Nevrasteniyadan müəyyən bir simptom kompleksinin «təşviş nevrozu» kimi ayrılmasının haqlılığı barədə

Nevrasteniya adını Beardın istifadə etdiyi bütün hallar üçün qəbul etdik müddətcə, nevrasteniya haqqında ümumi bir şey söyləmək çətindir. Məncə, nevropatologiya yalnız o vaxt qazana bilər ki, əsl nevrasteniyadan, bir tərəfdən, simptomları tipik nevrastenik simptomlarla (başda təzyiq, onurğa irritasiyası, qaz və qəbizliklə müşayiət olunan dispepsiya) deyil, bir-biri ilə daha sıx bağlı olan, digər tərəfdən isə etiologiyası və mexanizmi ilə tipik nevrastenik nevrozdan əhəmiyyətli fərqlər göstərən nevroz pozğunluqlarını ayırmağa cəhd edilsin. Bu məqsədi qəbul etsək, tezliklə nevrasteniyanın kifayət qədər vahid bir mənzərəsini əldə etmiş olarıq. Onda biz, indiyə qədər nail olunduğundan daha kəskin şəkildə, müxtəlif psevdonevrasteniyaları (orqanik vasitəli burun refleks nevrozu obrazını, kaxeksiya və arteriosklerozun nevroz pozğunluqlarını, proqressiv iflicin və bəzi psixozların ilkin mərhələlərini) əsl nevrasteniyadan fərqləndirə bilərik; bundan əlavə, Möbiusun təklifinə əsasən, irsi olaraq degenerasiyaya uğramış şəxslərin bəzi nevroz hallarını kənara qoymaq mümkün olacaq və bu gün nevrasteniya adlandırdığımız, xüsusilə də intermitent və ya periodik təbiətli bəzi nevrozları daha çox melanxoliyaya aid etmək üçün səbəblər tapılacaq. Ən kəskin dəyişikliyə isə, nevrasteniyadan aşağıda təsvir edəcəyim və yuxarıda qoyulmuş şərtləri xüsusi kifayət qədər şəkildə ödəyən simptomlar kompleksini ayırmağa qərar verdikdə nail olmaq mümkündür. Bu kompleksin simptomları klinik cəhətdən bir-birinə həqiqi nevrastenik simptomlardan daha yaxındır (yəni, onlar tez-tez birlikdə ortaya çıxır, xəstəlik gedişində bir-birini əvəz edir), və bu nevrozun etiologiyası və mexanizmi, belə bir ayırmadan sonra bizə qalan həqiqi nevrasteniyanın etiologiyası və mexanizmindən kökündən fərqlidir.

Bu simptom kompleksini “təşviş nevrozu” adlandırıram, çünki onun bütün tərkib hissələri əsas simptom olan təşviş ətrafında qruplaşdırıla bilər, çünki onlardan hər biri təşvişlə müəyyən bir əlaqəyə malikdir. Bu anlayışla təşviş nevrozunun simptomlarını izah etməkdə özünəməxsus olduğumu güman edirdim; ta ki E. Hekkerin maraqlı bir mühazirəsi əlimə keçənə qədər — orada həmin izahı ən arzuolunan aydınlıq və tamlıqla şərh edilmiş gördüm. Doğrudur, Hekker özünün təşviş tutmasının ekvivalentləri və ya rudimentləri kimi tanıdığı simptomları mənim niyyət etdiyim kimi nevrasteniya kontekstindən ayırmır; lakin bu, açıq-aydın ona görə belədir ki, o, burada və orada etioloji şərtlərin müxtəlifliyini nəzərə almamışdır. Bilməklə⁷²

I Təşviş nevrozunun klinik simptomatologiyası

Mənim “təşviş nevrozu” adlandırdığım şey tam və ya rudimentar formada, təcrid olunmuş halda və ya başqa nevrozlarla birlikdə müşahidə olunur. Az-çox tam və bununla belə təcrid olunmuş hallar, təbii ki, təşviş nevrozunun klinik müstəqilliyə malik olması təəssüratını xüsusilə gücləndirən hallardır. Başqa hallarda isə “qarışıq nevroz”a uyğun gələn bir simptom kompleksindən nevrasteniyaya, histeriyaya və b. aid olmayan, əksinə təşviş nevrozuna mənsub olan simptomları seçib ayırmaq vəzifəsi durur.

Təşviş nevrozunun klinik mənzərəsi aşağıdakı simptomları əhatə edir:⁷³

Təşvişli gözləmə, təbii ki, durmadan normaya doğru səngiyir, adi halda „təşvişlilik, şeylərə bədbin baxmağa meyl“ adlandırılan hər şeyi əhatə edir, lakin mümkün qədər tez-tez bu cür inandırıcı təşvişlilikdən kənara çıxır və çox vaxt hətta xəstənin özü üçün bir növ məcburiyyət kimi tanınır. Təşvişli gözləmənin bir forması üçün, yəni öz sağlamlığına aid olanı üçün köhnə xəstəlik adı olan hipoxondriya saxlanıla bilər. Hipoxondriya heç də həmişə ümumi təşvişli gözləmənin yüksəkliyi ilə paralel getmir, ilkin şərt kimi paresteziyaların və narahat edici bədən duyğularının mövcudluğunu tələb edir və beləliklə, hipoxondriya əsl nevrasteniklərin üstün tutduğu forma olur, o zaman ki, onlar, tez-tez baş verdiyi kimi, təşviş nevrozuna düşürlər.

Təşvişli gözləmənin daha bir təzahürü, əxlaqi cəhətdən daha həssas şəxslərdə bu qədər tez-tez rast gəlinən vicdan təşvişinə, həddindən artıq ehtiyatlılığa və xırdaçılığa meyl ola bilər ki, bu da eyni şəkildə normadan şübhəçilik kimi güclənməyə qədər dəyişir.

