və ya: əgər gənc qız, bir oğlanın gizlicə əlini şirinliklə oxşamasına dözmədiyi üçün özünə dəhşətli ittihamlar edir və bundan sonra nevroza tutulursa, siz bu sirrə "bu qeyri-adi, ekssentrik təbiətli, həddindən artıq həssas şəxsdir" hökmü ilə qarşı çıxa bilərsiniz; lakin təhlil göstərirsə ki, həmin toxunuş çox erkən uşaqlıqda baş vermiş, daha zərərsiz olmayan bütünün bir hissəsi olan oxşar bir toxunuşu xatırladıbsa, siz fərqli düşünəcəksiniz, çünki əslində ittihamlar həmin köhnə bəhanəyə aiddir. Nəhayət, histeroqen nöqtələrin sirri də fərqli deyil; əgər siz seçilmiş bir nöqtəyə toxunursunuzsa, niyyət etmədiyiniz bir şey edirsiniz; siz tutmanı doğura bilən bir xatirəni oyadırsınız və bu psixi vasitəçi haqqında heç nə bilmədiyiniz üçün, tutmanı birbaşa toxunuşunuzun nəticəsi kimi səbəb-sonuç əlaqəsi ilə izah edirsiniz. Xəstələr də eyni cəhalətdədir və buna görə də oxşar səhvlərə yol verirlər; onlar sonuncu məlum bəhanə ilə çoxsaylı vasitəçi həlqələrdən asılı olan nəticə arasında daim "yanlış əlaqələr" qururlar. Lakin həkimə histerik reaksiyanı izah etmək üçün məlum və şüursuz motivləri birləşdirmək mümkün olursa, o, bu görünüşdə həddindən artıq olan reaksiyanı demək olar ki, həmişə ölçülü, yalnız forması qeyri-adi olan reaksiya kimi qəbul etməlidir.

İndi siz psixi qıcıqlara qarşı histerik reaksiyanın bu əsaslandırmasına haqlı olaraq etiraz edəcəksiniz ki, bu normal deyil, çünki sağlam insanlar niyə fərqli davranır; niyə onlarda yeni bir oyanma aktual olduqda, çoxdan keçmiş oyanmalar yenidən təsir etmir? Histeriklərdə köhnə təcrübələrin hamısının, artıq çox vaxt və fırtınalı şəkildə reaksiya verilmiş olsa belə, təsirli qaldığı, bu şəxslərin psixi qıcıqları həll etmək qabiliyyətindən məhrum olduğu təəssüratı yaradır. Doğrudur, cənablar, belə bir şeyi həqiqətən doğru qəbul etmək lazımdır. Unutmayın ki, histeriklərin köhnə təcrübələri aktual bir səbəblə şüursuz xatirələr kimi öz təsirini göstərir. Elə görünür ki, həll çətinliyi, aktual təəssüratı gücsüz xatirəyə çevirməyin qeyri-mümkünlüyü birbaşa psixi şüursuzluğun xarakteri ilə bağlıdır. Görürsünüz, məsələnin qalan hissəsi yenə psixologiyadır, üstəlik, filosofların bizə çox az hazırlıq işi gördüyü bir psixologiya növüdür.

Bu psixologiyaya, hansı ki, ehtiyaclarımız üçün hələ yaradılmalıdır, — gələcək nevrozlar psixologiyasına — sizi o zaman da yönəltməliyəm ki, sonda sizə elə bir məlumat verim ki, ondan əvvəlcə histeriyanın etiologiyasına dair yeni başlayan anlayışımızın pozulacağından narahat olacaqsınız. Belə ki, açıq deməliyəm: uşaq cinsi yaşantılarının etioloji rolu histeriya sahəsi ilə məhdudlaşmır, eyni dərəcədə məcburiyyət təsəvvürlərinin qəribə nevrozuna, bəlkə də xroniki paranoyanın formalarına və digər funksional psixozlara da aiddir. Burada özümü daha az qəti ifadə edirəm, çünki məcburiyyət nevrozlarına dair analizlərimin sayı hələ də histeriyalara dair olanlardan xeyli geri qalır; paranoyadan isə əlimdə yalnız bir tək kifayət edən və bir neçə fraqmentar analiz var. Lakin orada tapdığım şey mənə etibarlı göründü və məni digər hallar üçün qəti gözləntilərlə doldurdu. Yəqin xatırlayırsınız ki, mən histeriya ilə məcburiyyət təsəvvürlərini «müdafiə nevrozları» adı altında birləşdirməyin tərəfdarı kimi artıq əvvəllər çıxış etmişdim, hələ uşaq etiologiyasının ümumiliyi mənə məlum deyildi. İndi isə əlavə etməliyəm — bunu hər kəsdən ümumi şəkildə gözləmək lazım deyil — ki, mənim məcburiyyət təsəvvürlərinə dair hallarımın hamısında histerik simptomlar, çox vaxt duyğular və ağrılar şəklində bir alt qat aşkar olunurdu ki, bunlar da məhz ən qədim uşaq yaşantılarına qədər geri aparırdı. Bəs o zaman, digər patogen amillər də buna qoşulduqda, şüursuz qalmış uşaq cinsi səhnələrindən sonralar histeriyanın, yoxsa məcburiyyət nevrozunun, yoxsa bəlkə də paranoyanın çıxacağını nə həll edir? Bu biliklərimizin artması guya bu səhnələrin etioloji dəyərinə xələl gətirir, çünki etioloji münasibətin spesifikliyini aradan qaldırır.

