Privatdosent Dr. Ziqm. Freydin elmi işlərinin məzmun xülasələri, 1877–1897

İlanbalığında xaya kimi təsvir olunan lobalı orqanların quruluşu və incə quruluşu haqqında müşahidələr (İmperial Elmlər Akademiyasının Məruzələrinin LXXV cildindən. Elmlər. I Bölmə. Mart 1877 sayı.)

Dr. Sirski az əvvəl ilanbalığının qarın boşluğunda cüt, pərəbənzər oyuqlu bir orqanda heyvanın uzun müddət axtarılan erkək cinsiyyət orqanlarını tanımışdı. Prof. Klausun təşviqi ilə mən Triyestdəki zooloji stansiyada bu pərəbənzər orqanların rast gəlinməsini və toxuma tərkibini tədqiq etdim, II. Ammocoetesin (Petromyzon Planeri) onurğa beynində arxa sinir köklərinin mənşəyi haqqında (Vyana Universitetinin fiziologiya institutundan.) (I cədvəllə.) (k. Elmlər Akademiyasının Xəbərlərinin LXXV cildindən, III şöbə, yanvar buraxılışı 1877.)

Petromyzonun onurğa beynində Reissnerin təsvir etdiyi arxa boz maddənin böyük sinir hüceyrələrinin (arxa hüceyrələrin) arxa köklərin kök liflərinə mənbə verdiyini sübut etmək mümkün oldu. — Petromyzonun ön və arxa onurğa kökləri heç olmasa quyruq nahiyəsində mənbələrinə görə bir-birinə nisbətən yerdəyişmişdir və periferik gedişlərində bir-birindən ayrı qalırlar.

III

Petromizonun onurğa düyünləri və onurğa beyni haqqında

(Vyana Universitetinin fiziologiya institutundan.) (4 cədvəl və 2 taxta şəkil ilə.)

(Vyana Elmlər Akademiyasının məruzələrinin LXXVIII cildindən, III bölmə, iyul nömrəsi, 1878.)

Balıqların onurğa qanglion hüceyrələri uzun müddətdən bəri ikiqütblü kimi tanınırdı, ali heyvanlarınkı isə birqütblü hesab edilirdi. Ranvier sonuncu elementlərin qısa bir yol keçdikdən sonra tək uzantısının T-şəkilli bölündüyünü sübut etmişdi. — Petromyzonun onurğa qanglionları qızıl macerasiyası tətbiq edildikdən sonra tamamilə müşahidə oluna bilirdi; onların sinir hüceyrələri T-şəkilli lif bölünməsi ilə bipolarlıqdan unipolarlığa qədər bütün keçidləri göstərir; arxa kökün lif sayı qangliondakı sinir hüceyrələrinin sayını mütəmadi olaraq üstələyir; beləliklə, „keçən“ və „dayanan“ sinir lifləri mövcuddur, sonuncular isə kök elementlərinə sadəcə qarışır. — Petromyzon-da onurğa qanglion hüceyrələri ilə onurğa beynində təsvir edilən arxa hüceyrələr arasında əlaqə, arxa kök və qanglion arasında onurğa beyninin səthində açıq şəkildə yerləşən hüceyrə elementləri tərəfindən qurulur. Bu səpələnmiş hüceyrələr onurğa qanglion hüceyrələrinin inkişaf tarixi boyu keçdiyi yolu göstərir. — Petromyzonun onurğa beynindən əlavə olaraq, arxa kök liflərinin mərkəzi tərkibindəki lif bölünmələri, ön komissura liflərinin çəngəlvari budaqlanması, ön köklərin spinal hissələrinə sinir hüceyrələrinin yerləşdirilməsi və qızıl xlorid ilə boyana bilən Pia materin ən incə sinir şəbəkəsi təsvir edilir.

IV

Anatomik preparasiya üçün bir üsul haqqında qeyd

Sinir sisteminin (Mənbə: Centralbl. für d. med. Wissensch. 1879, Nr.26.)

Reichert tərəfindən tövsiyə edilmiş bir üsulun modifikasiyası. — 1 hissə qatı azot turşusu, 3 hissə su və 1 hissə qatı qliserin qarışığı, birləşdirici toxumanı məhv edərək sümükləri və əzələləri asanlıqla çıxarıla bilən vəziyyətə gətirdiyi üçün, mərkəzi sinir sistemini onun periferik şaxələri ilə birlikdə, xüsusilə kiçik məməlilərdə nümayiş etdirmək üçün yararlıdır.

V Çay xərçənginin sinir lifləri və sinir hüceyrələrinin quruluşu haqqında

(Vyana Elmlər Akademiyasının məruzələrinin LXXXV cildindən, III bölmə, 1882-ci ilin yanvar nömrəsi.)

Çay xərçənginin sinir lifləri, canlı halda araşdırıldıqda, bütün uzunluq boyunca fibrillyar quruluşu göstərir. Nüvənin tərkib hissəciklərində həyatdan sonrakı vəziyyəti tanınan sinir hüceyrələri, bir-biri ilə əlaqəli iki maddədən ibarət görünür: onlardan biri, şəbəkəvi düzülüşlü olan, sinir liflərinin fibrillalarına, digəri, homojen olan isə onların ara maddəsinə davam edir.

VI Sinir sistemi elementlərinin quruluşu

(Psixiatriya Cəmiyyətində 1882-ci ildə verilən mühazirə. V kimi)

Mərkəzi sinir sistemində lif gedişatının öyrənilməsi üçün yeni üsul (Mənbə: Archiv f. Anat. u. Physiologie, Anat.Abt.1884.)

Xrom duzları ilə bərkidilmiş mərkəzi orqanın incə kəsiklərinin qızıl xlorid, güclü natrium hidroksid məhlulu və 10% kalium yodid məhlulu ilə müalicəsi, ya mielin qınlıqlarını, ya da yalnız aks silindrləri əhatə edən qırmızıdan maviyə qədər boyanma əldə edir. Bu üsul digər qızıl boyama üsullarından daha etibarlı deyil.

VIIIa

Beyində və onurğa beynində sinir yollarının öyrənilməsi üçün yeni histoloji metod (Brain jurnalından, XXV hissə, 1884.) VII kimi

VII Skorbut zamanı dolayı bazal ocaq simptomları ilə beyin qanaxması hadisəsi (Çap olunub: Wiener med. Wochenschr. 1884, № 9 və 10.) Skorbut zamanı sürətlə keçən beyin qanaxması hadisəsinin davamlı müşahidə altında təsviri və onun simptomlarının ocaq zədələnmələrinin dolayı təsiri haqqında Vernike təliminə istinadla izahı.