Təşvişli gözləmə nevrozun əsas simptomudur; onda həm də həmin nevrozun nəzəriyyəsindən bir parça açıq-aşkar üzə çıxır. Təxminən belə demək olar ki, burada sərbəst üzən bir miqdar təşviş mövcuddur; bu təşviş gözləmə zamanı təsəvvürlərin seçiminə hakim kəsilir və hər an hər hansı uyğun təsəvvür məzmunu ilə birləşməyə hazır olur.⁷⁴,⁷⁵

Burada yalnız mənə məlum olan formaların siyahısını əlavə edirəm

Təşviş tutmasının əlamətləri: a) ürək fəaliyyətinin pozulması, ürək döyüntüsü, qısa aritmiya, uzun sürən taxikardiya ilə ağır ürək zəifliyi hallarına qədər; bunların üzvi ürək xəstəliyindən ayırd edilməsi həmişə asan olmur; psevdoangina pectoris — diaqnostik cəhətdən incə bir sahə!

b) Tənəffüsün pozulması, nevroz dispnoesinin bir neçə forması, astma tipli hücumlar və s. ilə. Vurğulayıram ki, hətta bu hücumlar da həmişə tanınan təşviş ilə müşayiət olunmur.

c) tez-tez gecə vaxtı baş verən tər tökmə tutmaları.

d) Titrəmə və silkələnmə hücumları, bunlar çox asanlıqla histerik olanlarla qarışdırılır.

e) tez-tez başgicəllənməsi ilə müşayiət olunan həddindən artıq aclıq tutmaları.

f) Hücum şəklində baş verən ishal.

g) Lokomotor başgicəllənmə hücumları.

h) sözdə konqestiya tutmaları — demək olar ki, vazomotor nevrasteniya adlandırılan hər şey.

i) Paresteziya tutmaları (lakin bunlar nadir hallarda təşvişsiz və ya buna bənzər bir xoşagəlməzlik olmadan baş verir).⁷⁶,⁷⁷

Başgicəllənmə tutması tez-tez ən pis təşviş növü ilə müşayiət olunur və çox vaxt ürək və tənəffüs pozğunluqları ilə kombinasiya olunur. Mənim müşahidələrimə görə, hündürlük başgicəllənməsi, dağ və uçurum başgicəllənməsi də təşviş nevrozunda tez-tez rast gəlinir; həmçinin, vertigo a stomacho laeso (mədəyin zədələnməsindən yaranan başgicəllənmə) anlayışını ayrıca tanımağın hələ də haqlı olub-olmadığını bilmirəm.⁷⁸

Digər qrup aqorafobiyanı bütün növləri ilə əhatə edir; hamısı hərəkətlə əlaqəsi ilə səciyyələnir. Burada tez-tez fobiyanın əsası kimi əvvəlcədən keçirilmiş başgicəllənmə tutmasına rast gəlinir; mən hesab etmirəm ki, onu hər dəfə irəli sürmək lazımdır. Bəzən görünür ki, təşvişsiz ilk başgicəllənmə tutmasından sonra hərəkət daim başgicəllənmə duyğusu ilə müşayiət olunsa da, məhdudlaşdırılmadan mümkün qalır, lakin təklik, dar küçə və b. şəraitində həmin hərəkət mümkünsüz olur, əgər bir dəfə başgicəllənmə tutmasına təşviş qoşulmuşsa.

Bu fobiyaların məcburiyyət nevrozunun fobiyalarına — ki onların mexanizmini əvvəlki məqaləmdə bu jurnalda açıb göstərmişəm — nisbəti belədir: uyğunluq ondadır ki, burada da, orada da bir təsəvvür mövcud bir affektlə bağlanmaqla məcburiyyət xarakteri alır. Deməli, affektin yerdəyişməsi mexanizmi hər iki növ fobiya üçün keçərlidir. Lakin təşviş nevrozunun fobiyalarında 1) bu affekt monotondur, həmişə təşvişdir; 2) o, sıxışdırılmış bir təsəvvürdən qaynaqlanmır, əksinə, psixoloji təhlildə daha da azaldıla bilməyən kimi təzahür edir, psixoterapiya ilə də ona toxunmaq mümkün deyil. Deməli, əvəzləmə mexanizmi təşviş nevrozunun fobiyaları üçün keçərli deyil.

Hər iki növ fobiya (yaxud məcburiyyət təsəvvürləri) tez-tez bir-birinin yanında rast gəlir, hərçənd ki, atipik fobiyalar, hansı ki, k i) Müdafiə-nevropsixozları. Neurol. Zentralbl., 1894, Nr. 10 və 11, S.57 fl bu cildin.

Məcburiyyət təsəvvürləri təşviş nevrozunun zəminində mütləq boy atmalı deyildir. Çox tez-tez rast gəlinən, zahirən mürəkkəb bir mexanizm o zaman üzə çıxır ki, əvvəlcə sadə olan bir fobiyada təşviş nevrozunun fobiya məzmunu başqa bir təsəvvürlə əvəz olunur, yəni əvəzləmə sonradan fobiyaya qoşulur. Əvəzləmə üçün ən çox fobiyaya qarşı mübarizədə əvvəlcə sınanmış „qoruyucu tədbirlər“dən istifadə olunur. Beləliklə, məsələn, düşünüb-daşınma həvəsi hipoxondrik fobiyanın iddia etdiyi kimi, adamın dəli olmadığına dair əks sübut gətirmək cəhdindən yaranır: tərəddüd və şübhə, daha çoxu folie de doute-un təkrarlanması, öz fikir gedişatının etibarlılığına dair haqlı şübhədən doğur, çünki insan məcburiyyət xarakterli təsəvvürün yaratdığı bu qədər inadkar pozuntunun fərqindədir və sair. Buna görə də iddia etmək olar ki, məcburiyyət nevrozunun bir çox sindromları da, məsələn folie de doute və buna bənzərləri, klinik baxımdan, hərçənd anlayışca yox, təşviş nevrozuna aid edilməlidir.⁷⁹,⁸⁰

Təşviş nevrozunda mədə-bağırsaq fəaliyyətinin davranışı, nevrasteniya zamanı eyni funksiyanın təsirlənməsi ilə kəsin ziddiyyət təşkil edir. Qarışıq hallar çox vaxt məlum olan “ishal və qəbizliyin növbələşməsini” göstərir. Təşviş nevrozunda sidik ifrazı tələsi ishala analoqdur.⁸¹,⁸²

Freyd: Müdafiə nevropsixozları. II

Təşviş nevrozunun yayılması və etiologiyası

Təşviş nevrozunun bəzi hallarında etiologiyanı heç cür aşkar etmək mümkün olmur. Maraqlıdır ki, belə hallarda ağır irsi yüklülüyün aşkar edilməsi nadir hallarda çətinliklə üzləşir.

