Müdafiə nevropsixozları haqqında əlavə qeydlər

1894-cü ildə kiçik bir məqalədə (Neurologisches Zentralblatt, № 10 və 11) histeriyanı, məcburiyyət təsəvvürlərini, habelə kəskin hallüsinativ qarışıqlığın bəzi hallarını “müdafiə nevropsixozları” adı altında birləşdirmişdim, çünki bu xəstəliklər üçün ortaq baxış nöqtəsi ortaya çıxmışdı: onların simptomları (şüursuz) müdafiənin psixi mexanizmi vasitəsilə yaranır, yəni xəstənin Məninə ağır ziddiyyət təşkil edən bir təsəvvürü sıxışdırmaq cəhdi zamanı. O vaxtdan bəri çıxmış “Histeriya üzrə tədqiqatlar” kitabının bəzi yerlərində doktor Y. Breyerlə birlikdə bu “müdafiə” və ya “sıxışdırma” adlanan psixi prosesin hansı mənada başa düşülməli olduğunu izah edə və xəstə müşahidələri əsasında göstərə bilmişəm. Həmin yerdə psixoanalizin zəhmətli, lakin tamamilə etibarlı metoduna dair məlumatlar da var; mən bu tədqiqatlarda, eyni zamanda bir terapiya təşkil edən bu işlərdə, həmin metoddan istifadə edirdim.

Son iki iş ilindəki təcrübələrim məni müdafiəni qeyd olunan nevrozların psixi mexanizmində əsas nöqtə kimi qəbul etməyə daha da inandırdı və digər tərəfdən, psixoloji nəzəriyyəyə klinik əsas verməyə imkan verdi. Özüm də təəccübləndiyim kimi, nevroz problemlərinin sadə, lakin dəqiq müəyyən edilmiş həll yollarına rast gəldim və aşağıdakı səhifələrdə ilkin olaraq və qısa şəkildə bunlar haqqında məlumat vermək istəyirəm. Bu cür məlumatlandırma üsulu ilə iddiaların tələb etdiyi sübutları əlavə etmək mümkün deyil, lakin ümid edirəm ki, bu öhdəliyi ətraflı bir təsvirdə yerinə yetirə biləcəyəm.

I. Histeriyanın “xüsusi” etiologiyası

Histeriyanın simptomlarının yalnız "travmatik" təsirli hadisələrə gətirilməklə başa düşülə biləcəyi və bu psixi travmaların cinsi həyatla əlaqəli olduğu Breyer və mən tərəfindən əvvəlki nəşrlərdə artıq ifadə edilmişdir. Bu gün 13 histeriya halında apardığım analizlərin yekun nəticəsi olaraq əlavə etdiyim məsələlər bir tərəfdən bu cinsi travmaların təbiətinə, digər tərəfdən isə onların baş verdiyi həyat dövrünə aiddir. Histeriyanın yaranması üçün həyatın hansısa bir vaxtında cinsi həyatı hər hansı şəkildə toxunan və xoşagəlməz bir təəssüratın azad edilməsi və boğulması nəticəsində patogen olan bir hadisənin baş verməsi kifayət etmir. Əksinə, bu cinsi travmalar erkən uşaqlıq dövrünə (pubertədən əvvəlki həyat dövrünə) aid olmalı və onların məzmunu genital orqanların həqiqi qıcıqlanmasından (koitusa bənzər proseslərdən) ibarət olmalıdır.

Histeriyanın bu xüsusi şərtini — cinsəllikdən əvvəlki dövrlərdə cinsi passivliyi — analiz etdiyim bütün histeriya hallarında (iki kişi daxil olmaqla) yerinə yetirilmiş tapdım. Belə şərtlərlə təsadüfi etioloji amillərin irsi predispozisiyaya olan tələbatı nə qədər azaldır, bunu yalnız qeyd etmək lazımdır; bundan əlavə, qadınlarda histeriyanın qeyri-bərabər dərəcədə daha çox yayılmasını anlamaq imkanı yaranır, çünki qadınlar uşaqlıq dövründə də cinsi hücumlara daha çox məruz qalırlar.

Bu nəticəyə qarşı ən yaxın etirazlar belə ola bilər: kiçik uşaqlara qarşı cinsi təcavüzlər o qədər tez-tez baş verir ki, onların təsbitinə heç bir etioloji dəyər aid edilə bilməz; ya da belə yaşantılar elə buna görə təsirsiz qalmalıdır ki, onlar cinsi baxımdan yetişməmiş bir varlığa aiddir; bundan başqa, xəstələrə imtahan yolu ilə bu kimi guya xatirələri zorla qəbul etdirməkdən, yaxud onların özlərinin uydurduğu romanlara inanmaqdan çəkinmək lazımdır. Sonuncu etirazlara qarşı belə bir xahiş irəli sürmək lazımdır ki, bu qaranlıq sahədə hələ də onu işıqlandıra bilən yeganə üsuldan (indiyədək şüursuz olanı şüurlu etmək üçün psixoanalizdən) istifadə etməmiş heç kəs həddindən artıq əminliklə hökm verməsin. Birinci şübhələrin mahiyyəti isə belə bir qeydlə aradan qalxır ki, travmatik təsir göstərən yaşantıların özləri deyil, fərd cinsi yetkinliyə çatdıqdan sonra onların xatirə kimi yenidən canlanmasıdır.

Mənim on üç histeriya halım hamısı ağır tipli idi, hamısı uzun illər davam edən xəstəlik müddəti ilə, bəziləri uzun sürən və nəticəsiz müəssisə müalicəsindən sonra. Bu ağır hallar üçün analizin aşkara çıxardığı uşaqlıq travmaları hamısı ağır cinsi zədələnmələr kimi adlandırılmalı idi; bəzən bunlar hətta iyrənc şeylər idi. Belə ağır nəticəli sui-istifadəyə yol vermiş şəxslər arasında ən öndə uşaq dayələri, qubernantlar və uşaqları həddindən artıq səhlənkarcasına onlara etibar edilən digər xidmətçilər durur, bundan başqa təəssüfləndirici tezliklə təhsilverən şəxslər də təmsil olunurlar; lakin həmin on üç haldan yeddisində söhbət günahsız uşaq təcavüzkarlarından, əsasən qardaşlardan gedirdi ki, onlar özlərindən bir az kiçik bacıları ilə illər boyu cinsi münasibətlər saxlamışdılar. Gedişat yəqin ki, hər dəfə oxşar idi, necə ki, bunu ayrı-ayrı hallarda əminliklə izləmək mümkün olmuşdu: yəni oğlan qadın cinsindən olan bir şəxs tərəfindən sui-istifadəyə məruz qalmışdı, bununla onda libido vaxtından əvvəl oyanmışdı və o, bir neçə il sonra bacısına qarşı cinsi təcavüzdə özünün məruz qaldığı eyni prosedurları təkrarlamışdı.⁹⁴

Aktiv masturbasiyanı erkən uşaqlıq çağının histeriya üçün patogen cinsi zərərləri siyahısından çıxarmalıyam. Əgər bu, həqiqətən də histeriyanın yanında bu qədər tez-tez rast gəlinirsə, bu, ondan irəli gəlir ki, masturbasiya özü, güman edildiyindən qat-qat tez-tez sui-istifadənin və ya azdırmanın nəticəsidir. Heç də az olmayaraq, uşaq cütünün hər iki tərəfi sonralar müdafiə nevrozlarına tutulur: qardaş məcburiyyət təsəvvürlərinə, bacı isə histeriyaya, bu da təbii ki, ailəvi nevrotik meyl görünüşü yaradır. Lakin bu psevdoirsiyyət bəzən heyrətamiz şəkildə həll olunur; müşahidələrimdən birində qardaş, bacı və bir az böyük əmiuşağı xəstə idi. Qardaşla apardığım analizdən öyrəndim ki, o, bacısının xəstəliyinə görə məsuliyyət daşıdığına dair məzəmmətlərdən əziyyət çəkirdi; onu əmiuşağı azdırmışdı və bu əmiuşağı barədə ailədə məlum idi ki, o, dayəsinin qurbanı olmuşdu.