Koka haqqında

(Heytlerin «Müalicə üzrə Mərkəzi Jurnal»ından, 1884.)

Nimanın təsvir etdiyi koka bitkisinin alkaloidi o vaxtlar həkimlik məqsədləri üçün hələ az diqqət görmüşdü. Mənim işim koka bitkisi haqqında müəlliflərin məlumatlarına görə botanik və tarixi qeydlər gətirdi, normal insanlar üzərində aparılan təcrübələrlə kokainin qəribə, oyadıcı, aclığı, susuzluğu və yuxunu aradan qaldıran təsirini təsdiqlədi və dərmanın terapevtik tətbiqi üçün göstərişlər müəyyən etməyə çalışdı.

Bu göstərişlərdən kokainin morfindən ayırma zamanı yararlılığına dair işarə sonralar mənalı olmuşdur. İşin sonunda söylənilən gözlənti — kokainin yerli keyləşdirici xassəsindən başqa tətbiqlərin də çıxacağı — az sonra K. Kollerin buynuz qişanın keyləşdirilməsi üzrə təcrübələri ilə doğruldu.

Kokainin təsirinin öyrənilməsinə töhfə (Mənbə: Wiener med. Wochenschr. 1885, №5.) Kokain eyforiyası zamanı motor qüvvəsinin artımının dinamometrik sübutu. Motor qüvvəsi (əlin təzyiq qüvvəsi ilə ölçülür) müntəzəm gündəlik dalğalanma aşkar edir (bədən temperaturuna bənzər).

XI Zeytun aralıq qatının öyrənilməsinə dair (Neurolog. Centralbl. 1885, Nr. 12.) İnsanlardan mielinləşməmiş preparatlara əsasən akustik köklərinin gedişi və zeytun aralıq qatının çaprazlaşmış trapez cisimlə əlaqəsi haqqında qısa məlumatlar.

XI Əzələ atrofiyası ilə geniş yayılmış həssaslıq pozğunluqları (siringomiyeliya) hadisəsi (Çapdan: Wiener med. Wochenschr. 1885, Nr. 13 u. 14.) İkitərəfli əzələ atrofiyasının, eləcə də „qismən“ dissosiasiyalı hiss iflici xarakterli həssaslıq pozğunluğunun və ən intensiv anesteziyanın da müşahidə olunduğu sol əldə trofik pozğunluqların birgəliyi, xəstəlik əlamətlərinin bədənin yuxarı hissəsi ilə məhdudlaşması ilə birlikdə, 36 yaşlı bir kişidə diaqnozun sağlığında siringomiyeliya qoyulmasına imkan verdi; o dövrdə bu xəstəlik nadir və çətin tanınan hesab edilirdi.

B. DOSENTLİK ALINDIQDAN SONRA

XI

Onurğa və kəllə sinirlərinin kəskin çoxlu nevriti

(Wiener med. Wochenschr. 1886, Nr. 6.)

On səkkiz yaşlı bir kişi qızdırmasız, ümumi əlamətlər və döş və ayaqlarda dartan ağrılar altında xəstələnir. Əvvəlcə endokardit simptomlarını göstərir, sonra ağrılar güclənir, onurğada təzyiq həssaslığı, dəri, əzələlər və sinir gövdələrində regional təzyiq həssaslığı meydana çıxır, elə bir şəkildə ki, xəstəlik ətraf üzvlərin sahələri üzrə irəliləyir. Refleksin güclənməsi, tərləmə tutmaları, yerli arıqlama, nəhayət ikiqat görmə, udma pozğunluğu, üz iflici, səs batması. Sonda qızdırma, yüksək dərəcədə nəbz sürətlənməsi, ağciyər xəstəliyi. Xəstəliyin gedişi zamanı kəskin çoxsaylı nevrit üzrə qoyulmuş diaqnoz cəsədin yarılması nəticəsi ilə təsdiqləndi, bu nəticə göstərdi ki, bütün onurğa sinirləri öz qınlarında şişirdilmiş, boz-qırmızı, sanki dəstələnmiş vəziyyətdə idi. Baş sinirlərində də oxşar dəyişikliklər. Endokardit. — Cəsədin yarılmasının məlumatına görə, bu şəhərdə polinevritin ilk cəsəd yarılması nəticəsi.

XIV

Arxa sütun və arxa sütun nüvəsi ilə ipvari cismin (Strickkörper) əlaqəsi haqqında, eləcə də oblongatadakı iki sahəyə aid qeydlərlə (Moskvalı Dr. L. Darkşeviç ilə birgə). Neurolog. Centralbl. 1886. № 6-dan.

Mielinləşməmiş preparatların öyrənilməsi ilə corpus restiforme iki hissəyə bölünə bilər: bir „nüvə“ (birinci dərəcəli strick bədəni) və bir „kənar“ (ikinci dərəcəli strick bədəni). Sonuncusu, sonradan mielinləşən zeytun liflərini ehtiva edir. Əvvəlcə mielinləşən birinci dərəcəli strick bədəni bir „baş hissə“ və bir „quyruq hissə“yə bölünür. Birinci dərəcəli strick bədənin başı Burdax sütununun nüvəsindən yaranır və beləliklə, mərkəzi ekstremite yolunun (əsasən çarpazlaşmayan) serebellum davamını təşkil edir. Uyğun beyin davamı, bu nüvədən qopan qövsvari liflər (Fibrae arcuatae) vasitəsilə baş verir. Birinci dərəcəli strick bədənin quyruq hissəsi spinal serebellum yan sütununun birbaşa davamıdır. — Oblongatanın xarici sahəsi onun tərkib hissələrinin vahid qavranılmasına imkan verir. O, həssas ekstremite sinirləri, trigeminal sinir, vagus və akustik sinir üçün mənşə kütlələri kimi bir-birinə homolog hesab edilən, onlardan qopan lif sistemləri ilə dörd boz maddəni ehtiva edir.