Lakin nevrozu qazanılmış saymağa əsas olduqda, diqqətli və bu məqsədə yönəlmiş müayinə zamanı etioloji cəhətdən təsirli amillər kimi cinsi həyatdan bir sıra zərərli təsirlər və ya amillər aşkar edilir. Bunlar əvvəlcə müxtəlif xarakterli görünür, lakin onların sinir sisteminə eyni cür təsirini izah edən ümumi xarakteri asanlıqla tapmaq olar; bundan başqa, onlar ya təkbaşına, ya da dəstəkləyici təsir göstərə bilən digər adi zərərli təsirlərlə yanaşı rast gəlinir. Təşviş nevrozunun bu cinsi etiologiyası o qədər üstünlük təşkil edən tezliklə müəyyən edilir ki, bu qısa məlumatın məqsədləri üçün etiologiyası şübhəli və ya başqa cür olan halları kənarda qoymağa cəsarət edirəm.

Təşviş nevrozunun meydana gəldiyi etioloji şərtlərin daha dəqiq təsviri üçün kişiləri və qadınları ayrı-ayrılıqda nəzərdən keçirmək məqsədəuyğun olar. Təşviş nevrozu qadın fərdlərdə — onların meylini bir kənara qoyaraq — aşağıdakı hallarda təzahür edir:

a) bakirə təşvişi və ya yeniyetmə təşvişi kimi. Bir sıra birmənalı müşahidələr mənə göstərmişdir ki, cinsi problemlə ilk qarşılaşma, indiyə qədər örtülü olanın bir qədər qəflətən açılması, məsələn, cinsi aktın görünüşü, bir xəbər və ya oxu, yetişməkdə olan qızlarda təşviş nevrozu doğura bilər ki, bu da demək olar ki, tipik şəkildə histeriya ilə birləşir; b) yeni evlənmişlərin təşvişi kimi. İlk cinsi yaxınlıqlarda anestetik qalmış gənc qadınlar çox vaxt təşviş nevrozuna düşürlər; bu nevroz anesteziya normal həssaslığa yer verdikdən sonra yenidən yox olur. Gənc qadınların çoxu belə başlanğıc anesteziyada sağlam qaldığı üçün bu təşvişin meydana gəlməsi üçün elə şərtlər lazımdır ki, onları da göstərəcəyəm;

c) kişiləri erkən boşalma və ya çox aşağı güc göstərən qadınların təşvişi kimi; və d) kişiləri dayandırılmış və ya qoruyucu cinsi əlaqə tətbiq edən qadınların təşvişi kimi. Bu hallar bir-biri ilə əlaqəlidir, çünki çox sayda nümunənin təhlili zamanı asanlıqla aydın olur ki, məsələ yalnız qadının cinsi əlaqə zamanı doyum alıb-almamasından asılıdır. Sonuncu halda təşviş nevrozunun yaranması üçün şərt mövcuddur. Əksinə, erkən boşalma xəstəliyi olan kişi cinsi əlaqəni dərhal sonra daha yaxşı nəticə ilə təkrarlaya bilərsə, qadın nevrozdan qorunur. Prezervativ vasitəsilə qoruyucu cinsi əlaqə qadın üçün zərərli deyil, əgər o çox tez oyana bilir və kişi çox güclüdürsə; digər halda bu tip qoruyucu cinsi əlaqə digərlərindən zərərli baxımdan geri qalmır. Kəsik cinsi əlaqə demək olar ki, həmişə zərərli bir amildir; lakin bu, qadın üçün yalnız kişi onu vicdansız şəkildə tətbiq etdikdə, yəni qadının oyanma axarına əhəmiyyət vermədən, kişi boşalmaya yaxınlaşan kimi cinsi əlaqəni dayandırdıqda zərərli olur. Əgər kişi əksinə, qadının razılığını gözləyirsə, belə bir cinsi əlaqə sonuncu üçün normal əlaqə mənasına gəlir; lakin bu halda kişi təşviş nevrozuna tutulur. Yuxarıdakı cümlələrin çıxarıldığı çox sayda müşahidə topladım və təhlil etdim;

e) dul qadınların və qəsdən cinsi həyatdan imtina edənlərin təşvişi, çox vaxt məcburiyyət təsəvvürləri ilə tipik kombinasiyada; f) cinsi ehtiyacın son böyük artımı dövründə, klimaks zamanı təşviş.

c, d və e halları, qadın cinsində təşviş nevrozunun irsi predispozisiyadan asılı olmayaraq ən çox və ən tez yaranması şərtlərini ehtiva edir. Bu — müalicə oluna bilən, qazanılmış — təşviş nevrozu hallarında aşkar edilən cinsi zərərli amilin həqiqətən nevrozun etioloji amili olduğunu sübut etməyə çalışacağam. Əvvəlcə kişilərdə təşviş nevrozunun cinsi şərtlərinə toxunmaq istəyirəm. Burada qadınlarda da analoqları olan aşağıdakı qrupları ayırmaq istəyirəm.

a) qəsdən cinsi perhiz edənlərin təşvişi, çox vaxt müdafiə simptomları (məcburiyyət təsəvvürləri, histeriya) ilə birləşir. Qəsdən perhiz üçün həlledici olan motivlər belə nəticəyə gətirir ki, irsi meyilli bir sıra adamlar, qəribə xasiyyətli şəxslər və buna bənzərlər bu kateqoriyaya aid edilir.

b) Nişanlılıq dövründə oyanması doyumsuz qalan kişilərdə təşviş; cinsi əlaqənin nəticələrindən qorxu üzündən qadını yalnız yoxlamaqla və ya ona baxmaqla kifayətlənən şəxslər. Bu şərtlər qrupu (yeri gəlmişkən, dəyişmədən digər cinsə də keçirilə bilər — nişanlılıq, cinsi qoruma ilə gedən münasibətlər) nevrozun ən təmiz hallarını verir.

c) Kəsik cinsi əlaqə tətbiq edən kişilərin narahatlığı. Qeyd edildiyi kimi, kəsik cinsi əlaqə qadının razılığına əhəmiyyət verilmədən tətbiq edildikdə qadına zərər verir; lakin kişi qadının razılığını əldə etmək üçün cinsi əlaqəni özbaşına idarə etdikdə və boşalmayı təxirə saldıqda, bu, kişi üçün zərərli amilə çevrilir. Beləliklə, kəsik cinsi əlaqə ilə yaşayan evli cütlüklərdən adətən yalnız bir hissəsinin xəstələndiyini anlamaq olar. Kişilərdə kəsik cinsi əlaqə əslində nadir hallarda təmiz təşviş nevrozu yaradır, çox vaxt nevrasteniya ilə qarışığına səbəb olur. d) Qocalıq dövründə kişilərin narahatlığı. Qadınlar kimi klimaks dövrünü keçirən və güclərinin azaldığı, libidolarının artdığı dövrdə təşviş nevrozu yaradan kişilər var.

