Histeriya üzrə tədqiqatlar

Birinci nəşrə ön söz.

Histeriya hadisələrinin tədqiqi və müalicəsinin yeni metodu haqqında təcrübələrimizi biz 1893-cü ildə «ilkin məlumat» şəklində dərc etdik və ona mümkün qədər yığcam şəkildə gəldiyimiz nəzəri baxışları bağladıq. Həmin «İlkin məlumat» burada, nümayiş etdirilməli və əsaslandırılmalı tezis kimi, bir daha çap olunur.

Bunun ardınca biz bir sıra xəstə müşahidələrini təqdim edirik; təəssüf ki, onların seçilməsində yalnız elmi mülahizələrə əsaslanmağa icazəmiz olmadı. Təcrübələrimiz təhsilli və oxuyan bir cəmiyyət təbəqəsinin şəxsi praktikasından götürülüb və onların məzmunu çox vaxt xəstələrimizin ən intim həyatına və taleyinə toxunur. Xəstələrin tanınması və yalnız həkimə etibar edilmiş faktların onların çevrəsində yayılması təhlükəsi ilə belə məlumatları dərc etmək etimaddan ağır sui-istifadə olardı. Buna görə də ən təlimatverici və ən sübutedici müşahidələrdən imtina etməli olduq. Bu, təbii ki, ilk növbədə cinsi və nikah münasibətlərinin etioloji əhəmiyyət daşıdığı hallara aiddir. Buna görə də öz baxışımızın sübutunu yalnız çox natamam şəkildə təqdim edə bilirik: cinsəllik psixi travmaların mənbəyi kimi və «müdafiə»nin, yəni təsəvvürlərin şüurdan sıxışdırılmasının motivi kimi histeriyanın patogenezində əsas rol oynayır. Qatı cinsi müşahidələri dərc edilməkdən kənarda saxlamağa məcbur idik.

Xəstəlik tarixçələrinin ardınca bir sıra nəzəri müzakirələr gəlir, terapevtik yekun fəsildə isə «katartik metod»un texnikası – nevroloqun əlində inkişaf etdiyi şəkildə – şərh edilir.

Əgər bəzi yerlərdə müxtəlif, hətta bir-birinə zidd fikirlər irəli sürülürsə, bu, baxışın tərəddüdü kimi qəbul edilməsin. Bu, faktlar və əsas baxışlar barədə həmfikir olan, lakin yozumları və ehtimalları həmişə üst-üstə düşməyən iki müşahidəçinin təbii və haqlı fikir ayrılığından irəli gəlir.

Aprel 1895. J. Breyer, S. Freyd.

Psixoanalizə getdikcə artan maraq indi, deyəsən, «Histeriya üzrə tədqiqatlar»a da yönəlir. Naşir tükənmiş kitabın yeni nəşrini arzulayır. Kitab burada dəyişdirilməmiş təkrar nəşr kimi çıxır, baxmayaraq ki, birinci nəşrdə təqdim olunmuş baxışlar və metodlar o vaxtdan bəri geniş və dərin inkişaf keçirmişdir. Özümə gəldikdə, mən o vaxtdan bəri bu mövzu ilə fəal məşğul olmamışam, onun əhəmiyyətli inkişafında iştirakım olmayıb və 1895-ci ildə verilənlərə yeni heç nə əlavə edə bilmərəm. Buna görə yalnız onu arzulaya bildim ki, kitabdakı hər iki məqaləm yeni nəşrdə dəyişdirilmədən yenidən çıxsın.

Birinci nəşrin mətninin dəyişdirilmədən təkrar verilməsi bu kitabdakı mənim hissəm üçün də yeganə mümkün yol idi. On üç illik iş dövründə baxışlarımın keçirdiyi inkişaf və dəyişikliklər isə elə genişdir ki, onları o vaxtkı təqdimatımın xarakterini tamamilə pozmadan onda əks etdirmək mümkün olmazdı. Üstəlik, ilk fikirlərimin bu şahidliyini aradan qaldırmağa məni vadar edə biləcək heç bir səbəb də yoxdur. Mən onları bu gün də səhv hesab etmirəm, yalnız uzun müddət davam edən səydən sonra daha tam əldə edilə bilən qavrayışlara dəyərli ilk yaxınlaşmalar sayıram. Diqqətli oxucu katarsis təliminə sonrakı bütün əlavələrin (psixoseksual momentlərin rolu, infantilizm, yuxuların əhəmiyyəti və şüursuzun simvolikası kimi) rüşeymlərini artıq bu kitabda tapa bilər. Katarsisin psixoanalizə çevrilməsinin inkişafı ilə maraqlanan hər kəsə mən də «Histeriya üzrə tədqiqatlar»la başlamaqdan və beləcə mənim özümün keçdiyim yolla getməkdən yaxşı məsləhət bilmirəm. Vyana, 1908-ci ilin iyulu. Freyd.

I. Histerik hadisələrin psixi mexanizmi haqqında. (İlkin məlumat.)¹⁴

Vyanada Dr. Yozef Breyer və Dr. Ziqm. Freyd tərəfindən.

Təsadüfi bir müşahidənin təhriki ilə biz bir neçə ildir ki, histeriyanın müxtəlif formalarında və simptomlarında müvafiq fenomeni ilk dəfə, çox vaxt illər əvvəl yaradan səbəbi, prosesi axtarırıq. Halların böyük əksəriyyətində, sadə, nə qədər də ətraflı olsa belə, xəstə müayinəsi ilə bu başlanğıc nöqtəsini aydınlaşdırmaq mümkün olmur; qismən ona görə ki, çox vaxt xəstələr üçün xoşagəlməz olan hadisələr nəzərdə tutulur, lakin əsasən ona görə ki, onlar həqiqətən də bunu xatırlamırlar, çox vaxt səbəb olan proses və patoloji fenomen arasındakı səbəb-nəticə əlaqəsini hiss etmirlər. Əksər hallarda, xəstələri hipnoz etmək və hipnoz zamanı simptomun ilk dəfə ortaya çıxdığı dövrün xatirələrini oyatmaq lazımdır; sonra həmin əlaqəni aydın və inandırıcı şəkildə nümayiş etdirmək mümkün olur.

Bu tədqiqat üsulu bizə çoxsaylı hallarda həm nəzəri, həm də tətbiqi baxımdan dəyərli görünən nəticələr verdi.

Nəzəri baxımdan, çünki onlar bizə sübut etdilər ki, təsadüfi an histeriyanın patologiyası üçün tanınan və qəbul edilən ölçüdən qat-qat artıq dərəcədə həlledicidir. „Travmatik“ histeriyada sindromu doğuran hadisənin qəza olması özü-özlüyündə aydındır və əgər histerik tutmalarda xəstələrin sözlərindən belə çıxırsa ki, onlar hər tutmada yenə də həmin ilk hücumu doğuran prosesi hallüsinasiya edirlər, burada da səbəb əlaqəsi açıq-aşkar üzə çıxır. Digər fenomenlərdə vəziyyət daha qaranlıqdır.

Digər fenomenlərdə vəziyyət daha qaranlıqdır. Lakin təcrübələrimiz bizə göstərmişdir ki, histeriyanın spontan, demək olar ki, idiyopatik ifadələri hesab edilən müxtəlif əlamətlər, yuxarıda qeyd olunan və bu baxımdan şəffaf olan fenomenlər kimi, səbəb olan travma ilə eyni dərəcədə sıx əlaqədədir. Biz müxtəlif növ və çox vaxt illərlə davam edən nevralgiyaları və anesteziyaları, kontrakturaları və iflicləri, histerik tutmaları və bütün müşahidəçilər tərəfindən həqiqi epilepsiya hesab edilən epileptoid konvulsiyaları, petit mal və tik tipli pozğunluqları, davam edən qusma, anoreksiya və qida qəbulundan imtina, müxtəlif görmə pozğunluqları, təkrarlanan hallüsinasiyalar və s. kimi halların çoxu bu cür səbəbləri izah edən amillərə aid edilə bilər. Uzun illər davam edən histeriya simptomu ilə bir dəfəlik səbəb arasındakı nəzərsizlik, travmatik nevrozda adi halda gördüyümüz eyni şeydir; çox vaxt uşaqlıq dövründəki hadisələr gələcək illər üçün az və ya çox ağır xəstəlik fenomenini yaradır.

Çox vaxt əlaqə o qədər aydın olur ki, səbəb olan hadisənin niyə məhz bu və başqa deyil, digər fenomenin yarandığı tamamilə görünür. Bu fenomen, səbəb tərəfindən tamamilə aydın şəkildə müəyyən edilir. Ən adi nümunəni götürsək, yemək zamanı yaranan, lakin boğulan ağrılı təsir bulantı və qusmaya səbəb olur və bu, histerik qusma kimi aylarla davam edir. Xəstənin yanında əzablı təşviş içində oyanan bir qız, yarı-oyaq vəziyyətinə düşür və qorxulu hallüsinasiya yaşayır; sağ qolu stul arxasından sallanaraq yuxulayır; nəticədə həmin qolda parez, kontraktura və anestezia inkişaf edir. O, dua etmək istəyir, lakin söz tapa bilmir; nəhayət, ingilis uşaq duasını söyləməyə nail olur. Sonralar ağır, son dərəcə mürəkkəb bir histeriya inkişaf etdikdə, o, yalnız ingilis dilində danışır, yazır və başa düşür, ana dili isə ona 11 il boyu anlaşılmaz qalır. — Ağır xəstə bir uşaq nəhayət yuxuya gedir, ana sakit davranmaq və onu oyatmamaq üçün bütün iradə gücünü səfərbər edir; məhz bu qərarın nəticəsində o („histerik əks-iradə“!) dili ilə şalqırtı səsi çıxarır. Bu, daha sonra başqa bir fürsətdə təkrarlanır, o da eyni şəkildə tamamilə sakit davranmaq istəyir, və nəticədə, hər oyanmanı illərlə dili şalqırtısı kimi müşayiət edən tik inkişaf edir. — Yüksək zəkalı bir kişi, qardaşının ankylozlaşmış bud oynağı narkoz altında düzəldilərkən kömək edir. Oynaq çatlayaraq yerindən oynadığı anda, öz bud oynağında demək olar ki, 1 il davam edən şiddətli ağrı hiss edir və s.

Bu cür müşahidələr bizə adi histeriyanın travmatik nevrozla patogen oxşarlığını sübut edir və “travmatik histeriya” anlayışının genişləndirilməsini əsaslandırır. Axı travmatik nevrozda təsirli xəstəlik səbəbi cüzi bədən xəsarəti deyil, dəhşət affekti, psixi travmadır. Bənzər şəkildə, bizim araşdırmalarımız nəticəsində bir çox, hətta bəlkə də əksər histerik simptomlar üçün psixi travma adlandırılmalı olan səbəblər aşkar olunur. Belə təsir göstərə bilən hər hansı yaşantıdır ki, dəhşət, təşviş, utanma, psixi ağrı kimi ağır affektləri doğurur və aydındır ki, yaşantının travma kimi təsir göstərib-göstərməməsi təsirlənən insanın həssaslığından (həmçinin sonra qeyd ediləcək bir şərtdən) asılıdır. Adi histeriyada tək böyük travma yerinə çox vaxt bir neçə qismən travma, qruplaşmış səbəblər tapılır ki, bunlar yalnız cəmləndikdə travmatik təsir göstərə bilmiş və qismən bir əzab tarixçəsinin parçalarını təşkil etdikləri üçün bir-birinə aid olurlar. Digər hallarda isə özlüyündə guya əhəmiyyətsiz olan şərait, əslində təsirli olan hadisə ilə və ya xüsusi qıcıqlanma anı ilə üst-üstə düşməsi sayəsində travma dəyəri qazanmışdır ki, bu dəyəri onlara başqa cür aid etmək olmazdı, lakin onlar bundan sonra bu dəyəri saxlayırlar.

Amma səbəb olan psixi travmanın histerik fenomenlə əlaqəsi elə bir cür deyil ki, travma təhrikçi amil kimi simptomu oyadıb, o da sonra müstəqilləşərək davam edir. Əksinə, biz iddia etməliyik ki, psixi travma, yaxud onun xatirəsi yad cisim kimi təsir edir; o, daxil olduqdan çox sonra da hazırda təsir edən amil kimi qəbul edilməlidir. Bunun sübutunu isə son dərəcə qəribə bir fenomendə görürük ki, bu fenomen eyni zamanda bizim tapıntılarımıza mühüm praktik əhəmiyyət qazandırır.

Əvvəlcə ən böyük təəccübümüzlə aşkar etdik ki, ayrı-ayrı histerik simptomlar dərhal və təkrarlanmadan yox olur, əgər səbəb olan hadisəyə olan xatirə tam aydınlıqla oyadıla, müşayiət edən affekt də canlandırıla və xəstə hadisəni mümkün qədər ətraflı təsvir edib affektə sözlər verə bilirdisə. Affektsiz xatirə demək olar ki, həmişə tamamilə təsirsizdir; əvvəllər baş verən psixi proses mümkün qədər canlı şəkildə təkrarlanmalı, yaranma vəziyyətinə gətirilməli və sonra «ifadə edilməlidir». Bu zaman, əgər qıcıq hadisələri nəzərdə tutulursa, bu spazmlar, nevralgiyalar, hallüsinasiyalar bir dəfə də tam intensivliklə ortaya çıxır və sonra həmişəlik yox olurlar. Funksional çatışmazlıqlar, ifliclər və anesteziyalar da eyni şəkildə yox olur, təbii ki, onların anlıq artımı aydın görünmədən!¹⁵

Şübhə yaxındadır ki, burada qəsd olunmamış bir təlqin işə qarışır; xəstə gözləyir ki, bu prosedur vasitəsilə əzabından azad olacaq və təsir edən amil danışmağın özü deyil, məhz bu gözləntidir. Lakin iş belə deyil: bu qəbildən olan ilk müşahidə, yəni histeriyanın son dərəcə dolaşıq bir halının bu üsulla təhlil edildiyi və ayrı-ayrılıqda törədilmiş simptomların da ayrı-ayrılıqda aradan qaldırıldığı həmin müşahidə 1881-ci ilə, yəni „təlqindən əvvəlki“ dövrə aid edilir, xəstələrin öz-özünə hipnozları sayəsində mümkün olmuş və müşahidəçidə ən böyük təəccüb doğurmuşdu.

Cessante causa cessat effectus cümləsinin tərsinə çevrilməsi ilə bu müşahidələrdən belə nəticə çıxara bilərik ki, törədici hadisə illər sonra da bir şəkildə təsir göstərməkdə davam edir — səbəbiyyət arasındakı halqalar zəncirinin vasitəçiliyi ilə dolayı yolla deyil, bilavasitə törədici səbəb kimi; necə ki, oyaq şüurda xatırlanan psixi ağrı hələ çox sonralar da göz yaşı ifrazını doğurur: histerik əsasən reminissensiyalardan əziyyət çəkir. Əvvəlcə qəribə görünür ki, çoxdan keçmiş yaşantılar bu qədər güclü təsir göstərsin; onlara dair xatirələr də bütün xatirələrimizin məruz qaldığını gördüyümüz həmin taleyə məruz qalmasın. Bəlkə də aşağıdakı mülahizələr vasitəsilə bu faktlar üçün müəyyən anlayış qazanarıq.¹⁶

Bir xatirənin solğunlaşması və ya affektsizləşməsi bir neçə amildən asılıdır. Hər şeydən əvvəl bunun üçün o mühümdür ki, təsir edən hadisəyə qətiyyətlə reaksiya verilibmi, yoxsa yox. Burada reaksiya dedikdə təcrübənin göstərdiyi kimi affektlərin boşaldığı bütün ixtiyari və qeyri-ixtiyari reflekslər silsiləsini başa düşürük: ağlamaqdan intiqam aktına qədər. Bu reaksiya kifayət qədər həcmdə baş verərsə, bununla affektin böyük bir hissəsi yox olur; dilimiz gündəlik müşahidənin bu faktını „sich austoben, ausweinen“ və buna bənzər ifadələrlə təsdiqləyir. Reaksiya boğularsa, affekt xatirə ilə bağlı qalır. İntiqamı alınmış təhqir, hətta yalnız sözlə olsa da, qatlanmağa məcbur qalınmış təhqirdən başqa cür xatırlanır. Dil psixi və bədəni nəticələrdəki bu fərqi də tanıyır və çox səciyyəvi şəkildə elə sükutla dözülən əziyyəti „Kränkung“ adlandırır. — Zərər çəkənin travmaya reaksiyası əslində yalnız o zaman tamamilə „katartik“ təsir göstərir ki, o, adekvat reaksiya olsun: intiqam kimi. Lakin insan dildə əməl üçün bir əvəzləyici tapır ki, onun köməyi ilə affekt demək olar ki, eyni dərəcədə „reaksiyadan çıxarıla“ bilər. Digər hallarda danışmaq elə özü adekvat refleksdir — şikayət kimi və bir sirrin əzabı üçün etiraf kimi (etiraf!). Əgər belə reaksiya əməllə, sözlə, ən yüngül hallarda ağlamaqla baş verməzsə, hadisənin xatirəsi əvvəlcə affektiv vurğunu saxlayır.

«Boşalma» psixi travma keçirmiş sağlam insanın normal psixi mexanizminin istifadəsində olan yeganə həll yolu deyil. Xatirə, boşalma baş verməsə belə, assosiasiyaların böyük kompleksinə daxil olur, digər, bəlkə də ona zidd olan hadisələrlə yanaşı yerləşir və digər təsəvvürlər tərəfindən düzəldilir. Məsələn, bir qəzadan sonra təhlükəyə və qorxunun (zəiflədilmiş) təkrarına aid xatirəyə hadisələrin gedişatının, qurtuluşun və indiki təhlükəsizlik şüurunun xatirəsi qoşulur. Təhqirə aid xatirə faktların düzəldilməsi, öz ləyaqəti və s. haqqında düşüncələr vasitəsilə düzəldilir və beləliklə, normal insan assosiasiya fəaliyyəti ilə müşayiət edən affekti yox etməyi bacarır.

Buna əlavə olaraq, bizim “unudulma” adlandırdığımız o ümumi silinmə, yaddaşların o solğunlaşması da qoşulur və bu, ilk növbədə artıq affektiv cəhətdən təsirli olmayan təsəvvürləri əhatə edir. Müşahidələrimizdən belə çıxır ki, histerik hadisələrə səbəb olmuş o yaddaşlar heyrətamiz təzəlikdə və tam affekt vurğusu ilə uzun müddət qorunub saxlanılmışdır. Lakin daha bir diqqətçəkən və sonradan istifadə oluna biləcək faktı da qeyd etməliyik: xəstələr bu yaddaşlara öz həyatlarının başqa yaddaşları kimi sərəncam vermirlər. Əksinə, bu yaşantılar xəstələrin adi psixi vəziyyətində yaddaşından tamamilə yoxdur və ya orada yalnız son dərəcə ümumi şəkildə mövcuddur. Yalnız xəstələr hipnozda sorğu-sual edildikdə bu yaddaşlar təzə hadisələrin azalmamış canlılığı ilə meydana çıxır.

Beləliklə, xəstələrimizdən biri hipnozda yarım il boyunca əvvəlki ilin həmin günlərində (kəskin histeriya zamanı) onda oyanma yaratmış hər şeyi hallüsinasiya canlılığı ilə təkrar canlandırırdı; anaya məxsus, xəstəyə məlum olmayan bir gündəlik təkrarın qüsursuz düzgünlüyünü təsdiqləyirdi. Başqa bir xəstə isə qismən hipnozda, qismən də kortəbii tutmalarda 10 il əvvəl keçirdiyi histerik psixozun bütün hadisələrini hallüsinasiya aydınlığı ilə yenidən yaşayırdı; o, yenidən üzə çıxma anına qədər bu hadisələrə böyük ölçüdə amnezik idi. Həmçinin 15—25 illik müddətə malik, etioloji cəhətdən əhəmiyyətli ayrı-ayrı xatirələr onda heyrətamiz toxunulmazlıq və həssas güc nümayiş etdirirdi və geri qayıdarkən yeni yaşantıların tam affekt gücü ilə təsir edirdi.

Bunun səbəbini yalnız o yerdə axtara bilərik ki, bu xatirələr yuxarıda müzakirə olunan bütün münasibətlərdə Usur-a qarşı istisna mövqe tutur. Belə çıxır ki, bu xatirələr kifayət qədər „reaksiya boşaldılmamış“ travmalara uyğun gəlir və bunun qarşısını alan səbəblərə daha yaxından girdikdə, travmaya reaksiyanın baş tutmadığı ən azı iki sıra şərt aşkar edə bilərik.

Birinci qrupa o halları aid edirik ki, orada xəstələr psixi travmalara reaksiya verməmişlər, çünki travmanın təbiəti reaksiyanı istisna edirdi, məsələn, sevilən bir şəxsin əvəzolunmaz görünən itkisi zamanı, ya da sosial şərait reaksiyanı qeyri-mümkün edirdi, ya da söhbət xəstənin unutmaq istədiyi, buna görə də şüurlu düşüncəsindən qəsdən sıxışdırdığı, ləngitdiyi və boğduğu şeylərdən gedirdi. Elə bu kimi xoşagəlməz şeylər sonra hipnozda histerik hadisələrin əsası kimi tapılır (müqəddəslərin və rahibələrin, riyazət edən qadınların, yaxşı tərbiyə almış uşaqların histerik sayıqlamaları).

İkinci şərtlər qrupu xatirələrin məzmunu ilə deyil, xəstədə uyğun təcrübələrin baş verdiyi psixi vəziyyətlərlə müəyyən edilir. Histerik simptomların səbəbi kimi hipnozda belə təsəvvürlər tapılır ki, öz-özlüyündə əhəmiyyətli olmayan bu təsəvvürlər, ağır iflicedici emosiyalar, məsələn, təşviş nəticəsində yaranmış və ya yarım-hipnotik ayıq yuxu halı, avtohipnoz və s. kimi qeyri-adi psixi vəziyyətlərdə birbaşa yaranmışdır. Burada hadisəyə reaksiya verməyi mümkün olmayan bu vəziyyətlərin təbiətidir.

Hər iki şərt, təbii ki, bir yerə də düşə bilər və həqiqətən də tez-tez bir yerə düşür. Bu, özlüyündə təsirli bir travmanın ağır, iflicedici affekt və ya dəyişmiş şüur vəziyyətinə düşdüyü halda baş verir; lakin elə də görünür ki, psixi travma vasitəsilə bir çox şəxsdə o anormal vəziyyətlərdən biri doğurulur ki, bu da öz növbəsində reaksiyanı qeyri-mümkün edir.

Hər iki şərt qrupunun ortaq cəhəti budur ki, reaksiya yolu ilə həll olunmayan psixi travmalar da assosiativ emalla həll olunmaqdan məhrum qalmalıdır. Birinci qrupda xəstənin niyyəti həmin ağrılı yaşantıları unutmaq istəyir və bununla da onları mümkün qədər assosiasiyadan kənarlaşdırır; ikinci qrupda isə bu assosiativ emal ona görə baş tutmur ki, normal şüur vəziyyəti ilə həmin təsəvvürlərin yarandığı patoloji şüur vəziyyətləri arasında geniş assosiativ əlaqə mövcud deyildir. Bu münasibətlər üzərində daha ətraflı dayanmaq üçün dərhal fürsətimiz olacaqdır.

Deməli, belə demək olar ki, patogen olmuş təsəvvürlər özlərini buna görə bu qədər təzə və affekt qüvvəsi ilə saxlayırlar ki, onlara abreaksiya yolu ilə və maneəsiz assosiasiya hallarında reproduksiya yolu ilə normal istifadə (usur) məhrum edilmişdir.

Psixi travmalardan histerik fenomenlərin inkişaf etməsi üçün təcrübələrimizə görə həlledici olan şərtləri açıqlayarkən, artıq belə patogen təsəvvürlərin yarandığı şüurun qeyri-adi vəziyyətləri haqqında danışmalı və faktı vurğulamalı idik ki, təsirli psixi travma haqqında xatirə xəstənin normal yaddaşında deyil, hipnoza salınmış şəxsin yaddaşında tapılır. Bu fenomenlərlə nə qədər çox məşğul olsaq, inancımız bir o qədər möhkəmlənirdi ki, məlum klassik hallarda “double conscience” kimi nəzərə çarpan şüur parçalanması hər histeriyada rudimentar şəkildə mövcuddur; bu dissosiasiyaya və nəticədə “hipnoid” adlandırdığımız qeyri-adi şüur vəziyyətlərinin yaranmasına meyl bu nevrozun əsas fenomenidir. Bine və iki Janet ilə bu baxışda razılaşırıq; onların anestetiklər zamanı çox qəribə tapıntıları haqqında isə bizdə təcrübə çatışmazlığı var.

Deməli, tez-tez səslənən „Hipnoz süni histeriyadır“ cümləsinin yanına başqa bir cümlə qoymaq istəyirik: Histeriyanın əsası və şərti hipnoid halların mövcudluğudur. Bu hipnoid hallar, bütün müxtəlifliklərinə baxmayaraq, həm bir-biri ilə, həm də hipnozla bir nöqtədə üst-üstə düşür: onlarda üzə çıxan təsəvvürlər çox intensivdir, lakin şüurun qalan məzmunu ilə assosiativ əlaqədən təcrid olunmuşdur. Bir-biri ilə bu hipnoid hallar assosiasiya yarada bilər və onların təsəvvür məzmunu bu yolla psixi təşkilatlanmanın müxtəlif yüksək dərəcələrinə çata bilər. Bundan başqa, bu halların təbiəti və onların şüurun qalan proseslərindən təcrid olunma dərəcəsi, şübhəsiz ki, hipnozda gördüyümüz kimi, oxşar şəkildə dəyişə bilər: yüngül somnolentlikdən somnambulizmə, tam xatırlamadan mütləq amneziyaya qədər.