XV

Eşitmə sinirinin mənşəyi haqqında (1886-cı il, № 8 və 9 saylı «Qulaq xəstəlikləri üzrə aylıq jurnal»dan). İnsan dölünün preparatlarına əsasən eşitmə sinirinin mənşəyinin təsviri, en kəsiklərin dörd şəkli və bir sxemlə izah edilir. Eşitmə siniri üç hissəyə ayrılır: bunlardan ən aşağısı (ən onurğa hissəsi) eşitmə düyünündə sona çatır və onun davamları trapesvari cisim və yuxarı zeytun yolları vasitəsilə özünü tapır; ikincisi «yuxarı qalxan» eşitmə kökü kimi Rollerin sözdə Deyters nüvəsinə qədər izlənilir; üçüncüsü uzunsov beyinin daxili eşitmə sahəsinə tökülür, oradan da beyincik davamları inkişaf edir. Bu yolların sonrakı gedişi barədə, izlənilə bildiyi qədər, ətraflı məlumat verilir.

XVI

Histerik bir kişidə yüksək dərəcəli hemianesteziya müşahidəsi. Dosent Dr. Köniqşteyn tərəfindən görmə orqanının müayinəsi. (K. Həkimlər Cəmiyyəti qarşısında çıxış, 26 noyabr 1886-cı il. — Vyanın Tibb Həftəlik jurnalından, 1886, № 49 və 50.) Yüklü ailədən olan 29 yaşlı qızğın ustasının xəstəlik tarixçəsi, qardaşı ilə mübahisədən sonra xəstələnmiş və klassik şəkildə inkişaf edən hissi və sensor hemianesteziya simptomunu nümayiş etdirir. — Görüş sahəsi və rəng algısı pozğunluğu Dr. Köniqşteyn tərəfindən təsvir edilmişdir.

XVII

Kokain asılılığı və kokain qorxusu haqqında qeydlər, W. A. Hammondun məruzəsi ilə əlaqədar. (Vyanın Tibb Həftəlik jurnalından, 1887, № 28.)

Kokainin morfin abstinensiyasını yüngülləşdirmək üçün tətbiqi kokaindən sui-istifadəyə səbəb olmuş və həkimlərə xroniki kokainizmin yeni xəstəlik mənzərəsini müşahidə etmək imkanı vermişdi. Məqaləm amerikalı neyropatoloqun bir ifadəsinə istinad edərək göstərməyə çalışır ki, bu cür kokain asılılığı yalnız başqa cür asılı olanlarda (morfinistlərdə) baş verir və bunu maddənin özünün üzərinə yükləmək olmaz,

XVII Uşaq yaşının ən erkən dövründə hemianopsiya haqqında (Mənbə: Wiener med. Wochenschr. 1888, № 32 və 33.)

aylar və 34 il ərzində bu simptom həkimlərin diqqətinə çatmamışdı. Bir halda müşahidə olunan başın və gözlərin yana meyl etməsi və ehtimal edilən xəstəliyin lokalizasiyası barədə mülahizələr. Hər iki hal uşaqların "birtərəfli beyin iflici" sırasına aid edilir.

XIX Afaziyaların qavranılması haqqında. Tənqidi tədqiqat. (Franz Doytike, Leypsiq və Vyana, 1891.)

Motor və sensor afaziyanın (Broka və Vernike) aşkarlanması və topik fiksasiyası serebral nitq pozğunluqlarının başa düşülməsi üçün bərk nöqtələri təmin etdikdən sonra, müəlliflər afaziyanın daha incə simptomatikasını lokalizasiya amillərinə gətirməyə çalışdılar və bu şəkildə keçid afaziyası, subkortikal və transkortikal, motor və sensor formaların tərtibinə nail oldular. Nitq pozğunluqlarının bu qavranılmasına qarşı çıxan tənqidi tədqiqat, topik amillər əvəzinə, izah üçün funksional amilləri cəlb etməyə çalışır. Subkortikal və transkortikal adlandırılan formalar zədələnmənin xüsusi lokalizasiyası ilə deyil, nitq aparatlarında keçiricilik qabiliyyətinin azalması vəziyyətləri ilə izah edilməlidir. Həqiqətən, subkortikal zədələnmə nəticəsində yaranan afaziyalar mövcud deyil. Mərkəz və keçid afaziyalarını ayırma haqqı da inkar edilir. Qabığın nitq sahəsi daha çox motor qabıq sahələri ilə Nervus opticus və Nervus acusticus sahələri arasında yerləşən, daxilində nitq funksiyasına xidmət edən bütün ötürmə və əlaqələrin baş verdiyi bütöv bir qabıq sahəsi kimi təqdim olunur. Beyin patologiyası tərəfindən aşkarlanan, belə adlandırılan nitq mərkəzləri yalnız bu nitq sahəsinin küncünə uyğun gəlir; onlar daxili sahələr qarşısında funksional olaraq üstünlük təşkil etmirlər, yalnız qonşu beyin qabığı mərkəzlərinə olan mövqe münasibətləri nəticəsində onların xəstəliyi daha aydın əlamətlərlə özünü büruzə verir.

Burada bəhs olunan mövzunun təbiəti çox yerdə fizioloji və psixoloji baxış tərzləri arasındakı sərhədin müəyyənləşdirilməsinə daha yaxından girməyi tələb edirdi. Təsəvvürlərin sinir elementlərində lokallaşması barədə Meynert-Vernike baxışlarından imtina etmək, Meynertin bədənin böyük beyin qabığında əks olunması təsvirini isə yenidən nəzərdən keçirmək lazım gəlirdi. Beyin anatomiyasının iki faktı əsasında, yəni 1) onurğa beyninə daxil olan lif kütlələrinin araya girmiş boz maddələr vasitəsilə yuxarıya doğru davamlı azalmaya məruz qalması və 2) bədən periferiyasından beyin qabığına birbaşa yolların olmaması əsasında belə nəticəyə gəlinir ki, bədənin həqiqi, boşluqsuz əksi yalnız onurğa bozunda baş verir (proyeksiya), beyin qabığında isə bədən periferiyası yalnız daha az təfərrüatlı ayrı-seçkiliklə, seçilmiş və funksiyalara görə düzülmüş liflər vasitəsilə təmsil olunur.

Uşaqlarda yarımbeyin iflici üzrə klinik tədqiqat (Dr. O. Ri. ilə birgə) (III. Buraxılış, 1891, Dr. M. Kassovits tərəfindən nəşr olunan „Uşaq xəstəliklərinə töhfələr“.)