Nəhayət, hər iki cins üçün keçərli olan daha iki halı əlavə etməliyəm:

a) Masturbasiya nəticəsində nevrasteniklər, cinsi doyum üsullarından imtina etdikləri anda təşviş nevrozuna tutulurlar. Bu şəxslər oruc tutmağa dözə bilməmək üçün xüsusilə qeyri-uyğun vəziyyətə düşüblər.

Burada təşviş nevrozunun anlaşılması üçün vacib olduğunu qeyd edirəm ki, onun hər hansı diqqətəlayiq dərəcədə inkişafı yalnız potensiallı qalmış kişilərdə və anestetik olmayan qadınlarda baş verir. Masturbasiya ilə artıq potensiyalarına ağır zərər vurmuş nevrasteniklərdə isə təşviş nevrozu cinsi perhiz halında kifayət qədər yoxsul olur və çox vaxt hipoxondriya və yüngül xroniki başgicəllənmə ilə məhdudlaşır. Qadınların əksəriyyətini isə "potensiallı" saymaq lazımdır; həqiqətən impotent, yəni həqiqətən anestetik qadın da təşviş nevrozuna az meyllidir və sadalanan zərərli təsirlərə təəccüblü dərəcədə yaxşı dözür.

Digər hallarda, ayrı-ayrı etioloji amillər və təşviş nevrozu kompleksindən olan ayrı-ayrı simptomlar arasında sabit əlaqələrin qəbul edilməsi nə dərəcədə əsaslıdır, bunu burada müzakirə etmək istəmirəm.

β) Qeyd edilməli olan son etioloji şərt, ilkin baxışdan, heç də cinsi təbiətli görünmür. Təşviş nevrozu, hər iki cinsdə də, həddindən artıq işləmə, tükəndirici səy anı ilə yaranır, məsələn, gecə növbələri, xəstə baxımı və hətta ağır xəstəliklərdən sonra. Təşviş nevrozunun cinsi etiologiyası haqqında mənim irəli sürdüyüm fikrə qarşı əsas etiraz belə olacaq: cinsi həyatın belə qeyri-normal şərtləri o qədər çox yayılmışdır ki, onları axtardığınız hər yerdə tapmaq olar. Buna görə də, onların təşviş nevrozu olan hallarda rast gəlinməsi, həmin hallarda nevrozun etiologiyasının aşkarlandığını sübut etmir. Qeyd edək ki, coitus interruptus və s. ilə məşğul olan şəxslərin sayı təşviş nevrozuna tutulmuşların sayından qat-qat çoxdur və birincilərin əksəriyyəti bu zərərli vərdişə baxmayaraq özünü yaxşı hiss edir.

Buna cavab olaraq deməliyəm ki, nevrozların və xüsusilə təşviş nevrozunun etiraf olunmuş dərəcədə həddindən artıq tezliyi şəraitində nadir təsadüf edilən etioloji amili heç cür gözləmək olmaz; bundan başqa, etioloji tədqiqat zamanı etioloji amilin öz təsirindən daha tez-tez aşkar olunması patologiyanın bir postulatının yerinə yetirilməsi deməkdir, çünki sonuncu üçün hələ başqa şərtlər (dispozisiya, spesifik etiologiyanın toplanması, başqaları tərəfindən dəstək, banal zərərli təsirlər) tələb oluna bilər; nəhayət, təşviş nevrozunun uyğun hallarının ətraflı təhlili cinsi amilin əhəmiyyətini tamamilə birmənalı surətdə sübut edir. Lakin mən burada yalnız coitus interruptus-un etioloji amili ilə və ayrı-ayrı sübutedici təcrübələrin xüsusi vurğulanması ilə kifayətlənmək istəyirəm.⁸³,⁸⁴,⁸⁵

Belə təcrübələr, istənilən qədər artırıla bilən, həkimə müəyyən bir kateqoriyaya aid hallarda cinsi etiologiyanı birbaşa təlqin edir; digər hallar isə, əks halda anlaşılmaz qalacaqdı, cinsi etiologiya açarı vasitəsilə ən azı ziddiyyətsiz şəkildə başa düşülə və yerləşdirilə bilər. Bunlar çox sayda hallardır ki, burada əvvəlki kateqoriyada tapdığımız hər şey mövcuddur: bir tərəfdən təşviş nevrozunun əlamətləri, digər tərəfdən coitus interruptusun spesifik amili, lakin orada başqa bir şey də qarışır, yəni iddia edilən etiologiya və onun təsiri arasında uzun fasilə və bəlkə də cinsi olmayan digər etioloji amillər. Məsələn, atasının ölüm xəbərini alan bir kişi ürək hücumu keçirir və bundan sonra təşviş nevrozuna tutulur. Bu hal başa düşülməzdir, çünki kişi indiyə qədər əsəbi deyildi; yaşlı atasının ölümü heç bir xüsusi şərait altında baş verməmişdi və qəbul etmək lazımdır ki, yaşlı atanın normal, gözlənilən ölümü sağlam böyüyü xəstələndirə bilən hadisələrə aid deyil. Bu adamın on bir ildir, arvadını düşünərək coitus interruptus tətbiq etdiyini nəzərə alsam, etioloji analiz daha da netləşə bilər. Əlamətlər ən azı, digər şəxslərdə qısa müddətli belə cinsi zədələnmədən və başqa bir travmanın müdaxiləsi olmadan müşahidə olunan eyni əlamətlərdir. Uşağını itirdikdən sonra təşviş nevrozu inkişaf edən bir qadının və ya son dövlət imtahanına hazırlaşarkən təşviş nevrozu ilə əziyyət çəkən tələbənin vəziyyəti də eyni şəkildə qiymətləndirilməlidir. Mən burada və orada təsirin verilmiş etiologiya ilə izah edilmədiyini düşünürəm. Təhsil alarkən özünü “həddindən artıq yormaq” lazım deyil və sağlam ana uşağını itirməyə yalnız normal kədər hissi ilə reaksiya verir. Ən əsası, tələbənin həddindən artıq işləmə nəticəsində sefalasteni, bizim nümunəmizdə isə ananın histeriya qazanacağını gözləyirdim. Hər ikisinin təşviş nevrozuna tutulması məni onu vurğulamağa vadar edir ki, ana səkkiz ildir nikahda coitus interruptus şəraitində yaşayır, tələbə isə üç ildir hamilə qoymaq istəmədiyi «namuslu» qızla isti sevgi münasibəti saxlayır.