Əgər belə hipnoid hallar artıq aşkar xəstəlikdən əvvəl mövcuddursa, onlar elə bir zəmin yaradır ki, affekt patogen xatirəni özünün somatik nəticələri ilə birlikdə orada yerləşdirir. Bu davranış dispozisiyalı histeriyaya uyğundur. Lakin müşahidələrimizdən belə çıxır ki, ağır travma (travmatik nevrozda olduğu kimi) başqa cür sərbəst olan insanda da çətin bir boğulmanı (məsələn, cinsi affektin boğulmasını) təsəvvür qruplarının ayrılmasına səbəb ola bilər və bu, psixi yolla qazanılmış histeriyanın mexanizmi olardı. Bu iki formanın ifrat hədləri arasında bir sıra halı qəbul etmək lazımdır ki, onların daxilində həmin fərddə dissosiasiyanın asanlığı və travmanın affekt böyüklüyü əks istiqamətdə dəyişir.

Hazırlayıcı hipnoid vəziyyətlərin nə ilə əsaslandığı haqqında yeni heç nə deyə bilmirik. Onlar çox vaxt, fikrimizcə, sağlam insanlarda da çox tez-tez rast gəlinən „gündüz yuxuları“ndan inkişaf edir; məsələn, qadın əl işləri buna çoxlu səbəb verir. Belə vəziyyətlərdə yaranan „patoloji assosiasiyaların“ niyə bu qədər möhkəm olduğunu və somatik prosesləri, təsəvvürlərdən adətən gözlədiyimizdən daha güclü təsir etdiyini sualı, ümumiyyətlə, hipnotik təlqinlərin təsirli olması problemi ilə üst-üstə düşür. Təcrübələrimiz bu barədə yeni heç nə vermir, əksinə, „Histeriya bir psixozdur“ cümləsi ilə histeriya xəstələri arasında ən aydın düşüncəli, iradəli, xarakterli və tənqidi insanlara rast gəlmək faktı arasındakı ziddiyyəti işıqlandırır. Bu hallarda belə xarakteristika insanın oyanıq düşüncəsi üçün doğrudur, onun hipnoid vəziyyətlərində isə, hamımızın yuxuda olduğumuz kimi, o, yadlaşmışdır. Lakin bizim yuxu psixozlarımız oyanıq vəziyyətimizə heç vaxt təsir etmədiyi halda, hipnoid vəziyyətlərin məhsulları histerik fenomenlər kimi oyanıq həyata nüfuz edir.

Histerik davamlı simptomlar üçün irəli sürdüyümüz iddiaların demək olar ki, eynisini histerik tutmalar üçün də təkrar edə bilərik. Məlum olduğu kimi, Şarko tərəfindən verilmiş „böyük“ histerik tutmanın sxematik təsvirinə sahibik; buna görə tam bir tutma dörd fazanı ayırd etməyə imkan verir: 1. epileptoid, 2. böyük hərəkətlər fazası, 3. attitudes passionelles (hallüsinasiya fazası), 4. yekun deliriya fazası. Ayrı-ayrı fazaların qısaldılması və uzadılması, düşməsi və təcrid olunması yolu ilə Şarko histerik tutmanın bütün o formalarını meydana çıxarır ki, onlar əslində tam grande attaque-dan daha tez-tez müşahidə olunur.

Bizim izah cəhdimiz üçüncü faza — attitudes passionelles fazasına bağlanır. Bu faza aydın şəkildə ifadə olunduqda, onda histeriyanın baş verməsi üçün əhəmiyyətli olan bir xatirənin hallüsinasiyalı reproduksiyası, yəni sözdə travmatik histeriyanın bir böyük travmasının xatirəsi və ya adi histeriyanın əsasında duran bir sıra bir-birinə aid qismən travmaların xatirəsi dayanır. Yaxud nəhayət, tutma o hadisələri yenidən gətirir ki, onlar xüsusi meyl anı ilə üst-üstə düşmələri sayəsində travma səviyyəsinə qaldırılmışdır.

Lakin elə tutmalar da var ki, görünür, yalnız motor hadisələrdən ibarətdir və onlarda passionel mərhələ yoxdur. Əgər belə bir tutma zamanı — ümumi qıcolmalar, kataleptik donma və ya attaque de sommeil halında — xəstə ilə raport yaratmaq mümkün olursa, ya da daha yaxşısı, tutmanı hipnozda çağırmaq mümkün olursa, görünür ki, burada da əsasda psixi travma xatirəsi və ya bir sıra yuxular durur ki, onlar başqa halda hallüsinasiyalı mərhələdə özünü açıq-aşkar göstərir. Kiçik bir qız illərdir ümumi qıcolmalar tutmalarından əziyyət çəkir ki, onları epileptik saymaq olardı və sayıblar da. Diferensial diaqnoz məqsədilə o, hipnoz edilir və dərhal öz tutmasına düşür. Soruşduqda: Bəs indi nə görürsən? — o cavab verir: İt, it gəlir, və həqiqətən də aydın olur ki, bu cür ilk tutma vəhşi bir it tərəfindən təqibdən sonra baş vermişdi. "Terapiya"nın uğuru sonra diaqnostik qərarı tamamlayır.

Bir müdirin tərəfindən təhqirə məruz qalması nəticəsində histerik olmuş bir işçi, yerə sərilib qışqıran, özündən çıxan, lakin bir kəlmə də danışmayan və heç bir hallüsinasiya göstərməyən tutmalardan əziyyət çəkir. Tutma hipnozda təhrik edilə bilir və xəstə artıq küçədə ağasının ona söyüş söydüyünü və dəyənəklə vurduğunu yenidən yaşadığını bildirir. Bir neçə gün sonra o, yenidən eyni tutmanın təkrarlandığı şikayəti ilə gəlir və bu dəfə hipnozda məlum olur ki, o, əslində xəstəliyin başlanğıcının bağlı olduğu səhnəni — məhkəmə zalındakı, təhqirə görə təzminat ala bilmədiyi səhnəni və s. — yenidən yaşamışdır.

Histerik tutmalarda üzə çıxan və ya onlarda oyadıla bilən xatirələr də bütün digər cəhətlərdən histerik davamlı simptomların səbəbləri kimi bizə görünənlərə uyğun gəlir. Bunlar da onlar kimi psixi travmalara aiddir ki, həmin travmalar abreaksiya yolu ilə və ya assosiativ düşüncə işi yolu ilə həll olunmaqdan yayınmışdır; bunlar da onlar kimi normal şüurun yaddaş qabiliyyətində tamamilə və ya əsas tərkib hissələri ilə yoxdur və assosiasiyası məhdudlaşmış hipnoid şüur hallarının təsəvvür məzmununa aid olduqlarını göstərir. Nəhayət, onlar terapevtik sınağa da imkan verir. Müşahidələrimiz bizə dəfələrlə öyrətmişdir ki, o vaxta qədər tutmalar törətmiş belə bir xatirə, hipnozda reaksiyaya və assosiativ düzəlişə gətirildikdə, buna qadir olmur.

Histerik tutmanın motor hadisələri qismən xatirəni müşayiət edən affektin ümumi reaksiya formaları kimi (bütün ətrafla təpikcənmə kimi ki, ondan artıq körpə də istifadə edir), qismən bu xatirənin birbaşa ifadə hərəkətləri kimi yozula bilər, digər tərəfdən isə onlar, eynilə histerik stigmalar kimi, davamlı simptomlarda bu izahdan yayınırlar.

Histerik tutmanın xüsusi bir qiymətləndirilməsi o zaman ortaya çıxır ki, yuxarıda işarə edilən nəzəriyyə nəzərə alınsın: histeriyada hipnoid vəziyyətlərdə yaranmış təsəvvür qrupları mövcuddur ki, onlar qalanlarla assosiativ əlaqədən xaric edilmiş, lakin bir-biri ilə assosiasiya yarada bilən, ikinci bir şüurun az və ya çox dərəcədə yüksək təşkil olunmuş rudimenti, bir condition seconde təşkil edir. O zaman histerik davamlı simptom bu ikinci vəziyyətin başqa cür normal şüurun hökmranlıq etdiyi bədən innervasiyasına doğru uzanmasına uyğun gəlir, histerik tutma isə bu ikinci vəziyyətin daha yüksək təşkilatlanmasından xəbər verir və əgər təzəcə yaranmışdırsa, bu hipnoid şüurun bütün varlığa yiyələndiyi bir anı, yəni kəskin histeriyanı bildirir; əgər təkrarən baş verən bir tutmadırsa, bir xatirə ehtiva edirsə, belə bir vəziyyətin təkrar qayıtmasını bildirir. Şarko artıq belə bir fikri söyləmişdi ki, histerik tutma bir condition seconde rudimenti ola bilər. Tutma zamanı bütün bədən innervasiyası üzərində hökmranlıq hipnoid şüura keçmişdir. Normal şüur, məlum təcrübələrin göstərdiyi kimi, bununla həmişə tamamilə sıxışdırılmır; o, tutmanın motor fenomenlərini özü qavraya bilər, halbuki onun psixi prosesləri onun bilik dairəsindən kənarda qalır.

Ağır histeriyanın tipik gedişi, məlum olduğu kimi, belədir: əvvəlcə hipnoid vəziyyətlərdə bir təsəvvür məzmunu yaranır, bu məzmun kifayət qədər artdıqdan sonra „kəskin histeriya“ dövrü ərzində bədən innervasiyasına və xəstənin varlığına yiyələnir, davamlı simptomlar və tutmalar yaradır, sonra isə qalıqlardan başqa sağalır. Normal şəxs yenidən hakimiyyəti ələ ala bildikdə, həmin hipnoid təsəvvür məzmunundan sağ qalan şey histerik tutmalarda qayıdır və şəxsi müvəqqəti olaraq yenidən oxşar vəziyyətlərə gətirir; bu vəziyyətlər də öz növbəsində yenidən təsirə məruz qala bilən və travmaları qəbul etməyə qadir olurlar. Sonra tez-tez eyni şəxsdə birləşmiş psixi qruplar arasında bir növ tarazlıq yaranır; tutma və normal həyat bir-birinə təsir etmədən yanaşı gedir. Tutma sonra öz-özünə gəlir, necə ki bizdə də xatirələr gəlməyə adət edir; lakin o, hər bir xatirənin assosiasiya qanunlarına görə oyadıla bildiyi kimi, qıcıqlandırıla da bilər. Tutmanın qıcıqlandırılması ya histerogen zonanın qıcıqlandırılması ilə, ya da patogen təcrübəyə oxşarlığı ilə ona səslənən yeni bir yaşantı vasitəsilə baş verir. Ümid edirik ki, zahirən bu qədər fərqli olan hər iki şərt arasında əsaslı bir fərqin olmadığını, hər iki halda hiperestetik bir xatirəyə toxunulduğunu göstərə biləcəyik. Digər hallarda bu tarazlıq çox labildir, tutma hipnoid şüur qalığının ifadəsi kimi o zaman görünür ki, normal şəxs tükənib iş qabiliyyətini itirir. Belə hallarda tutmanın da ilkin mənasından soyundurulub məzmunsuz motor reaksiya kimi təkrar qayıtması ehtimalını da inkar etmək olmaz.

Histerik bir fərdin tutmalarda, davamlı simptomlarda, yoxsa hər ikisinin qarışığında təzahür etməsini hansı şərtlərin müəyyənləşdirdiyi sonrakı tədqiqatın vəzifəsi olaraq qalır.

İndi burada bizim tərəfimizdən izah olunan psixoterapiya metodunun necə sağaldıcı təsir göstərdiyi aydın olur. Bu metod, əvvəlcə ifadə edilməmiş (abreag edilməmiş) təsəvvürün təsirini, sıxışdırılmış affektə onun axınına söz vasitəsilə imkan verməklə ləğv edir və onu normal şüura çəkərək (yüngül hipnozda) və ya somnambulizmdə amneziya ilə olduğu kimi tibbi təlqinlə ləğv edərək assosiativ düzəlişə gətirir.² Bu prosedur tətbiq edildikdə terapevtik qazancın əhəmiyyətli olduğunu hesab edirik. Təbii ki, biz histeriyanı, o, bir meyillilik (dispozisiya) olduğu qədər sağaltmırıq; hipnotik vəziyyətlərin təkrarlanmasına qarşı heç nə etmirik.⁴ Həmçinin, kəskin histeriyanın məhsuldar mərhələsi zamanı bizim prosedurumuz, əziyyətlə aradan qaldırılan fenomenlərin tezliklə yeniləri ilə əvəz olunmasının qarşısını ala bilməz. Lakin bu kəskin mərhələ bitdikdə və onun qalıqları histerik davamlı simptomlar və tutmalar kimi qaldıqda, bizim metodumuz onları tez-tez və köklü olduğu üçün həmişəlik aradan qaldırır və bu sahədə psixoterapevtlər tərəfindən hazırda tətbiq olunan birbaşa təlqinlə ləğvetmənin təsirini çox üstələyir.⁴ Histerik fenomenlərin psixi mexanizminin izahında Şarkonun histero-travmatik ifliclərin izahı və eksperimental təqlidi ilə ilk dəfə uğurla qədəm qoyduğu yolda bir addım daha irəliləmiş olsaq da, bunun yalnız histerik simptomların mexanizmini, histeriyanın daxili səbəblərini isə deyil, bizim məlumatımıza yaxınlaşdırdığını gizlətmirik. Biz histeriyanın etiologiyasına yalnız toxunmuşuq və əslində yalnız qazanılmış formaların səbəblərini, nevroz üçün təsadüfi anın əhəmiyyətini işıqlandıra bilmişik.

Vyana, dekabr 1892.

II. Xəstəlik tarixçələri. Müşahidə I. Anna O. xanım... (Breyer).

Frl. Anna O., xəstəliyə tutulduğu vaxt (1880) 21 yaşında idi, böyük ailədə baş vermiş bir neçə psixozla orta dərəcədə ağır yüklənmiş nevropat kimi görünür; valideynləri əsəbi cəhətdən sağlamdırlar. Özü əvvəllər həmişə sağlam olmuş, inkişaf dövründə heç bir əsəbi xəstəlik keçirməmişdir; əhəmiyyətli zəkası, heyrətamiz dərəcədə iti kombinasiya qabiliyyəti və uzaqgörən intuisiyası var idi: elə güclü bir intellekt ki, möhkəm mənəvi qidanı da həzm edərdi və ona ehtiyac duyardı, lakin məktəbi bitirdikdən sonra onu almamışdı. Zəngin poetik və fantastik istedad, çox iti və tənqidi ağılla nəzarət olunurdu. Bu sonuncu onu tamamilə təlqinə davamlı edirdi; ona yalnız dəlillər, heç vaxt iddialar təsir edərdi. İradəsi enerjili, inadkar və dözümlü idi; bəzən öz məqsədindən yalnız xeyirxahlıq üzündən, başqaları naminə əl çəkən bir tərsliyə qədər güclənirdi.

Xarakterin ən mühüm cizgilərindən biri mərhəmətli xeyirxahlıq idi; bəzi yoxsullara və xəstələrə qulluq və qayğı ona öz xəstəliyi dövründə də görkəmli xidmət göstərirdi, çünki bununla güclü bir həvəsi doyura bilirdi. — Onun əhval-ruhiyyəsində həmişə həddi aşmağa, şənliyə və kədərə doğru yüngül bir təmayül var idi; buna görə də bir qədər dəyişkənlik. Cinsi element heyrətamiz dərəcədə inkişaf etməmişdi; həyatı mənim üçün bir insanın digəri üçün nadir hallarda olduğu qədər şəffaf olan bu xəstə heç vaxt bir sevgi yaşamamışdı və xəstəliyinin bütün kütləvi hallüsinasiyalarında ruh həyatının bu elementi heç vaxt üzə çıxmamışdı.

Bu qız artıq dərəcədə güclü mənəvi canlılığa malik idi və puritan ruhlu ailədə son dərəcə monoton bir həyat sürürdü; bu həyatı isə, çox güman ki, xəstəliyi üçün həlledici olan bir tərzdə gözəlləşdirirdi. O, sistemli şəkildə özünün „şəxsi teatr“ adlandırdığı oyaq xəyal qurma ilə məşğul olurdu. Hamı onun iştirak etdiyini güman edərkən, o, ruhən nağılları yaşayır, lakin səslənəndə həmişə hazır olurdu, belə ki, heç kim bundan xəbər tutmurdu. Qüsursuz şəkildə yerinə yetirdiyi ev işlərinin yanında bu mənəvi fəaliyyət demək olar ki, fasiləsiz davam edirdi. Sonra mən sağlam adamın bu vərdiş halına gəlmiş xəyal qurmasının necə birbaşa olduğunu danışmalı olacağam. Xəstəliyin gedişi bir neçə yaxşı ayrılmış mərhələyə parçalanır: A) Gizli inkubasiya. 1880-ci ilin iyul ortasından təqribən 10 dekabra qədər. Bizim məlumatımızdan çox hallarda kənarda qalan bu mərhələyə bu halın özünəməxsusluğu o qədər tam bir baxış imkanı verdi ki, artıq buna görə də onun patoloji əhəmiyyətini az hesab etmirəm. B) Aşkar xəstəlik: özünəməxsus bir psixoz, parafaziya, Strabismus convergens, ağır görmə pozğunluqları, kontrakturalı ifliclər, tam şəkildə sağ yuxarı və hər iki aşağı ətrafda, natamam şəkildə sol yuxarı ətrafda, boyun əzələlərinin parezi. Kontrakturun tədricən sağ tərəf ətrafına azalması. Bir qədər yaxşılaşma, apreldə ağır bir psixi travma (atanın ölümü) ilə kəsilir, bunun ardınca davamlı somnambulizm dövrü gəlir, sonra isə bu, daha normal hallarla növbələşir; bir sıra davamlı simptomların 1881-ci ilin dekabrına qədər davam etməsi.

D) 4-ə qədər olan vəziyyətlərin və hadisələrin tədricən aradan qalxması

1880-ci ilin iyulunda xəstənin ehtirasla sevdiyi atası periplevrit absesi ilə xəstələndi; abse sağalmadı və ata 1881-ci ilin aprelində bu xəstəlikdən vəfat etdi. Həmin xəstəliyin ilk ayları ərzində Anna bütün varlığı ilə xəstə baxımına həsr olundu və onun bu müddət ərzində tədricən güclü şəkildə zəifləməsi heç kimdə təəccüb doğurmadı. Heç kim, bəlkə də xəstənin özü belə, onun daxilində nə baş verdiyini bilmirdi; lakin tədricən onun zəiflik, anemiya və qidadan iyrənmə vəziyyəti o qədər pisləşdi ki, xəstəyə qulluq etməkdən uzaqlaşdırılması ona ən böyük əziyyət verdi. Birbaşa səbəb, onu ilk dəfə müayinə etməyə məcbur edən son dərəcə şiddətli öskürək oldu. Bu, tipik Tussis nervosa idi. Tezliklə gündüz saatlarında diqqət çəkən sükunət ehtiyacı aydın şəkildə hiss olundu, axşam saatlarında isə yuxuya bənzər vəziyyət və sonra güclü həyəcanla əvəz olundu.

Dekabrın əvvəlində strabismus convergens yarandı. Bir göz həkimi bunu (səhvən) bir abduzensin parezi ilə izah etdi. Dekabrın 11-də xəstə yatağa düşdü və aprelin 1-dək yataqda qaldı.

Sürətli ardıcıllıqla, görünüşə görə tamamilə yeni, bir sıra ağır pozğunluqlar inkişaf etdi.

Sol tərəfli arxa baş ağrısı; konvergent şaşılıq (diplopiya) oyanma ilə əhəmiyyətli dərəcədə artdı; divarın üstünə yıxılması haqqında şikayət (Obliquus zədələnməsi). Çətin təhlil edilə bilən görmə pozğunluqları; ön boyun əzələlərinin iflici, nəticədə baş yalnız xəstənin onu geri tərəfə qaldırılmış çiyinləri arasına sıxması və bütün belini hərəkət etdirməsi ilə hərəkət etdirilirdi. Sağ yuxarı ətrafın, bir müddət sonra isə sağ aşağı ətrafın kontrakturası və anesteziyası; bu da tamamilə düz, adduksiya olunmuş və içəri rotasiya edilmiş vəziyyətdə idi; sonra eyni pozğunluq sol aşağı ətrafda və nəhayət sol qolda, lakin barmaqların bir qədər hərəkətli qaldığı yerdə ortaya çıxdı. Hər iki tərəfdəki çiyin oynaqları da tamamilə sərt deyildi. Kontrakturanın maksimumu yuxarı qol əzələlərinə aid idi, eləcə də sonra, anesteziya daha dəqiq yoxlanıla bildikdə, dirsək nahiyəsinin ən çox hiss etməyən yer olduğu müəyyən edildi. Xəstəliyin əvvəlində anesteziya yoxlaması qeyri-kafi qaldı, çünki təşviş hisslərindən qaynaqlanan xəstənin müqaviməti səbəbindən.

Bu vəziyyətdə xəstəni müalicəmə götürdüm və tezliklə buradakı ağır psixi dəyişikliyə əmin oldum. Bir-birindən tamamilə ayrı iki şüur vəziyyəti mövcud idi ki, onlar çox tez-tez və birdən-birə bir-birini əvəz edir və xəstəliyin gedişində getdikcə daha kəskin şəkildə ayrılırdılar. Birində o, ətrafını tanıyır, kədərli və təşvişli, lakin nisbətən normal idi; digərində isə hallüsinasiya görürdü, „ədəbsiz“ idi, yəni söyürdü, kontraktura buna imkan verdiyi qədər və zaman adamlara yastıqlar atırdı, hərəkətli barmaqları ilə yorğan və paltarın düymələrini qoparırdı və sairə. Bu mərhələ ərzində otaqda nəsə dəyişdirilmişdisə, kimsə gəlmiş və ya çıxıb getmişdisə, o zaman şikayət edirdi ki, vaxtı yoxdur, və şüurlu təsəvvürlərinin axarında boşluğu 2 görürdü. Buna mümkün olduqda inkar edirdilər, onun dəli olduğunu deyə şikayətinə onu sakitləşdirməyə çalışırdılar; hər yastıq atmasından və sairədən sonra isə yenə şikayətlər gəlirdi ki, ona nə edirlər, onu hansı qarışıqlıq içində buraxırlar və sairə.

Bu qeyb olmalar hələ yataqdan çıxmazdan əvvəl müşahidə edilmişdi; danışmağın ortasında dayanır, son sözləri təkrarlayır və qısa müddətdən sonra davam edirdi. Tədricən bu, təsvir edilən ölçülərə çatdı və xəstəliyin pik dövründə, kontraktura sol tərəfi də tutduqda, gündüz yalnız çox qısa müddətlik qismən normal idi. Lakin nisbətən aydın şüur anlarına da pozğunluqlar müdaxilə edirdi: ekstremal hallarda sürətli əhval-ruhiyyə dəyişmələri, tam müvəqqəti şənlik, əks halda ağır təşviş hissləri, bütün terapiya tədbirlərinə qarşı inadkar müqavimət, saçlarının, kəmərlərin və s. görünüşü kimi qara ilanlar haqqında təşvişli hallüsinasiyalar. Bu zaman o, öz-özünə bu qədər axmaq olmamağı, bunların onun saçları və s. olduğunu təkrarlayırdı. Tam aydın anlarda başının dərin qaranlığından, düşünə bilmədiyindən, kor və kar olduğundan, iki Məninin olduğundan, həqiqi Mənindən və onu pisliyə məcbur edən pis bir Mənindən və s. şikayət edirdi.

Günortadan sonra təxminən gün batandan bir saat sonraya qədər davam edən bir yuxugətirmə vəziyyətində uzanırdı, sonra oyanıb şikayətlənirdi ki, onu nəsə əzablandırır, daha doğrusu, həmişə məsdəri təkrar edirdi: Əzablandırmaq, əzablandırmaq.

Çünki kontrakturaların əmələ gəlməsi ilə eyni vaxtda dilin dərin, funksional dağılması baş vermişdi. Əvvəlcə onun sözlərinin çatışmadığı müşahidə olundu, get-gedə bu artdı. Sonra onun danışığı bütün qrammatikanı, hər cür sintaksisi, felin bütün təsrifini itirdi, nəhayət o, yalnız səhv, çox vaxt zəif participium perfectumdan düzəldilmiş məsdərlərdən istifadə edirdi, heç bir artikl işlətmirdi. Sonrakı inkişafda sözlər də ona demək olar ki, tamamilə çatışmaz oldu, o, həmin sözləri 4 ya 5 dildən zəhmətlə yığıb bir yerə gətirirdi və bununla da artıq çətin ki, başa düşülə bilirdi. Yazmağa cəhd edərkən (əvvəlcə, kontraktura bunu tamamilə mümkünsüz edənə qədər) həmin jarqonu yazırdı. İki həftə ərzində tam mutizm davam etdi, danışmağa davamlı, gərgin cəhdlər göstərilsə də, heç bir səs çıxarılmırdı. Burada artıq pozuntunun psixi mexanizmi ilk dəfə aydın oldu. Bildiyim kimi, o, nəyəsə görə çox incimiş və bunun barədə heç nə deməməyi qərara almışdı. Mən bunu təxmin edib onu bu barədə danışmağa məcbur etdikdə, əvvəllər hər hansı başqa ifadəni də mümkünsüz edən ləngimə aradan qalxdı.

Bu, zaman baxımından sol tərəf ətraflarının təkrar hərəkətliliyi ilə üst-üstə düşdü, mart 1881; parafaziya keçdi, lakin o, artıq yalnız ingilis dilində danışırdı, görünür ki, bunu özü də bilmədən; onu, əlbəttə, başa düşməyən xidmətçi ilə söyüşürdü; yalnız bir neçə ay sonra mən onu ingilis dilində danışdığına inandıra bildim. Lakin o, hələ də alman dilində danışan ətrafını başa düşürdü. Yalnız böyük təşviş anlarında dil tamamilə imtina edirdi ya da o, ən müxtəlif idiomları bir-birinə qarışdırırdı. Ən yaxşı, ən sərbəst saatlarında o, fransız ya italyan dilində danışırdı. Bu vaxtlarla ingilis dilində danışdığı vaxtlar arasında tam amneziya mövcud idi. İndi strabizm də azaldı və nəhayət yalnız şiddətli oyanma zamanı görünürdü, baş yenidən dik tutulurdu. Aprelin 1-də o, ilk dəfə çarpayıdan qalxdı.