Vyanadakı Kassovitsin rəhbərlik etdiyi I. İctimai Uşaq Xəstəxanasının materialları üzərində aparılan tədqiqatlara əsaslanan bu xəstəliyin monografik təsviri. On bölmədə aşağıdakıları nəzərdən keçirir: 1. Beyin uşaq iflicinin tarixi və ədəbiyyatı; 2. 35 öz müşahidəsi, sonra cədvəl şəklində ümumiləşdirilir və tək-tək xarakterizə olunur; 3. xəstəlik mənzərəsinin ayrı-ayrı simptomlarının analizi; 4. patologik anatomiya; 5. uşaq iflicinin epilepsiya ilə əlaqələri; 6. uşaq poliomieliti ilə əlaqələri; 7. differensial diaqnostika və 8. terapiya. Müəlliflərə məxsus olan "xoreatik parez"in təqdim edilməsidir, bu, görünüşü və gedişi ilə xüsusi xarakter daşıyır və yarımbeyin iflici əvvəldən hemixoreya ilə əvəz olunur; Salpetriyerin ikonografiyasında təsvir olunan xəstədə Parisdə aparılan müayinə nəticəsi (orta beyin arteriyasının emboliyası nəticəsində lobar skleroz); epilepsiya və beyin uşaq iflici arasındakı sıx əlaqələrin vurğulanması, nəticədə görünən epilepsiya olan bəzi hallar "iflicsiz uşaq iflici" adını iddia edə bilər. Yarımbeyin iflicinin anatomik əsasını təşkil edən və uşaq poliomieliti ilə tam analogiya təmsil edən kəskin polioensefalitin mövcudluğu haqqında çox mübahisəli məsələdə müəlliflər Ştrümpelin bu təqdimatına qarşı çıxırlar, lakin uşaq kəskin poliomielitinin dəyişdirilmiş qavranılmasının onu beyin iflici ilə başqa əsas üzərində bərabərləşdirməyə imkan verəcəyi gözləntisinə sadiq qalırlar. Terapevtik bölmədə hələlik dərc edilmiş, həqiqi və ya travmatik epilepsiyanın müalicəsi üçün beyin cərrahiyyə müdaxilələri haqqında hesabatlar toplanmışdır.

XXI Hipnozla sağalmanın bir halı, həmçinin histerik simptomların „əks iradə“ vasitəsilə yaranması barədə qeydlər (Mənbə: Zeitschrift f. Hypnotismus etc. 1892/93, dəftər III/IV.) Bir gənc qadın ilk doğuşundan sonra histerik simptom kompleksi (iştahasızlıq, yuxusuzluq, döşlərdə ağrılar, süd ifrazının kəsilməsi, oyanma) üzündən uşağı əmizdirməkdən imtina etməyə məcbur edilmişdi. Bu maneələr ikinci doğumdan sonra yenidən ortaya çıxanda, onları iki dəfə dərin hipnozlama və qarşı təlqinlər vasitəsilə aradan qaldırmaq mümkün oldu, beləliklə, yeni doğmuş ana əla bəsləyici ana oldu. Eyni uğur bir il sonra eyni səbəblə yenidən iki hipnozdan sonra əldə edildi. Sonra histeriklərdə mümkün olan, normal insanın dayandıra bildiyi xoşagəlməz kontrast və ya təşviş təsəvvürlərinin reallaşması və bir neçə tik müşahidəsinin "əks iradə" mexanizminə qaytarılması haqqında qeydlər.

XXI Şarko

(Mənbə: Vyana tibb. həftəlik qəzeti. 1893, № 37.)

1893-cü ildə vəfat etmiş neyropatologiya ustasına, müəllifin özünü şagirdlərindən saydığı şəxsə həsr olunmuş xatirə yazısı.

XXII Uşaqların gecə enurezisini (gecə sidik qaçırmasını) tez-tez müşayiət edən bir simptom haqqında (Neyrolog. Centralbl. 1893, № 21.)

Halların təxminən yarısında enurezisə tutulmuş uşaqlarda ayaqların aşağı hissələrində əhəmiyyəti və əlaqələri hələ də aydınlaşdırılmamış hipertoniya (gərginlik) aşkar edilir.

XXXIV Histerik hadisələrin psixi mexanizmi haqqında (Dr. J. Breyer ilə birgə ilkin məlumat) (Neyrolog. Centralbl. 1893 № 1 və 2.)

Şarko histero-travmatik ifliclərinə səbəb kimi göstərdiyi, sonra isə ona hipnoza salınmış histerik xəstələrdə həmin iflicləri qəsdən doğurmağa imkan verən mexanizm, sözdə travmatik olmayan histeriyanın saysız-hesabsız simptomları üçün də iddia edilə bilər. Əgər histerik xəstəni hipnoza salıb fikirlərini həmin simptomun ilk dəfə meydana çıxdığı vaxta doğru geri yönəltsək, onda o vaxtdan bəri həmin simptomun xatirə simvolu kimi davam edib gəldiyi psixi travmanın — ya da bir sıra belə travmaların — hallüsinasiya dərəcəsində canlı xatirəsi oyanır. Deməli, histerik xəstələr böyük ölçüdə xatirələrdən əziyyət çəkirlər. Beləliklə tapılmış travmatik səhnənin affekt inkişafı ilə canlı surətdə təkrar istehsalı sayəsində indiyədək inadla saxlanılan simptom da yox olur; buradan belə nəticə çıxarmaq lazımdır ki, həmin unudulmuş xatirə psixi yad cisim kimi təsir göstərmişdir və onun aradan qaldırılması ilə qıcıq təzahürləri də dayanır. Breyerin ilk dəfə 1881-ci ildə əldə etdiyi bu təcrübəyə əsaslanaraq histerik hadisələrin “katartik” adına layiq bir müalicəsini qurmaq olar.

Xəstədə həmişə „patogen“ kimi, histerik simptomların kökü kimi təsdiqlənən xatirələr „şüursuz“ olmuşdur. Görünür ki, onlar bu şüursuz qalmaqla, psixi məzmunun adətən düşdüyü mənimsəmədən yayınmışlar. Belə bir mənimsəmə „reaksiya boşaltması“ yolu ilə baş verir. Patogen xatirələr reaksiya boşaltması ilə tamamlanmaqdan ya ona görə yayınırlar ki, aid olduqları yaşantılar histeriklərin özlərində meyilli olduqları xüsusi psixi hallarda baş verir, ya da onları histerikdə xüsusi psixi hal yaradan bir affekt müşayiət edir. Beləliklə, „şüurun parçalanması“na meyil histeriyanın psixi əsas fenomeni kimi irəli sürülür.