Cinsi zədələnmənin histeriyanın etiologiyasına aid olduğu yuxarı yaş həddini dəqiq göstərə bilmirəm; lakin şübhə edirəm ki, səkkizinci-onuncu yaşdan sonrakı cinsi passivlik, əvvəlki yaşantılarla buna qadir edilməzsə, sıxışdırmaya imkan verə bilər. Aşağı hədd isə yaddaşın ümumiyyətlə çatdığı qədər, yəni bir yaş yarımdan iki yaşa qədər olan körpəlik çağına qədər uzanır! (İki hal.) Hallarımdan bir qismində cinsi travma (ya da travmalar silsiləsi) üçüncü və dördüncü yaş illərinə düşür. Sonrakı nevrozun formalaşması bu qəribə tapıntılara tam etibarlılıq qazandırmasaydı, mən özüm də onlara inanmazdım. Hər halda, xəstəlik simptomlarının, vərdişlərin və fobiyaların bir yığını yalnız o uşaqlıq yaşantılarına qayıtmaqla izah oluna bilər və nevrotik təzahürlərin məntiqi quruluşu uşaq həyatından üzə çıxan, sadiq surətdə saxlanılmış o xatirələrin rədd edilməsini qeyri-mümkün edir. Əlbəttə, bu uşaq travmalarını psixoanalizdən kənar bir histerikdən soruşub öyrənmək boş yerə olardı; onların izi heç vaxt şüurlu yaddaşda deyil, yalnız xəstəlik simptomlarında tapıla bilər.

Pubertetdən sonrakı həyat dövründə histeriyanın baş qaldırmasını hazırlayan və ya ona səbəb olan bütün o yaşantılar və oyanmalar, sübut oluna bilən şəkildə, yalnız o uşaqlıq travmalarının xatirə izini oyandırdıqları üçün təsir edir; bu iz sonra şüurlu olmur, əksinə affektin ayrılmasına və sıxışdırmaya gətirib çıxarır. Sonrakı travmaların bu rolu ilə yaxşı uzlaşır ki, onlar uşaqlıq travmalarının sərt şərtliliyinə tabe olmur, əksinə intensivliyinə və xarakterinə görə dəyişə bilir — həqiqi cinsi zorakılıqdan tutmuş sadəcə cinsi yaxınlaşmalara və başqalarında cinsi aktların hissi qavranmasına və ya cinsi proseslər barədə xəbərlərin qəbuluna qədər.’⁹⁵

Müdafiə nevrozları haqqında ilk məlumatımda aydınlaşdırılmamış qaldı ki, indiyədək sağlam olanların belə travmatik təcrübəni unutmağa çalışması necə nəticə verə bilər, nəzərdə tutulan sıxışdırmanı həqiqətən əldə etmək və beləliklə müdafiə nevrozuna qapını açmaq. Təcrübənin təbiətində ola bilməzdi, çünki digər şəxslər eyni səbəblərə baxmayaraq sağlam qaldılar. Deməli, histeriya travmanın təsirindən tam izah edilə bilməzdi; histerik reaksiyaya qabiliyyətin travmadan əvvəl mövcud olduğunu etiraf etmək lazım idi.

Bu qeyri-müəyyən histerik meyilliliyin yerinə artıq cinsi uşaq travmasının sonrakı təsiri tam və ya qismən keçə bilər. Yetkin illərin utancverici cinsi yaşantısının xatirəsinin “sıxışdırılması” yalnız o şəxslərdə baş tutur ki, onlarda bu yaşantı uşaq travmasının xatirə izini təsirə gətirə bilsin.⁹⁶

Məcburiyyət təsəvvürləri də eyni şəkildə cinsi uşaq təcrübəsini (histeriyada olduğundan fərqli təbiətdə) şərt kimi tələb edir. Hər iki müdafiə-nevropsixozunun etiologiyası, sadə nevrozların, yəni nevrasteniya və təşviş nevrozunun etiologiyası ilə aşağıdakı əlaqəni təqdim edir. Sonuncu iki xəstəlik cinsi zərərvericilərin birbaşa təsirləridir, bunu mən 1895-ci ildə təşviş nevrozu haqqında məqalədə izah etmişəm; hər iki müdafiə nevrozu isə cinsi yetkinliyə çatmazdan əvvəl təsir göstərmiş cinsi zərərvericiliklərin, yəni bu zərərvericilərin psixi yaddaş izlərinin dolayısı ilə nəticələridir. Nevrasteniya və təşviş nevrozunu yaradan aktual səbəblər çox vaxt eyni zamanda müdafiə nevrozları üçün oyadıcı səbəblər rolunu oynayır; digər tərəfdən, müdafiə nevrozunun spesifik səbəbləri olan uşaqlıq travmaları, eyni zamanda sonradan inkişaf edən nevrasteniyaya əsas qoya bilər. Nəhayət, nevrasteniya və ya təşviş nevrozunun aktual cinsi zərərvericiliklər deyil, yalnız uşaqlıq travmalarının davam edən xatirələri ilə qorunub saxlanıldığı hal da az rast gəlinmir.

II. Məcburiyyət nevrozunun mahiyyəti və mexanizmi

Məcburiyyət nevrozunun etiologiyasında erkən uşaqlıq dövründəki cinsi təcrübələr histeriyada olduğu kimi eyni əhəmiyyətə malikdir, lakin burada artıq cinsi passivlik deyil, həzzlə icra olunan təcavüzlər və həzzlə hiss edilən cinsi aktlarda iştirak, yəni cinsi aktivlik haqqında söhbət gedir. Etioloji şəraitdəki bu fərq, məcburiyyət nevrozda kişi cinsinin üstünlük təşkil etməsi ilə əlaqəlidir.⁹⁷

Yeri gəlmişkən, məcburiyyət nevrozunun bütün hallarımda histerik simptomlardan ibarət bir alt qat tapmışam ki, onlar da həzz hərəkətindən əvvəl gələn cinsi passivlik səhnəsinə aid edilə bilirdi. Güman edirəm ki, bu təsadüf qanunauyğun bir şeydir və vaxtından əvvəl cinsi təcavüz həmişə başdan çıxarma təcrübəsini öncə şərtləndirir. Lakin məcburiyyət nevrozunun etiologiyası barədə hələ tam bir təsvir verə bilmirəm; məndə yalnız o təəssürat yaranır ki, uşaqlıq travmaları əsasında histeriyanın, yoxsa məcburiyyət nevrozunun yaranacağı barədə qərar libidonun inkişafının zaman nisbətləri ilə bağlıdır.

