“Təşviş nevrozu”nun tənqidinə dair

Mendelin „Neurologisches Zentralblatt“ının 1895-ci il 2-ci nömrəsində kiçik bir məqalə çap etdirmişdim; orada bir sıra əsəb hallarını nevrasteniyadan ayırmağa və „təşviş nevrozu“ adı altında müstəqil etməyə cəhd göstərmişdim. Məni buna klinik və etioloji xarakterlərin daimi birgə təsadüfü vadar etmişdi ki, bu da ümumiyyətlə ayrı-seçkilik üçün həlledici ola bilər. Belə ki, E. Hekkerin məndən əvvəl gəldiyi kimi, mən də gördüm ki, söhbət açılan nevrotik simptomların hamısı birlikdə təşvişin ifadəsinə aid olaraq yekunlaşdırıla bilər və nevrozların etiologiyası ilə bağlı səylərimdən ona əlavə edə bilərdim ki, „təşviş nevrozu“ kompleksinin bu hissəcikləri nevrasteniyanın etiologiyasına demək olar ki, zidd olan xüsusi etioloji şərtlər aşkar edir. Təcrübələrim mənə öyrətmişdi ki, nevrozların etiologiyasında (heç olmasa qazanılmış hallarda və qazanıla bilən formalarda) cinsi amillər görkəmli və çox az qiymətləndirilən rol oynadığını, belə ki, «Nevrozların etiologiyası cinsəllikdədir» iddiasının, həddindən artıq və çatışmazlıq səbəbindən zəruri yanlışlığına baxmayaraq, hal-hazırda hökm sürən digər təlimlərdən daha çox həqiqətə yaxın olduğunu öyrətdi. Təcrübənin məni məcbur etdiyi daha bir cümlə, müxtəlif cinsi zərərli amillərin bütün nevrozların etiologiyasında fərqsiz şəkildə tapılmadığını, lakin bəzi zərərli amillərin bəzi nevrozlarla aydın xüsusi əlaqələrinin olduğunu bildirdi. Beləliklə, mən fərdi nevrozların xüsusi səbəblərini aşkar etdiyimi fərz edə bilərdim. Mən sonra təşviş nevrozunun etiologiyasını təşkil edən cinsi zərərli amillərin xüsusiyyətini qısa bir düsturda ifadə etməyə çalışdım və (cinsi prosesə aid anlayışıma əsaslanaraq, 1. c. s. 61) belə bir nəticəyə gəldim: Təşviş nevrozu, somatik cinsi gərginliyi psixikdən uzaqlaşdıran və onun psixi emalına mane olan hər şeyi yaradır. Bu amilin özünü göstərdiyi konkret şərtlərə qayıtsaq, məcburi və ya qeyri-məcburi ehtirasdan çəkinmə, qeyri-kamil doyumla cinsi əlaqə, kəsilmiş cinsi əlaqə, psixi marağın cinsəllikdən yayındırılması və s. kimi halların, mənim təşviş nevrozu adlandırdığım vəziyyətlərin spesifik etioloji amilləri olduğu iddiası ortaya çıxır.⁸⁶,⁸⁷

Burada qeyd etdiyim məlumatı çap üçün verdiyim zaman onun inandırma gücü barədə heç də özümü aldatmırdım. Əvvəlcə özümə deyə bilərdim ki, mən yalnız qısa, natamam, yerlə-yerlə hətta çətin anlaşılan bir təqdimat vermişdim, bəlkə də elə buna görə oxucuların gözləntisini hazırlamağa kifayət edirdi. Başqa cür desək, mən demək olar ki, nümunə gətirməmişdim və heç bir rəqəm çəkməmişdim, anamnezin toplanması texnikasına toxunmamışdım, anlaşılmazlıqların qarşısını almaq üçün heç bir tədbir görməmişdim, ən yaxın olanlardan başqa etirazları nəzərə almamışdım və təlimin özündən də yalnız əsas müddəanı vurğulamış, məhdudiyyətləri isə qeyd etməmişdim. Buna görə də həqiqətən hər kəs bütün quruluşun məcburiliyi barədə öz fikrini yarada bilərdi. Lakin mən razılığın qarşısında duran başqa bir çətinliyə də arxalana bilərdim. Çox yaxşı bilirəm ki, nevrozların „cinsi etiologiyası“ ilə mən yeni heç nə ortaya qoymamışam, tibbi ədəbiyyatda bu faktları nəzərə alan alt cərəyanlar heç vaxt kəsilməmişdir və məktəblərin rəsmi təbabəti əslində bunu bilmişdir. Ancaq sonuncu elə davranmışdır ki, sanki bundan xəbəri yox idi; o, öz biliyindən istifadə etməmiş, ondan heç bir nəticə çıxarmamışdır. Belə davranışın, yəqin ki, dərin bir əsası olmalıdır — bəlkə də cinsi münasibətlərə göz yetirməkdən qaynaqlanan bir növ çəkinmə, ya da daha qədim, artıq aşılmış sayılan izah cəhdlərinə qarşı bir reaksiya. Hər halda, başqalarının heç bir zəhmət çəkmədən özlərinin də kəşf edə biləcəkləri bir şeyi onlara inandırmağa cəhd edən kəs müqavimətlə qarşılaşmağa hazır olmalı idi.