XXV Uşaq yaşının serebral diplegiyalarının öyrənilməsinə dair (Little xəstəliyi ilə əlaqədar)

(Yeni seriya, Dr. M. Kassovits tərəfindən nəşr olunan “Uşaq xəstəliklərinə töhfələr” jurnalının III nömrəsi, 1893.)

XX bölməsində qeyd olunan “Uşaqlarda yarımtərəfli serebral iflic üzrə klinik tədqiqat”ın əlavəsi. Oradakı oxşar düzülüşlə burada xəstəliyin tarixi, patologik anatomiyası və fiziologiyası müzakirə olunur və buraya aid olan klinik mənzərələr 53 öz müşahidə ilə izah edilir. Lakin bundan əlavə, 'Serebral Diplegiya' adlandırılan formaların əhatə dairəsi müəyyən edilməli və onların klinik ortaq cəhətləri göstərilməli idi. Müəllif, bu xəstəliklər üzrə ədəbiyyatda hökm sürən fikir ayrılıqları qarşısında, daha əvvəlki bir müəllifin, Little-in, baxış bucaqlarını yenidən nəzərə alaraq, ümumi spastiklik, paraplegik spastiklik, ümumi xorea və ikitərəfli atetoz, iki tərəfli spastik hemiplegiya (spastik diplegiya) adlandırılan 4 əsas tipin tərtibinə nail olmuşdur.

Ümumi qəflətə, əksər hallarda 'Little xəstəliyi' adlanan formalar aiddir; paraplegik spastiklik kimi, əvvəllər onurğa xəstəliyi hesab olunan Tabes spastica infantilis təsnif edilir. Bu spastik diplegiyalar, yarım tərəfli serebral iflicin təkrarlanmasına ən çox uyğun gəlir, lakin beyin xəstəliyinin iki tərəfli olması ilə izah olunan simptomların artığı ilə seçilir. Ümumi xorea və ikitərəfli atetozun bu tiplərə aid edilməsinin əsaslandırılması, klinik mənzərənin çoxsaylı xüsusiyyətlərindən və bütün bu tipləri birləşdirən çox müxtəlif qarışıq və keçid formalarının mövcudluğundan irəli gəlir.

Bu klinik tiplərin burada təsirli hesab edilən etioloji məqamlarla və kifayət olmayan sayda toplanmış meyit açma nəticələri ilə əlaqələri müzakirə edilir, bu zaman aşağıdakı müddəalar ortaya çıxır:

Serebral diplegiyalar yaranma tərzi baxımından a) doğuşdan əvvəlki səbəblərlə bağlı, b) doğuş zamanı yaranan, c) doğuşdan sonrakı qazanılmış kimi təsnif edilə bilər. Lakin hadisənin klinik xüsusiyyətlərinə görə bu ayırımı etmək çox nadir hallarda, anamnezinə görə isə həmişə mümkün deyildir. Diplegiyaların bütün etioloji amilləri qeyd olunur: prenatal (travma, xəstəlik, ananın qorxusu, nəsildə uşağın yeri), doğuş zamanı təsir edən (Little tərəfindən vurğulanan erkən doğuş, çətin doğuş, asfiksiya amilləri) və doğuşdan sonra təsir edən (yoluxucu xəstəliklər, travma, uşağın qorxusu). Konvulsiyalar səbəb kimi deyil, yalnız xəstəliyin simptomları kimi nəzərdən keçirilə bilər. İrsi sifilisin etioloji rolu əhəmiyyətli kimi qəbul edilir. Bu etiologiyaların heç biri ilə tək bir serebral diplegiya tipi arasında münhasir əlaqə mövcud deyil, lakin çox vaxt üstünlük təşkil edən münasibətlər özünü büruzə verir. Serebral diplegiyaların vahid etiologiyalı xəstəliklər kimi qəbul edilməsi müdafiə olunmazdır.

Diplegiyalardakı patologik tapıntılar müxtəlif xarakter daşıyır, ümumiyyətlə hemiplegiyalardakı ilə eynidir; onlar əksər hallarda, ilkin zədələnmələrə geri dönüşün bizə mütəmadi olaraq uğurla alınmadığı son dəyişikliklər mənasını kəsb edir. Onlar adətən, bir hadisənin hansı etioloji kateqoriyaya aid edilməli olduğu barədə qərar verməyə imkan vermir. Həmçinin, kəsik müayinəsi nəticələrindən klinik formalaşmanı çıxarmaq üçün əksər hallarda imkan olmur, belə ki, klinik tiplər və anatomik dəyişikliklər arasında sıx və münhasir əlaqələrin olması fərziyyəsi də rədd edilməlidir.

Serebral diplegiyaların patologik fiziologiyası, əsasən, ümumi və paraplegik qəflətin böyük beyin orqanik xəstəliyinin digər təzahürlərindən nəzərəçarpan şəkildə fərqləndirən iki xarakterin izahı ilə məşğul olur. Bu iki klinik formada kontraktura iflicdən üstün gəlir və aşağı ətraflar yuxarı ətraflardan daha çox zədələnmişdir. Burada aparılan müzakirə, ümumi və paraplegik qəflətdə aşağı ətrafların daha intensiv zədələnməsinin zədənin lokalizasiyası (median yarıq boyunca meningeal qanama) və kontrakturanın üstünlük təşkil etməsinin zədənin səthiliyi ilə əlaqəli olduğu nəticəsinə gəlir. Paraplegik qəflətdə və erkən doğuş etiologiyasında xüsusilə tez-tez rast gəlinən diplegiyalı uşaqlarda strabizm, yeni doğulmuşlarda Köniqşteyn torluq qanamalarından irəli gəlir.

Xüsusi bir bölmə, uşaqlıq dövründə ailəvi və irsi olaraq ortaya çıxan və serebral diplegiyalarla klinik qohumluq nümayiş etdirən çoxsaylı xəstəliklərə diqqəti cəlb edir.

XXVI Serebral diplegiyaların ailəvi formaları haqqında (Mənbə: Neurolog. Centralbl. 1895, № 15 və 16.)