Məcburiyyət nevrozunun mahiyyəti sadə bir düsturla ifadə edilə bilər: məcburiyyət təsəvvürləri hər dəfə dəyişdirilmiş, sıxışdırmadan geri qayıdan və həmişə uşaqlıq dövründə həzz alınaraq icra olunan cinsi əmələ aid olan ittihamlardır. Bu cümlənin izahı üçün məcburiyyət nevrozunun tipik gedişatını təsvir etmək lazımdır.

İlk dövrdə — uşaq əxlaqsızlığı dövründə — sonrakı nevrozun rüşeymini özündə saxlayan hadisələr baş verir. Əvvəlcə ən erkən uşaqlıqda cinsi yoldan çıxarma təcrübələri, hansı ki sonralar sıxışdırmaya imkan verir, sonra isə digər cinsə qarşı cinsi təcavüz əməlləri, hansı ki sonralar ittiham hərəkətləri kimi görünür.

Bu dövrə cinsi "yetkinləşmənin" — çox vaxt özü də vaxtından əvvəl — başlanması son qoyur. İndi həmin həzz hərəkətlərinin xatirəsinə bir qınaq bağlanır və passivliyin ilkin yaşantısı ilə əlaqə onu — çox vaxt yalnız şüurlu və xatırlanan bir səydən sonra — sıxışdırmaq və ilkin müdafiə simptomu ilə əvəz etmək mümkün olur. Vicdanlılıq, utanma, özünə inamsızlıq elə simptomlardır ki, üçüncü dövr — zahirən sağlamlıq, əslində isə uğurlu müdafiə dövrü — bunlarla başlayır.

Növbəti dövr, xəstəlik dövrü, sıxışdırılmış xatirələrin geri qayıtması, yəni müdafiənin uğursuzluğu ilə seçilir; bu zaman onların oyadılmasının daha çox təsadüfi və spontan, yoxsa aktual cinsi pozğunluqlar nəticəsində, sanki onların yan təsiri kimi baş verdiyi qeyri-müəyyən qalır. Lakin canlanan xatirələr və onlardan formalaşan ittihamlar heç vaxt dəyişməz şəkildə şüura daxil olmur; məcburiyyət təsəvvürü və məcburi affekt kimi şüurlu həyat üçün patoloji xatirəni əvəz edən şey, sıxışdırılmış və sıxışdıran fikirlər arasındakı kompromis formalaşmalarıdır.

Sıxışdırma, sıxışdırılmışın geri qayıtması və patoloji kompromis təsəvvürlərinin yaranması proseslərini aydın və ehtimal ki, düzgün təsvir etmək üçün psixi prosesin və şüurun substratı haqqında çox müəyyən fərziyyələrə əsaslanmaq lazım gəlir. Bundan qaçmaq istədikdə, daha çox obrazlı başa düşülən aşağıdakı qeydlərlə kifayətlənmək lazımdır: Məcburiyyət nevrozunun iki forması var, bu, ittiham əməlinin xatirə məzmununun şüura girişini təkbaşına məcbur etməsindən və ya ona bağlı ittiham affektinin də bunu etməsindən asılıdır. Birinci hal, tipik məcburiyyət təsəvvürləri halıdır, burada məzmun xəstənin diqqətini özünə çəkir, affekt kimi yalnız qeyri-müəyyən bir xoşagəlməzlik hiss olunur, halbuki məcburiyyət təsəvvürünün məzmununa yalnız ittiham affekti uyğun gələrdi. Məcburiyyət təsəvvürünün məzmunu uşaqlıq dövründəki məcburi əməlin məzmunundan iki şəkildə təhrif olunub: birincisi, keçmişin yerinə aktual olanın qoyulması, ikincisi isə cinsi olanın analoji, lakin cinsi olmayanla əvəz edilməsi ilə. Bu iki dəyişiklik, hələ də qüvvədə olan və Mənə aid etmək istədiyimiz sıxışdırma meylinin təsiridir. Yenidən canlanan patoloji xatirənin təsiri ondan görünür ki, məcburiyyət təsəvvürünün məzmunu hələ də hissə-hissə sıxışdırılmışla eynidir və ya düzgün fikir ardıcıllığı ilə ondan irəli gəlir. Psixoanalitik üsuldan istifadə edərək tək bir məcburiyyət təsəvvürünün yaranmasını bərpa etdikdə, aktual bir təəssüratdan iki müxtəlif fikir axınının qızışdırıldığını görürük; sıxışdırılmış xatirə üzərindən keçən biri, şüurda olmaya bilməyən və düzəldilə bilməyən olsa da, digəri qədər məntiqi cəhətdən düzgün qurulmuş kimi özünü göstərir. İki psixi əməliyyatın nəticələri uyğun gəlmirsə, ikisi arasındakı ziddiyyətin məntiqi tənzimlənməsi baş vermir, əksinə, normal fikir nəticəsi ilə yanaşı, müqavimət və patoloji fikir nəticəsi arasında kompromis kimi absurd görünən bir məcburiyyət təsəvvürü şüura daxil olur. Əgər iki fikir axını eyni nəticəyə gəlsə, bir-birini gücləndirirlər, beləliklə, normal yolla əldə edilmiş fikir nəticəsi indi psixoloji olaraq məcburiyyət təsəvvürü kimi davranır. Psixikada nevroz məcburiyyəti harada ortaya çıxırsa, o, sıxışdırmadan qaynaqlanır. Məcburiyyət təsəvvürləri, öz etibarlılıqlarına görə deyil, mənbəyinə görə və ya etibarlılıqlarına töhfə verən mənbəyə görə, demək olar ki, psixi məcburi kursa malikdirlər.

Məcburiyyət nevrozunun ikinci bir quruluşu o zaman meydana çıxır ki, sıxışdırılmış xatirə məzmunu deyil, eyni dərəcədə sıxışdırılmış ittiham şüurlu psixi həyatda özünə bir təmsilçi zorla qazandırır. İttiham affekti psixi bir əlavə vasitəsilə hər hansı başqa bir xoşagəlməzlik affektinə çevrilə bilər; bu baş verdikdə, əvəzləyici affektin şüura çıxmasının qarşısında artıq heç bir maneə qalmır. Beləliklə, ittiham (uşaqlıq çağında cinsi aktı yerinə yetirmiş olmaq) asanlıqla utanca (əgər başqası bundan xəbər tutsaydı), hipoxondrik təşvişə (o ittiham əməlinin bədənə vurduğu ziyanlı nəticələrdən qorxu), sosial təşvişə (o günahın cəmiyyət tərəfindən cəzalandırılmasından qorxu), dini təşvişə, diqqət sayıqlamasına (o əməlin başqalarına xəbər verilməsindən qorxu), vəsvəsə təşvişinə (öz mənəvi müqavimət gücünə haqlı etimadsızlıq) və sairə çevrilir. Bu zaman ittiham əməlinin xatirə məzmunu şüurda birgə təmsil oluna bilər, ya da tamamilə arxa plana keçə bilər ki, bu da diaqnostik tanımanı çox çətinləşdirir. Üstündən qalma yoxlama zamanı adi (nevrastenik) hipoxondriya hesab edilən bir çox hallar məcburiyyət affektlərinin bu qrupuna aiddir; xüsusən də sözdə „dövri nevrasteniya“ və ya „dövri melanxoliya“ gözlənilməz tezliklə məcburiyyət affektlərinə və məcburiyyət təsəvvürlərinə parçalanır ki, bu tanıma terapevtik baxımdan laqeyd deyildir.