O zaman 5-ci Aprel tarixində onun pərəstiş etdiyi atası vəfat etdi, onu xəstəliyi dövründə çox nadir hallarda və qısa müddətə görmüşdü. Bu, ona dəyə biləcək ən ağır psixi travma idi. Güclü həyəcanı təxminən iki gün davam edən dərin stupor izlədi, ondan çox dəyişmiş vəziyyətdə qalxdı. Əvvəlcə o, çox sakit idi və təşviş hissi əhəmiyyətli dərəcədə azalmışdı. Sağ əl və ayağın kontrakturası davam edirdi, eyni zamanda bu ətrafların dərin olmayan anesteziyası da qalmaqda idi. Yüksək dərəcədə görmə sahəsinin daralması mövcud idi. Onu çox sevindirdiyi bir çiçək dəstəsindən o, həmişə eyni anda yalnız bir çiçək görürdü. O, insanları tanımadığından şikayət edirdi. Əvvəllər o, iradi olaraq çalışmadan üzləri tanıyırdı; indi belə çox çətin “tanıma işi” zamanı ona burun belədir, saçlar belədir, deməli, bu filan və ya falan adamdır, deməli idi. Bütün insanlar ona özünə aid olmayan mum fiqurlar kimi görünürdü. Ona yaxın qohumlarından bəzilərinin iştirakı çox narahatlıq doğururdu və bu “mənfi instinkt” davamlı olaraq artırdı. Əgər otağa əvvəllər görməkdən xoşlandığı biri daxil olursa, o, onu tanıyırdı, qısa müddətə hazır olurdu, sonra yenidən öz fikirlərinə dalırdı və həmin insan onun yaddaşından silinirdi. O, mən içəri girəndə həmişə yalnız məni tanıyırdı, mənimlə danışdığım müddətcə həmişə orada və şən qalırdı, arada bir tamamilə gözlənilmədən baş verən hallüsinativ absanslar istisna olmaqla.

O, artıq yalnız ingiliscə danışır və ona almanca deyilənləri başa düşmürdü. Ətrafındakılar onunla ingiliscə danışmalı olurdular; hətta baxıcı da bir qədər bu şəkildə anlaşmağı öyrəndi. Lakin o, fransızca və italyanca oxuyurdu; oxuması tələb olunduqda heyrət doğuran axıcılıqla, səlis, oxunanın əla ingiliscə tərcüməsini (vərəqdən oxuyurdu.

O, yenidən yazmağa başladı, lakin özünəməxsus tərzdə; sağlam, sol əli ilə yazırdı, lakin Şekspirindən əlifba üçün seçib düzdüyü antikva çap hərfləri ilə.

Əvvəllər minimal miqdarda da olsa qida qəbul edirdisə, indi yeməyi tamamilə rədd edirdi, lakin mənim tərəfimdən qidalandırılmasına icazə verirdi, nəticədə qidalanması sürətlə yaxşılaşdı. Yalnız çörək yeməyi həmişə rədd edirdi. Lakin qidalandırıldıqdan sonra ağzını yumağı heç vaxt tərk etmirdi və heç bir səbəbdən bir şey yemədiyi hallarda da bunu edirdi; bu, onun nə qədər diqqətsiz olduğunu göstərən bir əlamət idi.

Günortadan sonra yuxululuq və gün batanda dərin sopor davam edirdi. Sonra o, ürəyini boşaldıbsa (buna sonra daha ətraflı toxunmalı olacağam), o zaman aydın, sakit, şən idi.

Bu nisbətən dözümlü vəziyyət çox davam etmədi. Atasının ölümündən təxminən 10 gün sonra bir məsləhətçi çağırıldı, ona mən onun bütün qəribəliklərini nümayiş etdirdiyim zaman, o, bütün yad adamlar kimi onu tamamilə nəzərə almırdı. “Bu, imtahan kimidir” -dedi gülərək, mən ona fransız mətnini ingiliscə oxutduqda. Yad həkim danışdı, ona özünü qeyd etdirməyə çalışdı; boş yerə. Bu, o vaxtdan bəri çox vaxt eksperimental olaraq yaradılan düzgün “mənfi hallüsinasiya” idi. Nəhayət, ona üzünə tüstü üfürərək bunu qırmağı bacardı. Birdən bir yad adamı gördü, qapıya hücum etdi, açarı çıxarmağa çalışdı, huşsuz yerə yıxıldı; sonra qısa bir qəzəb, sonra isə mənim böyük çətinliklə sakitləşdirdiyim şiddətli təşviş hücumu gəldi. Təəssüf ki, həmin axşam getməli idim və bir neçə gündən sonra geri qayıtdığımda, xəstənin vəziyyətinin çox pisləşdiyini gördüm. O, bütün müddət ərzində tamamilə yeməkdən imtina etmişdi, qorxu hissləri ilə dolu idi, hallüsinativ absansları dəhşətli fiqurlar, kəllələr və skeletlərlə dolu idi. Bu şeyləri yaşayarkən, onları qismən danışaraq təqdim etdiyi üçün, ətrafındakılar bu hallüsinasiyaların məzmununu əksər halla bilirdilər. Gündüz saatlarında yuxululuq, gün batanda isə onun “clouds” (buludlar) adlandırdığı dərin hipnoz. Onda o, hallüsinasiyaları bacara bilirdisə, gündüz danışmağa başlayanda, o, aydın, sakit və şən oyandı, işə oturdu, gecə boyu tamamilə ağıllı şəkildə çəkdi və ya yazdı; saat 4 radələrində yatağa getdi və səhər eyni səhnə əvvəlki gündə olduğu kimi yenidən başladı. Gündüzlər qeyri-məsuliyyətli, hallüsinasiyalardan əziyyət çən xəstə qızla, gecələr tamamilə zehni aydın olan qız arasındakı ziddiyyət son dərəcə qəribə idi.

Bu gecə eyforiyasına baxmayaraq, psixi vəziyyət getdikcə daha da pisləşirdi; 3-cü mərtəbədə qalmağı məqsədəuyğun olmayan hala gətirən güclü intihar impulsları meydana çıxdı. Buna görə xəstə öz iradəsinə zidd olaraq Vyananın yaxınlığındakı bir bağ evinə aparıldı (7 iyun 1881). Onun qorxub çəkindiyi bu evdən uzaqlaşdırılma ilə heç vaxt hədələməmişdim, amma özü bunu için-için gözləyir və qorxurdu. Bu münasibətlə yenidən aydın oldu ki, təşviş affekti psixi pozuntunu nə dərəcədə hökmranlıq altında saxlayırdı. Atanın ölümündən sonra bir rahatlıq halı baş verdiyi kimi, qorxulan şey baş verdikdən sonra da o, indi sakitləşdi. Doğrudur, köçürmənin dərhal ardınca üç gün və gecə — tamamilə yuxusuz və qidasız, (bağda isə zərərsiz olan) intihar cəhdləri, pəncərə sındırma və b. ilə dolu, digərlərindən tamamilə seçilərək ayırd etdiyi hallüsinasiyalarla keçmədən deyil. Sonra sakitləşdi, baxıcıdan qida, hətta axşam saat qurtaranı qəbul etdi.

Sonra sakitləşdi, xəstə baxıcısından qida qəbul etdi və hətta axşamlar xloral içdi. 'Daha sonra baş verənləri təsvir etməzdən əvvəl, bir daha geri qayıtmalı və indiyə qədər yalnız qısa toxunduğum hadisənin bir xüsusiyyətini nümayiş etdirməliyəm.

Artıq qeyd edilmişdi ki, indiyə qədərki bütün gedişat boyunca hər gün günortadan sonra xəstəni bir yuxlulıq basır, günəş batanda isə daha dərin yuxuya keçirdi (buludlar). (Bu dövriliyi sadəcə xəstəyə qulluq şəraitindən çıxarmaq, yəqin ki, ağlabatandır; o, aylarla bu qulluqla məşğul olmuşdu. Gecələr xəstənin yanında oyaq qalır, ya da səhərə qədər yatağında qulaq asaraq və təşviş içində oyaq uzanırdı; günortadan sonra isə bir müddət dincəlmək üçün uzanırdı, necə ki, adətən xəstəyə baxan qadın belə edir, və bu gecə növbəsi ilə günorta yuxusunun tipi yəqin ki, sonra onun öz xəstəliyinə keçmiş və yuxunun yerini çoxdan hipnotik vəziyyət tutduğu halda da davam etmişdi.) Sopor təxminən bir saat çəkdisə, o, narahat olur, o yana-bu yana çevrilir və təkrar-təkrar qışqırırdı: „Əzab vermək, əzab vermək“, həmişə gözləri yumulu halda. Digər tərəfdən isə qeyd edilmişdi.

Onun gündüzdəki qeyb olma hallarında açıq-aydın həmişə hər hansı bir vəziyyət və ya hekayə qurduğunu, bunun mahiyyəti haqqında isə bəzi mırıldanılan sözlərin məlumat verdiyini müşahidə etdik. İndi isə, əvvəlcə təsadüfən, sonra qəsdən, ətrafdakılardan biri xəstə “İşgəncə”dən şikayət edərkən belə bir açar sözü dilinə gətirirdi; dərhal o, içəri düşür və bir vəziyyəti təsvir etməyə və ya bir hekayə danışmağa başlayırdı; əvvəlcə parafazik jargonunda ləngiyirdi, nə qədər irəli getsə, o qədər axıcı olurdu, nəhayət tamamilə düzgün alman dilində danışana qədər. (İlk vaxtlar, tamamilə ingilis dilində danışmağa başlamazdan əvvəl.) Hekayələr, həmişə kədərli, qismən çox gözəl idi, Andersenin “Şəkilsiz Şəkillər Kitabı” tərzində və ehtimal ki, bu nümunəyə əsasən qurulmuşdu; əksər hallarda başlanğıc və ya mərkəz xəstənin yanında təşviş içində oturan qızın vəziyyəti idi; lakin tamamilə başqa motivlər də işlənirdi. — Hekayənin tamamlanmasından bir neçə an sonra o, oyandı, açıq-aydın sakitləşdi və ya öz dediyi kimi, “rahat” (behaglich) oldu.

(rahat). Gecələr o yenidən narahat olurdu və səhər, iki saatlıq yuxudan sonra, açıq-aydın yenidən başqa bir təsəvvür dairəsində idi. — Axşam hipnozunda bir dəfə mənə hekayəni danışa bilmirdisə, axşam rahatlığı olmurdu və bu rahatlığı yaratmaq üçün növbəti gün iki hekayə danışılmalı olurdu.

Təsvir edilən hadisənin əsas məğzi, absansların axşam avtohipnozu üçün toplanması və sıxlaşdırılması, fantaziyalı məhsulların psixi qıcıq kimi təsiri və hipnozda ifadə edilməklə qıcıqlanma vəziyyətinin yüngülləşdirilməsi və aradan qaldırılması, bütün bir buçuk illik müşahidə dövrü boyunca sabit qaldı.

Atasının ölümündən sonra hekayələr, təbii ki, daha da faciəli oldu, lakin yalnız onun psixi vəziyyətinin ağırlaşması ilə — ki bu, danışılan somnambulizminin zorla yarılmasından sonra gəldi — axşam məruzələri az-çox sərbəst poetik yaradıcılıq xarakterini itirdi və gündüz xəstənin davranışından artıq sezmək mümkün olan bir sıra dəhşətli, qorxunc hallüsinasiyalara çevrildi. Lakin mən artıq təsvir etmişəm ki, onun psixikasının azad olması nə qədər tam idi — o, təşviş və dəhşətlə sarsılaraq bütün bu qorxunc surətləri təkrar istehsal edib dilə gətirdikdən sonra.

Kənddə, xəstəni hər gün ziyarət edə bilmədiyim yerdə, hadisə aşağıdakı kimi inkişaf etdi: Mən axşam, onu hipnozda bildiyim vaxt gəlirdim və sonuncu ziyarətimdən bəri yığdığı fantaziyaların bütün ehtiyatını ondan alırdım. Yaxşı nəticə əldə edilməli idisə, bu tamamilə baş verməli idi. Sonra o, tamamilə sakitləşirdi, növbəti gün xoşrəftar, itaətkar, çalışqan, hətta şən; ikinci gün isə getdikcə daha çox qəzəbli, inadkar, xoşagəlməz olurdu, bu üçüncü gündə daha da artırdı. Bu əhval-ruhiyyədə, hətta hipnozda da, danışmağa heç vaxt asanlıqla razı salına bilmirdi, bu prosedur üçün o, ciddi "talking cure" (danışıq müalicəsi) və yumoristik "chimney-sweeping" (boru təmizləmə) adlarını uydurmuşdu. O, bilirdi ki, danışdıqdan sonra bütün inadkarlığını və enerjisini itirəcək, və əgər artıq (uzun fasilədən sonra) pis əhval-ruhiyyədə idisə, mənim ona israr, yalvarma və hekayələrinin stereotip giriş düsturunun təklif edilməsi kimi bəzi hiylələrlə qoparmağa məcbur etdiyim danışmağı rədd edirdi. Lakin həmişə, əllərimi diqqətlə yoxlayaraq mənim şəxsiyyətimə əmin olduqdan sonra danışmağa başlayırdı. Danışıq vasitəsilə sakitləşmənin baş vermədiyi gecələrdə, xloral ilə kömək etmək lazım gəlirdi. Mən əvvəllər bir neçə dəfə cəhd etmişdim, lakin 5 qram verməli idim və yuxudan əvvəl saatlarla davam edən bir sarhoşluq gəlirdi, bu sarhoşluq mənim iştirakımla şən, mənim yoxluğumda isə çox xoşagəlməz, təşvişli həyəcan vəziyyəti kimi ortaya çıxırdı. (Yeri gəlmişkən, bu ağır sarhoşluq kontrakturaya heç bir dəyişiklik etmirdi). Mən narkotiklərdən yayınmağı bacarmışdım, çünki danışmaq ən azı sakitlik, hətta yuxu gətirməsə də, sakitlik gətirirdi. Kənddə hipnotik yüngülləşmələr arasındakı gecələr o qədər dözülməz idi ki, yenə də xlorala müraciət etmək lazım gəlirdi; tədricən ona daha az lazım olmağa başladı.

Daimi somnambulizm yoxa çıxmışdı; əvəzində iki şüur vəziyyətinin növbələşməsi davam edirdi. Söhbətin ortasında hallüsinasiya edirdi, qaçırdı, ağaca dırmaşmağa çalışırdı və s. Onu saxlasalar, ən qısa müddətdən sonra kəsik cümlə ilə yenidən danışmağa başlayırdı, arada baş verənlərdən xəbərsiz. Lakin hipnozda bütün bu hallüsinasiyalar hesabatda ortaya çıxırdı.

Bütövlükdə vəziyyət yaxşılaşırdı; qidalanma yaxşı mümkün idi, xəstəyə baxan qadın yeməyi onun ağzına verirdi, yalnız çörək tələb edirdi, lakin dodaqlarına toxunan kimi ondan imtina edirdi: ayağın kontraktura parezi xeyli azalmışdı; həmçinin o, düzgün mühakimə qabiliyyəti və onu ziyarət edən həkimə, dostum Dr. B.-yə böyük bağlılıq qazanmışdı. Aldığı və ehtirasla sevdiyi bir Nyufaundlend iti ona böyük kömək edirdi. Bir dəfə bu sevimlinin bir pişiyə hücum etdiyini görmək necə də gözəl idi: zəif qız qamçını sol əlinə götürüb qurbanını xilas etmək üçün nəhəng heyvanı onunla cilovlayırdı. Sonralar o, bir neçə kasıb xəstəyə qulluq edirdi ki, bu da ona çox faydalı oldu.

Absanslar zamanı, onun "ikinci vəziyyət"ində yaranan təsəvvür komplekslərinin patojen, qıcıqlandırıcı təsirinin və hipnozda ifadə edilməklə onların aradan qaldırılmasının ən aydın sübutunu mən bir neçə həftəlik tətil səyahətindən qayıdanda aldım.

Tətil səfəri. Bu müddətdə heç bir „talking cure“ aparılmamışdı, çünki xəstəni məndən başqa heç kimə, hətta sonradan ürəkdən bağlandığı Dr. B.-yə də danışmağa razı salmaq mümkün deyildi. Onu kədərli bir mənəvi vəziyyətdə tapdım: tənbəl, itaətsiz, əhvalı dəyişkən, hətta bədxah. Axşam danışıqlarında məlum oldu ki, onun fantastik-şair ruhu açıq-aşkar qurumağa başlamışdı; getdikcə daha çox hallüsinasiyaları və keçən günlərdə onu nəyin qıcıqlandırdığı barədə məruzələr fantastik dona bürünür, lakin poemalara çevrilməkdənsə, daha çox sabit fantastik formullarla ifadə olunurdu. Lakin dözülən bir vəziyyətə yalnız xəstəni bir həftəliyə şəhərə gəlməyə qoyduqdan və hər axşam ondan 3—5 hekayə qoparıb aldıqdan sonra nail olundu. Bununla işim bitəndə, mənim yoxluğum həftələrində yığılmış olan hər şey işlənib qurtarmışdı. Yalnız bundan sonra onun psixi vəziyyətinin o ritmi yenidən bərpa olundu ki, bir söhbətdən sonrakı gün mehriban və şən, ikinci gün daha qıcıqlanan və xoşagəlməz, üçüncü gün isə lap „zəhlətökən“ olurdu. Onun mənəvi vəziyyəti son söhbətdən keçən vaxtın bir funksiyası idi, çünki onun fantaziyasının hər spontan məhsulu və psixikasının xəstə hissəsi tərəfindən qavranılan hər hadisə psixi qıcıq kimi o vaxta qədər təsir göstərirdi ki, hipnozda danışılana qədər, bununla da təsiri tamamilə aradan qalxana qədər.

Xəstə payızda yenidən şəhərə gələndə (xəstələndiyi mənzildən başqa bir mənzilə), vəziyyət dözülə bilən idi, həm bədəncə, həm də ruhən, belə ki, çox az, əslində yalnız daha kəskin yaşantılar psixi qıcıqlara xəstəlikli şəkildə emal olunurdu.

Mən, əgər mütəmadi söhbətlər vasitəsilə onun psixi orqanizminin yeni qıcıqlarla daimi yüklənməsinin qarşısı alınsa, davamlı artan yaxşılaşma ümid edirdim. Əvvəlcə məyus oldum. Dekabrda onun psixi vəziyyəti əhəmiyyətli dərəcədə pisləşdi; o, yenidən həyəcanlı, kədərli, narazı və qıcıqlı idi və onun “içində” heç nə aşkar edilməsə belə, “tamamilə yaxşı günlər” demək olar ki, qalmamışdı. Dekabrın sonunda, Milad vaxtı, o, xüsusilə narahat idi və bütün həftə axşamlar heç nə yeni danışmırdı, yalnız güclü təşviş affektlərinin hökmranlığı altında 1880-ci il bayram günlərində günbəgün işlədiyi fantomları danışdı. Seriyanın bitməsindən sonra böyük yüngüllük.

Artıq bir il tamam olmuşdu ki, o, atadan ayrılmış, yatağa düşmüşdü və bundan sonra vəziyyət çox özünəməxsus bir şəkildə aydınlaşdı və sistemləşdi. Növbə ilə mövcud olan iki şüur halı — həmişə belə ki, səhərdən gün irəlilədikcə absenslər, yəni condition seconde-un meydana çıxması getdikcə tezləşirdi və axşamlar yalnız bu təkbaşına qalırdı — hər iki hal əvvəlki kimi yalnız onunla fərqlənmirdi ki, birində (birincidə) normal, ikincidə isə özgələşmiş idi, əksinə, o, birinci halda biz digərləri kimi 1881—82-ci ilin qışında yaşayırdı, ikinci halda isə 1880—81-ci ilin qışında və bundan sonra baş verən hər şey orada tamamilə unudulmuşdu. Yalnız atanın öldüyü barədə şüur çox vaxt yenə də qalırdı. Keçmiş ilə geri qaytarılma o qədər güclü idi ki, o, yeni mənzildə əvvəlki otağını hallüsinasiya edirdi və qapıya getmək istəyəndə köhnə mənzildə otaq qapısının pəncərəyə nisbətən durduğu kimi duran sobanın üstünə çırpılırdı. Bir haldan digərinə keçid öz-özünə baş verirdi, lakin əvvəlki ili canlı xatırladan hər hansı bir hiss təəssüratı ilə də ən böyük asanlıqla çağırıla bilərdi. Ona bir portağal tutmaq kifayət edirdi (xəstəliyinin ilk dövründə onun əsas qidası), onu 1882-ci ildən 1881-ci ilə keçirmək üçün. Lakin keçmiş zamana bu geri qaytarılma ümumi, qeyri-müəyyən bir şəkildə baş vermirdi, əksinə, o, günbəgün əvvəlki qışı yenidən yaşayırdı. Mən bunu yalnız təxmin edə bilərdim, əgər o, hər gün axşam hipnozunda 1881-ci ildə həmin gün onu nəyin oyatdığını özünə deməsəydi və ananın 1881-ci ilə aid gizli gündəliyi əsas götürülən faktların sarsılmaz düzgünlüyünü sübut etməsəydi. Keçmiş ilin bu yenidən yaşanması xəstəliyin 1882-ci ilin iyununda qəti başa çatmasına qədər davam etdi.

Bu zaman ikinci vəziyyətdən yenidən canlanan psixi qıcıqların birinci, daha normal vəziyyətə necə təsir etdiyini görmək çox maraqlı idi. Elə olurdu ki, xəstə səhər mənə gülərək deyirdi ki, ona nə olduğunu bilmir, mənə acığı tutub; gündəlik sayəsində bilirdim ki, söhbət nədən gedir və axşam hipnozunda da nəyin yenidən yaşandığını düzgün bilirdim. Mən xəstəni 1881-ci ildə bu axşamlar çox əsəbiləşdirmişdim. Yaxud deyirdi ki, gözləri ilə bir şey var, rəngləri yanlış görür; bilirdi ki, paltarı qəhvəyidir, amma yenə də onu mavi görür. Tezliklə məlum oldu ki, o, imtahan kağızlarının bütün rənglərini düzgün və dəqiq fərqləndirir və pozğunluq yalnız paltarının parçasına aid idi. Səbəb bu idi ki, o, 1881-ci ildə bu günlərdə ataya bir xalat üçün çox məşğul olmuşdu, həmin xalatda eyni parça, amma mavi istifadə edilmişdi. Həmçinin burada ortaya çıxan xatirələrin əvvəlcədən təsiri çox vaxt aydın görünürdü, belə ki, normal vəziyyətin pozulması daha əvvəl baş verirdi, xatirə isə yalnız tədricən condition seconde üçün oyanırdı.

Axşam hipnozu artıq kifayət qədər yüklənmişdi, çünki təkcə yeni yaradılan fantaziyalar deyil, həm də 1881-ci ilə aid hadisələr və „vexations“ (narahatlıqlar) açıqlanmalı idi (1881-ci ilə aid fantaziyaları mən şanslı olaraq artıq həmin vaxt aradan qaldırmışdım); lakin xəstə və həkim tərəfindən görülən işin həcmi üçüncü bir sıra fərdi pozğunluqlar səbəbindən daha da çox artırdı; bu pozğunluqlar da eyni yolla həll edilməli idi, yəni iyul-dekabr 1880-ci illər arasında xəstəliyin inkubasiya dövründəki psixi hadisələr, bütün histerik fenomenləri yaradan və açıqlanması ilə simptomların yox olduğu hadisələr.