Belə bir vəziyyətdə, bəlkə də daha məqsədəuyğun olardı ki, mən bu mürəkkəb mövzu haqqında daha ətraflı danışmayınca və daha yaxşı başa düşülməyincə, tənqidi itirazlara cavab verməyim. Buna baxmayaraq, təşviş nevrozu haqqındakı nəzəriyyəmə son günlərdə edilən tənqidlərə dərhal cavab verməyə məni vadar edən səbəblərə qarşı durmağa qadir deyiləm. Bunu Münhendəki L. Levenfeldin şəxsiyyətinə görə edirəm; o, „Nevrasteniya və Histeriyanın Patologiyası və Terapiyası“ əsərinin müəllifidir və onun rəyi tibb ictimaiyyəti arasında böyük əhəmiyyət kəsb edəcək; Levenfeldin təsvirinin məni yüklədiyi yanlış bir başa düşməyə görə və əvvəldən, nəzəriyyəmin təsadüfi olaraq irəli sürülən ən asan itirazlarla çox asanlıqla təkzib oluna biləcəyi təəssüratı ilə mübarizə aparmaq istədiyimə görə edirəm. Levenfeld, işimin əsasını, təşviş simptomları üçün cinsi təbiətli spesifik və vahid bir etiologiyanı iddia etdiyimi aydın şəkildə görür. Əgər bu fakt kimi qəbul edilmirsə, nevrasteniyadan müstəqil bir təşviş nevrozunun ayrılması üçün əsas səbəb də ortadan qalxır. Bu halda, diqqəti çəkdiyim bir çətinlik aradan qalxır: təşviş simptomlarının histeriya ilə də çox aydın əlaqələri var, belə ki, Levenfeldin mənasında verilən qərar histeriya və nevrasteniya arasındakı ayrılığa zərər verir; lakin bu çətinlik, sonradan qiymətləndiriləcək olan, bütün bu nevrozların ortaq səbəbi kimi irsiyyətə istinadla qarşılanır.

Levenfeld mənim nəzəriyyəmə qarşı etirazını hansı arqumentlərlə əsaslandırır?⁸⁸

Buna qarşı Levenfeld vurğulayır ki, bir sıra hallarda „təşviş vəziyyətləri psixi sarsıntıdan (sadəcə qorxudan və ya qorxu ilə bağlı olan bədbəxt hadisələrdən) dərhal sonra və ya bir müddət keçdikdən sonra meydana çıxır və bəzən bu zaman elə şərait olur ki, göstərilən növ cinsi zərərli təsirlərin iştirakı son dərəcə inandırıcı görünmür“. O, çoxsaylı nümunələr əvəzinə xüsusilə qabarıq bir xəstə müşahidəsini qısaca bildirir. Bu nümunədə söhbət otuz yaşlı, dörd ildir evli olan, irsi yüklənmiş bir qadından gedir ki, o, bir il əvvəl ilk çətin doğuşunu keçirmişdi. Doğuşundan bir neçə həftə sonra ərinin xəstəlik tutmasından qorxdu, həyəcan içində köynəkdə soyuq otaqda qaçdı. O vaxtdan xəstələndi, əvvəlcə axşam təşviş vəziyyətləri və ürək döyüntüsü ilə, sonra konvulsiv titrəmə tutmaları və ardınca fobiyalar və b. meydana çıxdı: tam inkişaf etmiş təşviş nevrozunun mənzərəsi. „Burada təşviş vəziyyətləri“, — deyə Levenfeld yekunlaşdırır, „aşkar surətdə psixi yolla, bir dəfəlik qorxudan törəmişdir.“

Möhtərəm müəllifin çoxlu sayda buna bənzər hallara malik olduğuna şübhə etmirəm; axı mən özüm də buna oxşar nümunələrin böyük bir sırasını göstərə bilərəm. Psixi sarsıntıdan sonra təşviş nevrozunun baş qaldırmasının bu cür hallarını — son dərəcə tez-tez rast gəlinən hadisələri — görməmiş bir kəs təşviş nevrozu məsələsində söz deməyə özünü qadir bilməməlidir. Yalnız onu qeyd etmək istəyirəm ki, bu cür halların etiologiyasında hər dəfə qorxu və ya təşvişli gözləmə aşkar edilməməlidir; hər hansı başqa bir ruhi tərpəniş də buna kifayət edir. Yaddaşımda tez bir neçə hala nəzər saldıqda, qırx beş yaşlı bir kişi yadıma düşür ki, o, ilk təşviş tutmasını (ürək çökməsi ilə birlikdə) qoca atasının ölümü xəbərindən almışdı; bundan sonra onda aqorafobiya ilə tam və tipik təşviş nevrozu açıldı; sonra bir gənc kişi ki, gənc arvadı ilə anası arasındakı çəkişmələrə görə oyanmadan eyni nevroza düçar olmuş və hər yeni ev davasından sonra yenidən aqorafobik olmuşdu; bir tələbə ki, azca sərxoş halda, atalıq qəzəbinin təhriki altında kəskin imtahan işi dövründə ilk təşviş tutmalarını yaratmışdı; özü uşaqsız bir qadın ki, kiçik qardaşı qızının sağlamlığı üçün təşviş nəticəsində xəstələnmişdi və sair və ilaxır. Levenfeldin mənə qarşı istifadə etdiyi faktın özünə gəldikdə isə, buna ən kiçik bir şübhə də yoxdur.