Bu kompromis simptomlarının yanında — ki onlar sıxışdırılanın qayıtmasını və bununla da əvvəlcə əldə edilmiş müdafiənin iflasını bildirirlər — məcburiyyət nevrozu tamamilə başqa mənşəli bir sıra simptomlar da yaradır. Mən, belə ki, ilkin sıxışdırılmış xatirənin törəmələrindən qorunmağa çalışır və bu müdafiə mübarizəsində elə simptomlar yaradır ki, onları “ikinci dərəcəli müdafiə” adı altında birləşdirmək olar. Bunlar bütünlüklə “qorunma tədbirləri”dir ki, məcburiyyət təsəvvürləri və məcburiyyət affektləri ilə mübarizədə yaxşı xidmət göstərmişlər. Əgər bu köməklər müdafiə mübarizəsində həqiqətən Mənə zorla qəbul etdirilmiş qayıtma simptomlarını yenidən sıxışdırmağa müvəffəq olarsa, onda məcburiyyət qorunma tədbirlərinin özünə keçir və “məcburiyyət nevrozu”nun üçüncü formasını — məcburiyyət hərəkətlərini yaradır. Bunlar heç vaxt ilkin deyildir, heç vaxt müdafiədən başqa bir şey, heç vaxt aqressiya ehtiva etmirlər; psixi analiz onlardan göstərir ki, onlar — qəribəliklərinə baxmayaraq — mübarizə apardıqları məcburiyyət xatirəsinə qaytarılmaqla hər dəfə tamamilə aydınlaşdırıla bilər.

Məcburiyyət təsəvvürlərinə qarşı ikinci dərəcəli müdafiə, mümkün qədər əks məzmunda olan digər fikirlərə zorla yönəltmə yolu ilə həyata keçirilə bilər; buna görə də, uğur halında, adətən abstrakt, mənəvi şeylər haqqında düşünmə məcburiyyəti yaranır, çünki sıxışdırılmış təsəvvürlər həmişə hissiliklə məşğul olurlar. Və ya xəstə, məntiqi iş və şüurlu xatirələrinə istinad edərək hər bir məcburiyyət fikrinə hakim olmağa çalışır; bu, düşünmə və yoxlama məcburiyyətinə və şübhəçiliyə gətirib çıxarır. Bu yoxlamalarda xatirəyə qarşı qavraymanın üstünlüyü xəstəni əvvəlcə təşviq edir və sonra onu əlaqəyə girdiyi bütün obyektləri toplamağa və saxlamağa məcbur edir. Məcburiyyət affektlərinə qarşı ikinci dərəcəli müdafiə, məcburiyyət əməllərinə çevrilməyə qadir olan daha böyük bir qorunma tədbirləri silsiləsini yaradır. Onları aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar: 1) Bir nümunə bir çoxunun əvəzinə: On bir yaşlı bir oğlan yatağa getməzdən əvvəl məcburi bir mərasim qurmuşdu: Anasına günün bütün hadisələrini ətraflı danışmadıqca yatmırdı; yataq otağının xalçasında axşam saatlarında heç bir kağız parçası və ya digər zibil tapılmamalı idi; yataq divara tam yapışdırılmalı, qarşısında üç stul durmalı, döşəklər tam müəyyən bir şəkildə yerləşdirilməli idi. Özü isə yuxuya getmək üçün əvvəlcə hər iki ayağı ilə müəyyən sayda təpik atmalı və sonra yan tərəfinə uzanmalı idi. — Bu, aşağıdakı kimi aydınlaşdı: İllər əvvəl, gözəl oğlanı yatağa salmalı olan bir xidmətçi, bundan istifadə edərək onun üstünə çıxdı və ona cinsi sui-istifadə etdi. Daha sonra bu xatirə son hadisə ilə oyadıldıqda, yuxarıdakı mərasimə məcburiyyət kimi şüura daxil oldu, mənası isə psixoanalizlə fərdi olaraq müəyyən edilən detallar vasitəsilə asanlıqla tapıla bilərdi: Yatağın qarşısında stullar və yatağın divara yapışdırılması — heç kimin artıq yatağa yaxınlaşa bilməməsi üçün; döşəklərin müəyyən bir şəkildə düzəldilməsi — həmin gecəki kimi düzəldilməsinlər deyə; ayaqlarla hərəkətlər — onun üstündəki şəxsi itələmək; yan tərəfə yatmaq — səhnə zamanı arxa üstü uzandığı üçün; anasına ətraflı etiraf — qadının qadağası nəticəsində bu və digər cinsi təcrübələrini ondan və başqalarından gizlətdiyi üçün; nəhayət, yataq otağının zəmininin təmiz saxlanması — çünki indiyə qədər anasından qəbul etdiyi əsas ittiham bu idi. Təmayülə görə qruplaşdırmaq: Kəffarət tədbirləri (narahat edici mərasim, rəqəmlərə diqqət), qabaqlayıcı tədbirlər (hər cür fobiyalar, batil inanc, pedantizm, vicdanlılığın ilkin simptomunun artması), xəyanətdən qorxu (kağız toplamaq, insanlardan qaçmaq), uyuşdurma (dipsomaniya). Bu məcburi hərəkətlər və impulslar arasında fobiyalar xəstənin mövcudluq məhdudiyyətləri kimi ən böyük rol oynayır.

Məcburiyyətin təsəvvürdən və ya duyğudan tədbirə necə transfer olunduğunu müşahidə etmək mümkün olan hallar var; digərlərində isə məcburiyyət təkrarlanan simptom və ikinci dərəcəli müdafiə simptomu arasında dövri olaraq rəqs edir; lakin bununla yanaşı, heç bir məcburiyyət təsəvvürünün formalaşmadığı, əvəzinə sıxışdırılmış xatirənin dərhal görünüşdə birinci dərəcəli müdafiə tədbiri ilə əvəz olunduğu hallar da mövcuddur. Burada, əks halda yalnız müdafiə mübarizəsindən sonra məcburiyyət nevrozunun gedişini tamamlayan mərhələyə bir addımda nail olunur. Bu xəstəliyin ağır halları mərasim hərəkətlərinin, ümumi şübhəçiliyin və ya fobiyalarla şərtlənmiş təkbaşına həyat tərzinin sabitləşməsi ilə nəticələnir.