İlk dəfə axşam hipnozunda təsadüfi, təhriksiz bir danışma nəticəsində artıq uzun müddət davam edən bir pozğunluq yox olduqda, çox təəccübləndim. Yayda şiddətli isti vaxtı idi və xəstə susuzluqdan çox əziyyət çəkmişdi; çünki heç bir səbəb göstərə bilmədən birdən-birə su içməsi qeyri-mümkün olmuşdu. Həsrətini çəkdiyi stəkan suyu əlinə alırdı, lakin dodaqlarına toxunan kimi onu su qorxan biri kimi kənara atırdı. Bu zaman o, açıq-aydın bu bir neçə saniyə üçün bir qeyb halında idi. Əzabverici susuzluğunu yüngülləşdirmək üçün yalnız meyvə, qarpız və buna bənzər şeylərlə yaşayırdı. Bu təxminən 6 həftə davam etdikdən sonra, bir dəfə hipnozda sevmədiyi yeznəsinin (həyat yoldaşının bacısı) barəsində söhbət açdı və sonra ikrah əlamətləri ilə onun otağına necə girdiyini və orada onun kiçik itinin, o iyrənc heyvanın bir stəkandan içdiyini danışdı. Heç nə deməmişdi, çünki nəzakətli olmaq istəyirdi. İçində qalmış hiddətini daha da qətiyyətlə ifadə etdikdən sonra su içmək istədi, heç bir ləngimə olmadan böyük miqdarda su içdi və hipnozdan dodaqlarında stəkanla oyandı. Pozğunluq bununla əbədi olaraq yox oldu. Eyni şəkildə qəribə, inadkar şıltaqlıqlar da ona səbəb olan yaşantı danışıldıqdan sonra yox oldu. Lakin böyük bir addım, eyni üsulla davamlı simptomlardan birincisi kimi sağ ayağın kontrakturası yox olduqda atıldı; hərçənd bu, əvvəlcədən çox azalmışdı. Bu təcrübələrdən — bu xəstədə histerik hadisələrin hipnozda simptoma səbəb olan hadisə təkrar canlandırılan kimi yox olmasından — məntiqi ardıcıllıq və sistemli icra baxımından heç bir arzu doğurmayan terapevtik-texniki bir prosedur inkişaf etdi. Bu qarışıq xəstəlik mənzərəsinin hər bir ayrı simptomu özü üçün ələ alınırdı; onun meydana çıxdığı bütün səbəblər tərs ardıcıllıqla, xəstənin yatağa düşməsindən əvvəlki günlərdən başlayaraq, ilk dəfə meydana çıxmasının səbəbinə qədər geriyə doğru danışılırdı. Bu danışıldıqda, simptom bununla əbədi olaraq aradan qaldırılırdı. Beləliklə, kontraktura parezləri və anesteziyalar, ən müxtəlif görmə və eşitmə pozğunluqları, nevralgiyalar, öskürək, titrəmə və buna bənzərlər və nəhayət nitq pozğunluqları da „yoxa danışıldı“. Görmə pozğunluqları olaraq, məsələn, ayrı-ayrılıqda həll edildi: ikiqat görmə ilə strabismus conv.; hər iki gözün sağa yayınması, belə ki, uzanan əl həmişə obyektin sol tərəfinə yaxın tutur; görmə sahəsinin daralması; mərkəzi ambliopiya; makropsiya; atanın yerinə bir kəllə görməsi; oxumaq qabiliyyətsizliyi. Bu analizdən yalnız xəstəlik dövründə inkişaf etmiş ayrı-ayrı fenomenlər, məsələn kontraktura parezinin sol tərəfə yayılması kənarda qaldı və bunların da həqiqətən birbaşa psixi səbəbi yox idi. Simptomların ilk səbəbini birbaşa onun yaddaşında canlandırmağa çalışmaqla işi qısaltmaq tamamilə yararsız oldu. O, bunu tapmırdı, çaşırdı və iş onu sakit və əmin şəkildə qeydə alınmış yaddaş ipini geriyə doğru açmağa qoymaqdan daha da yavaş gedirdi. Lakin bu, 3-cü axşam hipnozunda çox yavaş gedirdi, çünki xəstə digər iki seriyanın „danışılması“ndan yorulmuş və diqqəti dağılmışdı, həm də xatirələrin tam canlılıqla inkişaf etməsi üçün vaxt lazım idi, buna görə də aşağıdakı prosedur formalaşdı. Səhər onun yanına gedirdim, onu hipnoz edirdim (çox sadə hipnoz prosedurları empirik olaraq tapılmışdı) və fikirlərini təzəcə müalicə olunan simptoma cəmləyərək ondan bu simptomun meydana çıxdığı halları soruşurdum. Xəstə indi sürətli ardıcıllıqla qısa açar sözlərlə qeyd etdiyim bu xarici səbəbləri göstərirdi. Axşam hipnozunda isə qeyd edilmiş ardıcıllığın köməyi ilə hadisələri kifayət qədər ətraflı danışırdı. Bunun hər mənada tükəndirici hərtərəfliliyini bir misal göstərə bilər. Həmişə belə olurdu ki, xəstə ona müraciət edildikdə eşitmirdi. Bu keçici eşitməmə aşağıdakı şəkildə fərqləndi:

a) Diqqətsizlik içində kiminsə içəri girdiyini eşitməmək. 108 bunun barədə ətraflı hallar; şəxslərin və şəraitin, çox vaxt tarixin göstərilməsi; ilk hal kimi, onun atasının içəri girdiyini eşitməməsi; b) bir neçə adam danışanda başa düşməmək, 27 dəfə, ilk dəfə yenə ata və bir tanış; c) tək olanda, birbaşa ona müraciət edildikdə eşitməmək, 50 dəfə; mənşəyi, atanın ondan boş yerə şərab istəməsi; = d) silkələmə nəticəsində kar olma (vaqonda və b. kimi) 15 dəfə; mənşəyi, kiçik qardaşının onu davada silkələməsi, o, gecə xəstə otağının qapısında qulaq asarkən onu tutanda; 2 e) bir səs-küydən qorxu içində kar olma 37 dəfə; mənşəyi atanın udqunma nəticəsində boğulma tutması: S a /) dərin qeyb içində kar olma 12 dəfə; a 9) uzun müddət dinləmə və qulaq asma nəticəsində kar olma, belə ki, ona sonra müraciət edildikdə eşitmirdi, 54 dəfə. a Təbii ki, bütün bu hadisələr böyük ölçüdə eynidir, çünki onları diqqətsizliyə — qeybə və ya qorxu affektinə aid etmək olar. Lakin xəstənin yaddaşında onlar o qədər aydın ayrılmışdı ki, o, bir dəfə ardıcıllıqda səhv edəndə, düzgün sıra düzəldilərək bərpa olunmalı idi, əks halda məruzə dayanırdı. Nəql olunan hadisələr öz maraqsızlığı və əhəmiyyətsizliyi ilə və nəqlin dəqiqliyi ilə onların uydurulduğu şübhəsinə yol vermirdi. Bu hadisələrin çoxu saf daxili yaşantılar kimi nəzarətdən çıxırdı. Digərlərini və ya onları müşayiət edən şəraiti xəstənin ətrafı xatırlayırdı.

Burada da hər dəfə müşahidə edilən şey baş verdi: bir simptom „danışılıb qurtarılarkən“ o, danışıldığı müddətdə daha yüksək intensivliklə üzə çıxırdı. Belə ki, xəstə eşitməməyin təhlili zamanı o qədər kar idi ki, mən onunla qismən yazılı şəkildə anlaşmalı olurdum. Adətən ilk təhrik atanın qulluğunda keçirdiyi hansısa bir qorxu, onun tərəfindən bir gözdən qaçırma və ya buna bənzər bir şey olurdu.

Yadda saxlama həmişə asan getmirdi və bəzən xəstə böyük səylər göstərməli idi. Beləliklə, bir dəfə bütün proses bir müddət dayandı, çünki bir xatirə ortaya çıxmaq istəmirdi; söhbət xəstə üçün çox dəhşətli bir hallüsinasiya idi, o, qulluq etdiyi atasını bir cəllə başı ilə görmüşdü. O və ətrafı xatırlayırdı ki, bir dəfə, hələ görünüşdə sağlam ikən, bir qohumuna baş çəkmiş, qapını açmış və dərhal huşsuz yere yıxılmışdı. Maneəni aşmaq üçün, o, indi yenə ora getdi və otağa girərkən yenə huşsuz yere yıxıldı. Axşam hipnozu zamanı maneə aradan qalxdı; o, qapının qarşısındakı güzgüdə öz rəngi solmuş üzünü gördü, amma özünü deyil, atasını bir cəllə başı ilə gördü. — Biz çox vaxt müşahidə etmişik ki, bir xatirədən qorxu, burada olduğu kimi, onun ortaya çıxmasını maneələyir və bu, xəstə və ya həkim tərəfindən məcburi şəkildə həyata keçirilməlidir.

Vəziyyətlərin daxili məntiqinin nə qədər güclü olduğunu, digərləri arasında aşağıdakı nümunə göstərirdi: Xəstə, qeyd edildiyi kimi, bu dövrdə gecələr həmişə öz „ikinci vəziyyətində“ idi, yəni 1881-ci ildə. Bir dəfə gecə vaxtı oyandı, evdən yenidən çıxarıldığını iddia etdi, bütün evi həyəcanlandıran pis bir oyanma vəziyyətinə düşdü. Səbəb sadə idi. Əvvəlki axşam „talking cure“ sayəsində onun görmə pozğunluğu, hətta ikinci vəziyyət üçün də, aradan qalxmışdı. O, gecə oyandıqda özünü ona məlum olmayan bir otaqda tapdı, çünki ailə 1881-ci ilin yazından bəri mənzili dəyişmişdi. Bu olduqca xoşagəlməz təsadüflərin qarşısı, mən ona (onun xahişi ilə) axşamlar həmişə gözlərini bağladığım və özüm səhər açmayınca onları aça bilməyəcəyinə dair təlqin etdiyim üçün alındı. Yalnız bir dəfə, xəstə yuxuda ağlayıb oyandıqda gözlərini açdığı üçün həyəcan təkrarlandı.

Bu simptomların zəhmətli təhlili 1880-ci ilin yay aylarına aid olduğundan və xəstəlik məhz həmin dövrdə hazırlanırdısa, mən bu histeriyanın inkubasiyası və patogenezi haqqında tam təsəvvür əldə etdim və indi bunu qısaca şərh etmək istəyirəm.

1880-ci ilin iyulunda xəstənin atası kənddə subplevral absesdən ağır xəstələnmişdi; Anna anası ilə birlikdə ona qulluq edirdi. Bir dəfə gecə o, yüksək qızdırmalı xəstə üçün böyük təşviş içində və Vyanadan əməliyyat üçün bir cərrahın gözlənilməsi üzündən gərginlik içində oyandı. Ana bir müddət üçün uzaqlaşmışdı və Anna xəstə çarpayısının yanında oturmuşdu, sağ qolunu stulun arxalığına aşırımışdı. O, oyaq yuxular vəziyyətinə düşdü və gördü ki, divardan qara bir ilan xəstəyə yaxınlaşır ki, onu dişləsin. (Çox güman ki, evin arxasındakı çəmənlikdə həqiqətən bir neçə ilan var idi; qız əvvəllər onlardan qorxmuşdu və onlar indi hallüsinasiyanın materialını təşkil edirdilər.) O, heyvanı dəf etmək istədi, lakin sanki iflic olmuşdu; stulun arxalığından asılı qalan sağ qol «yuxuya getmişdi», anestezik və paretik olmuşdu və o, ona baxanda barmaqlar ölü kəllələri olan kiçik ilanlara (dırnaqlara) çevrildi. Yəqin ki, o, iflic olmuş sağ əli ilə ilanları qovmağa cəhdlər edirdi və bununla da həmin əlin anesteziyası və iflici ilan hallüsinasiyası ilə assosiasiyaya girdi. — Bu yox olduqdan sonra o, təşvişi içində dua etmək istədi, lakin hər dil ondan imtina etdi, heç bir dildə danışa bilmədi, nəhayət ingilis uşaq beyti tapdı və bundan sonra həmin dildə də düşünməyə və dua etməyə davam edə bildi.

Gözlənilən həkimin gəldiyi lokomotivin fiti bu qorxulu vəziyyəti kəsdi. Lakin növbəti gün oyun zamanı atıldığı koldan bir halqa almaq istədiyi zaman, əyilmiş bir budaq ilan hallüsinasiyasını yenidən canlandırdı, və eyni zamanda sağ qol bərk şəkildə uzandı. Bu, daha sonra hallüsinasiyanı təhrik edən az-çox ilanabənzər bir obyekt olduqda həmişə təkrarlandı. Lakin bu hallüsinasiyalar və kontraktura yalnız həmin gecədən sonra daha da tez-tez baş verən qısa absenslər zamanı ortaya çıxırdı. (Kontraktura yalnız xəstənin tamamilə yıxılıb yataqdan çıxa bilmədiyi dekabrda stabil oldu.) Qeyd etmədiyim və xatırlamadığım bir səbəbdən, qolun kontrakturasına sağ ayağın kontrakturası da əlavə olundu.

Beləliklə, autohipnotik absenslərə meyl yaradılmış oldu. Həmin gecədən sonrakı gün cərrahı gözləyərkən o, elə bir diqqətsizliyə düşdü ki, nəhayət otağa girdiyini eşitmədən cərrah orada dayanmışdı. Daimi təşviş hissi ona yeməyə mane olur və tədricən güclü iyrənc hissi yaradırdı. Əks halda, bütün ayrı-ayrı histereik simptomlar affekt (emosional vəziyyət) zamanı yaranırdı. Bu zaman həmişə tamamilə ani absensin baş verib-vermədiyi tam aydın deyil, lakin xəstə ayıq halda bütün əlaqəni bilmədiyi üçün bu ehtimal olunur.

Lakin bəzi simptomlar absensdə deyil, yalnız ayıq halda affekt zamanı ortaya çıxmış kimi görünürdü, sonra isə eyni şəkildə təkrarlanırdı. Beləliklə, görmə pozğunluqlarının hamısı tək-tək, az-çox aydın müəyyən edici səbəblərə qaytarıldı, məsələn, xəstə gözlərində yaşlarla xəstənin yatağında oturarkən atası tərəfindən saatın neçə olduğunu soruşuldu, bulanıq gördü, səy göstərdi, saatı gözünə yaxınlaşdırdı və indi saat lövhəsi çox böyük göründü (makropsiya və konvergent şaşılıq); və ya yaşları, xəstə görməsin deyə, boğmaq üçün səy göstərdi.

Onun cavabını boğduğu bir mübahisə, hər oxşar təhrikdə təkrarlanan qırtlaq qıcolmasına səbəb oldu.

Dil a) ilk gecə hallüsinasiyasından bəri təşvişdən tutuldu; d) bir dəfə yenidən bir ifadəni boğduğu üçün (aktiv ləngimə); c) bir dəfə haqsız yerə danlandığı üçün; d\ bütün oxşar hallarda (təhqir). Öskürək ilk dəfə o zaman baş verdi ki, xəstəyə baxmaq zamanı qonşu evdən rəqs musiqisi səsləndi və orada olmaq arzusu onda özünü ittiham etmə oyatdı. O vaxtdan bəri o, bütün xəstəlik dövrü boyunca hər güclü ritmik musiqiyə tussis nervosa ilə cavab verdi.

Qeydlərimin qeyri-kamil olması burada bütün histerik xəstələri onların səbəblərinə qaytarmağı qeyri-mümkün etdiyi üçün çox təəssüf etmirəm. Xəstə yuxarıda qeyd olunan istisna ilə hamısında bunu etdi və hər bir simptom, təsvir edildiyi kimi, ilk səbəbin hekayəsindən sonra yoxa çıxmışdı. Bu şəkildə bütün histeriya da başa çatdı. Xəstə özü kəndə transfer olunmasının ildönümündə hər şeyi bitirməli olduğu qəti qərarını almışdı. Buna görə də iyunun əvvəlində „danışma müalicəsi“ni böyük, həyəcanlandırıcı enerji ilə apardı. Son gündə o, atasının xəstə otağı kimi düzəldilmiş otaqda köməkçi tədbirlərlə, bütün xəstəliyin kökü olan və yalnız ingiliscə düşünüb dua edə bildiyi yuxarıda danışılan təşviş hallüsinasiyasını təkrar yaratdı; dərhal sonra alman dilində danışdı və əvvəllər təqdim etdiyi sayısız tək-tük pozuntulardan azad oldu. Sonra səyahət üçün Vyananı tərk etdi, lakin tam psixi tarazlığını tapana qədər daha uzun bir vaxt tələb olundu. O vaxtdan bəri o, tam sağlamlıqdan həzz alır. Nə qədər maraqlı detalları boğmuş olsam da, Anna O...-un xəstəlik tarixi, özündə qeyri-adi olmayan histereik xəstəliyə layiq görünəndən daha geniş oldu. Amma hadisənin təsviri detallara nüfuz etmədən qeyri-mümkün idi və onun xüsusiyyətləri mənə ətraflı hesabatı haqlı çıxara biləcək əhəmiyyət kəsb edir. Echinoderm yumurtaları da embriologiya üçün dəniz kirpisinin xüsusilə maraqlı bir heyvan olması səbəbindən deyil, protoplazmasının şəffaf olması və onlarda görünən şeylərdən bulanıq plazmalı yumurtalarda da eyni proseslərin getməsi ehtimalına qərar verildiyi üçün bu qədər vacibdir. Onun patogenezinin geniş dərəcədə şəffaflığı və izah edilə bilməsi mənə bu hadisənin marağının əsasən burada olduğunu göstərir.

Histerik xəstəliyə meyillilik kimi, hələ tamamilə sağlam qızda iki psixi xüsusiyyət tapırıq: 1. monoton ailə həyatında və uyğun zəhni iş olmadan istifadə edilməmiş psixi fəallıq və enerji artığı, ki bu da fantaziyanın davamlı işləməsi ilə boşalır və 2. zəhni şəxsiyyətin dissosiasiyası üçün əsas qoyan vərdiş halına gəlmiş yuxu-oyaq (“xüsusi teatr”) yaradır. Bütün bunlar hələ də normalın sərhədləri daxilində qalır; daha az və ya çox mexaniki məşğuliyyət zamanı yuxu və ya meditasiya, tək başına, orada hər bir pozğunluq, – məsələn, hər bir çağırış onun normal vahidliyini bərpa etdiyi və heç bir amneziyanın mövcud olmadığı üçün, şüurun patologik parçalanmasına səbəb olmur. Lakin bu, Anna O-da, vərdiş halına gəlmiş yuxu-oyaqı hallüsinativ absensəyə çevirdikdən sonra, təşviş və gözlənti affektinin təsvir olunan şəkildə yerləşdiyi torpağı yaratdı. Xəstəliyin başlanğıcının bu ilk təzahüründə, sonrakı təxminən 2 il boyunca sabit qalan əsas xüsusiyyətlərin, yəni ikinci bir şüur vəziyyətinin mövcudluğunun nə qədər mükəmməl şəkildə ortaya çıxması diqqət çəkicidir; əvvəlcə müvəqqəti absans kimi görünən, sonra isə ikiqat şüur formasında təşkil olunan bu vəziyyət; təşviş affekti ilə bağlı olan və təsadüfən ingilis uşaq nəğməsinin ifadəsi ilə boşalan nitq ləngiməsi; sonra isə parafeziya və yerinə mükəmməl ingilis dilinin keçdiyi ana dilin itirilməsi; nəhayət, sonradan sağ tərəfli kontraktura-parezi və anesteziyaya inkişaf edən sağ əlin təsadüfi təzyik iflici. Bu sonuncu pozuntunun yaranma mexanizmi Şarkonun travmatik histeriya nəzəriyyəsinə tamamilə uyğundur: yüngül bir travmanın baş verdiyi hipnotik vəziyyət.

Lakin Şarko həmin xəstələrdə histerik iflici təcrübə yolu ilə yaratdığı halda, bu iflic dərhal sabitləşib qalırdı və ağır qorxu travması ilə sarsılmış travmatik nevroz daşıyıcılarında tezliklə özünü göstərirdi; bizim gənc qızın sinir sistemi isə hələ də 4 ay ərzində uğurlu müqavimət göstərirdi. Kontraktura da, get-gedə ona qoşulan digər pozğunluqlar da yalnız ani absanslarda, „condition seconde“da meydana çıxırdı və xəstəni normal vəziyyət zamanı bədəninə və hisslərinə tam yiyələnmiş halda qoyurdu; elə buna görə də nə özü bundan bir şey bilirdi, nə də ətrafı bir şey görürdü, halbuki onların diqqəti ağır xəstə atanın üzərinə yönəlmiş və bununla da yayındırılmışdı.

Həmin ilk hallüsinativ avtohipnozdan sonra absanslar tam amneziya və müşayiət edən histerik fenomenlərlə çoxaldıqca, yeni belə simptomların yaranması üçün imkanlar artdı və artıq formalaşmış olanlar təkrarlanaraq möhkəmləndi. Buna əlavə olaraq, tədricən hər bir xoşagəlməz, ani affekt də absans kimi təsir edirdi (əgər həqiqətən də həmişə müvəqqəti absans yaratmırdısa); təsadüfi uyğunluqlar patologik assosiasiyalar, hissi və ya hərəkət pozuntuları yaradırdı ki, bunlar da bundan sonra affekt ilə birlikdə yenidən ortaya çıxırdı. Lakin hələ də yalnız müvəqqəti, keçici olaraq; xəstə yatağa düşməzdən əvvəl, artıq heç kimin bundan xəbərdar olmadığı böyük histerik fenomenlər kolleksiyasını inkişaf etdirmişdi. Yalnız xəstə, aclıq, yuxusuzluq və davam edən təşviş affekti ilə son dərəcə zəifləyib tamamilə yıxıldıqda, „ikinci vəziyyət“də normal vəziyyətdə olduğundan daha çox vaxt keçirdikdə, histerik fenomenlər normal vəziyyətə də keçdi və tutma şəklində ortaya çıxan hadisələrdən daimi simptomlara çevrildi.

İndi xəstənin verdiyi məlumatların nə dərəcədə etibarlı olduğunu və hadisələrin həqiqətən onun qeyd etdiyi yaranma tərzi və səbəblərə malik olub-olmadığını sualını qaldırmaq lazımdır. Daha vacib və təməl proseslərə gəldikdə, hesabatın etibarlılığı mənim üçün şübhə doğurmur. Simptomların „sayılıb bitdikdən“ sonra yox olmasına əsaslanmıram; bu, tamamilə təlqinlə izah edilə bilərdi. Amma mən xəstəni həmişə tamamilə həqiqətə sadiq və etibarlı tapmışam; danışılan şeylər onun üçün ən müqəddəs olanla sıx bağlı idi; digər şəxslər tərəfindən yoxlanıla bilən hər şey tamamilə təsdiqləndi. Hətta ən istedadlı qız belə, burada təqdim olunan xəstəliyinin inkişaf tarixçəsində olduğu qədər böyük daxili məntiqə malik olan bir məlumatlar sistemini qura bilməzdi. Amma əvvəlcədən rədd etmək olmaz ki, o, məhz bu məntiqin nəticəsi olaraq bəzi simptomlara (ən yaxşı inamla) həqiqətdə mövcud olmayan bir səbəb aid etmiş olsun. Lakin mən bu fərziyyəni də doğru hesab etmirəm. Məhz bir çox halların əhəmiyyətsizliyi, çoxlu əlaqələrin irrasionallığı onların reallığını təsdiqləyir. Xəstə üçün rəqs musiqisinin onu öskürtdüyünü başa düşmək mümkün deyildi. İradəvi qurmaca üçün bu, çox mənasızdır. Mən isə özümə təsəvvür edə bilirdim ki, vicdan əziyyəti ona məlum olan qırtlaq spazmını yaradırdı və rəqsə çox həvəsli olan bu qızın hiss etdiyi hərəkət impulsları bu qırtlaq spazmını sinir öskürəyinə çevirirdi. Beləliklə, mən xəstənin məlumatlarını tam etibarlı və həqiqətə uyğun hesab edirəm.

Digər xəstələrdə də histeriyanın inkişafının analoq olması, eləcə də belə aydın ayrışmış „ikinci vəziyyət“in (condition seconde) təşkil olunmadığı yerlərdə də oxşar hadisələrin baş verməsi fərziyyəsi nə dərəcədə əsaslıdır? Bu barədə qeyd etmək istəyirəm ki, bizim xəstəmizdə də xəstəliyin inkişafının bütün tarixi, əgər onun təsvir olunduğu kimi, hipnozda xatırlamaq və xatırladığını danışmaq xüsusiyyəti olmasaydı, həm ona, həm də həkimə tamamilə naməlum qalardı. Ayıq halda o, bunların heç birini bilmirdi. Digərlərində bunun necə olduğu, ayıq şəxsin xəstəlik müayinəsindən heç vaxt anlaşılmaz, çünki o, ən yaxşı istəklə belə məlumat verə bilməz. Mühitin bu hadisələrin nə qədər azını müşahidə edə bildiyini isə mən artıq yuxarıda qeyd etmişəm. Digər xəstələrdə bunun necə olduğu, yalnız Anna O.-da avtohipnozların köməyə gəldiyi kimi, bənzər bir üsulla müəyyən edilə bilərdi. Əvvəlcə yalnız fərziyyə əsaslı idi ki, bənzər hadisələr bizim patogen mexanizm haqqında cəhalətimizin təxmin etdiyindən daha tez-tez ola bilər. Xəstə yatağa düşəndə və onun şüuru daim normal vəziyyətlə „ikinci“ vəziyyət arasında dalğalanan, tək-tək yaranan və o vaxta qədər gizli qalan histerik simptomların ordusu davamlı simptomlar kimi özünü büruzə verdikdə, bu simptomlara mənşəyi başqa olan, sol tərəfli ətrafların kontraktura iflici və baş qaldıran əzələlərin parezi kimi görünən bir qrup hadisə əlavə olundu. Mən onları digər hadisələrdən ayırıram, çünki bir dəfə yox olduqdan sonra heç vaxt, hətta tutma və ya işarə şəklində belə yenidən görünmədilər, həmçinin bütün digər simptomların uzun bir yuxudan sonra yenidən canlandığı bitmə və sağalma mərhələsində də görünmədilər. Buna uyğun olaraq, onlar hipnotik analizlərdə heç vaxt rast gəlinmədi və heç bir emosional və ya fantaziyalı səbəblərə aid edilmədi. Ona görə də inanmaq istəyirəm ki, onlar varlıqlarını digər simptomlar kimi eyni psixi prosesə borclu deyildilər, əksinə, histerik hadisələrin somatik əsasını təşkil edən həmin naməlum vəziyyətin ikincil yayılmasına borclu idilər.

Bütün xəstəlik müddətində iki şüur vəziyyəti yan-yana mövcud idi: birincisi, xəstənin psixi olaraq tamamilə normal olduğu əsas vəziyyət, ikincisi isə fantaziyalar, hallüsinasiyalar, yaddaşdakı böyük boşluqlar, fikirlərin ləngiməsizliyi və nəzarətsizliyi baxımından yuxu ilə müqayisə edilə bilən “ikinci” vəziyyət. Bu ikinci vəziyyətdə xəstə dəli idi. Məncə, xəstələrin psixi vəziyyətinin tamamilə bu ikinci vəziyyətin normal vəziyyətə nüfuz etməsindən asılı olması, ən azı histerik psixozların bir növünün mahiyyətinə yaxşı baxış təmin edir. Hər axşam hipnozu, “şüursuzda” ikinci vəziyyətin heç bir məhsulu qıcıq kimi təsir etmədikdə, xəstənin tamamilə aydın, nizamlı və hissləri və istəkləri baxımından normal olduğunu sübut etdi; bu boşaltma prosedurasındakı hər böyük fasilədə açıq-aşkar psixoz, məhz bu məhsulların “normal” vəziyyətin psixi proseslərinə nə dərəcədə təsir etdiyini sübut etdi. Xəstənin “iki şəxsiyyətə” parçalandığı, onlardan birinin psixi olaraq normal, digərinin isə dəli olduğu ifadəsindən qaçmaq çətindir. Məncə, bizim xəstəmizdə hər iki vəziyyətin kəskin ayrılması, digər bir çox histeriklərdə də bir çox sirrlərin səbəbi olan bir davranışı yalnız açıq şəkildə ortaya qoydu. Anna O.-da “pis Mən”in məhsullarının, xəstənin özünün dediyi kimi, onun əxlaqi mövqeyinə nə qədər təsir etdiyi xüsusilə diqqət çəkirdi. Əgər onlar davamlı olaraq aradan qaldırılmasaydı, onda onda itaətsiz, tənbəl, xoşagəlməz, pisləşmiş, pis təbiətli bir histerik olardı; halbuki bu qıcıqların aradan qaldırılmasından sonra həmişə dərhal onun bütün bunlardan uzaq olan həqiqi xarakteri ortaya çıxırdı.