Lakin onun yozumunda şübhə var. Sual budur: burada sadəcə “post hoc ergo propter hoc” (bundan sonra, ona görə də buna görə) prinsipinə əməl edib, xammalın hər hansı bir tənqidi işlənməsindən imtina etmək lazımdır? Son tətikləyici səbəbin tənqidi analiz qarşısında səmərəli səbəb kimi özünü doğrultmadığına dair kifayət qədər nümunələr məlumdur. Məsələn, travma və podaqra arasındakı əlaqəni düşünün! Travmanın rolu, travmaya məruz qalan üzvüdə podaqra tutmasının qıcıqlandırılmasında, təbii ki, sifilis və paralizin etiologiyasındakı roldan fərqli deyil; yalnız podaqra nümunəsində travmanın podaqranı “səbəb olduğu” deyil, qıcıqlandırdığı fikri artıq hər hansı bir dərk üçün absurd görünür. Mən onları banal adlandırdığım bu cür etioloji amillərin müxtəlif xəstəlik vəziyyətlərinin etiologiyasında qarşıma çıxması insanı düşündürməlidir. Təəssürat, qorxu da belə banal bir amildir; xorea, insult, tremor və digər hər şeyi qorxu eyni dərəcədə təşviş nevrozu kimi törədə bilər. İndi isə bu ubiquitetə (hər yerdə olmağa) görə banal səbəblərin tələblərimizi ödəmədiyi, əlavə olaraq spesifik səbəblərin olması lazım olduğu arqumentini irəli sürə bilmərəm. Bu, isbat etmək istədiyim teoremi əvvəlcədən qəbul etmək deməkdir. Lakin mən aşağıdakı kimi nəticə çıxarmaq hüququna malikəm: Əgər eyni spesifik səbəb təşviş nevrozunun bütün və ya əksər hallarının etiologiyasında aşkarlanırsa, onda xəstəliyin baş verməsinin təəssürat kimi banal bir amilin təsirindən sonra baş verməsi bizim anlayışımızı çaşdırmağa bilməz. Mənim təşviş nevrozu hallarımda belə idi. Atasının ölüm xəbərini alanda (bu ölüm gözlənilməz deyildi və qeyri-adi, sarsıdıcı şəraitdə baş vermədiyi üçün bu qeydi edirəm) xəstələnən kişi, on bir ildir həyat yoldaşı ilə kəsik cinsi əlaqə (coitus interruptus) yaşayırdı və onu əsasən razı salmağa çalışırdı; arvadı ilə anası arasındakı mübahisələrə tab gətirə bilməyən gənc kişi, nəsil artırma yükündən qaçmaq üçün gənc arvadı ilə əlaqədə əvvəldən geri çəkilmə tətbiq edirdi; aşırı işləmə nəticəsində gözlənilən serebral asteniya əvəzinə təşviş nevrozu qazanan tələbə, üç ildir hamilə qoya bilmədiyi bir qızla əlaqə saxlayırdı; özü uşaq sahibi olmayan, qardaşının qızının xəstəliyi narahatlığından təşviş nevrozuna tutulan qadın, impotent kişi ilə evli idi və cinsi baxımdan heç vaxt razı salınmamışdı və s. Bu halların hamısı bərabər dərəcədə aydın və ya tezisim üçün bərabər dərəcədə yaxşı sübutedici deyil; lakin mən onları etiologiyada spesifik amildən başqa heç nə göstərməyən çoxsaylı halların siyahısına əlavə etdikdə, onlar mənim irəli sürdüyüm təlimə uyğun gəlir və indiyə qədər qəbul edilən sərhədlərdən kənara çıxan etioloji dərkimizin genişləndirilməsinə imkan verir.