Məcburiyyət təsəvvürünün və ondan törəmiş hər şeyin inam tapmaması, ehtimal ki, ilk sıxışdırma zamanı vicdanlılığın müdafiə simptomunun formalaşmasından və onun da eyni zamanda məcburi etibar qazanmasından irəli gəlir. Müdafiənin uğurlu olduğu bütün dövr ərzində əxlaqi həyat sürdüyünə olan inam, məcburiyyət təsəvvürünün ehtiva etdiyi ittihama inanmağı qeyri-mümkün edir. Yalnız yeni bir məcburiyyət təsəvvürünün ortaya çıxması zamanı müvəqqəti olaraq və bəzən Mənin melanxolik tükənmə vəziyyətlərində təkrarlanan xəstəlik simptomları inamı da məcburi şəkildə tələb edir. Burada təsvir olunan psixi formasiyaların "məcburiyyəti" ümumiyyətlə inamla tanınma ilə əlaqəli deyil və insanın təsəvvürün "gücünü" və ya "intensivliyini" adlandırdığı anla da qarışdırılmamalıdır. Onun əsas xarakteri, əksinə, şüur qabiliyyəti olan psixi fəaliyyət tərəfindən həll olunmazlığıdır və məcburiyyətin yapışdığı təsəvvürün daha güclü və ya zəif, daha intensiv və ya az "işıqlandırılması", "enerji ilə yüklənməsi" və s. olmasından asılı olmayaraq, bu xarakter dəyişməz qalır.

Məcburiyyət təsəvvürünün və ya onun törəmələrinin bu toxunulmazlığının səbəbi isə yalnız onun erkən uşaqlıqdan sıxışdırılmış xatirə ilə əlaqəsidir, çünki bu xatirəni şüurlu etmək mümkün olubsa — ki psixoterapevtik üsullar bunun üçün artıq kifayət etdiyi görünür —, onda məcburiyyət də həll olunur.

III

Xronik paranoyanın bir halının analizi

Artıq xeyli vaxtdır ki, belə bir güman bəsləyirəm: paranoya da — yaxud paranoyaya aid olan hallar qrupu da — bir müdafiə psixozudur, yəni o, histeriya və məcburiyyət təsəvvürləri kimi, xoşagəlməz xatirələrin sıxışdırılmasından doğur və onun simptomları öz formasını sıxışdırılmış olanın məzmunu ilə təyin edir. Paranoyaya xas olan şey sıxışdırmanın xüsusi bir yolu və ya mexanizmi olmalıdır; təxminən histeriyanın sıxışdırmanı bədən innervasiyasına konversiya yolu ilə, məcburiyyət nevrozunun isə əvəzləmə (müəyyən assosiativ kateqoriyalar boyunca yerdəyişmə) vasitəsilə həyata keçirməsi kimi. Bu yozuma uyğun gələn bir neçə hal müşahidə etdim, lakin onu sübut edən birini tapmamışdım; ta ki bir neçə ay əvvəl cənab Dr. J. Breyerin lütfü ilə otuz iki yaşlı ağıllı bir qadının — ki ona xroniki paranoya adını verməkdən çəkinmək mümkün olmayacaq — halını müalicə məqsədilə psixoanalizə məruz qoymaq imkanı əldə edənə qədər. Bu iş zamanı əldə etdiyim bəzi aydınlaşdırmalar barədə burada məlumat verirəm, çünki paranoyanı çox təcrid olunmuş nümunələrdən başqa cür öyrənmək üçün heç bir ümidim yoxdur və çünki bu qeydlərin, bu sahədə daha əlverişli şəraitdə olan bir psixiatrı, paranoyanın təbiəti və psixi mexanizmi barədə indi bu qədər canlı aparılan müzakirədə „müdafiə“ amilinə öz haqqını verməyə vadar edə biləcəyini mümkün sayıram. Təbii ki, aşağıdakı tək müşahidə ilə bundan başqa bir şey demək niyyətindən uzağam: bu hal bir müdafiə psixozudur və „paranoya“ qrupu içində də eyni şəkildə olan başqaları ola bilər.⁹⁸

Xanım P., 32 yaşında, üç ildir evlidir, iki yaşlı uşağın anasıdır və sinir sistemi xəstəliyi olmayan valideynlərdən dünyaya gəlib; lakin onun iki bacı-qardaşını da eyni dərəcədə nevrotik tanıyıram. Onun iyirminci yaşlarının ortasında bir dəfə müvəqqəti depressiyaya düşüb və hökmündə yanıldığı şübhəlidir; son illərdə o, sağlam və iş qabiliyyətli idi, ta ki, uşağının doğumundan yarım il sonra indiki xəstəliyinin ilk əlamətlərini göstərməyə başlayana qədər. O, qapalı və şübhəli oldu, ərinin bacı-qardaşları ilə ünsiyyətdən imtina etdi və kiçik şəhərdə qonşuların ona qarşı əvvəlkindən fərqli, nəzakətsiz və diqqətsiz davrandığından şikayət etdi. Bu şikayətlər müəyyənliyi artmasa da, intensivliyi baxımından tədricən gücləndi: ona qarşı bir şey var idi, baxmayaraq ki, onun nə ola biləcəyinə dair heç bir fikri yox idi. Lakin şübhə yox idi ki, hamı — qohumlar da, dostlar da — ona hörmətdən imtina edir və onu incitmək üçün əllərindən gələni edirdilər. O, bunun haradan gəldiyini düşünməkdən başı ağrıyırdı; bunu bilmirdi. Bir müddət sonra o, gözlənildiyindən, düşüncələrinin oxunduğundan, evində baş verən hər şeyin bilindiyindən şikayət etdi. Bir gün axşamüstü ona anidən belə bir fikir gəldi ki, soyunarkən axşam saatlarında gözlənilir. O andan etibarən soyunarkən ən mürəkkəb ehtiyat tədbirlərinə əl atdı, qaranlıqda yatağa girdi və yalnız döşəyin altında soyundu. Hər cür ünsiyyətdən qaçdığı, pis qidalandığı və çox depressiyada olduğu üçün 1895-ci ilin yayında su müalicəsi mərkəzinə göndərildi. Orada yeni simptomlar ortaya çıxdı və artıq mövcud olanlar gücləndi. Artıq yazda bir gün, otaq xidmətçisi ilə tək qaldığı zaman, qarnında bir hisslə qarşılaşdı və bu zaman qızın indi qeyri-əxlaqi bir niyyət daşıdığını düşündü. Bu hisslər yayda daha tez-tez, demək olar ki, davamlı olaraq təkrarlandı; o, cinsiyyət orqanlarını “ağır bir əlin hissi kimi” duyurdu. Sonra onu dəhşətə salan görüntülər görməyə başladı; qadın çılpaqlığına dair hallüsinasiyalar, xüsusilə tüklü açıq qadın cinsiyyət orqanı; bəzən də kişi cinsiyyət orqanları. Tüklü cinsiyyət orqanının görüntüsü və qarnındakı orqan hissi adətən birlikdə ortaya çıxırdı. Bu görüntülər ona çox işgəncə verirdi, çünki onları bir qadının yanında olduqda müntəzəm olaraq görürdü və bu görüntülərə belə bir şərh verirdi ki, indi qadını ən qeyri-əxlaqi çılpaqlıqda görür, lakin eyni anda qadın da ondan eyni görüntünü görür (!). Bu vizual hallüsinasiyalarla eyni vaxtda — müalicə mərkəzində ilk dəfə ortaya çıxdıqdan sonra bir neçə ay üçün yenidən yoxa çıxdılar — tanımadığı və izah edə bilmədiyi səslər onu narahat etməyə başladı. Küçədə olarkən belə deyilirdi: Bu, xanım P.-dir. — Budur, gedir. Haraya gedir? — Onun hər bir hərəkətini və davranışını şərh edirdilər, bəzən hədələmə və ittihamlar eşidirdi. Bu simptomların hamısı cəmiyyətdə və ya küçədə olduqda daha da pisləşirdi; ona görə də çölə çıxmaqdan imtina edirdi, yeməkdən iyrəndiyini bildirirdi və tez arıqlayırdı.