Bu izahatlar, coitus interruptus-un spesifik cinsi zərərli təsiri, tək başına təşviş nevrozunu yarada bilmədiyi hallarda belə, ən azı onun əldə edilməsinə meyllilik yaratdığı iddiasına gətirib çıxarır. Təşviş nevrozu, xüsusi amilin gizli təsirinə başqa, adi bir zərərli amilin təsiri əlavə olunduğu anda ortaya çıxır. Sonuncu, xüsusi amili kəmiyyət baxımından təmsil edə bilər, lakin keyfiyyət baxımından əvəz edə bilməz. Xüsusi amil həmişə nevrozun formasını müəyyən edən amildir. Ümid edirəm ki, nevrozların etiologiyası üçün bu cümləni daha geniş miqyasda da sübut edə bilərəm.

Bundan əlavə, son müzakirələrdə, öz-özlüyündə ehtimalı az olmayan bir fərziyyə yer alır: coitus interruptus kimi cinsi zərərli bir təcrübə, təsirini toplanma yolu ilə göstərir. Fərdin təbiətindən və sinir sisteminin digər yüklənmələrindən asılı olaraq, bu cəmləşmənin təsiri görünən olana qədər daha qısa və ya daha uzun vaxt tələb oluna bilər. Coitus interruptus-u görünüşdə heç bir zərər görmədən qəbul edən fərdlər, əslində, həmin təcrübə nəticəsində təşviş nevrozu pozğunluqlarına meylli olurlar; bu pozğunluqlar, xroniki spirtli içki içənlərin tədricən toplanan təsirlər nəticəsində sonunda siroz və ya digər xəstəliklər inkişaf etdirməsi və ya qızdırma təsiri altında deliriuma düşməsi kimi, bir müddət sonra spontan olaraq və ya adətən uyğun olmayan adi bir travmanın təsiri ilə ortaya çıxa bilər.

III

Təşviş nevrozunun nəzəriyyəsinə dair yanaşmalar

Aşağıdakı izahlar yalnız ilk, yoxlama xarakterli bir cəhdin dəyərini iddia edir; onun qiymətləndirilməsi əvvəlkində olan faktların qəbuluna təsir etməməlidir. Bu „təşviş nevrozu nəzəriyyəsi“nin qiymətləndirilməsi bundan başqa onunla da çətinləşir ki, o, nevrozların daha geniş təsvirindən yalnız bir parçaya uyğun gəlir.

İndiyə qədər təşviş nevrozu haqqında deyilənlərdə bu nevrozun mexanizminə nəzər salmaq üçün artıq bəzi dayaq nöqtələri var. Əvvəlcə ehtimal ki, burada bir oyanma yığılmasından söhbət gedir, sonra isə o son dərəcə mühüm fakt ki, nevrozun təzahürlərinə əsas olan təşviş heç bir psixi törəməyə yol vermir. Belə bir törəmə, məsələn, o halda mövcud olardı ki, təşviş nevrozunun əsasında bir dəfəlik və ya təkrarən baş vermiş, haqlı bir qorxu dayansın və o vaxtdan təşvişə hazırlığın mənbəyi olsun. Lakin bu belə deyil; bir dəfəlik qorxu ilə həqiqətən histeriya və ya travmatik nevroz qazanıla bilər, amma heç vaxt təşviş nevrozu qazanılmaz. Təşviş nevrozunun səbəbləri arasında coitus interruptus bu qədər ön plana keçdiyi üçün əvvəlcə fikirləşdim ki, davamlı təşvişin mənbəyi akt zamanı hər dəfə təkrarlanan qorxuda ola bilər: texnika uğursuz ola bilər və bununla da konsepsiya baş verə bilər. Lakin gördüm ki, coitus interruptus zamanı qadının və ya kişinin bu əhval-ruhiyyəsi təşviş nevrozunun yaranması üçün əhəmiyyətsizdir, mümkün konsepsiyanın nəticələrinə əsasən biganə olan qadınlar da bu nevroza bu ehtimaldan diksinənlər qədər məruz qalırlar və yalnız bundan asılı idi ki, bu cinsi texnikada hansı tərəf öz doyumunu itirirdi. Daha bir dayaq nöqtəsi hələ qeyd olunmamış müşahidədir ki, bir sıra hallarda təşviş nevrozu cinsi libidonun, psixi həzzin ən aydın azalması ilə müşayiət olunur, belə ki, xəstələr özlərinin əziyyətinin „qeyri-kafi doyum“dan qaynaqlandığı açıqlamasına müntəzəm olaraq belə cavab verirlər: bu qeyri-mümkündür, elə indi onlarda bütün ehtiyac sönmüşdür. Bütün bu işarələrdən — ki söhbət oyanma yığılmasından gedir, ki bu yığılmış oyanmaya yəqin ki, uyğun gələn təşviş somatik mənşəlidir, deməli, somatik oyanma yığılır, həmçinin ki bu somatik oyanma cinsi təbiətlidir və cinsi proseslərdə psixi iştirakın azalması bununla paralel gedir — bütün bu işarələr, deyirəm, o gözləntini gücləndirir ki, təşviş nevrozunun mexanizmini somatik cinsi oyanmanın psixikadan yayındırılmasında və bunun nəticəsində yaranan bu oyanmanın qeyri-normal istifadəsində axtarmaq lazımdır.