Əgər kimsə mənə yuxarıdakı nəzəriyyədə banal etioloji amillərin əhəmiyyətini qeyri-layiq şəkildə aşağı saldığımı sübut etmək istəsə, o, mənim spesifik amilimin çatışmadığı müşahidələri irəli sürməlidir, yəni (ümumilikdə) normal cinsi həyat tərzində psixi şokdan sonra təşviş nevrozunun yaranması hallarını. İndi Levenfeldin halının bu şərti ödəyib-ödəmədiyini qiymətləndirin. Hörmətli rəqibim bu tələbi açıq-aydın nəzərə almayıb, əks halda o, xəstəsinin cinsi həyat tərzini bizdən bu qədər tamamilə qaranlıqda saxlamazdı. Otuz yaşlı bir xanımın halının, psixi törəməliyinə ən az şübhə etdiyim histeriya ilə mürəkkəb olduğunu kənara qoyuram; bu histeriyanın yanında təşviş nevrozunu təbii ki, etirazsız qəbul edirəm. Amma nevrozların cinsi etiologiyası nəzəriyyəsinin lehinə və ya əleyhinə bir halı nəzərə almadan əvvəl, xəstənin cinsi davranışını Levenfeldin burada etdiyindən daha dərindən öyrənməliyəm. Xanım psixi şok zamanı doğuşdan qısa müddət sonra olduğu üçün, son il ərzində kəsik cinsi əlaqənin rol oynamadığını və beləliklə cinsi zərərverici amillərin burada aradan qalxdığını nəticə çıxarmaqla kifayətlənməyəcəyəm. Hər il təkrarlanan hamiləlik zamanı təşviş nevrozu olan halları bilirəm, çünki (inanılmaz şəkildə) mayalayan cinsi əlaqədən sonra hər cür əlaqə dayandırılırdı, nəticədə çox uşaqlı qadın bütün illər boyu məhrumiyyət əziyyəti çəkirdi. Hər bir həkimə məlumdur ki, qadınlar onlara doyum təmin etməyə qadir olmayan çox az güclü kişilərdən hamilə qalırlar və nəhayət, irsiyyət etiologiyasının tərəfdarlarının hesab etməli olduqları kimi, doğuşdan təşviş nevrozu ilə əziyyət çəkən, yəni adətən kəsik cinsi əlaqə və bənzər zərərverici amillər nəticəsində əldə edilən belə bir cinsi həyat tərzini gətirən və ya aydın xarici pozğunluq olmadan inkişaf etdirən kifayət qədər qadın var. Bu qadınlardan bir neçəsində gənclik illərində baş verən histeriya xəstəliyini aşkar etmək olar; həmin vaxtdan bəri cinsi həyat tərzi pozulmuş və cinsi gərginliyin psixikadan sapması baş vermişdir. Belə cinsəlliyə malik qadınlar, hətta normal cinsi əlaqə ilə belə, həqiqi doyum qabiliyyətindən məhrumdurlar və ya spontan olaraq, və ya digər təsirli amillərin qoşulmasından sonra təşviş nevrozu inkişaf etdirirlər. Levenfeldin halında bunların hansıları mövcud ola bilərdi? Bilmirəm, amma təkrar edirəm, bu hal mənim əleyhimə yalnız o vaxt sübut sayılır ki, tək bir qorxu ilə təşviş nevrozuna cavab verən xanım əvvəllər normal cinsi həyat tərzindən həzz alıbsa. Anamnezi xəstənin verdiyi kimi qəbul etsək və ya onun bizə açıqlamaq istədiyi ilə kifayətlənsək, anamnezdən etioloji araşdırmalar aparmağımız qeyri-mümkündür. Əgər sifiloloqlar genital orqanlarda ilkin təsirin cinsi əlaqəyə aid edilməsini hələ də xəstənin ifadəsindən asılı saxlasaydılar, iddia olunan bakirə fərdlərdə soyuqlamadan irəli gələn kifayət qədər çox sayda şankr aşkar edə bilərdilər və ginekoloqlar evlənməmiş müştərilərində parthenogenez möcüzəsini təsdiqləməkdə çətinlik çəkməzdilər. Ümid edirəm ki, gələcəkdə neuropatoloqların da böyük nevrozların anamnezini yığarkən bənzər etioloji qabaqcadan hökmlərdən irəli getməyə icazə verildiyi aydın olacaq.⁸⁹

Mən də tamamilə eyni təcrübəni yaşamışam, lakin bu məni çaşdırmayıb. Mən də təşviş tutmalarını psixi müalicə, ümumi yaxşılaşma və s. sayəsində aradan qaldırmışam. Təbii ki, müalicə çatışmazlığının təşviş tutmalarının səbəbi olduğu nəticəsini çıxarmamışam. Levenfeldə belə bir nəticəni aid etmək istəmirəm; yuxarıdakı zarafat xarakterli qeydimlə yalnız onu nəzərdə tutmaq istəyirəm ki, vəziyyət Levenfeldin etirazını tamamilə dəyərsizləşdirmək üçün kifayət qədər mürəkkəb ola bilər. Burada irəli sürülən faktı təşviş nevrozunun spesifik etiologiyası iddiası ilə uzlaşdırmaq mənə çətin gəlmədi. Mənə etiraf edəcəksiniz ki, təsirini göstərmək üçün müəyyən intensivlikdə (və ya miqdarda) və müəyyən müddət ərzində təsir etməli olan, yəni toplanan etioloji təsirli amillər var; spirt təsiri belə toplanma nəticəsində yaranan səbəbliyin nümunəsidir. Beləliklə, spesifik etiologiyanın işlədiyi, lakin təsirinin hələ nəzərə çarpmadığı bir müddət ola bilər. Belə bir müddət ərzində şəxs hələ xəstə deyil, amma müəyyən xəstəliyə, bizim halımızda təşviş nevrozuna meyllidir və indi banal zərərverici amilin qoşulması nevrozu, xüsusi zərərverici amilin təsirinin daha da artması kimi, başlada bilər. Bunu belə də ifadə etmək olar: spesifik etioloji amilin mövcud olması kifayət etmir, onun müəyyən miqdarı da dolmalıdır və bu həddə çatdıqda, spesifik zərərverici amilin miqdarı banal zərərvericiliyin müəyyən hissəsi ilə əvəz oluna bilər. Sonuncusu yenidən aradan qaldırılarsa, insan bir həddin altında qalır; xəstəlik əlamətləri yenidən geri çəkilir. Nevrozların bütün müalicəsi, sinir sisteminin təsir etdiyi ümumi yükün, etioloji qarışığın çox müxtəlif təsirləri vasitəsilə həddin altına endirilə biləcəyinə əsaslanır. Bu şərtlərdən xüsusi bir etiologiyanın olmaması və ya mövcudluğu haqqında heç bir nəticə çıxarmaq olmaz.