Bunu ondan öyrəndim ki, o, 1895-ci ilin qışında Vyanaya mənim müalicəmə gəlmişdi. Mən bunu ətraflı təsvir etdim ki, burada həqiqətən kifayət qədər tez-tez rast gəlinən xroniki paranoya formasından söhbət getdiyi təəssüratı yaransın; simptomların və onun davranışının sonradan gətiriləcək təfərrüatları da bu hökmə uyğun olacaq. Hallüsinasiyaların yozumuna dair sayıqlamaların yaranmasını o vaxt məndən gizlədirdi, ya da bunlar həqiqətən hələ baş verməmişdi; onun zəkası azalmamışdı; mənə yalnız o qeyri-adi hal bildirildi ki, o, qonşuluqda yaşayan qardaşına dönə-dönə görüş təyin etmişdi ki, ona nəyisə etibar etsin, lakin ona heç vaxt heç nə bildirməmişdi. O, heç vaxt hallüsinasiyaları barədə danışmırdı, axırda isə çəkdiyi təhqirlər və təqiblər barədə də artıq çox danışmırdı.

Bu xəstədən bəhs edəcəyim şeylər hadisənin etiologiyasına və hallüsinasiyaların mexanizminə aiddir. Etiologiyanı o zaman tapdım ki, tam bir histeriyada olduğu kimi, Breyer üsulunu əvvəlcə hallüsinasiyaların araşdırılması və aradan qaldırılması üçün tətbiq etdim. Bu zaman belə bir fərziyyədən çıxış edirdim ki, bu paranoyada da mənə məlum olan digər iki müdafiə nevrozunda olduğu kimi, şüursuz düşüncələr və sıxışdırılmış xatirələr olmalıdır ki, onları da oradakı kimi, müəyyən bir müqaviməti aradan qaldırmaqla şüura gətirmək lazımdır; xəstə dərhal bu gözləntimi təsdiqlədi: təhlil zamanı, məsələn, bir histerik qadın kimi davrandı və əlimin təzyiqinə diqqət yetirməklə («Histeriya üzrə tədqiqatlar»a bax) elə düşüncələr irəli sürdü ki, onları keçirmiş olduğunu xatırlamırdı, əvvəlcə onları başa düşmürdü və onlar öz gözləntisinə zidd idi. Beləliklə, mühüm şüursuz təsəvvürlərin mövcudluğu bir paranoya halı üçün də sübut olunmuşdu və mən ümid edə bilərdim ki, paranoyanın məcburiyyətini də sıxışdırmaya bağlayım. Yalnız bir şey özünəməxsus idi: o, şüursuzdan gələn məlumatları çox vaxt öz səsləri kimi daxilən eşidir və ya hallüsinasiya edirdi.

Görmə hallüsinasiyalarının, heç olmasa canlı təsvirlərin mənşəyi barədə aşağıdakıları öyrəndim: qadın qasıq təsviri demək olar ki, həmişə qasıqdakı orqan duyğusu ilə birlikdə gəlirdi, lakin sonuncu daha sabit idi və çox vaxt təsvir olmadan baş verirdi.

Qadın qasıqlarının ilk təsvirləri su müalicəxanasında meydana çıxmışdı; o, hamam otağında bir sıra qadını həqiqətən çılpaq gördükdən bir neçə saat sonra təzahür etdiyinə görə, bunlar real təəssüratın sadəcə təkrarı olduğunu göstərirdi. Artıq güman etmək olardı ki, bu təəssüratlar yalnız ona görə təkrarlanmışdı ki, onlara böyük maraq bağlanmışdı. O, məlumat verdi ki, o vaxt həmin qadınlardan utanmışdı; özünün çılpaq görülməsindən isə xatırladığı andan bəri utanır. Bu utancı məcburi bir şey kimi qəbul etməli olduğumdan, müdafiə mexanizminə əsaslanaraq belə nəticəyə gəldim ki, burada utanmadığı bir yaşantı sıxışdırılmış olmalıdır və ondan "utanma mövzusu"na aid olan xatirələri üzə çıxarmağı tələb etdim. O, dərhal mənə on yeddinci yaşından səkkizinci yaşına qədər bir sıra səhnələri canlandırdı; bu səhnələrdə hamamda anasının, bacısının, həkiminin qarşısında çılpaqlığından utanmışdı; lakin sıra altı yaşında bir səhnə ilə sona çatdı: uşaq otağında yatmaq üçün soyunmuş, orada olan qardaşının qarşısında utanmamışdı. Sualımdan məlum oldu ki, bu cür səhnələr çox olmuşdu və qardaş-bacı illər boyu yatmazdan əvvəl bir-birinə çılpaq görünmək vərdişini tutmuşdular. Artıq başa düşdüm ki, qəfil ağlına gələn fikir – yatmazdan əvvəl onu müşahidə etmələri – nə demək idi. Bu, köhnə məzəmmət xatirəsinin dəyişməmiş bir parçası idi və o, indi uşaq ikən buraxdığı utancı əvəzini çıxırdı.

Burada histeriyanın etiologiyasında çox vaxt olduğu kimi, uşaqlıq münasibətinin söhbət getdiyi fərziyyəsi, paranoyanın obrazında tez-tez təkrarlanan bəzi detallar üçün həll yollarının da tapıldığı təhlilin daha sonraki irəliləyişləri ilə təsdiqləndi. Onun əhvalının pisləşməsi, əri ilə qardaşı arasında baş verən və nəticəsində qardaşının artıq onun evinə gəlmədiyi mübahisə ilə üst-üstə düşdü. O, bu qardaşını həmişə çox sevmiş və bu dövrdə onu çox axtarmışdır. Lakin o, həmçinin xəstəlik tarixinin elə bir anından danışdı ki, orada ona ilk dəfə “hər şey aydın oldu”, yəni o, ümumiyyətlə hörmətsizliyə və qəsdən təhqir edilməyə məruz qaldığı fərziyyəsinin həqiqət olduğuna inandı. Bu qətiyyəti o, baldızının ziyarəti ilə qazandı; söhbət əsnasında baldızı “Mənə belə bir şey olsa, onu yüngül qarşılayaram!” sözlərini işlətdi. Xanım P. bu ifadəni ilkin olaraq şübhəsiz qəbul etdi; lakin qonaq getdikdən sonra ona belə gəldi ki, bu sözlərdə ona bir ittiham var idi, sanki o, ciddi şeyləri yüngül götürməyə öyrəşmişdir və bu saatdan etibarən o, ümumi böhtanın qurbanı olduğuna əmin oldu. Mən onu sorğuladıqda, həmin sözləri özünə aid etməyə nə ilə haqqı olduğunu soruşdum; o cavab verdi ki, qayının arvadının danışdığı ton — əlbəttə, sonradan — onu buna inandırmışdır; bu isə paranoya üçün xarakterik bir detaldır. Mən onu qayının arvadının ittiham olunan ifadədən əvvəlki sözlərini xatırlamağa məcbur etdim və aydın oldu ki, o, ata evində qardaşlarla cürbəcür çətinliklər olduğunu danışmış və buna ağıllı bir qeyd əlavə etmişdir: “Hər ailədə üstünü örtmək istədiyi müxtəlif şeylər baş verir. Amma mənim başıma belə bir şey gəlsə, buna əhəmiyyət verməzdim.” Xanım P. indi etiraf etməli oldu ki, son ifadədən əvvəlki bu cümlələr onun əhvalının pisləşməsinə səbəb olmuşdur. O, qardaşı ilə münasibətini xatırladan bu iki cümləni sıxışdırdığı və yalnız əhəmiyyətsiz son cümləni saxladığı üçün, qayının arvadının ona ittiham etdiyi hissi bu cümləyə bağlamalı idi; və bu cümlənin məzmunu buna əsas vermədiyi üçün, o, məzmundan bu sözlərin deyildiyi tona keçdi. Paranoyanın yanlış yozumlarının sıxışdırmaya əsaslandığını göstərən, ehtimal ki, tipik bir nümunə.