Bu təsəvvürü təşviş nevrozunun mexanizmi barədə daha aydın etmək olar, əgər cinsi proses haqqında aşağıdakı mülahizə qəbul edilərsə, ki, bu mülahizə ilk növbədə kişiyə aid edilir. Cinsi yetkinlik dövrünə çatmış kişi orqanizmində — yəqin ki, davamlı surətdə — somatik cinsi oyanma hasil olunur, bu isə dövri olaraq psixi həyat üçün bir qıcığa çevrilir. Təsəvvürlərimizi bu barədə daha yaxşı təsbit etmək üçün belə fərz edək ki, bu somatik cinsi oyanma toxum qovuqcuqlarının sinir ucları ilə təchiz olunmuş divarına təzyiq şəklində özünü göstərir; o zaman bu daxili orqan oyanması davamlı surətdə artsa da, yalnız müəyyən bir həddən sonra aralıq keçiricinin beyin qabığına qədər olan müqavimətini dəf edə biləcək və psixi qıcıq kimi özünü göstərəcəkdir. Lakin bundan sonra psixikada mövcud olan cinsi təsəvvür qrupu enerji ilə yüklənir və libidinal gərginliyin psixi halı meydana çıxır, bu isə özü ilə bu gərginliyin aradan qaldırılmasına doğru həvəsi gətirir. Belə bir psixi boşalma yalnız mənim spesifik və ya adekvat fəaliyyət adlandıracağım yolla mümkündür. Bu adekvat fəaliyyət kişi cinsi həvəsi üçün mürəkkəb bir onurğa refleks aktından ibarətdir ki, bu akt həmin sinir uclarının boşalması ilə nəticələnir, və bu refleksin işə salınması üçün psixi cəhətdən yerinə yetirilməli olan bütün hazırlıqlardan ibarətdir. Adekvat fəaliyyətdən başqa bir şey heç bir fayda verməzdi, çünki somatik cinsi oyanma bir dəfə hədd dəyərini keçdikdən sonra davamlı surətdə psixi oyanmaya çevrilir; mütləq elə bir şey baş verməlidir ki, sinir uclarını onların üzərindəki təzyiqdən azad etsin, bununla da hazırda mövcud olan bütün somatik oyanmanı aradan qaldırsın və qabıqaltı keçiriciyə öz müqavimətini bərpa etməyə imkan versin.

Mən cinsi prosesin daha mürəkkəb hallarını eyni şəkildə təsvir etməkdən imtina edəcəyəm. Yalnız bu sxemin, qadın cinsi həvəsinin məsələni qarışdıran bütün süni gecikmələrinə və zəifləmələrinə baxmayaraq, əsasən qadına da şamil oluna biləcəyi iddiasını irəli sürmək istəyirəm. Qadında da somatik cinsi oyanmanın və bu oyanmanın psixi qıcıq, yəni libido olduğu və həzz hissinin bağlandığı spesifik hərəkətə doğru tələbi yaradan bir vəziyyətin olması fərz edilməlidir. Yalnız qadında toxum kisəciklərinin boşalmasına burada analog olan şeyin nə olduğunu göstərmək mümkün deyil.

Cinsi prosesin bu təsvirinin çərçivəsinə həm həqiqi nevrasteniyanın, həm də təşviş nevrozunun etiologiyası daxil edilə bilər. Nevrasteniya hər dəfə adekvat (hərəkət) boşalma daha az adekvat olanla əvəz edildikdə yaranır, yəni ən əlverişli şəraitdə normal cinsi əlaqə masturbasiya və ya spontan pollyusiya ilə əvəz edildikdə; təşviş nevrozuna isə somatik cinsi oyanmanın psixi emalına mane olan bütün amillər gətirib çıxarır. Təşviş nevrozunun əlamətləri, psixidən yayındırılmış somatik cinsi oyanmanın subkortikal olaraq, tamamilə adekvat olmayan reaksiyalarda ifadə olunması nəticəsində yaranır. İndi mən əvvəllər göstərilmiş təşviş nevrozunun etioloji şərtlərini, mənim irəli sürdüyüm ortaq xarakterə malik olub-olmadıqlarını yoxlamağa çalışacağam. Kişi üçün ilk etioloji amil kimi mən qəsdən abstinensiyanı (cinsi münasibətdən çəkinməni) qeyd etmişəm. Abstinensiya, əks halda libido üzərində icra ediləcək olan spesifik hərəkətdən imtina deməkdir. Belə bir imtina iki nəticəyə malik ola bilər: birincisi, somatik oyanmanın toplanması, ikincisi isə, əvvəlcə psixi yol üzərindən deyil, boşalma ehtimalının daha yüksək olduğu digər yollarla yayındırılması. Beləliklə, libido nəhayət azalacaq və oyanma subkortikal olaraq təşviş kimi təzahür edəcək. Libido azaldılmadığı, və ya somatik oyanma qısa yolla pollyusiyalarla sərf edildiyi, və ya sıxışdırma nəticəsində həqiqətən tükəndiyi yerlərdə, təşviş nevrozundan başqa hər şey yaranır. Bu şəkildə abstinensiya təşviş nevrozuna gətirib çıxarır. Lakin abstinensiya, ikinci etioloji qrupun, yəni məhsulsuz (frustran) oyanmanın da təsirli hissəsidir. Üçüncü hal, yəni ehtiyatlı coitus reservatus halı, cinsi axına psixoloji hazırlığı pozaraq təsir edir; çünki cinsi affekti idarə etməklə yanaşı, diqqəti yayındıran başqa bir psixoloji vəzifəni də ortaya qoyur. Bu psixoloji yayındırma sayəsində libidoda tədricən azalma baş verir və sonrakı proses eyni qorunma (abstinentlik) halındakı kimi olur. Qocalıq dövründəki (kişilərin klimakteriumu) təşviş fərqli izah tələb edir. Burada libido azalmır; lakin qadınların klimakteriumu dövründə olduğu kimi, somatik oyanmanın istehsalında elə bir artım baş verir ki, psixi bu oyanmanı idarə etməkdə nisbi olaraq qüsurlu (insuffizient) görünür. Qadınlarda etioloji şərtlərin qeyd olunan baxış nöqtələri altında toplanması böyük çətinlik yaratmır. Bakirəlik təşvişi halı xüsusilə aydındır. Burada somatik cinsi qıcıqlanmanın əlaqələndirilməli olduğu təsəvvür qrupları hələ kifayət qədər inkişaf etməmişdir. Anestetik yeni gəlinlərdə təşviş yalnız ilk cinsi əlaqələr kifayət qədər dərəcədə somatik oyanma yaratdıqda ortaya çıxır. Belə qıcıqlanmanın lokal əlamətləri (məsələn, spontan həssaslıq hissi, sidikə həvəs və s.) olmadıqda, təşviş də yaranmır. Ejaculatio praecox və coitus interruptus halı, kişilərdə olduğu kimi, psixoloji olaraq qaneedici olmayan akt üçün libidonun tədricən azalması, lakin bu zaman yaradılan oyanmanın subkortikal səviyyədə sərf edilməsi ilə oxşar şəkildə izah olunur. Cinsi qıcıqlanma axınında somatik və psixi arasında yadlaşmanın (entfremdung) yaradılması qadınlarda kişilərə nisbətən daha sürətli baş verir və aradan qaldırılması daha çətindir. Dul qalma və iradi qorunma (abstinentlik) halları, eləcə də klimakterium halı qadınlarda da kişilərdə olduğu kimi həll olunur; lakin qorunma halında, təhrikə qarşı mübarizə aparan qorunmaçı qadının çox vaxt qərar verməli olduğu cinsi təsəvvür dairəsinin qəsdən sıxışdırılması (Verdrängung) da əlavə olunur və menopauza dövründə yaşlanan qadının həddindən artıq böyümüş libidoya qarşı hiss etdiyi iyrənmə də oxşar təsir göstərə bilər.