Qan qohumu olan valideynlərdən doğulan, 6 və 5 yaşında olan iki qardaşın müşahidəsi; onlardan biri doğuşdan, digəri isə ikinci ildən etibarən tədricən inkişaf edən mürəkkəb xəstəlik mənzərəsi təqdim edir. Bu ailəvi xəstəliyin simptomları: gözlərin yan nistagmu, optik sinirin atrofiyası, alternativ konvergent şaşılıq, monoton və hecalı nitq, qollarda niyyət tremoru, ayaqlarda spastik zəiflik, eyni zamanda əla intellekt — Fridrix xəstəliyinin spastik qarşılığı kimi adlandırılan və müvəqqəti olaraq ailəvi serebral diplegiyalar sırasına daxil edilən yeni bir xəstəliyin qurulmasına səbəb olur. Bu halların 1885-ci ildə Pelitseus tərəfindən çoxlu skleroz kimi təsvir edilən hallarla geniş bənzərliyi vurğulanır.

XXVI Uşaq serebral dipleqiyaları (Revue neurologique T. I, 1893, Nr. 8-dən)

XXV bölməsində göstərilən monoqrafiyadan əldə edilən nəticələrin xülasəsi.

XXVII

Orqanik və histerik hərəkət ifliclərinin müqayisəli tədqiqatına dair bəzi qeydlər (Arch. de Neurologie № 77, 1893 mənbəyindən)

Şarkonun təsiri altında orqanik və histerik ifliclərin müqayisəsinə dair, histerik xəstəliyin mahiyyəti haqqında baxış bucaqlarına nail olmaq məqsədilə aparılan tədqiqat. Orqanik iflic ya periferik-onurğa, ya da serebral olur; birincisi, afaziya haqqında tənqidi tədqiqatın izahlarına aid edilən və proyeksiya iflici adlandırılan detallı iflicdən ibarətdir; ikincisi, təmsil iflici isə kütləvi iflicdən ibarətdir. Histeriya yalnız iflicin sonuncu kateqoriyasını təqlid edir, lakin onu proyeksiya ifliclərinə yaxınlaşdıran xüsusi ixtisaslaşma azadlığına malikdir; kortikal xəstəlikdə mütəmadi olaraq yaranan iflic sahələrini dissosiasiya edə bilər. Histerik iflic həddindən artıq inkişaf etməyə meyllidir, çox intensiv ola bilər və eyni zamanda kiçik bir sahə ilə məhdud qala bilər, halbuki kortikal iflic intensivliyi artdıqca mütəmadi olaraq yayılma sahəsini genişləndirir. Həssaslıq hər iki iflic növündə tamamilə əks davranış nümayiş etdirir.

Kortikal iflicin xüsusi xarakterləri beynin quruluşunun özünəməxsusluqları ilə şərtlənir və bizə beynin anatomiyası haqqında nəticə çıxarmağa imkan verir. Histerik iflic isə əksinə, sanki beynin anatomiyası yoxmuş kimi davranır. Histeriya beynin anatomiyası haqqında heç nə bilmir.

Histerik iflicin əsasında duran dəyişikliyin üzvi zədələnmələrlə heç bir oxşarlığı ola bilməz; onu müəyyən bir təsəvvür dairəsinin cavabvermə şəraitində axtarmaq lazımdır.

XXIX

Müdafiə nevropsixozları

Qazanılmış histeriyanın, bir çox fobiyaların və məcburiyyət təsəvvürlərinin, eləcə də bəzi hallüsinativ psixozların psixoloji nəzəriyyəsinə cəhd.

(Neurolog. Centralbl. 1894, № 10 və 11-dən.)

İndi başlayacaq və yeni əsaslar üzərində nevrozların ümumi təsvirinə hazırlıq məqsədi daşıyan qısa məqalələr seriyasının birincisi.

Histeriyanın şüur parçalanması, Janetin təsdiq etdiyi kimi, degenerativ zəifliyə əsaslanan bu nevrozun ilkin xarakteri deyil, “Müdafiə” adlandırılan və histeriyadan başqa bir çox digər nevroz və psixozlarda qısa təqdim olunan təhlillər vasitəsilə sübut edilən xüsusi bir psixi prosesin nəticəsidir. Müdafiə, təsəvvür həyatında tək bir təsəvvür ilə “Mən” arasında uyğunsuzluq halı baş verdikdə işə düşür. Müdafiə prosesi, təsəvvür edildiyi kimi, sıxışdırılacaq təsəvvürün oyanma miqdarının ondan alınaraq başqa bir istifadəyə verildiyi şəkildə təsvir edilə bilər. Bu, bir neçə yolla baş verə bilər: histeriyada azad olan oyanma cəmi fiziki innervasiyaya çevrilir (konversiya histeriyası); məcburiyyət nevrozunda isə psixi sahədə qalır və özlüyündə uyğunsuz olmayan digər təsəvvürlərə bağlanır, beləliklə bu təsəvvürlər sıxışdırılmış təsəvvürü əvəz edir. Müdafiəyə məruz qalan uyğunsuz təsəvvürlərin mənbəyi yalnız və yalnız cinsəllik həyatıdır. Hallüsinator psixozun bir halının təhlili göstərir ki, bu psixoz da müdafiəni əldə etmək üçün bir yol təşkil edir.

XXX Məcburi düşüncələr və fobiyalar. Onların psixi mexanizmi və etiologiyası (Revue neurologique III, 1895, Nr. 2-dən).

Məcburi düşüncələr və fobiyalar, nevrasteniyadan müstəqil nevroz xəstəlikləri kimi ayrılmalıdır. Hər ikisində bir təsəvvürün bir emosional vəziyyətlə əlaqələndirilməsi söhbət gedir. Fobiyalarda sonuncusu həmişə eynidir, yəni qorxu; həqiqi məcburi düşüncələrdə isə müxtəlif təbiətdə ola bilər (ittiham, günah hissi, şübhə və s.). Emosional vəziyyət məcburi düşüncənin əsas hissəsi kimi görünür, çünki fərdi halda dəyişməz qalır, halbuki əlavə edilmiş təsəvvür dəyişdirilir. Psixi təhlil göstərir ki, məcburi düşüncənin emosiyası hər dəfə əsaslandırılmışdır, lakin ona bağlı olan fikir, sıxışdırılmış cinsi həyatdan olan və emosiyaya daha uyğun gələn bir təsəvvürün əvəzlənməsini təmsil edir. Bu vəziyyət, şübhə məcburiyyəti, yuma məcburiyyəti, sayma məcburiyyəti və s. olan halların çoxsaylı qısa təhlilləri ilə izah edilir; bu təhlillərdə sıxışdırılmış təsəvvürün terapevtik fayda ilə bərpası uğurla həyata keçirilmişdir. Daha sərt mənada fobiyalar "təşviş nevrozu" (bax: XXXII) üçün istifadə olunur.