Amma bu iki hal nə qədər kəskin ayrılmışdısa da, birinciyə təkcə „ikinci hal“ soxulmurdu; xəstənin özünün dediyi kimi, heç olmasa tez-tez, hətta çox ağır hallarda da beyninin bir guşəsində bu dəli şeylərə baxan kəskin və sakit bir müşahidəçi otururdu. Psixozun hökm sürdüyü vaxt aydın düşüncənin bu davam etməsi çox qəribə bir ifadə qazandı; xəstə histerik hadisələr bitdikdən sonra keçici bir depressiyada olanda, başqa uşaq kimi qorxuları və özünü ittihamları arasında onu da dilə gətirdi ki, o heç xəstə deyil və hər şey sadəcə simulyasiya olubmuş. Bənzərinin, məlum olduğu kimi, artıq bir neçə dəfə baş verdiyi bilinir.

Xəstəlik keçdikdən sonra hər iki şüur vəziyyəti yenidən bir-birinə qovuşduqda, xəstələr geriyə baxanda özlərini bütün o mənasızlıqdan xəbərdar olmuş tək, bölünməmiş şəxsiyyət kimi görür və elə bilirlər ki, istəsəydilər, ona mane ola bilərdilər, yəni o yaramazlığı qəsdən etmişlər. — Yeri gəlmişkən, ikinci vəziyyət zamanı normal düşüncənin bu davamlılığı kəmiyyətcə son dərəcə dəyişkən olmuş və böyük ölçüdə də mövcud olmamışdır.

İkinci halətdən qaynaqlanan bütün qıcıqların və onların nəticələrinin xəstəliyin başlanğıcından sonuna qədər hipnozda dilə gətirilməklə davamlı surətdə aradan qaldırılması kimi heyrətamiz faktı artıq təsvir etmişəm və buna əlavə edəcək bir şey yoxdur; yalnız onu təsdiq edə bilərəm ki, bu, xəstəyə təlqin etdiyim mənim uydurmam deyildi; əksinə, mən bundan son dərəcə təəccüblənmişdim və yalnız bir sıra kortəbii həll yolları baş verdikdən sonra bundan mənim üçün terapevtik bir texnika inkişaf etdi.

Histeriyanın nəhayət sağalması da bir neçə sözə layiqdir. Bu, təsvir olunan qaydada, xəstələrin nəzərəçarpan təşvişi və psixi vəziyyətinin pisləşməsi şəraitində baş verdi. Tamamilə belə təəssürat yaranırdı ki, ikinci vəziyyətin yatmış məhsullarının kütləsi indi şüura sıxışıb keçir, xatırlanır, hərçənd yenə əvvəlcə „condition seeonde“-da, lakin normal vəziyyəti yükləyir və narahat edir. Digər hallarda da xroniki histeriyanın sonlandığı psixozun eyni mənşəyə malik olub-olmadığını nəzərə almaq lazım gələcək.

II. Emmi xanım fon N..., 40 yaşında, Livlandiyadan (Freyd).

1 May 1889-cu ildə təxminən 40 yaşında bir xanımın həkim oldum; onun əzabları və şəxsiyyəti mənə o qədər maraq doğurdu ki, vaxtımın böyük hissəsini ona həsr etdim və onun sağalmasını öz vəzifəmə çevirdim. O, histerik idi və son dərəcə asanlıqla somnambulizm vəziyyətinə keçirilirdi; bunu nəzərə alaraq, Breyerin ilk xəstəsinin müalicə tarixi haqqında məlumatlarından bildiyim hipnozda araşdırma metodunu onun tətbiq etməyə qərar verdim. Bu, həmin terapiya metodunun idarə edilməsində mənim ilk cəhdim idi, hələ də onu tam mənimsəməkdən uzaq idim və əslində xəstəlik simptomlarının təhlilini kifayət qədər dərin aparmadım və ya kifayət qədər planlı şəkildə davam etdirmədim. Bəlkə də xəstənin vəziyyətini və mənim həkim fəaliyyətimi aydın şəkildə təsvir etmək üçün müalicənin ilk 3 həftəsi ərzində hər axşam apardığım qeydləri təqdim etmək ən yaxşı nəticəni verəcək. Sonradan əldə etdiyim təcrübə mənə daha yaxşı başa düşmə imkanı verdiyi yerlərdə bunu qeydlərdə və aralıq şərhlərdə ifadə edəcəyəm:

l. May 1889. Divanda uzanmış, hələ də gənc görünən, incə, səciyyəvi kəsilmiş üz cizgiləri olan bir qadın görürəm; boynunun altında dəri rulon var. Üzü gərgin, ağrılı bir ifadə daşıyır, gözləri bərk yumulub, baxışı aşağı salınıb, alnı şiddətli qırışıb, dodaq-burun qırışları dərinləşib. Sanki çətinliklə danışır, zəif səslə, arabir spastik nitq dayanması ilə kəkələməyə qədər kəsilir. Bu zaman barmaqlarını bir-birinə keçirib saxlayır; barmaqlarında dayanmadan atetozabənzər bir narahatlıq görünür. Üzündə və boyun əzələlərində tez-tez tikabənzər sıçrayışlar olur, bu zaman ayrı-ayrı əzələlər, xüsusən sağ sternokleidomastoid plastik şəkildə qabarma edir. Bundan başqa, o, nitqini tez-tez kəsir ki, təqlid edə bilmədiyim özünəməxsus bir şaqqıltı çıxarsın. Danışdığı tamamilə ardıcıldır və açıq-aşkar qeyri-adi bir təhsil və zəkanın şahididir. Bir o qədər təəccüblüdür ki, o, hər neçə dəqiqədən bir qəflətən sözünü kəsir, üzünü dəhşət və ikrah ifadəsinə bükür, əlini açılmış və əyilmiş barmaqlarla mənə tərəf uzadır və dəyişmiş, təşvişlə dolu səslə bu sözləri qışqırır: „Susun, — heç nə danışmayın, — mənə toxunmayın!“ O, yəqin ki, təkrarlanan dəhşətli bir hallüsinasiyanın təsiri altındadır və yad adamın qarışmasını bu düsturla dəf edir. Bu qoşulma da elə qəflətən bitir və xəstə öz danışığını davam etdirir, indicə mövcud olan oyanmanı daha da uzatmadan, öz davranışını izah etmədən və ya ona haqq qazandırmadan, yəni çox güman ki, fasiləni özü də hiss etmədən'.¹⁷

Onun şəraitindən belə xəbər tuturam: ailəsi Orta Almaniyadan gəlir, iki nəsildir ki, Rusiyanın Baltikyanı əyalətlərində yaşayır və orada geniş torpaqlara sahibdir. Onlar 14 uşaq olublar, özü isə onların 13-cüsü olub, hazırda yalnız 4-ü sağdır. Onu həddindən artıq qüvvətli, sərt bir ana diqqətlə, lakin çoxlu məcburiyyətlə böyüdüb. 23 yaşında ikən, özündən qat-qat yaşlı, çox istedadlı və bacarıqlı bir kişi ilə evlənib; o, böyük sənayeçi kimi görkəmli bir mövqe qazanmışdı. Kişi qısa evlilikdən sonra ürək tutmasından qəflətən vəfat edib. Bu hadisəni, həmçinin hazırda 16 və 14 yaşlarında olan, dəfələrlə xəstəlik keçirmiş və əsəb pozuntularından əziyyət çəkən iki qızının tərbiyəsini o, „xəstəliyinin səbəbləri“ adlandırır. Ərinin 14 il əvvəlki ölümündən bəri o, dəyişkən şiddətdə daim xəstə olub. 4 il əvvəl elektrik vannaları ilə birləşdirilmiş masaj kursu ona müvəqqəti yüngüllük gətirib, əks halda sağlamlığını bərpa etmək üçün bütün səyləri nəticəsiz qalıb. O, çox səyahət edib və çoxsaylı və canlı maraqlara malikdir. Hazırda böyük bir şəhərin yaxınlığında, Baltik dənizi sahilində bir mülkdə yaşayır. Aylardır yenidən ağır əziyyət çəkir, ruhdan düşüb və yuxusuzdur; ağrılardan əzab çəkərək Abbaziyada boş yerə yaxşılaşma axtarıb. 6 həftədir Vyanadadır, indiyədək görkəmli bir həkimin müalicəsindədir.

Onun qızlarından, onlara baxan tərbiyəçilərdən ayrılmaq və mənim onu gündəlik görə biləcəyim bir sanatoriyaya yerləşmək haqqındakı təklifimi o, heç bir etiraz sözü söyləmədən qəbul edir. 2 May axşamı onu sanatoriyada ziyarət edirəm. Diqqətimi çəkdi ki, qapı gözlənilmədən açılanda hər dəfə çox şiddətli irəli geri sıçrayır. Buna görə də, gələn ev həkimlərinin və xidmətçi personalın güclü zəng vurmasını və o, “Girin” deyə qışqırmayınca içəri girməmələrini təşkil edirəm. Buna baxmayaraq, kimsə içəri girəndə yenə də hər dəfə gülümsəyir və irəli geri sıçrayır.¹⁸,¹⁹

Onun əsas şikayəti bu gün sağ ayağında soyuqluq hissi və ağrılara aiddir ki, bunlar kürəkdən çanaq sümüyü qabırğasının yuxarısından başlayır. Mən isti vanna təyin edirəm və gündə iki dəfə bütün bədənini masaj edəcəyəm.

O, hipnoza çox yaxşı uyğun gəlir. Onun qarşısına bir barmağımı tutub, ona “Yatın!” deyə qışqırıram və o, donuqluq və çaşqınlıq ifadəsi ilə geri düşür. Yuxu, bütün simptomların yaxşılaşması və s. təlqin edirəm; bunu gözləri bağlı, lakin açıq-aydın gərgin diqqətlə dinləyir və bu zaman üz ifadəsi tədricən sakitləşərək dinc bir görünüş alır. Bu ilk hipnozdan sonra sözlərim haqqında qaranlıq bir xatirə qalır; artıq ikinci dəfədən sonra tam somnambulizm (amneziya) baş verir. Ona onu hipnoz edəcəyimi bildirmişdim, o da müqavimət göstərmədən razılaşmışdı. O, heç vaxt hipnoz olunmamışdı, lakin mən onun hipnoza haqqında oxuduğunu fərz edə bilərəm, baxmayaraq ki, hipnotik vəziyyət haqqında hansı təsəvvürlə gəldiyini bilmirəm.

İsti hamamlar, gündə iki dəfə masaj və hipnotik təlqinlərlə müalicə növbəti günlərdə də davam etdirildi. Yaxşı yatdı, getdikcə güc topladı və günün böyük hissəsini sakit xəstə vəziyyətində keçirdi. Uşaqlarını görməyə, kitab oxumağa və yazışmalarını həll etməyə qadağa qoyulmamışdı.

Mayın 8-i səhər o, məni, zahirən tamamilə adi halda, qorxunc heyvan hekayələri ilə söhbətə tutur. Qarşısında masanın üstündə duran Frankfurter Zeitung qəzetində oxumuşdur ki, bir şagird bir Hipnozdan oyanarkən hər dəfə bir anlıq çaşqın halda ətrafa baxır, sonra gözlərini mənim üzərimdə saxlayır, özünə gəldiyi görünür, yatmazdan əvvəl çıxardığı eynəyi taxır və sonra şən və tam özü ilə olurdu. Bu il 7, gələn il 8 həftə çəkən müalicə gedişində hər cür şeydən söhbət etməyimizə və onun demək olar ki, hər gün iki dəfə mənim tərəfimdən yuxuya verilməsinə baxmayaraq, o, hipnoz barədə mənə heç vaxt bir sual və ya qeyd ünvanlamırdı və oyaq halında hipnoz edilməsi faktını mümkün qədər görməzdən gəlirdi.

Oğlanları bağlayıb ağzına ağ siçan qoymuşdular: o, bundan qorxub ölmüşdü. Dr. K... ona danışmışdı ki, Tiflisə bir sandıq dolusu ağ siçovul göndərib. Bununla da dəhşətin bütün əlamətləri son dərəcə əyani şəkildə üzə çıxır. O, əlini bir neçə dəfə dalbadal qıcır. — „Susun, heç nə danışmayın, mənə toxunmayın! — Kaş belə bir heyvan çarpayıda olsaydı! (Dəhşət.) Fikirləşin, o açılanda nə olacaq! Altında ölü bir siçovul var, dişlən-miş bir siçovul!

Hipnozda mən bu heyvan hallüsinasiyalarını qovmağa çalışıram. O yatarkən əlime „Frankfurter Zeitung“u götürürəm; doğrudan da bir şagirdin döyülməsi hekayəsini tapıram, amma siçan və ya siçovul qarışığı olmadan. Deməli, oxuyarkən o, bunu özünə aid edib.

Axşam ona ağ siçanlar barədə söhbətimizdən danışdım. Onun bundan xəbəri yoxdur, çox təəccübləndi və ürəkdən güldü.

Günortadan sonra sözdə „Geniekkrampf“? olmuşdu, amma „yalnız qısa, iki saatlıq davam edən“.

Mayın 8-i axşam onu hipnozda danışmağa çağırıram, bir qədər gərginlikdən sonra buna nail olur. O, asta danışır, hər dəfə cavab verməzdən əvvəl bir an fikirləşir. Üz cizgiləri danışdığının məzmununa uyğun olaraq dəyişir və mənim təlqinim danışığın təəssüratına son qoyan kimi sakitləşir. Sual verirəm ki, niyə bu qədər asanlıqla qorxur. O cavab verir: Bunlar ən erkən gəncliyimdən qalan xatirələrdir. — Nə vaxt? Əvvəlcə 5 yaşımda, qardaş-bacılarım tez-tez ölü heyvanları mənə tərəf atanda, o zaman ilk huşsuzluq tutması titrəmələrlə başladı, amma xalam dedi ki, bu iyrəncdir, belə tutmalar olmamalıdır, və o zaman onlar kəsildi. Sonra 7 yaşımda, gözləmədən bacımı tabutda görəndə, sonra 8 yaşımda, qardaşım məni tez-tez ağ örpəklərlə xəyal kimi qorxudanda, sonra 9 yaşımda, xalamı tabutda görəndə və onun — birdən — alt çənəsi düşəndə. — Onun niyə bu qədər qorxaq olduğunu soruşduğum sualıma cavab olaraq mənə bildirilən travmatik səbəblər silsiləsi, görünür, onun yaddaşında hazır durur: sualımdan ona cavab verənə qədərki qısa anda o, gəncliyinin müxtəlif dövrlərinə aid olan səbəbləri bu qədər tez bir yerə yığa bilməzdi. Hər bir hissəvi danışığın sonunda onda ümumi titrəmələr baş verir və üz cizgiləri qorxu və dəhşət göstərir, sonuncudan sonra ağzını geniş açır və nəfəs almağa çalışır. Yaşantının qorxulu məzmununu bildirən sözlər zəhmətlə, nəfəsi kəsilə-kəsilə çıxarılır: sonra onun üz cizgiləri sakitləşir.²⁰,²¹

Sualıma cavab olaraq təsdiqləyir ki, danışarkən həmin səhnələri gözünün önündə canlı və təbii rənglərdə görür. Bu yaşantılar barədə ümumiyyətlə çox tez-tez düşünür və son günlərdə də yenidən onlar barədə düşünüb. Onlar barədə düşündükcə, hər dəfə səhnəni reallığın bütün canlılığı ilə gözünün önündə görür. İndi başa düşürəm ki, niyə mənə bu qədər tez-tez heyvan səhnələrindən və cəsəd təsvirlərindən danışır. Mənim terapiyam bu təsvirləri silib yox etməkdən ibarətdir ki, onları bir daha gözünün önünə gətirə bilməsin. Təlqini dəstəkləmək üçün bir neçə dəfə onun gözləri üstündən sığallayıram.

9 may axşamı. Yenidən təlqin olmadan yaxşı yatıb, amma səhər mədə ağrıları olub. Bu ağrılar ona hələ dünən bağçada, uşaqları ilə çox uzun qaldığı yerdə də gəlmişdi. Uşaqların ziyarətini 21 saata qədər məhdudlaşdırmağıma icazə verir; bir neçə gün əvvəl uşaqları tək qoyduğuna görə özünü qınamışdı. Bu gün onu bir qədər oyanmış, qırışmış alınla, şaqqıldatma və dil ləngiməsi ilə görürəm. Masaj zamanı yalnız ona uşaqların dayəsinin bir mədəni-tarixi atlas gətirdiyini və içindəki heyvan kimi geyinmiş hindliləri təsvir edən şəkillərdən çox qorxduğunu danışır. „Təsəvvür edin, onlar canlansaydı!” (Dəhşət.)²²

Hipnozda soruşuram ki, niyə bu şəkillərdən belə qorxub, axı o, artıq heyvanlardan qorxmur? Onlar ona qardaşının ölümü zamanı gördüyü viziyları xatırladıbmış. (19 yaşında.) Bu xatirəni sonraya saxlayıram. Bundan başqa soruşuram ki, həmişə bu kəkələmə ilə danışıbmı və bu tik (özünəməxsus şaqqıltı) nə vaxtdan ona yapışıb? Kəkələmə xəstəlik əlaməti imiş, tiki isə beş ildir ki, var — o vaxtdan ki, bir dəfə çox xəstə olan kiçik qızının çarpayısının yanında oturub tam sakit durmaq istəyirmiş. — Bu xatirənin mənasını zəiflətməyə çalışıram: axı qıza heç nə olmayıb və s. Xeyr: hər dəfə o, təşvişə düşəndə və ya qorxanda yenidən təkrarlanır. — Ona tapşırıram ki, hindli şəkillərindən qorxmasın, əksinə, ürəkdən onlara gülsün və mənim özümün də diqqətini buna yönəltsin. Oyanandan sonra belə də olur: kitabı axtarır, soruşur ki, mən onu əslində görmüşəmmi, vərəqi mənim üçün açır və qrotesk fiqurlara heç bir qorxu duymadan, tamamilə hamar cizgilərlə ürəkdən gülür. Dr. Breyer ev həkiminin müşayiəti ilə qəflətən qonaq gəlir. O, qorxur və şaqqıldadır, elə ki, ikisi də bizi tezliklə tərk edir. O, oyanmasını ev həkiminin hər dəfə birgə görünməsinin ona xoşagəlməz təsir etməsi ilə izah edir.

Hipnoz zamanı mədə ağrısını əl ilə sürtməklə aradan qaldırmış və ona yeməkdən sonra ağrının təkrarlanmasını gözləyəcəyini, lakin ağrının gəlməyəcəyini bildirmişdim.

Axşam. O, ilk dəfədir ki, şən və söhbətcil idi, elə bir zarafat meyli ortaya qoydu ki, bu ciddi qadında onu axtarmazdım, və özünü yaxşılaşdığına tam əminliklə, başqa şeylərlə yanaşı, mənim həkim sələfimin müalicəsi üzərində gülürdü. Çoxdan bu müalicədən yayınmaq niyyətində imiş, lakin forma tapa bilmirmiş, ta ki bir dəfə onu ziyarət edən Dr. Breyerin təsadüfi bir qeydi ona bir çıxış yolu göstərənə qədər. Mən bu məlumata təəccüblənmiş kimi görünəndə, o qorxur, özünə ən şiddətli məzəmmətlər edir ki, bir sözü yerində deməyib, lakin mənim tərəfimdən zahirən sakitləşdirilməsinə imkan verir. — Mədə ağrıları yoxdur, baxmayaraq ki, onları gözləyirdi.

Hipnozda, davamlı olaraq təşvişə düşdüyü digər hadisələr barədə soruşuram. O, ikinci belə bir sıranı ortaya çıxarır! Ayıq halda tikin mənşəyi barədə soruşduqda cavab almışdım: Bilmirəm: oh, çoxdan.

Onun sonrakı gəncliyində də birincisi qədər tez-tez baş verir və yenidən təsdiqləyir ki, bütün bu səhnələri tez-tez, canlı və rəngli şəkildə göz önünə gətirir. Xalasını necə dəlixanaya apardıqlarını görüb (15 yaşında); köməyə çağırmaq istəyib, amma bacarmayıb və həmin günün axşamına qədər dilini itirib. O, oyaq söhbətində dəlixanalardan bu qədər tez-tez danışdığı üçün sözünü kəsirəm və dəlilərdən bəhs edilən digər halları soruşuram. O danışır ki, anası özü bir müddət dəlixanada olub. Bir vaxtlar bir qulluqçuları olub ki, onun arvadı uzun müddət dəlixanada qalmışdı və o, ona orada xəstələrin stullara bağlandığını, döyüldüyünü və sairə barədə qorxunc hekayələr danışmağı adət etmişdi. Bunu deyərkən əlləri dəhşətdən büzüşür, bütün bunları gözü önündə görür. Mən onun dəlixana haqqındakı təsəvvürlərini düzəltməyə çalışıram, ona əmin edirəm ki, belə bir müəssisə haqqında özünə aid bir şey duymadan eşidə biləcək, və bununla da üzü rahatlaşır.

O, qorxu xatirələrini sadalamağa davam edir; anasını iflic vurub yerə yıxılmış halda necə tapdığını (15 yaşında), anasının sonra daha 4 il yaşadığını və 19 yaşında bir dəfə evə gələndə anasını üzü əyilmiş halda ölü tapdığını. Bu xatirələri zəiflətmək mənə, təbii ki, daha böyük çətinliklər törədir, uzun bir mübahisədən sonra əmin edirəm ki, o, bu təsviri də yalnız bulanıq və gücsüz şəkildə xatırlayacaq. — Bundan başqa, 19 yaşında qaldırdığı bir daşın altından qurbağa tapdığını və bundan bir neçə saat dilini itirdiyini.

Bu hipnozda əmin oluram ki, o, əvvəlki hipnozda baş verən hər şeyi bilir, halbuki oyaq halda bunlardan heç nə bilmir.

10 May. Səhər: O, bu gün isti vanna əvəzinə ilk dəfə kəpək vannası qəbul edib. Onu əsəbi, qırışmış üzlə, əllərini şala bürümüş halda, soyuqluqdan və ağrılardan şikayət edərək tapıram. Nə olduğunu soruşduqda, çox qısa olan vanna qabında rahat otura bilmədiyini və bununla ağrı çəkdiyini danışır. Massaj zamanı, dünən Dr. Breyerə qarşı etdiyi xəyanətə görə narahat olduğunu söyləməyə başlayır. Mən əvvəldən bunu bildiyim haqqında dindar yalanla onu sakitləşdirirəm və Qurbağaya mütləq xüsusi bir simvolizm bağlanmış olmalıdır ki, mən təəssüf ki, bunu araşdırmağa cəhd etməmişəm; beləliklə onun həyəcanı (dil çırpma, üz əzələlərinin spazmı) aradan qalxır. Beləliklə, hər dəfə massaj zamanı təsirimi göstərirəm; o, sakitləşir, ayıqlaşır və hipnotik sorğu-sual olmadan da hər dəfəki əsəbiliklərinin səbəblərini tapır. Massaj zamanı mənimlə apardığı söhbət də görünüşdəki qədər məqsədsiz deyil; əksinə, o, son söhbətimizdən bəri ona təsir edən xatirələrin və yeni təəssüratların demək olar ki, tam təkrarlanmasını ehtiva edir və çox vaxt gözlənilmədən, onun öz-özünə rədd etdiyi patojenik xatirələrlə nəticələnir. Bu, sanki o, mənim üsulumu mənimsəmiş və hipnozu tamamlamaq üçün görünüşdə sərbəst və təsadüflə idarə olunan söhbətdən istifadə edirmiş kimi görünür. Beləliklə, məsələn, bu gün ailəsi haqqında danışmağa başlayır və müxtəlif dolambaçlı yollarla, məhdud və qəribə bir əmisi oğlunun hekayəsinə gəlir; valideynləri ona bir oturuşda bütün dişlərini çəkdiriblər. Bu hekayəni dəhşət jestləri və qoruyucu düsturunun (Sakit olun! — Heç nə deməyin! — Mənə toxunmayın!) dəfələrlə təkrarı ilə müşayiət edir. Bundan sonra onun ifadəsi sakitləşir və o, şadlanır. Beləliklə, ayıq halında onun davranışı, somnambulizm zamanı əldə etdiyi təcrübələrlə idarə olunur; halbuki ayıq halında bunları bildiyini düşünmür.

Hipnozda onu nəyin incitdiyini soruşan sualı təkrar edirəm və eyni cavabları alıram, lakin tərs ardıcıllıqla: 1. dünənki sözçoxluğu, 2. hamamda narahat oturuşdan yaranan ağrılar. — Bu gün soruşuram ki, «Sakit olun» və s. ifadəsi nə deməkdir. O izah edir ki, təşvişli fikirləri olanda fikir gedişinin yarıda kəsilməsindən qorxur, çünki onda hər şey qarışır və daha da pis olur. «Sakit olun» ondan irəli gəlir ki, pis vəziyyətlərdə ona görünən heyvan fiqurları tərpənməyə başlayır və qarşısında kimsə bir hərəkət edəndə onun üstünə gəlirlər; nəhayət, «Mənə toxunmayın» xəbərdarlığı aşağıdakı hadisələrdən gəlir: qardaşı çoxlu morfindən elə xəstə olanda və elə dəhşətli tutmaları olanda (19 yaşında), o, onu tez-tez qəflətən yapışıb tutarmış; sonra bir dəfə onun evində bir tanış qəflətən dəli olub və onu qolundan tutmuşdu; (daha dəqiq xatırlamadığı üçüncü oxşar hal) və nəhayət, onun balacası elə xəstə olanda (28 yaşında), o, sayıqlamada onu elə bərk tutmuşdu ki, az qala boğulacaqdı. Bu 4 halı o — böyük zaman fərqlərinə baxmayaraq — bir cümlədə və elə sürətlə bir-birinin ardınca danışdı ki, sanki onlar 4 pərdədən ibarət tək bir hadisə təşkil edirdilər. Yeri gəlmişkən, onun bu cür qruplaşdırılmış travmalar barədə bütün məlumatları «Necə ki» ilə başlayır və ayrı-ayrı qismən travmalar «və» ilə bir-birinə sıralanır. Gördüyümə görə, qoruyucu formul onu oxşar hadisələrin qayıtmasından qorumaq üçün nəzərdə tutulub, ona görə də təlqin yolu ilə ondan bu qorxunu götürürəm və həqiqətən də formulun ondan bir daha eşitmədim.