Bunlar, şübhəsiz, etiraz qaldırmayan və təmin edilmiş mülahizələrdir. Kimə bunlar hələ kifayət etmirsə, qoy aşağıdakı dəlili öz üzərində təsir etsin. Levenfeldin və bir çox başqalarının fikrincə, təşviş hallarının etiologiyası irsiyyətdə tapılmalıdır. İrsiyyət isə, şübhəsiz, hər hansı dəyişiklikdən kənardadır; əgər təşviş nevrozu müalicə ilə sağalırsa, onda Levenfeldlə birlikdə belə nəticə çıxarmaq lazım gələrdi ki, irsiyyət etiologiyanı özündə ehtiva edə bilməz.

Qeyd edim ki, Levenfeldin gətirdiyi iki etiraza qarşı müdafiə etməkdən özümü saxlaya bilərdim, əgər hörmətli rəqibim mənim işimə daha çox diqqət yetirsəydi. Hər iki etiraz mənim işimdə nəzərdə tutulmuş və cavablandırılmışdır (S. 68 və davamı); bu cildin S. 558 və davamındakı izahları burada sadəcə təkrarlaya bilərdim, çünki eyni xəstəlik hallarını qəsdən burada yenidən təhlil etmişəm. Az əvvəl dəyər verdiyim etioloji düsturlar da məqaləmin mətnində mövcuddur. Onları burada yenidən təkrarlamaq istəyirəm. Mən iddia edirəm: Təşviş nevrozu üçün xüsusi bir etioloji amil var ki, onun təsiri adi zərərli amillərlə miqdarca təmsil oluna bilər, lakin keyfiyyətcə əvəz edilə bilməz. Daha sonra: Bu xüsusi amil hər şeydən əvvəl nevrozun formasını müəyyən edir; nevrotik xəstəliyin ümumiyyətlə baş verməsi sinir sisteminin ümumi yükündən (onun daşıma qabiliyyəti ilə nisbətində) asılıdır. Adətən nevrozlar çoxsəbəbli (overdetermined) olur, yəni onların etiologiyasında bir neçə amil birgə təsir göstərir.⁹⁰

Bunun barəsində deyiləsi çox şey var. Əvvəla, Levenfeld mənim nəzəriyyəmə onun qəbul etməyə borclu olmadığı bir nəticə qoşur. Somatik cinsi oyanmanın yığılması zamanı işlərin epileptik qıcolma yolunda qıcığın toplanmasında olduğu kimi getməli olması — mənim heç bir əsas vermədiyim həddən artıq təfərrüatlı bir quruluşdur və təqdim olunan yeganə quruluş da deyil. Mənə ancaq o qədərini fərz etmək lazımdır ki, sinir sistemi müəyyən miqdarda somatik cinsi oyanmanı, hətta bu öz məqsədindən yayındırılmış olsa da, öhdəsindən gəlməyə qadirdir və pozuntular yalnız bu oyanmanın miqdarı qəflətən artdıqda meydana çıxır; belə olduqda Levenfeldin tələbi aradan qalxar. Mən nəzəriyyəmi bu istiqamətdə genişləndirməyə cəsarət etmədim, əsasən ona görə ki, bu yolda etibarlı dayaq nöqtələri tapa biləcəyimi gözləmirdim. Yalnız işarə etmək istəyirəm ki, cinsi gərginliyin hasil olunmasını onun xərclənməsindən asılı olmayaraq təsəvvür etməməliyik, normal cinsi həyatda bu hasilat cinsi obyektlə təhrik edildikdə psixi sakitlik və buna bənzər hallardakından mahiyyətcə başqa cür təşəkkül tapır.

Etiraf etmək lazımdır ki, burada vəziyyət epileptik qıcolma meylindəkindən fərqlidir və onları somatik cinsi oyanmanın yığılması nəzəriyyəsindən hələ ardıcıl surətdə çıxarmaq mümkün deyil.