XXXI Histeriya üzrə tədqiqatlar. (Dr. J. Breyer ilə birgə.) (Franz Doytike, Vyana, 1895.)

Bu kitab XXIV ilkin məlumatda irəli sürülmüş histerik hadisələrin psixi mexanizmi mövzusunun işlənməsini ehtiva edir. Hər iki müəllifin birgə işindən doğsa da, yenə də ayrı-ayrı məqalələrə bölünür; bunlardan dörd geniş xəstəlik tarixçəsi öz epikrizləri ilə birlikdə və „Histeriyanın psixoterapiyasına dair“ bir cəhd mənim payımı təşkil edir. Kitabın məzmununda cinsi amilin etioloji rolu ‚‚ilkin məlumat‘‘dakından daha qətiyyətlə vurğulanır, həmçinin histerik simptom əmələ gəlməsini izah etmək üçün „konversiya“ anlayışından istifadə olunur. Psixoterapiya haqqında məqalə şüursuz psixi məzmunun tədqiqinə yeganə yol aça bilən psixoanalitik üsulun texnikasına bir baxış verməyə çalışır və onun tətbiqindən mühüm psixoloji aydınlaşdırmalar da gözlənilir.

XXXII

Nevrasteniyadan müəyyən bir simptom kompleksinin „təşviş nevrozu“ kimi ayrılmasının haqlılığı barədə (Mənbə: Neurolog. Centralbl. 1895, № 2.)

Simptomların sabit qruplaşmasının xüsusi bir etioloji şərtlə üst-üstə düşməsi, “nevrasteniya” ümumi sahəsindən, bütün tərkib hissələri təşviş simptomundan irəli gəldiyi üçün “təşviş nevrozu” adını haqq edən bir kompleksin seçilməsinə imkan verir. Bunlar ya birbaşa “təşviş ifadələri” kimi, ya da belə ifadələrin qalıqları və ekvivalentləri kimi qəbul edilməlidir (E. Hekker) və çox vaxt əsl nevrasteniyanı təşkil edən simptomlarla qütb ziddiyyəti təşkil edir. Hər iki nevrozun etiologiyası da belə bir ziddiyyətə işarə edir. Əsl nevrasteniya spontan pollyusiyalardan sonra yaranır və ya masturbasiya ilə qazanılır, halbuki təşviş nevrozunun etiologiyasına cinsi oyanmanın geri çəkilməsinə uyğun olan belə amillər daxildir: mövcud libido ilə abstinensiya, məyus edici oyanma və xüsusilə coitus interruptus. Bu şəkildə ayrılmış iki nevroz həyatda əsasən kombinasiya şəklində rast gəlinir, lakin təmiz hallar da təsdiqlənməlidir. Belə qarışıq nevrozu analizə tabe etdikdə, bir neçə xüsusi etiologiyanın qarışığını aşkar etmək olar.

Təşviş nevrozunun nəzəriyyəsinə nail olmağa cəhd, onun mexanizminin somatik cinsi oyanmanın psixidən yayındırılmasından və bunun nəticəsində yaranan həmin oyanmanın qeyri-adi istifadəsindən ibarət olduğu düsturuna gətirib çıxarır. Nevrotik təşviş çevrilmiş cinsi libidodur.

XXXII «Təşviş nevrozu»nun tənqidinə dair (Mənbə: Wiener klin. Rundschau, 1895.)

XXXI əlyazmasına Levenfeldin iradlarına cavab. Neyropatologiyada etiologiya problemi burada, mövcud olan etioloji amillərin üç kateqoriyaya bölünməsini əsaslandırmaq üçün müzakirə olunur: a) şərtlər; b) spesifik səbəblər; c) rəqib və ya köməkçi səbəblər. Şərtlər, təsirə nail olmaq üçün mütləq lazım olan, lakin təsiri təkbaşına yarada bilməyən və bunun üçün spesifik səbəblərə ehtiyac duyan amillər adlanır. Spesifik səbəblər şərtlərdən onlarla fərqlənir ki, onlar yalnız bir neçə etioloji düsturda iştirak edir, halbuki şərtlər çoxsaylı xəstəliklərdə eyni rolu oynaya bilər. Köməkçi səbəblər hər dəfə mövcud olmağı tələb etməyən və ya təkbaşına müvafiq təsiri yarada bilməyən amillərdir. — Nevrozlar halında irsiyyət şərti təmsil edə bilər; spesifik səbəb cinsi amillərdə verilir; nevrozların etiologiyası kimi göstərilən digər hər şey (həddindən artıq iş, emosional hərəkət, fiziki xəstəlik) köməkçi səbəbdir və spesifik amili heç vaxt tam əvəz edə bilməz, lakin miqdarca onu əvəz edə bilər. Nevrozun forması spesifik cinsi amilin təbiətindən asılıdır; nevroz xəstəliyinin ümumiyyətlə baş verib-verməyəcəyi kəmiyyət təsirli amillərlə müəyyən edilir; irsiyyət elektrik dövrünə qoşulmuş vuruq kimi təsir edir.

XXXIV Bernhardtın bud nahiyəsindəki hissiyyat pozuntusu haqqında (Mənbə: Neurolog. Centralbl. 1895, Nr. ii.)

Bu zərərsiz, çox güman ki, yerli nevritə aid edilməli olan xəstəliyin özünü müşahidəsi və digər hallar, o cümlədən ikitərəfli təsadüf barədə məlumat.

XXXV

«Müdafiə-nevropsixozları haqqında əlavə qeydlər» (Mənbə: Neurolog. Centralbl. 1896, № 10.)

i. Histeriyanın spesifik etiologiyası. Histerik xəstələrlə psixoanalitik işlərin davam etdirilməsi yeknəsəq nəticə kimi aydınlıq gətirdi ki, histerik simptomların yaddaş simvolları kimi davam etdiyi güman edilən travmatik yaşantılar xəstələrin ən erkən uşaqlığında baş verir və dar mənada cinsi sui-istifadə kimi adlandırılmalıdır.