Təəccüblü şəkildə onun qardaşını görüşlərə çağırmaq, orada isə ona deyəcək heç nəsi olmamaq kimi qəribə davranışı da öz həllini tapdı. Onun izahı belə idi: o, fikirləşirmiş ki, qardaşı yalnız ona baxsa, onun əzabını başa düşməlidir, çünki bu əzabın səbəbini bilir. Bu qardaş həqiqətən də onun xəstəliyinin etiologiyasını bilə biləcək yeganə şəxs olduğundan belə çıxırdı ki, o, şüurlu surətdə özü də başa düşmədiyi, lakin şüursuzdan ona bir məna qoyulduqda tamamilə haqlı görünən bir motivlə hərəkət etmişdi.

Sonra mən onu, qardaşı ilə cinsi əlaqənin (ən azı altı yaşdan on yaşa qədər) zirvəyə çatdığı müxtəlif səhnələri təkrar yaşamağa vadar etdim. Bu təkrar yaşama işi zamanı, histerik xatirə qalıqlarının təhlili zamanı mütəmadi olaraq müşahidə edildiyi kimi, qarnındakı orqan hissi də iştirak edirdi. Bu zaman çılpaq qadın qarnının (lakin indi uşaq proporsiyalarına endirilmiş və tüklərsiz) obrazı da ya ortaya çıxırdı, ya da yox idi; bu, həmin səhnənin işıqlı və ya qaranlıqda baş verməsindən asılı idi. Yeməkdən iyrənmə də bu hadisələrin bir itələyici detalında izahını tapdı. Bu səhnələrin sırasını keçdikdən sonra, hallüsinasiya hissləri və obrazları (ən azı bu günə qədər) geri qayıtmamaq üzrə yox oldu.

Deməli, mən öyrənmişdim ki, bu hallüsinasiyalar sıxışdırılmış uşaqlıq yaşantılarının məzmunundan parçalardan başqa bir şey deyildi, sıxışdırılmışın qayıtmasının simptomları idi.

Sonra səslərin təhlilinə keçdim. Burada ilk növbədə izah etmək lazım idi ki, belə biganə bir məzmun: „Burada Frau P. gedir“ — „O, indi mənzil axtarır“ və buna bənzərləri onun tərəfindən necə bu qədər ağrılı qarşılana bilərdi; sonra isə, hansı yolla məhz bu zərərsiz cümlələrin hallüsinasiyalı güclənmə ilə seçilməyə nail olduğunu. Əvvəlcədən aydın idi ki, bu „səslər“ şəkillər və duyğular kimi hallüsinasiyalı surətdə bərpa olunmuş xatirələr ola bilməzdi, əksinə, „ucadan deyilmiş“ düşüncələr idi.

Səsləri ilk dəfə eşitdiyi vaxt bu şəraitdə baş vermişdi: O, böyük həyəcanla O. Ludviqin „Die Heiterethei“ adlı gözəl hekayəsini oxumuş və oxuyarkən ağlına qalxan fikirlərlə məşğul olduğunu fərq etmişdi. Dərhal sonra qır yolunda gəzintiyə çıxdı və bir kənd evinin yanından keçərkən səslər ona qəflətən dedi: „Heytereteyin evi belə görünürdü! Budur quyu, budur da kol! O, bütün yoxsulluğuna baxmayaraq nə qədər xoşbəxt idi!“ Sonra səslər ona təzəcə oxuduğu bütöv parçaları təkrar etdi; lakin Heytereteyin evi, kolu və quyusunun və şeirin elə ən əhəmiyyətsiz və əlaqəsiz yerlərinin onun diqqətinə patoloji güclə özlərini niyə qəbul etdirməli olduğu anlaşılmaz qalırdı. Halbuki tapmacanın həlli çətin deyildi. Təhlil göstərdi ki, o, oxuyarkən başqa fikirlər də keçirmiş və kitabın tamam başqa yerlərindən təhrik olunmuşdu. Bu materiala — şeirdəki cütlüklə onun özü və əri arasındakı bənzətmələrə, nikah həyatının intimliklərinə və ailə sirlərinə dair xatirələrə — bütün bunlara qarşı bir sıxışdırıcı müqavimət qalxmışdı, çünki bu, asanlıqla sübut oluna bilən fikir yolları ilə onun cinsi utancaqlığı ilə bağlı idi və beləliklə də son nəticədə köhnə uşaqlıq yaşantılarının oyanmasına çıxırdı. Sıxışdırmanın həyata keçirdiyi bu senzura nəticəsində etiraz edilən yerlərlə kontrast və həmçinin qonşuluq vasitəsilə bağlı olan zərərsiz və idillik yerlər şüur üçün onların səslənməsinə imkan verən gücləndirməni qazandı. Sıxışdırılmış fikirlərdən birincisi, məsələn, tənha yaşayan qəhrəmanın qonşular tərəfindən məruz qaldığı dedi-qoduya aid idi. Onun öz şəxsiyyəti ilə bənzətməni o, asanlıqla tapdı. O da kiçik bir yerdə yaşayır, heç kimlə görüşmür və qonşular tərəfindən sayılmadığını zənn edirdi. Qonşularına qarşı bu etimadsızlığın əsl əsası onda idi ki, o, əvvəlcə kiçik bir mənzillə kifayətlənməyə məcbur idi; bu mənzildə gənc cütlüyün nikah çarpayılarının dayandığı yataq otağının divarı qonşuların bir otağına söykənirdi. Nikahının başlanğıcı ilə onda — açıq-aydın uşaqlıq münasibətinin, oynadıqları ər-arvad oyununun şüursuz oyanması ilə — böyük bir cinsi utancaqlıq oyandı; o, daim qonşuların ayırıcı divardan sözləri və səsləri eşidə biləcəyindən narahat olurdu və bu utanma onda qonşulara qarşı şübhəyə çevrildi.⁹⁹