Levenfeldin növbəti iddiasına — təşviş hallarının yalnız müəyyən münasibətlərdə baş verdiyinə, bunlardan qaçıldıqda isə, həmin şəxsin vita sexualis-i nə olursa olsun, onların kəsildiyinə — etiraz etmək lazımdır ki, Levenfeld burada açıq-aydın yalnız fobiyaların təşvişini nəzərdə tutur, sitat gətirilən yerə bağlanan misalların da göstərdiyi kimi. Məzmunu başgicəllənmə, ürək döyüntüsü, nəfəs darlığı, titrəmə, tər və b. olan spontan təşviş tutmalarından isə o, heç danışmır. Lakin bu təşviş tutmalarının baş verməsini və kəsilməsini izah etmək üçün mənim nəzəriyyəm heç də yararsız görünmür. Belə təşviş nevrozu hallarının bütöv bir sırasında həqiqətən də təşviş hallarının baş verməsində epilepsiyada müşahidə olunana bənzər bir dövrilik görünüşü yaranır, yalnız burada bu dövriliyin mexanizmi daha şəffaf olur. Daha yaxından araşdırdıqda, böyük bir nizamlılıqla, həyəcanlandırıcı bir cinsi prosesə (yəni somatik cinsi gərginliyi boşaltmağa qadir olan bir prosesə) rast gəlinir və müəyyən, çox vaxt tamamilə sabit bir zaman intervalı gözlənilməklə ona təşviş tutması qoşulur. Abstinent qadınlarda bu rolu menstrual oyanma, eyni dərəcədə dövri təkrarlanan gecə ifrazatları, ən başlıcası isə (natamamlığı ilə zərərli olan) cinsi əlaqənin özü oynayır ki, bu da öz təsirlərinə, yəni təşviş tutmalarına öz dövriliyini ötürür. Adi dövriliyi pozan təşviş tutmaları baş verdikdə isə, çox vaxt onları daha nadir və nizamsız baş verən təsadüfi bir səbəbə — tək-tək bir cinsi yaşantıya, oxumağa, tamaşaya və b. — bağlamaq mümkün olur. Qeyd etdiyim interval bir neçə saatdan iki günə qədərdir; bu, digər şəxslərdə eyni səbəblərə görə təşviş nevrozunun simptom kompleksi ilə etibarlı əlaqələri olan məlum cinsi miqrenin meydana çıxdığı həmin intervaldır.

Bunun yanında, ayrı-ayrı təşviş hallarının adi bir məqamın qoşulması ilə, hər cür həyəcanla təhrik edildiyi kifayət qədər hallar var. Deməli, ayrı-ayrı təşviş tutmasının etiologiyası üçün də bütün nevrozun törədilməsi üçün olduğu kimi eyni təmsil qüvvədədir. Fobiyalarda təşvişin başqa şərtlərə tabe olması o qədər də təəccüblü deyil; fobiyalar sadə somatik təşviş tutmalarından daha mürəkkəb quruluşa malikdir. Onlarda təşviş müəyyən bir təsəvvür və ya qavrayış məzmunu ilə bağlıdır və bu psixi məzmunun oyanması bu təşvişin meydana çıxması üçün əsas şərtdir. Sonra təşviş «açılır», necə ki, məsələn, cinsi gərginlik libidinal təsəvvürlərin oyanması ilə açılır; lakin bu prosesin təşviş nevrozu nəzəriyyəsi ilə əlaqəsi hələ aydınlaşdırılmamışdır.

Mən nə üçün nəzəriyyəmin boşluqlarını və zəif tərəflərini gizlətməyə çalışmalı olduğumu başa düşmürəm. Mənə elə gəlir ki, fobiyalar probleminin əsas məqamı ondan ibarətdir ki, fobiyalar normal vita sexualis şəraitində — yəni vita sexualis-in pozulmasının spesifik şərti, yəni somatikin psixidən yayındırılması mənasında yerinə yetirilmədikdə — heç cür meydana gəlmir. Fobiyaların mexanizmində başqa nə qədər çox şey qaranlıq qalsa da, mənim təlimim yalnız o zaman təkzib edilmiş sayılar ki, mənə normal vita sexualis şəraitində və ya heç olmasa onun spesifik olaraq müəyyən edilməmiş pozulması şəraitində fobiyalar göstərilsin.⁹¹

Təşviş nevrozu haqqında məlumatımda (l.c. s. 525) belə yazmışdım:

„Bəzi təşviş nevrozu hallarında etiologiyanı heç cür aşkar etmək mümkün olmur. O diqqətəlayiqdir ki, belə hallarda ağır irsi yüklülüyün aşkar edilməsi nadir hallarda çətinliklə üzləşir.“

„Lakin nevrozu sonradan qazanılmış hesab etməyə əsas olduqda, diqqətli, bu məqsədə yönəlmiş müayinə zamanı etioloji cəhətdən təsirli amillər kimi cinsi həyatdan bir sıra zərərli təsirlər və təsirlər aşkar edilir...“ Levenfeld bu yeri çap edir və ona aşağıdakı qeydi əlavə edir: „Deməli, F. nevrozu o zaman ‚sonradan qazanılmış‘ hesab edir ki, onun təsadüfi səbəbləri tapılsın.“