2. Məcburiyyət nevrozunun mahiyyəti və mexanizmi. Məcburiyyət təsəvvürləri hər dəfə sıxışdırmadan qayıdan, dəyişdirilmiş töhmətlərdir ki, onlar həmişə uşaqlıq dövrünün həzzlə icra edilmiş cinsi əməlinə aid olur. Sıxışdırılmışın bu qayıtmasının gedişi və ilkin və ikinci dərəcəli müdafiə işinin nəticələri göstərilir.

». Xronik paranoyanın bir halının təhlili. Ətraflı şəkildə təqdim olunan təhlil göstərir ki, paranoyanın etiologiyası, histeriya və məcburiyyət nevrozlarının etiologiyasının artıq müəyyən edildiyi erkən uşaqlıq dövründəki eyni cinsi təcrübələrdə tapılır. Bu paranoyanın simptomları, müdafiənin nəticələri kimi izah edilir.

XXXVI Histeriyanın etiologiyası

(Aus: Wiener klin. Rundschau, 1896, 22–26-cı nömrələr.)

Yetkinlik yaşına çatmamış uşaqlarda cinsi yaşantılara dair daha ətraflı məlumatlar, hansılar ki psixonevrozların etiologiyası kimi üzə çıxmışdır. Onların məzmununu „perversiya“ adlandırmaq lazımdır, onların törədicilərini isə çox vaxt xəstələrin ən yaxın qohumları arasında axtarmaq gərəkdir. Bu sıxışdırılmış xatirələrin aşkara çıxarılması zamanı aradan qaldırılmalı olan çətinliklər və beləliklə əldə edilmiş nəticələrə qarşı irəli sürülə biləcək şübhələr müzakirə olunur. Histerik simptomlar şüursuz təsir göstərən xatirələrin törəmələri kimi təzahür edir; onlar yalnız belə xatirələrin iştirakı ilə meydana çıxır. Uşaqlıq dövrünə aid cinsi yaşantıların mövcudluğu, həm də normalda olan müdafiə cəhdinin patogen təsirlər, yəni nevrozlar yaratması üçün qaçılmaz şərtdir.

XXXVII İrsiyyət və nevrozların etiologiyası

(Çap: Revue neurologique T. IV, 1896, № 6.)

Psixoanalizin nevrozların etiologiyasına aid əvvəlki nəticələri, neyropatologiyada irsiyyətin mütləq gücünə dair mövcud nəzəriyyənin tənqidi üçün istifadə olunur. İrsiyyətin rolu bir neçə istiqamətdə şişirdilmişdir. Birincisi, baş ağrısı, nevralgi və s. kimi, çox güman ki, baş boşluqlarının (burun) orqanik xəstəliklərindən qaynaqlanan vəziyyətlərin irsi neyropatiyalara aid edilməsi. İkincisi, qohumların aşkar edilə bilən bütün sinir xəstəliklərini irsi yüklənmənin şahidləri kimi qiymətləndirmək və beləliklə, əvvəlcədən qazanılmış neyropatiyalara heç bir yer qoymamaq, çünki bu cür neyropatiyalar şahidlik kimi heç bir əhəmiyyət kəsb edə bilməz. Üçüncüsü, sifilisin etiologiyada rolu yanlış qiymətləndirilmiş və ondan irəli gələn sinir xəstəlikləri irsiyyətin hesabına yazılmışdır. Lakin “qeyri-oxşar irs” (və ya xəstəlik formasının dəyişməsi ilə) adlandırılan və eyni cür irsdən qat-qat daha vacib rol oynayan irs formasına qarşı da prinsip etirazına yol verilir. Ailədə irsi yüklənmə faktı həmin ailənin üzvlərində xoreya, epilepsiya, histeriya, insult və s. kimi müxtəlif sinir xəstəliklərinin daha dəqiq təyinat olmadan bir-birini əvəz etməsi ilə özünü göstərirsə, belə əvəzlənmənin hansı qanunauyğunluqlar üzrə baş verdiyini bilmək və ya əslində baş verən neyropatiyanın seçimini müəyyən edən xüsusi etiologiyalar üçün yer qalması lazımdır. Əgər belə xüsusi etiologiyalar varsa, onlar ayrı-ayrı klinik formaların axtarılan spesifik səbəbləridir və irsiyyət təşviq edici və ya şərt roluna çəkilir.

XXXVIII

Uşaq beyin iflici (Notnagelin Xüsusi Patologiya və Terapiya üzrə Əl Kitabından, 1897, IX. Cild, II. Hissə, I Bölmə)

Eyni mövzu haqqında 1891 və 1893-cü illərdə dərc edilmiş iki işin xülasəsi, eləcə də o vaxtdan bəri zəruri olan əlavələr və dəyişikliklər. Sonuncular, bu vaxta qədər sistematik olmayan xəstəlik kimi tanınmış kənd poliomielit, spastik hemiplegiyanın ilkin prosesi kimi ensefalit və cerebral təsir kimi təbiəti son vaxtlar şübhə altına alına bilən paraplegik sərtlik hallarının qəbulu haqqında fəsillərə aiddir. Xüsusi bir müzakirə, cerebral diplegiyaların məzmununu bir neçə yaxşı ayrılmış klinik vahidlərə bölməyə və ya ən azı Little xəstəliyini oxşar təsirlərin formalar xaosundan klinik bir fərd kimi ayırmağa yönəlmiş cəhdlərə həsr olunur. Belə cəhdlərə qarşı çıxan çətinliklər göstərilir və yeganə əsaslı fikir kimi, 'Uşaq beyin iflici' termini hazırda ekzogen etiologiyalı bütün oxşar təsirlər sırası üçün klinik toplayıcı anlayış kimi saxlanılmalıdır. Uşaq yaşlarında irsi və ailəvi sinir təsirlərinin müşahidələrinin davamlı artımı, uşaq beyin iflici ilə klinik olaraq bir neçə nöqtədə yaxınlaşan bu yeni formaları toplamaq və onların Uşaq beyin iflicindən prinsipial olaraq ayrılmasına cəhd etmək zərurətini yaratdı.

ƏLAVƏ A. Mənim təsirim altında yerinə yetirilən işlər. 1892 E. Rosenthal, Uşaq cerebral diplegiyalarının öyrənilməsinə töhfə. Lion dissertasiyası (Gümüş medal).

Beyin uşaqlı iflicləri və epilepsiya haqqında. (Kassovitsin «Uşaq həkimliyinə töhfələr»indən.