Beləliklə, səslər, uşaqlıq travmasına analoq olan təcrübə münasibətilə əslində ittihamlar olan fikirlərin sıxışdırılmasından yaranmışdı; deməli, onlar sıxışdırılmışın geri qayıtmasının simptomları idi, lakin eyni zamanda, bu halda tanınmaz hala gətirən bir təhrifə səbəb olan Mənin müqaviməti ilə geri qayıdanın gücü arasındakı kompromisin nəticələri idi. Xanım P.-nin səslərini təhlil etmək imkanı tapdığım digər hallarda təhrif daha az idi; lakin eşidilən sözlər həmişə diplomatik qeyri-müəyyənlik xarakteri daşıyırdı; təhqiredici işarə adətən dərinə gizlədilmiş, cümlələr arasındakı əlaqə qəribə ifadələr, qeyri-adi dil formaları və s. ilə örtülmüşdü: Bu xüsusiyyətlər paranoidlərin eşidmə hallüsinasiyalarına ümumiyyətlə məxsusdur və mən burada kompromis təhrifinin izini görürəm: „Da geht die Frau P., sie sucht Wohnung in der Straße“ sözü, məsələn, heç vaxt sağalmayacağı hədəsini ifadə edirdi, çünki mən ona müalicədən sonra ərinin işlədiyi kiçik qəsəbəyə qayıda biləcəyinə söz vermişdim; o, bir neçə ay üçün Vyanada müvəqqəti mənzil kirayələmişdi.

Ayrı-ayrı hallarda xanım P. daha aydın təhdidlər də eşidirdi, məsələn, ərinin qohumlarına dair; lakin onların təmkinli ifadəsi yenə də bu cür səslərin ona hazırladığı əzabla təzad təşkil edirdi. Paranoyalılar haqqında başqa məlumatlara əsaslanaraq, ittihamları zəiflədən o müqavimətin tədricən zəiflədiyini güman etməyə meylliyəm; belə ki, nəhayət müdafiə tamamilə uğursuz olur və ilkin ittiham, yəni qarşısını almaq istədikləri söyüş, dəyişməz formada geri qayıdır. Ancaq bilmirəm ki, bu daimi bir gedişatdırmı, yoxsa ittiham nitqlərinin senzurası əvvəldən ümumiyyətlə olmaya və ya axıra qədər davam edə bilər.

Mənə yalnız bu paranoya halından əldə edilmiş aydınlaşdırmaları paranoyanın məcburiyyət nevrozu ilə müqayisəsi üçün istifadə etmək qalır. Psixi mexanizmin nüvəsi kimi sıxışdırma burada da, orada da sübut edilmişdir, sıxışdırılmış olan hər iki halda cinsi uşaq yaşantısıdır. Hər bir məcburiyyət bu paranoyada da sıxışdırmadan irəli gəlir; paranoyanın simptomları məcburiyyət nevrozu üçün haqlı olduğu sübut edilmiş oxşar təsnifata imkan verir. Simptomların bir qismi yenə də ilkin müdafiədən qaynaqlanır, yəni etimadsızlığın, şübhənin, başqaları tərəfindən təqibin bütün sayıqlama fikirləri. Məcburiyyət nevrozunda ilkin ittiham ilkin müdafiə simptomunun — özünə etimadsızlığın — yaranması ilə sıxışdırılmışdır. Bununla ittiham haqlı kimi tanınmışdır və bərabərləşdirmə üçün sağlam intervalda vicdanlılığın qazandığı etibar artıq məcburiyyət təsəvvürü kimi qayıdan ittihama inanmaqdan qoruyur. Paranoyada isə ittiham proyeksiya adlandırıla biləcək bir yolla sıxışdırılır: başqalarına qarşı etimadsızlıq müdafiə simptomu qurulur; bununla ittihamdan tanınma əlindən alınır və sanki əvəz olaraq sayıqlama fikirlərində qayıdan ittihamlara qarşı bir müdafiə çatışmır.

Paranoya halımdakı digər simptomlar sıxışdırılanın geri dönüşü simptomları kimi qeyd edilməlidir və məcburiyyət nevrozunun simptomları kimi, onlara yalnız şüura çıxışa imkan verən kompromisin izlərini daşıyırlar. Məsələn, soyunarkən nəzər edildiyi ilə bağlı sayıqlama fikri, vizual və hisslər hallüsinasiyaları və səs eşitmə. Təqribən dəyişməz, yalnız buraxılışlar nəticəsində qeyri-müəyyən olmuş xatirə məzmunu qeyd olunan sayıqlama fikrində mövcuddur. Sıxışdırılanın vizual obrazlarda geri dönüşü histeriyanın xarakterinə məcburiyyət nevrozundan daha yaxındır, lakin histeriya xatirə simvollarını dəyişdirmədən təkrarlayır, paranoik xatirə hallüsinasiyası isə məcburiyyət nevrozuna xas olan bir təhrifatla qarşılaşır; analoq müasir obraz sıxışdırılanın yerini alır (uşağın əvəzinə böyük qadının qoynu; hətta tüklülük xüsusilə aydın görünür, çünki ilkin təəssüratda bu yox idi). Paranoyaya tamamilə xas olan və bu müqayisədə daha çox izah edilməyən məqam, sıxışdırılmış ittihamların səslənmiş düşüncələr kimi geri qayıtmasıdır; bu zaman onlar ikiqat təhrifatı qəbul etməlidirlər: digər assosiasiya olunmuş düşüncələrlə əvəzlənməyə və ya qeyri-müəyyən ifadələrlə örtülməyə gətirib çıxaran senzura və köhnələri yalnız analoq olan son təcrübələrlə əlaqə.

Məcburiyyət nevrozunda tapılan simptomların üçüncü qrupu, ikinci dərəcəli müdafiə simptomları, paranoyada olduğu kimi mövcud ola bilməz, çünki inam qazanan təkrar qayıdan simptomlara qarşı heç bir müdafiə özünü göstərmir. Bunun əvəzində paranoyada simptom yaranması üçün başqa bir mənbə tapılır; kompromis vasitəsilə şüura gələn sayıqlama fikirləri (qayıdış simptomları) Mənin düşüncə işinə elə tələblər qoyur ki, nəhayət onlar ziddiyyətsiz qəbul edilə bilsinlər. Onlar özləri təsirə məruz qalmadıqları üçün Mən onlara uyğunlaşmalıdır və beləliklə, məcburiyyət nevrozunda ikinci dərəcəli müdafiə simptomlarına burada kombinasiyalı sayıqlama yaranması, yozum sayıqlaması uyğun gəlir ki, bu da Mən dəyişikliyi ilə nəticələnir. Mənim halım bu baxımdan natamam idi; o zaman hələ yozum cəhdlərindən heç nə göstərmirdi, onlar yalnız sonralar meydana çıxdılar. Lakin mən şübhə etmirəm ki, psixoanaliz paranoyanın bu mərhələsinə də tətbiq edilərsə, mühüm bir nəticə də müəyyən edilə bilər. Belə çıxa bilər ki, paranoyyalıların sözdə yaddaş zəifliyi də təmayüllü, yəni sıxışdırmaya əsaslanan və öz məqsədlərinə xidmət edən bir şeydir. Sonradan Mən dəyişikliyi ilə ziddiyyət təşkil edən, qayıdış simptomlarının hökmranlıqla tələb etdiyi o heç də patogen olmayan xatirələr sıxışdırılır və əvəz edilir.