Axşam onu çox şən görürəm. Gülərək danışır ki, bağda onu hürən bir balaca itdən qorxub. Amma üzü bir az dartılıb və daxili oyanma var ki, o, səhər masajı zamanı dediyi bir sözü pis qarşıladığımı soruşandan və mən bunu inkar edəndən sonra təzəcə keçir. Aybaşı bu gün cəmi 14 günlük fasilədən sonra yenidən başlayıb. Ona hipnotik təlqinlə nizamlama vəd edirəm və hipnozda 28 günlük interval təyin edirəm.

Hipnozda mən ondan soruşuram ki, görəsən, ona sonuncu dəfə nə danışdığını xatırlayırmı, və bununla dünən axşamdan bizə qalmış bir məsələni nəzərdə tuturam. Lakin o, düzgün şəkildə səhər hipnozundakı „Mənə heç vaxt toxunmayın“ sözləri ilə başlayır. Beləliklə, mən onu dünənki mövzuya qaytarıram. Mən soruşmuşdum ki, kəkələmə haradan gəlib, və cavab almışdım: Bilmirəm. Buna görə də ona tapşırmışdım ki, bugünkü hipnoza qədər bunu xatırlasın. Bu gün o, artıq heç bir əlavə düşünmədən, lakin böyük oyanma içində və spazm şəklində çətinləşmiş dillə cavab verir: Bir dəfə uşaqların oturduğu arabanı aparan atlar qaçıb getdiyi vaxt, və bir başqa dəfə mən uşaqlarla birlikdə tufan zamanı meşədən keçdiyim vaxt, şimşək düz atların qarşısındakı bir ağaca düşdüyü və atlar ürküdüyü və mən öz-özümə düşündüyüm vaxt: indi sən tamamilə sakit qalmalısan, yoxsa qışqırmağınla atları daha da qorxudarsan və arabaçı onları heç cür saxlaya bilməz: o vaxtdan bu meydana çıxıb. Bunlar həmin hadisəni onun şüurundan sıxışdırıb çıxarmaq üçün idi.²³

Rəvayət onu son dərəcə oyandırmışdı; ondan hələ öyrənirəm ki, kəkələmə həmin iki hadisədən birincisindən dərhal sonra meydana çıxmış, lakin qısa müddətdən sonra yox olmuş, ikinci oxşar hadisədən isə davamlı olaraq qalmışdır. Mən bu səhnələrin plastik xatirəsini silirəm, lakin ondan həmin səhnələri bir daha göz önünə gətirməyi xahiş edirəm. O, bunu etməyə çalışır və sakit qalır, həmçinin bundan sonra hipnozda heç bir spastik ilişmə olmadan danışır.²⁴

Onu mənə izahat verməyə hazır gördüyümdən, növbəti sualı verirəm: həyatındakı hansı hadisələr onu elə təşvişə salmışdır ki, onlara dair plastik xatirəni saxlamışdır? O, belə təcrübələrin toplusu ilə cavab verir: Anasının ölümündən bir il sonra, ona dost olan bir fransız qadının yanında ikən lüğət gətirmək üçün növbəti otağa göndərildiyini və sonra yataqdan, az əvvəl tərk etdiyi şəxsə tam bənzəyən bir şəxsin qalxdığını gördüyünü. O, yerə kök salmış kimi donub qaldı. Sonradan eşitdi ki, bu, düzəldilmiş bir kukla imiş. Mən bu hadisəni hallüsinasiya kimi izah edirəm, onun aydınlaşdırılmasına müraciət edirəm və onun üzündəki gərginlik aradan qalxır.

Xəstə qardaşına baxdığı və onun morfin təsirindən dəhşətli tutmalar keçirdiyi, bu tutmalarda onu qorxutduğu və tutduğu hadisə. Mən qeyd edirəm ki, o, bu hadisədən artıq bu gün səhər danışmışdır və ona görə də yoxlamaq üçün soruşuram ki, bu “tutma” daha nə vaxt baş verib. Mənim xoş təəccübümə görə, bu dəfə cavab verməkdə uzun çəkinir və nəhayət qətiyyətsizliklə soruşur: Kiçik olan? Digər iki hadisəni (yuxarıya bax) o, heç cür xatırlaya bilmir. Deməli, mənim qadağam, xatirələrin silinməsi, təsir göstərib. — Davam: Qardaşına necə baxdığı və bibisinin, onu katolik dininə gətirmək üçün gəlmiş, birdən paravanın üstündən solğun başını uzatdığı hadisə. — Mən qeyd edirəm ki, bununla onun təəccübləndirilməkdən daimi qorxusunun kökünə çatmışam və soruşuram ki, belə hadisələr daha nə vaxt baş verib. — Evdə, otağa çox səssizcə süzülüb sonra birdən qarşısında dayanmağı sevən bir dostlarının olması; anasının ölümündən sonra çox xəstələndiyi, bir hamam mərkəzinə gəldiyi və orada səhv nəticəsində bir dəli qadının bir neçə dəfə gecələr onun otağına, hətta yatağının yanına qədər gəldiyi; və nəhayət, Abbaziadan buraya səyahəti zamanı bir yad adamın 4 dəfə ani olaraq onun kompartiment qapısını açdığı və hər dəfə ona bön-bön baxdığı hadisə. O, bundan elə qorxdu ki, konduktoru çağırdı.

Mən bütün bu xatirələri silib yox edirəm, onları oyadıram və ona əminlik verirəm ki, hipnozda ona uyğun təlqini verməkdən çəkindiyim üçün bu gecə yaxşı yatacaq. Onun ümumi vəziyyətinin yaxşılaşdığına dair sözü şahidlik edir ki, bu gün heç nə oxumayıb, elə xoşbəxt bir yuxu içində yaşayır — halbuki əvvəllər daxili narahatlıqdan durmadan nəsə etməli olurdu.

ll. May səhər. Bu gün ginekoloq doktor N. ilə görüş təyin olunub; o, Emminin böyük qızını menstrual şikayətlərinə görə müayinə etməlidir. Mən xanım Emmini xeyli təşviş içində tapıram; lakin bu təşviş indi əvvəlkindən daha əhəmiyyətsiz bədən əlamətləri ilə özünü göstərir; o, həm də ara-sıra qışqırır: Məndə qorxu var, elə bir qorxu, elə bilirəm ki, ölməliyəm. Soruşuram ki, qorxusu haradandır, yoxsa doktor N.-dən? Deyir ki, bilmir, sadəcə qorxusu var. Həmkar gəlməzdən əvvəl etdiyim hipnozda etiraf edir ki, dünən masaj zamanı ona kobud görünən bir ifadə ilə məni incidə biləcəyindən qorxur. Həm də hər yeni şeydən, deməli, yeni həkimdən də qorxur. Onu sakitləşdirmək mümkün olur; doktor N.-nin yanında bəzən diksinir, amma başqa cür özünü yaxşı aparır və nə dilçalma, nə də danışıq ləngiməsi göstərir. O gedəndən sonra onun gəlişindən qalan oyanma qalıqlarını, bəlkə də, götürmək üçün xanım Emmini yenidən hipnoza salıram. O, öz davranışından çox razıdır, onun müalicəsindən böyük ümidlər bəsləyir, mən isə bu nümunə ilə ona göstərməyə çalışıram ki, yeni şeydən qorxmaq lazım deyil, çünki yeni şey özündə yaxşını da gətirir.

Axşamlar o, çox şən olur və hipnozdan əvvəlki söhbətdə bir çox ehtiyatlarından azad olur. Hipnozda soruşuram ki, həyatında hansı hadisə ən davamlı təsir bağışlayıb və yaddaşında ən çox təkrarlanır. — Ərinin ölümü. — Bu yaşantını bütün təfərrüatları ilə danışdırıram. Bütün bu kimi öyüdverici təlqinlər xanım Emmidə uğursuz oldu, sonrakı gedişat bunu göstərdi.

Ona, dərin təəssüf hissi ilə dolu olan əlamətlərlə nə etdiyini danışır, lakin heç bir dil tutulması və ya tələffüz qüsurları olmadan. Onların ikisinin də çox sevdiyi Riviya sahilindəki bir yerdə bir dəfə körpüdən keçərkən, əri ürək spazmı tutulub, birdən yıxıldı, bir neçə dəqiqə canlı deyilmiş kimi yerə düşdü, lakin sonra sağ-salamat ayağa qalxdı. Sonra qısa müddət sonra, o, uşaq doğumundan sonra kiçik qızla yataqda ikən, yatağının qarşısındakı kiçik masada səhər yeməyi yeyib qəzet oxuyan əri birdən ayağa qalxdı, ona çox qəribə baxdı, bir neçə addım atdı və sonra yerə yıxılıb öldü. O, yataqdan qalxmışdı; çağırılan həkimlər canlandırma cəhdləri etmişdilər, lakin o, digər otaqdan eşitmişdi; amma bu faydasız olmuşdu. Sonra davam edir: Və necə ki, o zaman bir neçə həftəlik olan uşaq xəstələnmiş və 6 ay xəstə qalmışdı, bu müddət ərzində özü də şiddətli qızğınla yatağa düşmüşdü; — və ardınca xronoloji sırayla onun bu uşağa qarşı şikayətləri gəlir, qəzəbli ifadə ilə tez-tez ortaya atılan elə ki, sanki insanın bezdiyi birindən danışılırmış kimi. Uzun müddət çox qəribə idi, həmişə ağlayır və yatmırdı, sol ayağında iflic var idi, onun müalicəsindən demək olar ki, ümid kəsilmişdi; 4 yaşında sayıqlamaları olurdu, gec gəzirdi və gec danışmağa başlayırdı, elə ki, onu uzun müddət axmaq hesab edirdilər; həkimlərin dediyinə görə beyin və onurğa beyni iltihabı keçirmişdi, və daha nələr, nələr. Mən onu burada dayandırıram, eyni uşağın bu gün normal və çiçəklənən olduğunu göstərərək, ona bütün bu kədərli şeyləri yenidən görmək imkanı vermirəm, çünki mən yalnız plastik xatirəni silmirəm, əksinə bütün reminissensiyani onun yaddaşından çıxarıram, sanki heç vaxt orada olmamış kimi. Mən ona söz verirəm ki, bu, onu daima narahat edən bədbəxtlik gözləntisinin və bütün bədənindəki ağrıların, haqqında hekayə zamanı şikayət etdiyi, bir neçə gün sonra onlar haqqında danışılmamış ağrıların dayandırılmasına səbəb olacaq.²⁵

Təəccübümə səbəb olur ki, o, mənim təlqinimdən dərhal sonra şahzadə L.-dən danışmağa başlayır; o vaxtlar onun dəlixanadan qaçması hamının dilində idi; dəlixanalar barədə yeni qorxu təsəvvürlərini ortaya atır ki, orada adamlara başa buz kimi soyuq duşlar verilir, bir aparata bağlanıb sakitləşənə qədər fırladılırlar. Üç gün əvvəl, o, dəlixana qorxusundan ilk dəfə şikayət edəndə, xəstələrin orada kürsülərə bağlandığı barədə ilk danışığından sonra sözünü kəsmişdim. Görürəm ki, bununla heç nəyə nail olmuram, hər bir məqamda onu axıra qədər dinləməkdən özümü qurtara bilmirəm. Bu yaddan çıxarılandan sonra onun yeni qorxu təsəvvürlərini də əlindən alıram, onun aydın düşüncəsinə müraciət edirəm və deyirəm ki, dəlixanaların quruluşu barədə qorxulu hekayələri eşitdiyi o axmaq qızdan çox mənə inanmalıdır. Bu əlavələr zamanı hər dəfə bir az kəkələmə müşahidə etdiyim üçün ondan yenidən soruşuram ki, kəkələmə haradan gəlir. — Cavab yoxdur. — Bilmirsən? — Xeyr. — Bəs niyə yox? — Niyə? Çünki icazəm yoxdur (bu, şiddətli və hirslə deyilir). Bu ifadədə təlqinimin uğurunu görürəm, lakin o, hipnozdan oyanmaq istəyini bildirir, mən də onu yerinə yetirirəm. 12 may. Gözlədiyimin əksinə olaraq qısa və pis yatıb. Onu böyük təşviş içində tapıram, həm də bunun adi bədən əlamətləri olmadan. Nə olduğunu demək istəmir: yalnız pis yuxu gördüyünü və hələ də eyni şeyləri gördüyünü deyir. „Canlı olsalar, nə qorxunc olar.“ Masaj zamanı bəzi şeyləri suallarla həll edir, sonra şən olur, danışır ki, bu nöqtədə bu, yəqin ki, ona görə idi ki, mən bu xatirəni ətraflı danışdırmışdım (qeydlərin saxladığından qat-qat ətraflı), halbuki başqa vaxtlar çox vaxt sadəcə xatırlatma ilə kifayətlənirdim.²⁶

Baltik dənizi sahilindəki dul mülkündəki əlaqələrindən, qonşu şəhərdən qonaq kimi dəvət etməyə adət etdiyi görkəmli kişilərdən və sair. Hipnoz. O, dəhşətli yuxu görüb: stul ayaqları və kürsü arxalıqları — hamısı ilan imiş, — dimdiyi olan bir əcaibə onun üstünə atılıb onu didib, bütün bədənini yeyib, başqa vəhşi heyvanlar da onun üstünə sıçrayıb və sair. Sonra o, dərhal başqa heyvan sayıqlamalarına keçir, lakin bunları belə bir əlavə ilə fərqləndirir: Bu, həqiqətən idi (yuxu deyil). Bir dəfə (əvvəllər) bir yumaq yuna əl atmaq istəyəndə, o, siçan imiş və qaçıb getmiş, gəzinti zamanı böyük bir qurbağa qəflətən onun üstünə sıçrayıbmış və sair. Görürəm ki, mənim ümumi qadağam heç bir nəticə verməyib və mən ondan bu cür qorxu təəssüratlarını tək-tək almalıyam! Hər hansı bir yolla sonra ona sual verməyə gəldim ki, niyə mədə ağrıları da çəkib və bunlar haradan gəlir. Düşünürəm ki, mədə ağrıları onda hər zoopsiya tutmasını müşayiət edirdi. Onun kifayət qədər narazı cavabı bu oldu ki, bunu bilmir. Mən ona tapşırdım ki, sabaha qədər bunu xatırlasın. Sonra o, kifayət qədər acıqla dedi ki, hər dəfə soruşmasın ki, bu və o haradan gəlir, qoy onu danışsınlar, ona nə deyəcəyi varsa. Mən buna razılaşdım və o, heç bir girişsiz davam etdi: Onu bayıra çıxaranda, ölü olduğuna inana bilmədim. (Deməli, o yenidən ərindən danışır və mən indi onun narazılığının səbəbi kimi tanıyıram ki, o, bu hekayənin saxlanılmış qalığı altında əziyyət çəkib.) Və sonra üç il ərzində uşağa nifrət edib, çünki həmişə özünə deyirmiş ki, uşaq üzündən yataqda yatmasaydı, ərini sağalda bilərdi. Və sonra ərini itirdikdən sonra yalnız təhqirlər və həyəcanlar yaşayıb. Onun qohumları, ki, həmişə bu izdivaca qarşı idilər və sonra belə xoşbəxt yaşadıqlarına görə acıqlanırdılar, yayıblar ki, guya onu özü zəhərləyib, o qədər ki, o, araşdırma tələb etmək istəyirdi. İyrənc bir vəkilsayağı vasitəsilə qohumlar ona hər cür məhkəmə işləri açıblar. O alçaq ətrafa agentlər göndərib, onlar ona qarşı təhrik edirdilər, ona qarşı yerli qəzetlərdə təhqiramiz məqalələr dərc etdirirdi və sonra kəsikləri ona göndərirdi. Onun adamqorxuluğu və bütün yad adamlara nifrəti buradan qaynaqlanır. Onun hekayəsinə bağladığım sakitləşdirici sözlərdən sonra o, özünü rahatlamış elan edir.²⁷

13 May. Mədə ağrıları səbəbindən yenə az yatdı, dünən axşam yeməyi yemədi, həmçinin sağ qolunda ağrıdan şikayət edir. Lakin onun əhvalı yaxşıdır, şən və mənə dünəndən bəri xüsusi diqqət göstərir. O, mənə onun üçün vacib görünən müxtəlif şeylər haqqında fikrimi soruşur və tamamilə qeyri-mütənasib bir oyanmaya düşür, əgər məsələn, masaj zamanı lazım olan dəsmalları axtarmalı olsam və s. Dillə şaqqıltı və üz tikləri tez-tez baş verir.

Hipnoz: Dünən axşam ona birdən-birə ağlına gəldi ki, gördüyü kiçik heyvanlar niyə belə nəhəng həcmdə böyüyür. Bu, ona ilk dəfə D..-də bir teatr tamaşasında baş vermişdi, orada səhnədə nəhəng bir kərtənkələ var idi. Bu xatirə dünən onu da çox əzablandırmışdı.

Şaqqıltının geri qayıtması ona görədir ki, dünən qarnının altında ağrıları olub və onları ah çəkməklə büruzə verməməyə çalışıb. Çıqqıldatmanın əsl səbəbini (bax s. 46) bilmir. O da yadına düşür ki, mən ona mədə ağrılarının haradan gəldiyini tapmaq tapşırığını vermişdim, amma bilmir, məndən ona kömək etməyimi xahiş edir. Mən soruşuram ki, bəlkə böyük oyanmalardan sonra özünü yeməyə məcbur edib. Bu doğrudur. Ərinin ölümündən sonra uzun müddət hər yemək həzzindən məhrum olub, yalnız vəzifə hissi ilə yeyib və o vaxt həqiqətən mədə ağrıları başlayıb. — İndi mən epiqastrinin üzərinə bir neçə cizgi çəkməklə mədə ağrılarını götürürəm. Sonra o, öz-özünə onu ən çox təsirləndirəndən danışmağa başlayır:

„Mən demişəm ki, kiçiyi sevməmişəm. Amma əlavə etməliyəm ki, bunu mənim davranışımdan hiss etmək mümkün deyildi. Lazım olan hər şeyi etmişəm. İndi də özümə irad tuturam ki, böyüyü daha çox sevirəm.“²⁸

14 may. O, yaxşı və şəndir, səhər saat yarıma qədər yatıb, yalnız əlin radialis sahəsində bir qədər ağrıdan, baş və üz ağrılarından şikayət edir. Hipnozdan əvvəl danışma getdikcə daha çox əhəmiyyət kəsb edir. Bu gün onun demək olar ki, heç bir dəhşətli şeyi yoxdur. Sağ ayağındakı ağrıdan və hissizlikdən şikayətlənir, danışır ki, 187] qarın boşluğu iltihabı keçirmiş, sonra hələ sağalmamış xəstə qardaşına qulluq edərkən ağrılar başlamış, bu ağrılar hətta bəzən sağ ayağın iflicinə səbəb olmuşdur.

Hipnozda soruşuram ki, artıq adamlar arasına çıxa biləcəkmi, yoxsa qorxu hələ də üstün gəlir. Deyir ki, kimsə onun arxasında və ya lap yanında duranda hələ də ona xoşagəlməz gəlir, bu münasibətlə qəflətən peyda olan adamların yaratdığı xoşagəlməz gözlənilməzliklərdən də hallar danışır. Belə ki, bir dəfə Rügendə qızları ilə gəzinti edərkən iki şübhəli görkəmli „fərd“ kolun arxasından çıxıb onu təhqir etmişdilər. Abbaziyada axşam gəzintisində birdən bir dilənçi daşın arxasından çıxmış, sonra onun qarşısında diz çökmüşdü. Guya bu, zərərsiz bir dəli imiş; bundan başqa, o, tənha dayanan qəsrinə gecə basqınından danışır ki, bu da onu çox qorxutmuşdu.

Lakin insanlardan qorxunun, əsasən, ərinin ölümündən sonra ona qarşı edilən təqiblərə aid olduğunu qeyd etmək asandır.

Axşam. Görünür, çox şən olan xanım məni belə bir nidayla qarşılayır: „Mən təşvişdən ölüram, ah, bunu sizə demək belə çətindir, özümə nifrət edirəm.“ Nəhayət öyrənirəm ki, Dr. Breyer onu ziyarət edib və onun görünüşü zamanı o, irkilmişdir. O, bunu nəzərə çatdırdıqda, ona yalnız bu dəfə belə olduğunu və keçmişdəki qorxaqlığının qalıqlarını göstərməyə məcbur olduğu üçün mənim xatirimə çox təəssüf etdiyini bildirdi! Ümumiyyətlə, bu günlərdə onun özünə qarşı nə qədər sərt olduğunu, ən kiçik səhlənkarlıqlardan belə — məsələn, masaj dəsmalları eyni yerdə olmadıqda və ya oxumalı olduğum qəzet gözlərimə dərhal çarpan şəkildə hazırlanmadıqda — özünü ittiham etməyə nə qədər hazır olduğunu qeyd etmək imkanı tapmışdım. O vaxtlar histeriyanın bütün simptomlarının psixi mənşəli olduğunu qəbul etməyə meylli idim. Bu gün mən bu, abstinens həyat tərzi sürən qadında olan təşviş meylini nevrotik kimi izah edərdim. (Təşviş nevrozu.) İlk, ən səthi qat əzabverici xatirələr silindikdən sonra, özünü kiçiltməyə meylli, əxlaqi baxımdan həddindən artıq həssas olan şəxsiyyəti üzə çıxır. Mən ona, oyaq halda da, hipnozda da, köhnə „minima non curat praetor“ ifadəsinin təsviri olan şeyi təkrar edirəm: yaxşı ilə pis arasında heç kimin özünə ittiham etməməli olduğu, neytral kiçik şeylərin böyük bir qrupu var. Fikrimcə, o, bu təlimləri, orta əsrlərin hər hansı bir əsəbi rahibinin, özünü əlaqələndirdiyi ən kiçik hadisədə Tanrının barmağını və şeytanın təhrikini görən və öz şəxsiyyəti ilə əlaqəsi olmadan dünyanı heç bir kiçik küncdə belə, heç bir kiçik müddətə təsəvvür edə bilməyən birinin qəbul etdiyi qədər yaxşı qəbul etmir.

Hipnozda o, qorxulu mənzərələrə ayrı-ayrı əlavələr gətirir (belə ki, Abbaziyada hər dalğanın üzərində qanlı başlar). Mən ondan oyaq halda ona verdiyim təlimləri təkrar etməsini xahiş edirəm.

15 may. O, saat 19-a qədər yatıb, lakin sübhə yaxın narahat olub və məni yüngül tik, şaqqıltı və bir qədər dil ləngiməsi ilə qarşılayır. „Mən təşvişdən ölürəm.“ Soruşduqda danışır ki, uşaqların burada yerləşdirildiyi pansion dördüncü mərtəbədədir və ora lift vasitəsilə çatmaq olar. Dünən uşaqların aşağı düşmək üçün də bu liftdən istifadə etmələrini tələb edib və indi buna görə özünü qınayır, çünki lift tam etibarlı deyil. Pansion sahibi bunu özü deyib. Roma şəhərində bu cür bir qəzada ölən qrafinya Ş...ın hekayəsini bilirəmmi? İndi mən pansionu tanıyır və bilirəm ki, lift pansion sahibinin şəxsi mülkiyyətidir; elə gəlir ki, bu liftlə elanda öyünən adamın özünün ondan istifadə etməkdən çəkindirməsi asanlıqla mümkün deyil. Məncə, burada təşvişin təlqin etdiyi bir yaddaş yanılması var, öz fikrimi ona bildirirəm və heç bir çətinlik çəkmədən ona nail oluram ki, özü də öz qorxusunun qeyri-mümkünlüyünə gülür. Elə buna görə də inana bilmirəm ki, bu, onun təşvişinin səbəbi olub və qərar verirəm ki, bu sualı onun hipnotik şüuruna ünvanlayım. Bir neçə günlük fasilədən sonra bu gün yenidən etdiyim masaj zamanı o, bir-birinə lövbərsiz bağlanmış ayrı-ayrı hekayələr danışır, lakin bunlar doğru ola bilər: bir zirzəmidə tapılmış qurbağa haqqında, öz idiot uşağına özünəməxsus tərzdə qulluq edən ekssentrik bir ana haqqında, melanxoliyaya görə dəlixanaya salınmış bir qadın haqqında — və bununla göstərir ki, onu narahat bir əhval-ruhiyyə bürüdüyü zaman başından nə cür xatirələr keçir. Bu hekayələrdən qurtulduqdan sonra o, çox şən olur, öz mülkündəki həyatından, Alman-Rusiyanın və Şimali Almaniyanın görkəmli kişiləri ilə saxladığı münasibətlərdən danışır və doğrusu, bu fəaliyyət hallarını bu qədər bərk əsəbi bir qadın təsəvvürü ilə uzlaşdırmaq mənə çətin gəlir.