Sonuncu iki etioloji şərtin də çətinlik olmadan yerləşdirildiyi görünür.

Nevrasteniyaya çevrilmiş masturbantların təşvişə meylliliyi, bu şəxslərin uzun müddət kiçik miqdarda somatik oyanmaya, baxmayaraq ki, səhv bir boşalma yolu yaratmağa öyrəşdikləri üçün, asanlıqla “qorunma” vəziyyətinə düşmələri ilə izah olunur. Nəhayət, sonuncu hal, yəni ağır xəstəlik, həddindən artıq işləmə, yorucu xəstə baxımı və s. səbəbindən təşviş nevrozunun yaranması, coitus interruptus-un təsir mexanizminə əsaslanaraq, psixinin somatik cinsi oyanmanı idarə etməkdə yayındırma nəticəsində qüsurlu (insuffizient) olması, yəni ona daimi olaraq həvalə edilmiş vəzifəni yerinə yetirə bilməməsi kimi asan bir şəkildə şərh oluna bilər. Belə şərtlər altında libidonun nə qədər aşağı düşə biləcəyi məlumdur və burada cinsi etioloji səbəbi olmasa da, cinsi mexanizmi aşkar edən bir nevrozun gözəl nümunəsi mövcuddur.

Burada işlənib hazırlanan anlayış təşviş nevrozunun simptomlarını müəyyən mənada cinsi oyanmaya qarşı buraxılmış spesifik fəaliyyətin surroqatı kimi təqdim edir. Bunu daha da əsaslandırmaq üçün xatırladıram ki, normal cinsi aktda da oyanma özünü nəfəs sürətlənməsi, ürək döyüntüsü, tər boşalması, qan yığılması və buna bənzərlərlə büruzə verir. Nevrozumuzun uyğun təşviş tutmasında isə cinsi aktın dispnoesi, ürək döyüntüsü və buna bənzərləri təcrid olunmuş və gücləndirilmiş şəkildə qarşımızda durur.

Belə bir sual da verilə bilər: nə üçün sinir sistemi belə şəraitdə, cinsi oyanmanın öhdəsindən gəlmək üçün psixi qeyri-kafiliyi olduqda, təşvişin özünəməxsus affekt halına düşür? Buna işarə yolu ilə belə cavab vermək lazımdır: psixika təşviş affektinə düşür, o zaman ki, xaricdən yaxınlaşan bir vəzifəni (təhlükəni) uyğun reaksiya ilə yerinə yetirməyə özünü qadir bilmir; təşviş nevrozuna düşür, o zaman ki, endogen yaranmış (cinsi) oyanmanı tarazlaşdırmağa özünü qadir bilmir. Deməli, özünü elə aparır, sanki bu oyanmanı xaricə proyeksiya edir. Affekt və ona uyğun nevroz bir-biri ilə sabit münasibətdə durur; birincisi ekzogen, ikincisi isə analoji endogen oyanmaya reaksiyadır. Affekt tez keçib gedən bir haldır, nevroz isə xroniki, çünki ekzogen oyanma bir dəfəlik zərbə kimi, endogen isə sabit qüvvə kimi təsir edir. Sinir sistemi nevrozda daxili oyanma mənbəyinə qarşı elə reaksiya verir, necə ki, uyğun affektdə analoji xarici mənbəyə qarşı.

IV

Digər nevrozlarla əlaqə

Rastgəlinmə və daxili qohumluq baxımından təşviş nevrozunun digər nevrozlarla əlaqəsinə dair bir neçə qeyd yerinə düşür.

Təşviş nevrozunun ən təmiz halları adətən ən aydın ifadə olunmuş hallardır. Onlar güclü gənc fərdlərdə, vahid etiologiya və xəstəliyin çox uzun müddət davam etmədiyi hallarda rast gəlinir.

Lakin təşviş simptomlarının nevrasteniya, histeriya, məcburi düşüncələr və melanxoliya simptomları ilə eyni vaxtda və birgə rast gəlinməsi daha tez-tez olur. Əgər belə klinik qarışıqlıq təşviş nevrozunu müstəqil bir vahid kimi tanımağa mane olsaydı, onda məntiqi olaraq histeriya ilə nevrasteniya arasındakı çətinliklə qazanılmış ayrılıqdan da imtina etmək lazım gələrdi.

„Qarışıq nevrozlar“ın təhlili üçün mühüm bir müddəanı müdafiə edə bilərəm: harada qarışıq nevroz aşkar olunursa, orada bir neçə spesifik etiologiyanın qarışmasını sübut etmək mümkündür.

Etioloji amillərin belə çoxluğu, qarışıq nevrozu şərtləndirən, sadəcə təsadüfən yarana bilər, məsələn, sonradan əlavə olunan zərərli amil öz təsirlərini əvvəlcədən mövcud olan amillərin təsirlərinə əlavə etdikdə; məsələn, həmişə histerik olan bir qadın, evliliyinin müəyyən bir dövründə coitus reservatus-a başlayır və indi histeriyasına təşviş nevrozu əlavə edir; indiyə qədər masturbasiya edən və nevrastenik olan bir kişi nişanlanır, nişanlısı yanında oyanma yaşayır və indi nevrasteniya ilə yanaşı yeni bir təşviş nevrozu yaranır.