Mən hələ ki, cənablar, bu suala etibarlı cavab vermək iqtidarında deyiləm. Təhlil etdiyim halların sayı, onlardakı şəraitin müxtəlifliyi bunun üçün kifayət qədər böyük deyil. İndiyə qədər görürəm ki, məcburiyyət təsəvvürləri təhlildə müntəzəm olaraq uşaqlıq çağındakı cinsi təcavüzlərə görə gizlədilmiş və dəyişdirilmiş ittihamlar kimi üzə çıxır, buna görə də kişilərdə qadınlardakından daha tez-tez rast gəlinir və onlarda histeriyadan daha tez-tez inkişaf edir. Buradan belə nəticə çıxara bilərdim ki, infantil səhnələrin xarakteri — onların həzzlə, yoxsa yalnız passiv şəkildə yaşanması — sonrakı nevrozun seçiminə müəyyənedici təsir göstərir, lakin bu uşaq hərəkətlərinin baş verdiyi yaşın və digər amillərin təsirini də kiçiltmək istəməzdim. Bu barədə yalnız sonrakı təhlillərin müzakirəsi aydınlıq gətirməlidir; lakin müdafiə-nevropsixozların mümkün formaları arasında seçimi hansı amillərin idarə etdiyi aydın olanda, ayrı-ayrı formanın hansı mexanizm sayəsində formalaşdığı yenə də sırf psixoloji problem olacaqdır.

Mən artıq bugünkü müzakirələrimin sonuna gəlib çatmışam. Etiraza və inamsızlığa hazır olduğum halda, işimə yalnız bir tərəfdarlıq sözü də əlavə etmək istərdim. Nəticələrimi necə qarşılasanız da, sizdən xahiş edirəm ki, onları ucuz spekulyasiyanın bəhrəsi hesab etməyəsəniz. Onlar xəstələr üzərində zəhmətli tək-tək araşdırmaya söykənir; bu araşdırma əksər hallarda yüz iş saatı və daha çoxunu əhatə etmişdir. Nəticələri qiymətləndirməyinizdən daha vacibi mənim üçün tətbiq etdiyim üsula göstərdiyiniz diqqətdir; bu üsul yenidir, istifadəsi çətindir, lakin elmi və terapevtik məqsədlər üçün əvəzedilməzdir. Yəqin ki, başa düşürsünüz: bu dəyişdirilmiş Breyer üsulunun gətirdiyi nəticələrə etiraz etmək olmaz, əgər üsulu kənara qoyub yalnız xəstə müayinəsinin adi üsulundan istifadə edirsinizsə. Bu, histoloji texnikanın tapıntılarını makroskopik müayinəyə istinadla təkzib etmək istəməyə bənzəyərdi. Yeni tədqiqat üsulu psixi hadisənin yeni bir elementinə — şüursuz qalmış, Breyerin ifadəsi ilə desək, „şüur qabiliyyəti olmayan“ düşüncə gedişatlarına — geniş yol açaraq, bizə bütün funksional psixi pozuntuların yeni, daha yaxşı başa düşülməsi ümidini vəd edir. İnanmıram ki, psixiatriya bu yeni idrak yolundan istifadə etməyi hələ uzun müddət təxirə salacaqdır.