Əgər bu məna mənim mətnimdən zorla çıxarıla bilmirsə, deməli, mətn mənim fikrimi çox təhrif olunmuş şəkildə ifadə edir. Diqqəti ona yönəldirəm ki, bir az əvvəl təsadüfi səbəbləri qiymətləndirməkdə mən özümü Levenfelddən qat-qat sərt göstərmişəm. Əgər cümlələrimin mənasını özüm izah etməli olsaydım, bunu belə edərdim: “Lakin nevrozu qazanılmış nevroz saymağa əsas olduqda...” şərtindən sonra əlavə edərdim: çünki (əvvəlki cümlədə qeyd olunan) irsi yüklülüyün sübutu baş tutmur. Məna budur: irsiyyətin sübuta yetirilə bilmədiyi halı mən qazanılmış hal sayıram. Burada mən hamı kimi davranıram, bəlkə də yalnız bir kiçik fərqlə: başqaları irsiyyətin olmadığı halda da onu irsi şərtlənmiş elan edirlər, beləliklə də qazanılmış nevrozlar kateqoriyasının bütünlüklə gözdən qaçırılmasına səbəb olurlar. Lakin bu fərq mənim xeyrimə işləyir. Bununla belə etiraf edirəm ki, birinci cümlədəki “ümumiyyətlə heç bir etiologiya tanımaq mümkün deyil” ifadəsi ilə bu cür anlaşılmazlığa özüm yol açmışam. Şübhəsiz ki, başqa tərəfdən də eşidəcəyəm ki, nevrozların spesifik səbəblərini axtarmaqla özümə artıq zəhmət yaradıram. Axı təşviş nevrozlarının, eləcə də ümumiyyətlə nevrozların həqiqi etiologiyası məlumdur: bu, irsiyyətdir, iki həqiqi səbəb isə yanaşı mövcud ola bilməz. İrsiyyətin etioloji rolunu mən yəqin ki, inkar etmirəm? Onda isə bütün digər etiologiyalar – təsadüfi səbəblər – ya bir-birinə bərabər, ya da eyni dərəcədə dəyərsizdir.

Mən irsiyyətin roluna dair bu baxışı bölüşmürəm və qısa məlumatımda təşviş nevrozu mövzusuna ən az diqqət yetirdiyim üçün, buraxılanları burada tamamlamağa və işimi yazarkən aid olan bütün tapmaca sualları ilə məşğul olmadığım təəssüratını silməyə çalışacağam.

Düşünürəm ki, nevrozların patologiyasında hökm sürən, yəqin ki, çox mürəkkəb etioloji münasibətlərin təsvirini mümkün edirik, əgər aşağıdakı etioloji anlayışları müəyyənləşdirsək:

a) şərt, b) spesifik səbəb, c) rəqabətli səbəb və əvvəlkilərə bərabər olmayan termin kimi, d) səbəbiyyət və ya tətikləyici səbəb.

Bütün ehtimalları nəzərə almaq üçün, miqdar dəyişikliyinə, yəni artım və ya azalmaya qabiliyyətli olan etioloji amillərlə məşğul olduğumuzu fərz edək.

Çoxüzvlü etioloji tənliyin təsəvvürünü qəbul etsək — ki, effektin meydana gəlməsi üçün yerinə yetirilməsi şərtdir —, onda təhrikedici və ya tətikləyici səbəb kimi tənliyə ən son daxil olan səbəb xarakterizə olunur; belə ki, o, effektin görünməsindən bilavasitə əvvəl gəlir. Yalnız bu zaman anı təhrikedici səbəbin mahiyyətini təşkil edir; digər növ səbəblərin hər biri ayrı-ayrı hallarda təhrikedici səbəb rolunu oynaya bilər; eyni etioloji yığımda bu rol dəyişə bilər.

Şərtlər kimi, onların olmaması halında təsirin heç vaxt baş vermədiyi, lakin özlüyündə, nə qədər böyük miqdarda mövcud olsalar da, təsiri yaratmağa qadir olmayan amillər qəbul edilməlidir. Bunun üçün hələ də spesifik səbəb çatışmır.

Xüsusi səbəb dedikdə, effektin reallaşması heç bir halda çatışmayan və yalnız şərtlər yerinə yetirildikdə effekti əldə etmək üçün uyğun kəmiyyət və ya intensivlikdə kifayət edən səbəb nəzərdə tutulur.

Rəqib səbəblər kimi, hər dəfə mövcud olmağı tələb etməyən, istənilən miqdarda özlüyündə təsiri yaratmağa qadir olmayan, lakin şərtlər və spesifik səbəblə yanaşı, etioloji tənliyin ödənməsinə kömək edən amilləri qəbul etmək olar.

Rəqib və ya köməkçi səbəblərin xüsusiyyəti aydın görünür; lakin şərtləri xüsusi səbəblərdən necə ayırd etməli, axı onların hər ikisi zəruridir və buna baxmayaraq heç biri təkbaşına səbəbləndirmə üçün kifayət deyil?

Burada aşağıdakı davranış bir qərar verməyə imkan verir. „Zəruri səbəblər“ arasında bir neçəsinə rast gəlinir ki, onlar bir çox başqa effektlərin etioloji tənliklərində də təkrarlanır, buna görə də ayrı-ayrı effektə xüsusi bir münasibət göstərmirlər; lakin bu səbəblərdən biri digərlərinin qarşısında ona görə seçilir ki, o, heç bir başqa və ya çox az etioloji formulda tapılmır və bu səbəb aid olduğu effektin spesifik səbəbi adlandırılmaq iddiasındadır. Bundan başqa, şərtlərlə spesifik səbəb xüsusilə o hallarda aydın şəkildə ayrılır ki, şərtlər uzun müddət davam edən və az dəyişən vəziyyətlər xarakteri daşıyır, spesifik səbəb isə yaxınlarda təsir göstərən bir amilə uyğun gəlir.

Bu tam etioloji sxemə bir nümunə verməyə çalışacağam:

Təsir: Ağciyər vərəmi (Phthisis pulmonum).

Şərt: Meyillilik, adətən orqanların quruluşu ilə irsi olaraq verilir.

Xüsusi səbəb: Kox bacili.