Digər hallarda etioloji amillərin çoxluğu təsadüfi deyil, əksinə, onlardan biri digərinin təsirini də ortaya çıxarmışdır; məsələn, əri onun doyumuna əhəmiyyət vermədən rezervasiya olunmuş cinsi əlaqə tətbiq etdiyi bir qadın, belə bir aktın ardından gələn xoşagəlməz oyanmanı masturbasiya ilə dayandırmağa məcbur olur; nəticədə o, təmiz təşviş nevrozu deyil, həm də nevrasteniya simptomları göstərir; ikinci bir qadın eyni zərərli amillə, yəni özünü qorumağa çalışdığı şəhvətli təsəvvürlərlə mübarizə aparmalı olur və bu şəkildə kəsilmiş cinsi əlaqə (coitus interruptus) nəticəsində təşviş nevrozu ilə yanaşı məcburiyyət təsəvvürləri də qazanır; nəhayət, üçüncü bir qadın kəsilmiş cinsi əlaqə nəticəsində ərinə qarşı olan meylini itirir, başqa bir meyl qazanır və bunu diqqətlə gizlədir, nəticədə təşviş nevrozu ilə histeriyanın qarışığını göstərir.

Qarışıq nevrozların üçüncü kateqoriyasında simptomlar arasındakı əlaqə daha da sıx olur, çünki eyni etioloji şərt qanunauyğun olaraq və eyni vaxtda hər iki nevrozu doğurur. Belə ki, məsələn, biz qızlıq təşvişində müşahidə etdiyimiz ani cinsi maarifləndirmə həmişə histeriyanı da yaradır; qəsdən oruc tutma hallarının əksəriyyəti əvvəldən həqiqi məcburiyyət təsəvvürləri ilə əlaqələndirilir; kişilərin kəsilmiş cinsi əlaqəsi mənə heç vaxt təmiz təşviş nevrozu yarada bilməyəcəyini, əksinə, həmişə onun nevrasteniya və s. ilə qarışığını provokasiya etdiyini göstərir.

Bu müzakirələrdən aydın olur ki, rast gəlinmənin etioloji şərtlərini nevrozların spesifik etioloji amillərindən hələ də ayırd etmək lazımdır. Birincilər, məsələn, kəsilmiş cinsi əlaqə, masturbasiya, cinsi oruc hələ çoxmənalıdır və hər biri müxtəlif nevrozlar yarada bilər; yalnız onlardan abstraktlaşdırılmış etioloji amillər, məsələn, uyğun olmayan boşalma, psixi çatışmazlıq, əvəzləmə ilə müdafiə, hər bir böyük nevrozun etiologiyası ilə qəti və spesifik əlaqəyə malikdir.

Öz daxili mahiyyətinə görə təşviş nevrozu digər böyük nevrozlarla, xüsusən nevrasteniya və histeriya ilə ən maraqlı uyğunluqları və fərqləri göstərir. Nevrasteniya ilə onun bir əsas xarakteri ortaqdır: oyanma mənbəyi, pozuntunun səbəbi histeriya və məcburiyyət nevrozunda olduğu kimi psixi sahədə deyil, somatik sahədə yerləşir. Qalan cəhətdən isə nevrasteniya ilə təşviş nevrozunun simptomları arasında daha çox bir növ ziddiyyət sezmək olar ki, bu da təqribən belə formullarla ifadə olunardı: oyanmanın yığılması — oyanmadan yoxsullaşma. Bu ziddiyyət hər iki nevrozun bir-birinə qarışmasına mane olmur, lakin özünü onda göstərir ki, hər iki halda ən ifrat formalar eyni zamanda ən təmiz formalardır.

Təşviş nevrozu histeriya ilə əvvəlcə simptomatologiyada bir sıra uyğunluqlar nümayiş etdirir ki, bunların daha dəqiq qiymətləndirilməsi hələ gözlənilir. Görüntülərin davamlı simptomlar kimi və ya tutma şəklində ortaya çıxması, aura kimi qruplaşdırılmış paresteziyalar, hiperesteziyalar və təzyiq nöqtələri, təşviş tutmasının bəzi əvəzedicilərində, dispnoe və ürək tutmasında rast gəlinir; orqanik əsaslandırılmış ağrıların (konversiya vasitəsilə) artması: — bu və digər ortaq xüsusiyyətlər hətta histeriyaya aid edilən bəzi halların daha çox əsasla və haqlı olaraq təşviş nevrozuna aid edilməli ola biləcəyini güman etməyə əsas verir. Hər iki nevrozun mexanizminə, indiyə qədər dərk edilə bilən qədər, nəzər salsaq, təşviş nevrozunu histeriyanın birbaşa somatik tərəfdaşı kimi göstərən baxış bucaqları ortaya çıxır. Burada və orada oyanmanın toplanması — bəlkə də əvvəl təsvir edilən simptomların oxşarlığı buna əsaslanır; — burada və orada qeyri-normal somatik proseslərin baş verməsinə səbəb olan psixi çatışmazlıq. Burada və orada psixi emalın yerinə oyanmanın somatik sahəyə yönləndirilməsi keçir; fərq yalnız ondadır ki, nevrozun özünü göstərdiyi oyanmanın yerdəyişməsi zamanı, təşviş nevrozunda oyanma tamamilə somatik (somatik cinsi oyanma), histeriyada isə psixi (konflikt tərəfindən yaradılan) olur. Buna görə də, histeriya və təşviş nevrozunun "bakirlik təşvişi" və ya "cinsi histeriya"da olduğu kimi qanunauyğun olaraq bir-biri ilə birləşməsi, histeriyanın bir sıra simptomları sadəcə təşviş nevrozundan ödünç alması və s. təəccüblü deyil. Təşviş nevrozunun histeriya ilə bu sıx əlaqələri, təşviş nevrozunu nevrasteniyadan ayırmağı tələb etmək üçün yeni bir arqument də verir; çünki bu ayrımı rədd etsəniz, o qədər çətinliklə qazanılmış və nevrozlar nəzəriyyəsi üçün bu qədər vacib olan nevrasteniya və histeriya arasındakı fərqi artıq qoruya bilməzsiniz.