Hipnozda mən belə soruşuram: niyə bu səhər bu qədər təşvişli idi, lift haqqındakı fikirlər əvəzinə, adət dövrünün yenidən başlayacağından və masajı yenidən pozacağından qorxduğunu cavabını alıram.²⁹

Mənə onun ayaq ağrılarının tarixçəsini də danışdırıram. Başlanğıcı dünənki kimidir, sonra incidici və üzücü hadisələrin uzun bir növbəsi gəlir; onların vaxtı İcazə verin, yuxarıda qeyd olunan yanlış bağlantı nümunəsi üzərində bir az da dayanım, çünki o, bir neçə baxımdan nümunəvi adlandırıla bilər. İlk növbədə bu xəstənin davranışı üçün nümunəvidir; o, müalicə gedişində mənə dəfələrlə hipnotik izahat vasitəsilə bu cür yanlış bağlantıları açmaq və onlardan çıxan təsirləri aradan qaldırmaq imkanı verdi. Bu cür bir halı ətraflı danışmaq istəyirəm, çünki o, söhbət açılan psixoloji faktı kifayət qədər parlaq işıqlandırır. Mən xanım Emmi fon N.-ə adət etdiyi ilıq vannaların yerinə sərin yarımvanna sınamağı təklif etmişdim; ondan ona daha çox təravət vəd etmişdim. Heç vaxt həkim göstərişlərinə qeyd-şərtsiz itaət etmirdi, lakin hər dəfə onları ən pis etimadsızlıqla izləyirdi. Artıq bildirmişəm ki, həkim müalicəsi ona demək olar ki, heç vaxt rahatlıq gətirməmişdi. Sərin vannalar qəbul etmək təklifim o qədər də hökmran bir tonda deyildi ki, o, mənə öz şübhələrini söyləmək cəsarətini tapmasın: „Hər dəfə, nə qədər ki sərin vanna qəbul etmişəm, bütün günü melanxolik olmuşam. Amma istəsəniz, yenə sınayaram; elə bilməyin ki, dediyiniz bir şeyi etmirəm.“ Mən zahirən təklifimdən imtina etdim, lakin növbəti hipnozda ona təlqin etdim ki, qoy indi sərin vannaları özü təklif etsin, o, bunu düşünüb-daşınıb, yenə də sınaqdan keçirmək istəyir və s. Belə də oldu, o, sərin yarımvannalardan istifadə etmək fikrini ertəsi gün özü qəbul etdi, mənim ona söylədiyim bütün dəlillərlə məni razı salmağa çalışdı və mən də böyük həvəs göstərmədən güzəştə getdim. Lakin yarımvannadan sonrakı gün onu həqiqətən dərin ruh düşkünlüyü içində tapdım. „Niyə bu gün beləsiniz? — Axı mən əvvəlcədən bilirdim. Soyuq vannadan, həmişə belə olur. — Bunu özünüz tələb etdiniz. İndi bilirik ki, siz ona dözmürsünüz. İlıq vannalara qayıdırıq.“ — Sonra hipnozda soruşdum: „Sizi həqiqətən soyuq vanna belə ruhdan saldı?‘ — „Ah, soyuq vannanın buna heç bir dəxli yoxdur,‘ oldu cavab, „sadəcə bu gün səhər qəzetdə oxudum ki, 8. Domingoda inqilab baş verib. Orada iğtişaşlar olanda həmişə ağların üstünə gedirlər, mənim isə S. Domingoda bir qardaşım var ki, o, bizi artıq çox narahat edib. Və indi qorxuram ki, ona bir şey olmasın.‘ Bununla məsələ aramızda həll olundu, o, ertəsi səhər sərin yarımvannasını elə aldı ki, sanki bu öz-özünə aydın idi, və onu daha bir neçə həftə aldı, heç vaxt ruh düşkünlüyünü onunla əlaqələndirmədən.

Mənə asanlıqla güzəşt ediləcək ki, bu misal həm də bir çox başqa nevropatların həkimin tövsiyə etdiyi müalicəyə qarşı davranışı üçün səciyyəvidir. İstər S.-Dominqoda, istərsə də başqa yerlərdə baş verən iğtişaşlar müəyyən bir gündə müəyyən bir simptom doğursun; xəstə həmişə bu simptomu son həkim təsirindən törəməyə meyllidir. Belə yanlış bağlantının meydana gəlməsi üçün tələb olunan iki şərtdən biri, etimadsızlıq, hər zaman mövcud görünür; o, bu ayaq ağrılarına tutulmuşdu və onun təsiri ilə həmin ağrılar hər dəfə güclənirdi, hətta ikitərəfli ayaq iflicinə və hissiyyat itkisinə qədər. Qol ağrıları ilə də vəziyyət oxşardır; digəri, şüur parçalanması, onunla əvəz olunur ki, nevropatların çoxu öz əzablarının həqiqi səbəblərindən (yaxud heç olmasa təsadüfi səbəblərindən) qismən xəbərsizdirlər, qismən də bilərəkdən xəbər tutmaq istəmirlər, çünki bunda öz günahlarının payı olduğunu xatırlamaq onlara xoş gəlmir.

İnsan düşünə bilər ki, neyropatlarda histeriyadan kənarda vurğulanan psixoloji cəhalət və ya qəsdən diqqətsizlik şərtləri, yanlış əlaqənin yaranması üçün, şüurun parçalanmasının mövcudluğundan daha əlverişli olmalıdır, çünki parçalanma şüura səbəb-nəticə əlaqəsi üçün material verir. Lakin bu parçalanma nadir hallarda təmiz olur, əksər hallarda şüursuz təsəvvür kompleksinin hissələri adi şüura nüfuz edir və məhz bu hissələr belə pozğunluqlara səbəb olur. Adətən, komplekslə bağlı olan ümumi hiss təşviş, kədər ehtiyacıdır ki, yuxarıdakı nümunədə olduğu kimi, şüurlu şəkildə qəbul edilir və "assosiasiyaya məcburiyyət" növü ilə şüurda mövcud olan təsəvvür kompleksi ilə əlaqələndirilməlidir. (Bununla bağlı məcburiyyət təsəvvürünün mexanizminə də bax; onu mən Neurolog. Centralblatt-dakı məqaləmdə (1894, № 10 və 11) göstərmişəm. Həmçinin: «Obsessions et phobies», Revue neurologique, № 2, 1895.)

Bir belə assosiasiya məcburiyyətinin gücünə bu yaxınlarda başqa sahədəki müşahidələrimlə əmin ola bildim. Bir neçə həftə adi çarpayımı daha sərt bir yataqla dəyişməli oldum; yəqin ki, orada daha çox və ya daha canlı yuxular görürdüm, bəlkə də yalnız normal yuxu dərinliyinə çata bilmirdim. Oyanandan sonrakı ilk çeyrək saatda gecənin bütün yuxularını bilirdim və onları yazmağa və yozumunu tapmağa çalışmaq zəhmətinə qatlandım. Bu yuxuların hamısını iki məqama aid etmək bacardım: 1. gündüz yalnız ötəri dayandığım, yalnız toxunub başa vurmadığım təsəvvürlərin işlənməsi zərurətinə, və 2. eyni şüur halında mövcud olan şeyləri bir-biri ilə bağlamaq məcburiyyətinə. Yuxuların mənasız və ziddiyyətli olması sonuncu məqamın sərbəst hökmranlığına aid idi. Yaşantıya aid əhval-ruhiyyənin və onun məzmununun ilkin şüura qarşı tamamilə müntəzəm olaraq fərqli münasibətə girə bildiyini mən başqa bir xəstədə, xanım Sesiliya M.-də gördüm; onu burada adı çəkilən hər hansı digər xəstədən qat-qat dərindən tanıdım. Bu xanımda bu işdə müdafiə etdiyimiz histerik fenomenlərin psixi mexanizminə dair ən çoxsaylı və ən inandırıcı sübutları topladım, lakin təəssüf ki, şəxsi şərait üzündən zaman-zaman istinad etmək niyyətində olduğum bu xəstəlik tarixçəsini ətraflı bildirə bilmirəm. Xanım Sesiliya M. son vaxtlar özünəməxsus bir histerik vəziyyətdə idi; bu vəziyyət, şübhəsiz, tək deyil, hərçənd onun nə vaxtsa tanınıb-tanınmadığını bilmirəm. Onu “histerik silinmə psixozu” adlandırmaq olar. Xəstə çoxlu psixi travmalar yaşamış və çox müxtəlif əlamətlərlə xroniki histeriya ilə uzun illər keçirmişdi. Bütün bu vəziyyətlərin səbəbləri nə ona, nə də başqalarına məlum idi, parlaq qabiliyyətlərə malik yaddaşı çox nəzərəçarpan boşluqlar göstərirdi; özü şikayət edirdi ki, həyatı ona parçalanmış kimi görünür. Bir gün köhnə bir reminissensiya plastiki aydınlıqla və yeni hisslərin bütün təzəliyi ilə üstünə çökdü və bundan sonra o, təxminən 3 il ərzində həyatının bütün travmalarını — çoxdan unudulmuş sayılan və əslində heç vaxt xatırlanmayan bir çoxunu — ən dəhşətli əzab sərfiyyatı və heç vaxt olmadığı qədər bütün simptomların təkrarlanması ilə yenidən yaşadı. Bu “köhnə borcların silinməsi” 33 illik bir dövrü əhatə edirdi və onun hər bir vəziyyətindən çox vaxt çox mürəkkəb olan təyinatı müəyyən etməyə imkan verirdi. Ona yalnız, hipnoz altında o an yaşadığı xatirəni, ona aid bütün emosional vəziyyəti və fiziki ifadələri ilə birlikdə danışma imkanı verərək rahatlıq gətirmək mümkün idi; əgər mən orada ola bilməyirdimsə və o, qarşısında utandığı bir şəxsə danışmalı olsaydı, bəzən belə olurdu ki, hekayəni həmin şəxsə sakitcə danışır, sonra isə hipnoz altında hekayəni əslində müşayiət etmək istədiyi bütün ağlamaları və bütün ümidsizlik ifadələrini mənə gətirirdi. Hipnozda belə bir təmizlənmədən sonra bir neçə saat ərzində tamamilə yaxşı və şüurlu idi. Qısa bir müddətdən sonra növbəti xatirə gəldi. Lakin bu xatirəyə aid olan emosional vəziyyət saatlarla əvvəlcədən gəlirdi. O, həyəcanlı, təşviş dolu və ya ümidsiz olurdu, lakin heç vaxt bu vəziyyətin mövcud ana deyil, yaxın zamanda onu ələ keçirəcək vəziyyətə aid olduğunu fərq etmirdi. Bu keçid dövründə o, hipnoza qədər inadla davam etdiyi yanlış bir əlaqə qururdu. Məsələn, bir dəfə məni belə bir sualla qarşıladı: “Mən bədbəxt bir insan deyiləm ki, dünkü dediklərim ən dərin bədbəxtliyin əlaməti deyilmi?” Əvvəlki gün dedikləri mənim üçün bu qınanmanı heç bir şəkildə əsaslandırmağa layiq deyildi; qısa bir müzakirədən sonra o da bunu çox yaxşı başa düşdü, lakin növbəti hipnoz 12 il əvvəl özünə ağır bir ittiham etdiyi və hazırda artıq ona əhəmiyyət vermədiyi bir xatirəni ortaya çıxardı.

Həmin qulluq dövründə boyun qıcolmaları ilə eyni vaxtda başlayan digər hallar haqqında yalnız aşağıdakıları öyrənirəm: Onlar əvvəllər mövcud olan narahatlıq və əsəbi vəziyyətləri əvəz etmişdilər və boyunda “buz kimi tutulma”, bütün ətrafların sərtliyi və ağrılı soyuqluğu, danışa bilməmə və tam bitkinlik ilə ifadə olunur. Onlar 6–12 saat davam edir. Mənim bu simptom kompleksini reminissensiya kimi ifşa etmək cəhdlərim uğursuzluğa uğrayır. Bu istiqamətdəki suallar — deliriumda qulluq etdiyi qardaşı onu nə vaxtsa boynundan tutubmu — inkar edilir; bu tutmaların haradan gəldiyini bilmir.³⁰

Axşamlar. Çox şəndir, ümumiyyətlə gözəl yumor inkişaf etdirir. Liftlə isə, əslində, mənə dediyi kimi olmamışdı. Yalnız bir bəhanə altında aşağı səfər üçün istifadə edilməməli idi. Xəstəliyə aid heç bir şeyi olmayan bir çox sual. Üzündə, əlində baş barmaq tərəfi boyunca və ayağında son dərəcə güclü ağrılar olmuşdu. Uzun müddət sakit oturduqda və ya bir nöqtəyə dik baxdıqda sərtlik və üz ağrıları hiss edirdi. Ağır bir əşyanın qaldırılması ona qol ağrıları verirdi. — Sağ ayağının müayinəsi budda kifayət qədər yaxşı həssaslıq, baldırda və ayaqda yüksək dərəcədə anesteziya, yanaq və bel nahiyəsində daha az aşkar edir.

Qol və ayaq ağrılarına gəldikdə, hesab edirəm ki, burada çox da maraqlı olmayan, lakin bir o qədər də tez-tez rast gəlinən təsadüfi təyinetmə növü var idi. O, həmin oyanma və xəstəyə qulluq dövründə belə ağrılar çəkmişdi, tükənmə üzündən onları hər zamankından daha güclü hiss etmişdi və əvvəlcə həmin yaşantılarla yalnız təsadüfən assosiasiyaya girən bu ağrılar sonra onun yaddaşında assosiasiya kompleksinin bədən simvolu kimi təkrarlanırdı. Bu proses üçün sübutedici misallardan bundan sonra da bir neçəsini gətirə biləcəyəm. Yəqin ki, ağrılar əvvəlcə revmatik idi, yəni çox sui-istifadə olunan bu sözə müəyyən məna vermək üçün desək, əsasən əzələlərdə oturan, əzələlərdə kifayət qədər təzyiq həssaslığı və konsistensiya dəyişikliyi aşkar edilə bilən, ən şiddətli şəkildə ətrafın uzun müddət sakit qalmasından və ya fiksasiyasından sonra, yəni səhərlər özünü göstərən, ağrılı hərəkətin məşqi ilə yaxşılaşan və masajla aradan qaldırıla bilən ağrılar. Bu miogen ağrılar bütün insanlarda çox tez-tez rast gəlinir, nevropatlarda böyük əhəmiyyət kəsb edir; onlar əzələləri barmaq təzyiqi ilə yoxlamaq vərdişi olmayan həkimlərin köməyi ilə bunları sinir ağrısı hesab edir və qeyri-müəyyən sayda histerik nevralgiyalar, sözdə ischias və s. üçün material verirlər. Bu xəstəliyin gut dispozisiyası ilə əlaqələrinə burada yalnız qısa toxunmaq istəyirəm. Hipnozda o bildirir ki, hələ də təsadüfi təşviş təsəvvürləri var, guya uşaqlarının başına bir şey gələ bilər, onlar xəstələnə və ya həyatda qala bilməzlər, hazırda bal ayında olan qardaşı bədbəxt hadisəyə düşə bilər, arvadı ölə bilər, çünki bütün bacı-qardaşlar bu qədər qısa müddətli evli olublar. Ondan başqa qorxular çıxarmaq mümkün deyil. Mən ona heç bir əsas olmayan yerdə təşviş keçirmək ehtiyacını göstərirəm. O, bundan əl çəkəcəyini vəd edir, „çünki siz bunu tələb edirsiniz“. Ağrılar, ayaq və s. üçün sonrakı təlqinlər.

16 may. Yaxşı yatmışdır, hələ də üzündə, qollarında və ayaqlarında ağrılardan şikayət edir, çox şən görünür. Hipnoz tamamilə nəticəsiz qalır. Anestetik ayağın faradik fırçalanması.

Girdiyim kimi dərhal qorxur. — “Yaxşı ki, gəldiniz. Çox qorxdum.” -— Bütün dəhşət əlamətləri, ləngimə, tik. Əvvəlcə ayıq halında nə baş verdiyini danışmağıma icazə verirəm, bu zaman dəhşəti əyri barmaqlar və irəli uzadılmış əllərlə mükəmməl təsvir edir. — Bağda böyük bir siçan anidən əlinin üstündən keçdi və sonra anidən yox oldu, ümumiyyətlə daima bir o yana bir bu yana hərəkət edirdi (İllüziya oyun edən kölgələr?). Ağaclarda hamısı siçanlar otururdu. — Sirkdəki atların ayaq döymə səslərini eşitmirsiniz? — Yanında bir kişi ah çəkir, fikrimcə, əməliyyatdan sonra ağrıları var. — Mən Rügen adasındayam, orada belə bir sobam var idi? — Onun içində kəsişən düşüncələrin bolluğu və mövcud vəziyyəti anlamaq cəhdi ilə qarışıq vəziyyətdədir. Hazırkı şeylər haqqında suallara, məs. qızların orada olub-olmamasına cavab verə bilmir.

Bu vəziyyətin hipnozda həllinə çalışıram.

Hipnoz. Bəs siz nədən qorxmuşdunuz? — O, siçan hekayəsini hər dəhşət əlaməti ilə təkrar edir: guya pilləkəndən keçəndə orada iyrənc bir heyvan uzanmışdı və dərhal yoxa çıxmışdı. Mən bunu hallüsinasiya hesab edirəm, ona siçanlardan qorxmasını izah edirəm, bunlar yalnız içki düşkünlərində olur (o isə onlara son dərəcə nifrət edir). Mən ona yepiskopun hekayəsini danışıram. Xəstəmin anası və iki bacısı yüksək dərəcədə podaqra (yaxud xroniki revmatizm) əzabı çəkmişdilər. O vaxt şikayət etdiyi ağrıların bir qismi də indiki xarakter daşıya bilərdi. Bilmirəm; o vaxt mən hələ əzələlərin bu vəziyyətini qiymətləndirməkdə təcrübəli deyildim.

Hətta, onu da tanıyır və ən dəhşətli vahimə ilə dinləyir. — „Sirk necə ağlınıza gəlir?” — O, yaxınlıqdan aydın eşidir ki, atlar tövlələrdə ayaq döyür və bu zaman yüyəndə ilişib özlərinə xəsarət yetirə bilərlər. İohann həmişə çölə çıxıb onları açarmış. — Mən ona tövlənin yaxınlığını və qonşunun iniltisini inkar edirəm. Bilsinmi, harada olduğunu? — Bilir, amma əvvəllər Rügendə olduğunu zənn edirmiş. — Bu xatirə ona necə gəlir? — Bağda söhbət edirdilər ki, bir yerdə çox istidir, və o zaman Rügendəki kölgəsiz terras yadına düşüb. — Rügendəki qalmağa dair hansı kədərli xatirələri var? — Onların sırasını sadalayır. Orada ən dəhşətli qol və ayaq ağrıları çəkmiş, bir neçə dəfə gəzintilərdə dumanın içinə düşmüş, belə ki, yolu azmış, iki dəfə gəzintilərdə bir buğa tərəfindən təqib olunmuş və s. — Bəs bu gün bu tutmaya necə gəlib çıxıb? Bəli, necə? Çoxlu məktub yazıb, üç saat ərzində, və bununla da başı ağrıyıb. — Deməli, güman edə bilərəm ki, yorğunluq bu sayıqlama tutmasına səbəb olub, məzmunu isə bağdakı kölgəsiz yer kimi oxşarlıqlarla müəyyən edilib. — Ona adətən verdiyim bütün təlimləri təkrar edirəm və onu yuxuya getmiş halda tərk edirəm.

17 May. O, çox yaxşı yatmışdı. Bu gün etdiyi kəpək vannasında bir neçə dəfə qışqırmışdı, çünki kəpəyi kiçik qurdlar sanmışdı. Bunu mən xidmətçidən bilirəm; o, bunu danışmağı xoşlamır, demək olar ki, qayğısız dərəcədə şəndir, lakin tez-tez „Huh“ qışqırıqları ilə sözünü kəsir, dəhşəti ifadə edən üz-göz oynatmaları göstərir, həmçinin son günlərdə olduğundan daha çox kəkələyir. O danışır ki, gecə yuxusunda guya başdan-başa zəlilər üzərində gedirmiş. Bundan əvvəlki gecə isə dəhşətli yuxular görmüşdü, bu qədər ölüyə bəzək vurub tabuta qoymalı olmuşdu, lakin heç vaxt üstünə qapaq örtmək istəmirdi. (Aydındır ki, ərini xatırlama — yuxarıya bax.) Bundan başqa danışır ki, həyatında heyvanlarla başına bir çox macəralar gəlmişdir, ən dəhşətlisi bir yarasa ilə olmuşdu; yarasa onun tualet şkafına düşmüşdü, o vaxt o, soyunmuş halda otaqdan qaçmışdı. Qardaşı sonra onu bu qorxudan sağaltmaq üçün ona yarasa şəklində gözəl bir broş bağışlamışdı: lakin o, onu heç vaxt taxıb gəzə bilməmişdi.

Hipnozda: Onun qurd qorxusu ona bir dəfə gözəl bir iynə yastığı hədiyyə edilməsindən irəli gəlirdi; o yastıqdan səhəri gün, ondan istifadə etmək istəyəndə, içini doldurmaq üçün istifadə olunan kəpək tam quru olmadığından, xırda qurdlar çıxmışdı. (Hallüsinasiya? Bəlkə də həqiqətən.) Mən başqa heyvan hekayələrini soruşuram. Bir dəfə əri ilə Peterburq parkında gəzərkən, gölməçəyə qədər bütün yolun qurbağalarla dolu olduğunu, buna görə də geri qayıtmalı olduqlarını söyləyir. Elə vaxtlar keçirdiyini deyir ki, heç kimə əl uzada bilmirdi, çünki qorxurdu ki, əl dəhşətli bir heyvana çevriləcək — bu, tez-tez baş verirdi. Mən onu heyvan qorxusundan azad etməyə çalışıram: heyvanları bir-bir gözdən keçirir və soruşuram ki, onlardan qorxurmu. Bəzisinə „Xeyr“ deyir, başqalarına: „Mən qorxmamalıyam!“ Soruşuram ki, niyə bu gün və dünən belə diksindi və kəkələdi. Deyir ki, hər dəfə belə qorxaq olanda bunu edir. — Bəs niyə dünən belə qorxaq idi? — Bağda ağlına hər cür şey gəlmişdi ki, onu sıxırdı. Ən çoxu da: müalicədən buraxıldıqdan sonra yenidən onda nəyinsə yığılmasının qarşısını necə ala biləcəyi. — Mən ona hələ oyaq ikən verdiyim üç təsəlli əsasını təkrar edirəm: 1. O, ümumiyyətlə daha sağlam və daha davamlı olub. 2. Ona yaxın olan hər hansı bir şəxslə açıq danışmağa öyrəşəcək. 3. İndiyə qədər onu sıxan bir çox şey bundan sonra laqeydlər sırasına keçəcək. — Bundan başqa, onu gec gəlməyimə görə mənə təşəkkür etmədiyi, son geriləməsinə görə mənim ondan səbrimin tükənəcəyindən qorxduğu da sıxırdı. Həkimin bağda bir bəyə əməliyyat üçün cəsarəti olub-olmadığını soruşması onu çox təsirləndirmiş və qorxutmuşdu. Qadın orada oturmuşdu, özü düşünməli idi ki, əgər bu, sonuncu... °° İki ilkin travmaya qaytarılma ilə kəkələmə və şıqqıldatma tamamilə aradan qaldırılmamışdı, hərçənd ki, o vaxtdan hər iki simptomda nəzərəçarpan azalma baş vermişdi. Uğurun bu natamamlığının izahını xəstənin özü verdi (bax s. 43). O, hər dəfə qorxanda şıqqıldatmağa və kəkələməyə öyrəşmişdi, və beləliklə, bu simptomlar nəhayət yalnız ilkin travmalara deyil, onlarla assosiasiyalı xatirələrin uzun zəncirinə bağlı idi; mən onları silib təmizləməyi buraxmışdım. Bu, kifayət qədər tez-tez rast gəlinən bir haldır və hər dəfə katarsis üsulu ilə terapevtik işin zərifliyini və tamlığını zədələyir.³¹

Axşam yazıq adamın olacaqdı. Bu son məlumatla narazılıq həll olunmuş görünür. Axşam o, çox şən və razıdır. Hipnoz heç bir nəticə vermir. Mən əzələ ağrılarının müalicəsi və sağ ayaqda həssaslığın bərpası ilə məşğulam, bu, hipnozda çox asanlıqla baş verir, lakin bərpa edilmiş həssaslıq oyandıqdan sonra qismən yenidən itmişdir. Onu tərk etməzdən əvvəl o, təəccübünü bildirir ki, uzun müddətdir heç bir boyun qıcolması keçirməyib, halbuki əvvəllər hər tufandan əvvəl baş verərdi. 18 May. Bu gecə yatmışdır, illərdir belə olmamışdı, lakin hamamdan sonra boyunda soyuqluq, üzdə, əllərdə və ayaqlarda dartılma və ağrılardan şikayət edir, cizgiləri gərgindir, əlləri qıcolma vəziyyətindədir. Hipnoz bu „boyun qıcolması“ vəziyyətinin heç bir psixi məzmununu aşkar etmir, sonra mən bunu oyaq halda masajla yaxşılaşdırıram.

Burada ilk dəfə olaraq öyrəndim ki, sonralar saysız-hesabsız dəfə əmin olduğum bir şeyi: təzə bir histerik deliriya hipnozla həll edilərkən xəstənin danışığı xronoloji ardıcıllığı tərsinə çevirir — əvvəlcə ən son baş verən və daha az əhəmiyyətli təəssüratları və düşüncə bağlantılarını bildirir, yalnız sonda ilkin, ehtimalla səbəb baxımından ən mühüm təəssürata gəlir.³²

Ümid edirəm ki, ilk həftələrin xronikasından yuxarıdakı çıxarış xəstənin vəziyyəti, mənim terapevtik səyimin xarakteri və onun nəticəsi barədə aydın təsəvvür yaratmaq üçün kifayət edər. Mən xəstəlik tarixçəsini tamamlamağa keçirəm.

Son təsvir edilən histerik sayıqlama da xanım Emmi v.-nin vəziyyətindəki son əhəmiyyətli pozğunluq idi. Mən xəstəlik əlamətlərini və onların səbəblərini müstəqil şəkildə araşdırmırdım, əksinə, bir şey üzə çıxana və ya onun mənə təşviş doğuran düşüncələrini etiraf edənə qədər gözləyirdim; hipnozlar nəticəsiz qalırdı və mən onları əsasən, düşüncələrində həmişə mövcud olacaq və onu evdə yenidən oxşar vəziyyətlərə düşməkdən qoruyacaq dərslər vermək üçün istifadə edirdim. O vaxt mən tamamilə Bernheymin təlqin haqqında kitabının təsiri altında idim və bu gün gözlədiyimdən daha çoxunu belə təlimatlandırıcı təsirdən gözləyirdim. Xəstəmin vəziyyəti qısa müddət ərzində o qədər yaxşılaşdı ki, o, ərinin ölümündən bəri belə rahat olmadığını təsdiqlədi. Mən onu ümumilikdə 7 həftəlik müalicədən sonra Baltik dənizi sahilindəki vətəninə buraxdım.

Mən deyil, doktor Breyer təxminən 7 aydan sonra ondan xəbər aldı. Onun yaxşı halı bir neçə ay davam etmiş, sonra isə yeni bir psixi sarsıntıya məğlub olmuşdu.