Köməkçi səbəblər: hər şey zəiflədici: ürək hərəkətləri, irinləmələr və ya soyuqdəymələr kimi.

Təşviş nevrozunun etiologiyası üçün sxemin mənə oxşar görünür:

Şərt: İrsiyyət.

Xüsusi səbəb: Cinsi gərginliyin psixikadan yayındırılması mənasında bir cinsi amil.

Köməkçi səbəblər: bütün banal zədələnmələr: kövrəklik, qorxu, həmçinin xəstəlik və ya həddindən artıq zəhmət nəticəsində fiziki tükənmə.

Bu etioloji formulu təşviş nevrozu üçün təfərrüatı ilə müzakirə edərkən, aşağıdakı qeydləri də əlavə edə bilərəm: xüsusi fərdi xüsusiyyətin (irsi olaraq təsdiqlənməsi lazım olmayan) təşviş nevrozu üçün mütləq tələb olunub-olunmadığını, yoxsa hər hansı normal insanın spesifik amilin kəmiyyətcə müəyyən qədər artması ilə təşviş nevrozuna gətirilib-gətirilə biləcəyini qətiyyətlə həll edə bilmirəm, lakin çox güman ki, ikinci fikrə meyl edirəm. — İrsi meyil təşviş nevrozunun ən mühüm şərtidir, amma qaçılmaz şərt deyil, çünki bir sıra sərhəd hallarında o, müşahidə olunmur. — Spesifik cinsi amil halların həddindən artıq çoxunda əminliklə aşkar edilir; bir sıra hallarda (anadangəlmə) o, irsilik şərtindən ayrılmır, əksinə, bununla birlikdə yerinə yetirilmiş olur, yəni xəstələr həmin vita sexualis xüsusiyyətini stigma kimi gətirirlər (somatik cinsi gərginliyin öhdəsindən gəlmək üçün psixi qeyri-kafiliyi), hansı ki, başqa halda nevrozun qazanılmasına aparan yol məhz ondan keçir; digər bir sıra sərhəd hallarında isə spesifik səbəb rəqabət aparan bir səbəbin içində olur, yəni o zaman ki, qeyd olunan psixi qeyri-kafilik tükənmə və buna bənzər vasitələrlə meydana gəlir. Bütün bu hallar ayrı-ayrı kateqoriyalar deyil, axıcı sıralar təşkil edir; bununla belə, hamısının içindən cinsi gərginliyin taleyində oxşar davranış keçir və əksəriyyəti üçün şərtin, spesifik və köməkçi səbəbin ayrılması yuxarıda verilmiş etioloji tənliyin həllinə uyğun gəlir.

Təcrübələrimə müraciət etsəm, təşviş nevrozu üçün irsi meyil ilə spesifik cinsi amilin bir-birinə zidd davranışını tapa bilmirəm. Əksinə, hər iki etioloji amil bir-birini dəstəkləyir və tamamlayır. Cinsi amil çox vaxt yalnız o şəxslərdə təsir göstərir ki, onlarda irsi yüklənmə də buna səbəb olur; irsilik təkbaşına çox vaxt təşviş nevrozu yaratmağa qadir olmur, əksinə, spesifik cinsi zərərliliyin kifayət qədər miqdarının meydana gəlməsini gözləyir. Buna görə də irsiliyin müəyyən edilməsi spesifik bir amilin axtarışından azad etmir; hər halda bütün terapevtik maraq da məhz onun tapılmasına bağlanır. Çünki etiologiya kimi irsiliklə terapevtik olaraq nə etmək istəyirsən? O, xəstədə əzəldən mövcud olub və onun sonuna qədər də davam edəcək. O, özlüyündə nə nevrozun epizodik meydana gəlməsini, nə də müalicə vasitəsilə onun kəsilməsini anlamağa yararlıdır. O, nevrozun şərtindən başqa bir şey deyil — hədsiz dərəcədə vacib bir şərt olsa da, yenə də terapiyanın və nəzəri anlayışın ziyanına həddindən artıq qiymətləndirilmiş bir şərtdir. Faktların təzadı vasitəsilə buna əmin olmaq üçün ailəvi sinir xəstəlikləri (Chorea chronica, Tomsen xəstəliyi və b. k.) hallarını xatırlamaq kifayətdir; orada irsilik bütün etioloji şərtləri özündə birləşdirir.

Sonda, reallığa ilk yaxınlaşmada müxtəlif etioloji amillərin qarşılıqlı münasibətlərini ifadə etmək üçün adət etdiyim o azsaylı cümlələri təkrar etmək istəyirəm:⁹²

Sinir sisteminin “ümumi yüklənməsi” və “müqavimət qabiliyyəti” altında nəyin nəzərdə tutulduğunu, sinir funksiyası haqqında bəzi fərziyyələr əsasında daha aydın izah etmək olar.⁹³

Ümid edirəm ki, mövzunun hələ həll edilməmiş çoxlu çətinliklərinin fərqində olsam da, təşviş nevrozu haqqında mənim təqdimatım, Levenfeldin “həmlə formasında nevrastenik və histerik simptomların əlaqəsi”nin təsbiti ilə eyni faktlara haqq qazandırmağa çalışan cəhdindən daha məhsuldar olacaq.