Onun ən böyük qızı, Vyanada ilk qalışı zamanı artıq anasının boyun qıcolmaları və yüngül histerik hallarına bənzər əlamətlər göstərmişdi; o, əsasən Retroflexio uteri nəticəsində yerimə zamanı ağrılardan əziyyət çəkirdi və mənim məsləhətimlə ən nüfuzlu ginekoloqlarımızdan biri olan Dr. N.... tərəfindən müalicə edilmişdi; o, uşaqlığı masajla düzəltmişdi, belə ki, qız bir neçə ay şikayətsiz qaldı. Bu əlamətlər evdə yenidən peyda olduqda, ana ən yaxın universitet şəhərinin ginekoloquna müraciət etdi; həmin həkim qıza birləşmiş yerli və ümumi müalicə tətbiq etdi, lakin bu, uşağın ağır sinir xəstəliyinə gətirib çıxardı. Yəqin ki, burada artıq o vaxt 17 yaşında olan qızın patoloji meyli özünü göstərirdi; bu meyl bir il sonra xarakter dəyişikliyində təzahür etdi. Uşağı öz adət etdiyi təslimiyyət və etimadsızlıq qarışığı ilə həkimlərin ixtiyarına buraxan ana, bu müalicənin bədbəxt nəticəsindən sonra özünə ən şiddətli məzəmmətlər etdi, mənim izinə düşmədiyim bir fikir yolu ilə belə nəticəyə gəldi ki, ikimiz — Dr. N... və mən — uşağın xəstəliyində günahkarıq, çünki balaca qızın ağır əzabını yüngül kimi təqdim etmişdik; beləliklə, sanki bir iradə aktı ilə müalicəmin təsirini ləğv etdi və tezliklə onu xilas etdiyim həmin hallara yenidən düşdü. Yaxınlıqda olan görkəmli bir həkim, ona müraciət etdiyi şəxs və onunla məktubla əlaqə saxlayan Dr. Breyer, həqiqətən də onu hər iki ittiham olunanın günahsızlığına inandıra bildilər, lakin o zaman mənə qarşı bəslədiyi ikrah histerik qalıq kimi bu aydınlaşdırmadan sonra da onda qaldı və o, bildirdi ki, yenidən mənim müalicəmə keçməsi qeyri-mümkündür. Həmin tibbi nüfuz sahibinin məsləhəti ilə Şimali Almaniyada bir sanatoriyada kömək axtardı və mən Breyerin istəyi ilə müəssisənin rəhbər həkiminə hipnotik müalicənin hansı modifikasiyasının onda təsirli olduğunu bildirdim.

Bu transfer cəhdi tamamilə uğursuz oldu. Görünür, o, əvvəldən həkimlə dil tapmamışdı, onunla edilən hər şeyə qarşı müqavimətdə tükənirdi, arıqladı, yuxusunu və yemək həzzini itirdi və yalnız onu müəssisədə ziyarət edən bir rəfiqəsi onu əslində gizlicə qaçırıb öz evində baxdıqdan sonra özünə gəldi. Bundan qısa müddət sonra, mənimlə ilk görüşündən düz bir il sonra, yenidən Vyana idi və yenidən özünü mənim əllərimə verdi.

Mən onu məktublardakı məlumatlardan təsəvvür etdiyimdən qat-qat yaxşı tapdım. O, tərpənəkli idi, təşvişsiz idi, keçən il qurduğum çox şey davam gətirmişdi. Onun əsas şikayəti tez-tez baş verən qarışıqlıq, özünün dediyi kimi, “başda tufan” idi; bundan başqa, yuxusuz idi, tez-tez saatlarla ağlamalı olurdu və günün müəyyən vaxtında (saat 5-də) kədərlənirdi. Bu, qışda sanatoriyada olan qızını ziyarət etməyə icazə aldığı vaxt idi. O, çox kəkələyir və şaqqıldadırdı, tez-tez sanki qəzəblə əllərini bir-birinə sürtürdü və mən ondan çoxlu heyvan görüb-görmədiyini soruşanda yalnız belə cavab verdi: “Oh, susun!”

İlk dəfə onu hipnoza salmağa cəhd edəndə yumruqlarını sıxdı və qışqırdı: „Mən antipirin inyeksiyası istəmirəm, ağrılarımı özümdə saxlamağı üstün tuturam. Dr. R... xoşuma gəlmir, o mənə antipatikdir.“ Anladım ki, o, Breyerin hipnozuna dair xatirədə — Freyd, Tədqiqatlar, 3-cü nəşr — müəssisədə ilişib qalıb və onu indiki vəziyyətə qaytardıqda sakitləşdi.

Müalicənin lap başlanğıcında ibrətamiz bir təcrübə keçirdim. Kəkələmənin nə vaxtdan qayıtdığını soruşmuşdum və o (hipnozda) tərəddüdlə cavab vermişdi: qışda D...də keçirdiyi qorxudan sonra. Yaşadığı mehmanxananın ofisiantı onun otağında gizlənmişdi; o, qaranlıqda bu şeyi palto sanmış, əlini uzatmışdı və adam birdən „yuxarı sıçramışdı“. Mən onun bu xatirə mənzərəsini qəbul edirəm və doğrudan da o, bundan sonra hipnozda da, oyaq halda da olduğu kimi, demək olar ki, hiss olunacaq dərəcədə kəkələmir. Məni burada uğuru yoxlamaq təcrübəsinə nəyin vadar etdiyini artıq xatırlamıram. Axşam qayıdanda o, guya tamamilə təmasız bir tərzdə soruşdu ki, mən gedəndə, o yatarkən qapını necə elə bağlamalıdır ki, heç kim içəri sıza bilməsin. Təəccübümə səbəb oldu ki, o, şiddətlə qorxdu, dişlərini qıcamağa və əllərini ovuşdurmağa başladı, işarə etdi ki, D...də bu qəbildən şiddətli bir qorxu keçirmişdir, lakin hekayəni danışmağa heç cür razı olmadı. Anladım ki, o, səhər hipnozda danışdığı və mənim silib yox etdiyimi güman etdiyim həmin hekayəni nəzərdə tutur. Növbəti hipnozda isə o, daha ətraflı və həqiqətə daha sadiq danışdı. Axşam oyanması içində dəhlizdə ora-bura gəzmişdi, kənizinin otağının qapısını açıq tapmış və orada oturmaq üçün içəri girmək istəmişdi. Kəniz onun yolunu kəsmişdi, lakin o, özünü saxlamamış, yenə də içəri girmiş və sonra divardakı o qaranlıq şeyi görmüşdü ki, o, bir adam olduğu üzə çıxdı. Aydındır ki, bu kiçik macəranın erotik anı olmuşdu ki, onu qeyri-sadiq bir təsvirə vadar etmişdi. Lakin mən öyrənmişdim ki, hipnozda natamam bir danışığın heç bir şəfa təsiri olmur, fayda gətirməyən bir danışığı natamam saymağa öyrəşdim və tədricən xəstələrin üz ifadəsindən onların etirafın mühüm bir hissəsini məndən gizlədib-gizlətmədiklərini sezməyi öyrəndim.

Bu dəfə onunla apardığım iş, qızının müalicəsi zamanı və özünün həmin müalicə müəssisəsində qaldığı müddət ərzində qəbul etdiyi xoşagəlməz təəssüratların hipnoz vasitəsilə həll edilməsi idi. O, onu hipnoz altında K..r..ö..t..e sözünü heceleməyə məcbur edən həkimə qarşı tamamilə boğulmuş qəzəblə dolu idi və mənə bu sözü ona heç vaxt tələb etməməyimizə dair söz verdi. Burada bir eyham ehtiva edən zarafata icazə verdim; bu, bu xəstədə özümü günahlandıra biləcəyim, əslində olduqca zərərsiz olan yeganə hipnoz sui-istifadəsi idi. Ona dedim ki, ***tal-da qalmaq onu o qədər uzağa aparacaq ki, adını belə xatırlaya bilməyəcək və hər dəfə onu tələffüz etmək istədikdə ...dağ, ...dərə, ...meşə və s. kimi sonluqlar arasında səhv edəcək. Belə oldu və tezliklə, bu adla bağlı qeyri-müəyyənlik, onun dilində müşahidə olunan tək nitq çətinliyi idi, ta ki, mən onu “Dr.” Breyer onu paramneziyə məcburiyyətdən azad etdi.

Bu təcrübələrin qalıqları ilə məşğul olmağımdan daha uzun müddət onun “başda fırtına” adlandırdığı vəziyyətlərlə mübarizə aparmaq məcburiyyətində qaldım. Onu ilk dəfə belə bir vəziyyətdə gördüyüm zaman, üz cizgiləri dəyişmiş halda divanda uzanmış, bütün bədəninin daimi təşviş içində olması, əllərinin dəfələrlə alnına sıxılması və “Emmi” adını həsrətlə və çarəsizliklə çağırması diqqətimi çəkdi; bu ad həm onun özünün, həm də böyük qızının adı idi. Hipnoz altında o, məlumatları verdi: vəziyyət, qızının müalicəsi zamanı çoxsaylı ümidsizlik növbələrinin təkrarlanmasıdır; müalicənin pis nəticəsini necə düzəltmək olacağını düşünərək saatlarla vaxt keçirdiyi, lakin heç bir çıxış yolu tapa bilmədiyi üçün bu növbələr onu ələ keçirməyə adət etmişdi. Düşüncələrinin qarışdığını hiss etdikdə, qızının adını ucadan çağırmağa alışmışdı; bu ad sayəsində zihnini yenidən aydınlığa qovuşdurmaq istəyirdi. Çünki o vaxt, qızının vəziyyəti ona yeni vəzifələr yüklədiyi və sinir gərginliyinin yenidən ona üstünlük qazandığını hiss etdiyi zaman, özündə qəti qərar vermişdi ki, bu uşaqla bağlı olan hər şey qarışıqlıqdan uzaq qalmalıdır, hətta başındakı digər hər şey alt-üst olsa belə. Bir neçə həftədən sonra bu xatirələr də aradan qalxdı və xanım Emmi tam sağlamlıq vəziyyətində qalırdı, bir müddət mənim müşahidəmdə oldu. Səfərinin sonuna doğru belə bir hadisə baş verdi ki, mən onu ətraflı danışmaq istəyirəm, çünki bu epizod xəstənin xarakterinə və onun vəziyyətlərinin yaranma tərzinə ən parlaq işıq salır.

Mən onun yanına bir dəfə nahar vaxtı getmişdim və gördüm ki, kağıza bükülmüş bir şeyi bağa atır, orada ev qulluqçusunun uşaqları onu tuturlar. Soruşduqda etiraf etdi ki, bu onun (quru) un xörəyidir və hər gün eyni yolu getməyə adət edib. Bu, mənə digər yeməklərin qalıqlarına baxmaq üçün əsas verdi və boşqablarda onun yeyə biləcəyindən çox qalıq tapdım. Niyə bu qədər az yediyini soruşduqda, cavab verdi ki, çox yeməyə öyrəşməyib, həm də bu ona ziyan vurar; onun təbiəti mərhum atasının təbiəti kimidir, o da zəif yeyən olub. Nə içdiyini soruşduqda cavab gəldi ki, o, ümumiyyətlə yalnız qatı mayeləri, süd, qəhvə, kakao və s. qəbul edir; nə vaxt bulaq suyu və ya mineral su içsə, mədəsini pozur. Bu, şübhəsiz, nevrotik seçmənin damğasını daşıyırdı. Mən sidik nümunəsi götürdüm və sidiyin çox qatılaşdığını və sidik turşusu duzları ilə həddindən artıq yükləndiyini gördüm.

Buna görə də məqsədəuyğun hesab etdim ki, ona bol-bol su içməyi məsləhət görüm və qərara aldım ki, onun qida qəbulunu da artırım. O, heç də nəzərəçarpan dərəcədə arıq deyildi, lakin bir qədər artıq qidalanma mənə yenə də arzuolunan görünürdü. Növbəti ziyarətimdə ona qələvi su məsləhət görəndə və adət etdiyi un xörəyindən istifadəni qadağan edəndə, o, az olmayan bir oyanmaya düşdü. „Bunu edəcəyəm, çünki siz tələb edirsiniz, amma əvvəlcədən deyirəm, pis qurtaracaq, çünki bu mənim təbiətimə ziddir, atam da belə idi.“ Hipnozda verilən suala — niyə daha çox yeyə və su içə bilmədiyinə — kifayət qədər küskün bir cavab gəldi: „Bilmirəm.“ Ertəsi gün baxıcı mənə təsdiqlədi ki, xanım Emmi bütün payını yeyib qurtarmış və bir stəkan qələvi su içmişdi. Özünü isə uzanan vəziyyətdə, dərin ruh düşkünlüyü içində və çox mərhəmətsiz əhval-ruhiyyədə tapdım. O, çox şiddətli mədə ağrılarından şikayət edirdi: „Sizə demişdim də. İndi bu qədər əziyyət çəkdiyimiz bütün müvəffəqiyyət yenə əldən getdi. Çox yeyəndə və ya su içəndə həmişə olduğu kimi mədəmi korladım və yenidən 5-8 gün tamamilə ac qalmalıyam ki, bir şey həzm edə bilim.“ Mən ona əmin etdim ki, ac qalmağa məcbur olmayacaq, bu üsulla mədəni korlamağın qətiyyən mümkün olmadığını, ağrılarının yalnız yeyib-içərkən duyduğu qorxudan irəli gəldiyini söylədim. Aydındır ki, bu izahatımla ona ən kiçik bir təsir belə bağışlamamışdım, çünki bir az sonra onu yuxuya vermək istəyəndə hipnoz ilk dəfə alınmadı və mənə atdığı qəzəbli baxışdan anladım ki, o, tam üsyan içindədir və vəziyyət çox ciddidir. Hipnozdan əl çəkdim, ona bildirdim ki, mədə ağrılarının yalnız qorxusundan gəldiyi fikrinə uyğunlaşması üçün ona 24 saatlıq düşünmə müddəti verirəm: bu müddətdən sonra ondan soruşacağam ki, hələ də hesab edirmi ki, bir stəkan mineral su və təvazökar bir yeməklə mədəni 8 günlük korlamaq mümkündür, və əgər təsdiqləyərsə, ondan getməyi xahiş edəcəyəm. Bu kiçik səhnə, adətən çox dostcasına olan münasibətlərimizlə kifayət qədər kəskin təzad təşkil edirdi.

Mən onunla 24 saat sonra məzlum və əzgin halda görüşdüm. Mədə ağrılarının mənşəyi barədə nə düşündüyünü soruşduqda, o, özünü gizlətməyə qadir olmadan belə cavab verdi: „Mən inanıram ki, onlar mənim təşvişimdən gəlir, amma yalnız sizin dediyiniz üçün.“ İndi mən onu hipnoza saldım və yenidən soruşdum: „Niyə artıq yemək yeyə bilmirsiniz?“

Cavab dərhal gəldi və yenə də xronoloji ardıcıllıqla düzülmüş yaddaşdan gələn motivlər sırasından ibarət idi: “Uşaq ikən, tez-tez masada yaramazlıq etdiyim üçün ət yemək istəməzdim. Anam həmişə çox sərt olardı və mən ağır cəza ilə 2 saat sonra həmin boşqabda qoyulmuş ətini bitirməli idim. Ət tamamilə soyumuşdu və piy bərkimişdi (iyrənc),... və mən hələ də çəngəli qarşımda görürəm, ... bir dişi bir az əyilmişdi. İndi masaya əyləşəndə, qarşımda həmişə soyuq ət və piy olan boşqabları görürəm; və bir neçə il sonra zabit olan və iyrənc xəstəliyə tutulmuş qardaşımla birlikdə yaşayanda; — mən bilirdim ki, bu yoluxucudur və dəhşətli təşviş keçirirdim ki, çəngəl və bıçağını götürməyim (dəhşət), amma onunla birlikdə yedim ki, heç kim onun xəstə olduğunu bilməsin; və tezliklə ağciyər xəstəsi olan digər qardaşıma baxdım, onun yatağının qarşısında otururduq, tükürük qabı həmişə masada dururdu və açıq idi (dəhşət) ... və onun adəti var idi ki, boşqabların üzərindən tüpürcək qabına tüpürsün, buna görə mən həmişə iyrənirdim, amma onu təhqir etməmək üçün bunu göstərə bilmirdim. Və bu tükürük qabları mən yeyəndə hələ də masada durur və mən hələ də iyrənirəm.” Mən bu iyrənc alətlərini təbii ki, kökündən təmizlədim və sonra niyə su içə bilmədiyini soruşdum. O, 17 yaşında ikən ailə Münhendə bir neçə ay keçirdi və demək olar ki, bütün üzvlər pis içmə suyunu istehlak etdikləri üçün mədə katarına tutuldular. Digərlərinin əziyyəti həkim təyinatları ilə tezliklə aradan qalxdı, onun əziyyəti isə davam etdi; ona içmək üçün tövsiyə olunan mineral su da kömək etmədi. Həkim ona bu təyinatı verəndə dərhal belə düşündü: Bu da əlbəttə ki, heç bir fayda verməyəcək. O vaxtdan bəri bu mənbə və mineral sularına qarşı dözümsüzlük sayısız dəfə təkrarlandı.

Bu hipnotik araşdırmanın terapevtik təsiri dərhal və davamlı idi. O, 8 gün ərzində özünü aclığa məruz qoymadı, əksinə, artıq növbəti gün heç bir xoşagəlməzlik olmadan yeyib içdi. İki ay sonra o, məktubunda belə yazdı: „Çox yaxşı yeyirəm və xeyli artdım. Sudan artıq 40 şüşə içmişəm. Düşünürsünüz, mən bununla davam etməliyəm?“

Mən xanım fon N...i növbəti ilin yazında D... yaxınlığındakı mülkündə yenidən gördüm. Adını o, „Başdakı tufanlar“ zamanı çəkdiyi böyük qızı bu vaxtlar anormal inkişaf mərhələsinə daxil oldu, qıt istedadı ilə uyğunsuzluq təşkil edən hədsiz bir iddialılıq göstərdi, anaya qarşı itaətsiz, hətta zorakı oldu. Mən hələ də ananın etimadını saxlayırdım və gənc qızın vəziyyəti barədə fikrimi bildirmək üçün yanına çağırıldım. Uşaqda baş verən psixi dəyişiklik məndə əlverişsiz təəssürat doğurdu və proqnoz qoyarkən xəstənin bütün ögey qardaş-bacılarının (cənab fon N...in birinci nikahdan olan uşaqlarının) paranoyadan məhv olduqları faktını da nəzərə almalı oldum. Ananın ailəsində də kifayət qədər neyropatik yüklənmə çatışmırdı, hərçənd onun ən yaxın qohumluq dairəsindən heç bir üzv son psixoza düşməmişdi. Tələb etdiyi məlumatı ona heç nə gizlətmədən verdiyim xanım fon N... bu zaman sakit və anlayışla davrandı. Güclənmişdi, çiçək kimi görünürdü, son müalicənin bitməsindən sonra keçən 34 il nisbətən yüksək rifah içində keçmişdi, bu rifahı yalnız boyun qıcolmaları və başqa kiçik əziyyətlər pozmuşdu. Onun vəzifələrinin, göstərdiyi xidmətlərin və mənəvi maraqlarının bütün həcmini yalnız onun evindəki bu çoxgünlük qalmağım zamanı öyrəndim. Orada bir ev həkimi də gördüm ki, xanımdan o qədər də şikayət etməli deyildi; deməli, o, „peşə“si ilə bir qədər barışmışdı.

Qadın o qədər sağlamlaşmış və işgüzar olmuşdu ki, lakin xarakterinin əsas cizgilərində, bütün öyüd-nəsihət xarakterli təlqinlərə baxmayaraq, az dəyişiklik olmuşdu. Mənə elə gəlirdi ki, o, „,‚laqeyd şeylər‘“ kateqoriyasını qəbul etməmişdi, özünü əzablandırmağa meyli müalicə vaxtındakından az qalmırdı. Histerik meyl bu yaxşı dövrdə də sakit durmamışdı, məsələn, son aylarda özündə yaranmış uzun dəmiryolu səfərləri edə bilməməkdən şikayət edirdi və bu maneəni açmağa məcburi tələsik bir cəhd yalnız D...-ə və ətrafına son səfərlərində ona yapışmış müxtəlif kiçik xoşagəlməz təəssüratlar verdi. Lakin hipnozda özünü bölüşməyi xoşlamırdı və artıq o vaxt belə bir ehtimala gəlmişdim ki, o yenidən mənim təsirimdən yayınmaq niyyətindədir və dəmiryolu ləngiməsinin gizli məqsədi Vyanaya yeni bir səfərin qarşısını almaqdan ibarətdir.

Bu günlərdə o, yaddaşında „elə ən mühüm hadisələrdə” boşluqlar olmasından da şikayət etdi; bundan belə nəticə çıxardım ki, 2 il əvvəlki işim kifayət qədər dərindən işləmiş və davamlı təsir göstərmişdi. — Bir gün o məni evdən dəniz körfəzinə qədər uzanan bir xiyabandan keçirəndə, bu xiyabanın tez-tez qurbağalarla dolu olub-olmadığını soruşmağa cəsarət etdim. Cavab olaraq məni cəzalandıran bir baxış dəydi, lakin bunu dəhşət əlamətləri müşayiət etmirdi, sonra isə tamamlayıcı olaraq bu ifadə gəldi: „Amma əslində burada var.” — Dəmiryolu ləngiməsini həll etmək üçün apardığım hipnoz zamanı o, özünün verdiyi cavablardan razı qalmamış görünürdü və indi artıq hipnoza əvvəlki kimi itaət etməyəcəyi qorxusunu bildirdi. Mən onu əksinə inandırmaq qərarına gəldim. Bir kağız parçasına bir neçə söz yazdım, onu ona verdim və dedim: „Bu gün günorta siz mənə yenə dünənki kimi bir stəkan qırmızı şərab süzəcəksiniz. Mən stəkanı ağzıma aparan kimi siz deyəcəksiniz: Ax, xahiş edirəm, mənə də bir stəkan doldurun, mən də şüşəyə əl atanda isə qışqıracaqsınız: Yox, sağ olun, mən elə istəmirəm. Sonra cibinizə əl atıb həmin sözlərin yazıldığı kağızı çıxaracaqsınız.” Bu səhər idi; bir neçə saat sonra kiçik səhnə tam mənim əmr etdiyim kimi və elə təbii bir gedişlə baş verdi ki, orada olan çoxsaylı adamların heç birinin diqqətini çəkmədi. O, məndən şərab istəyəndə açıq-aşkar özü ilə mübarizə aparırdı, çünki o heç vaxt şərab içməzdi, — və içkini aşkar bir rahatlıqla sifarişdən çıxardıqdan sonra cibinə əl atdı, son dediyi sözlərin oxunduğu kağızı çıxardı, başını yellədi və mənə heyrətlə baxdı.

1890-cı ilin mayında baş verən bu ziyarətdən sonra xanım fon N... haqqında xəbərlər tədricən seyrəlməyə başladı. Dolayı yollarla öyrəndim ki, qızının ona saysız-hesabsız ağrılı oyanmalar gətirən narahat vəziyyəti nəhayət onun öz sağlamlığını da sarsıtmışdır. Nəhayət, ondan (1893-cü ilin yayında) qısa bir məktub aldım; məktubda o, məndən xahiş edirdi ki, başqa bir həkimin onu hipnoz etməsinə icazə verim, çünki yenidən əziyyət çəkdiyini və Vyana gələ bilmədiyini bildirirdi. Əvvəlcə bunun üçün niyə mənim icazəmə ehtiyac olduğunu anlamadım; sonra yadıma düşdü ki, 1890-cı ildə onun öz istəyi ilə onu yad hipnozdan qorumuşdum ki, o vaxt ***bergdə (...tal, ... wald) ona simpatiyası olmayan bir həkimin ağrılı məcburiyyəti altında əziyyət çəkdiyi kimi, yenidən təhlükəyə düşməsin. Beləliklə, indi yazılı surətdə öz müstəsna hüququmdan imtina etdim.

Adların dəyəri və mənası haqqında əvvəlcədən ətraflı razılıq olmadan, bir xəstəlik halının histeriyaya və ya digər (saf nevrastenik olmayan) nevrozlara aid edilib-edilməyəcəyinə qərar vermək çətindir və adi hallarda rast gəlinən qarışıq nevrozlar sahəsində hələ də sərhəd daşlarını qoyacaq və xarakteristika üçün əsas olan əlamətləri qabardacaq nizam verici əli gözləyirik. Əgər insan indiyə qədər dar mənada histeriyanı məlum tipik hallarla oxşarlığına görə diaqnoz etməyə öyrəşibsə, onda Emmi xanım fon N.-in halına histeriya adını verməyə çətinliklə etiraz edə bilərik. Digər tərəfdən zehni fəaliyyəti tam qorunmuş halda deliriumların və hallüsinasiyaların yüngüllüyü, süni somnambulizm zamanı şəxsiyyətin və yaddaşın dəyişməsi, ağrılı ekstremaltdakı anesteziya, anamnezin müəyyən məlumatları, yumurtalıq və s. xəstəliyin və ya ən azı xəstənin histerik təbiəti haqqında heç bir şübhə buraxmır. Bu sualın ümumiyyətlə qaldırıla bilməsi, bu halın xüsusi xarakterindən irəli gəlir ki, bu da ümumi qəbul edilmiş bir qeyd üçün əsas verə bilər. Bizim əvvəldə çap olunmuş «İlkin Məlumat»dan göründüyü kimi, biz histerik simptomları sinir sistemini travma kimi təsir edən oyanmaların nəticələri və qalıqları kimi qəbul edirik. Əgər ilkin oyanma abreaksiya və ya düşüncə işi ilə aradan qaldırılıbsa, belə qalıqlar qalmır. Burada miqdarları (ölçülməyən olsa belə) nəzərə almağı, prosesi elə başa düşməyi artıq rədd etmək olmaz: sinir sisteminə gələn oyanmaların cəmi, xarici fəaliyyətə sərf edilməyən hissəsi daimi simptomlara çevrilir. Biz indi histeriyada «oyanma cəminin» əhəmiyyətli bir hissəsinin tamamilə fiziki simptomlara çevrildiyini görməyə öyrəşmişik. Bu, histeriyanın uzun müddət psixi xəstəlik kimi qəbul edilməsinə mane olan xüsusiyyətidir.

Psixiki oyanmanın bədəni daimi simptomlara çevrilməsi — histeriyanı xarakterizə edən bu proses — üçün qısalıq naminə «konversiya» terminini seçsək, deyə bilərik ki, Emmi xanım fon N.-in halında konversiya miqdarı azdır; ilkin psixiki oyanma əsasən psixiki sahədə qalır və aydındır ki, bu səbəbdən o, digər histerik olmayan nevrozlara bənzəyir. Konversiyasının bütün qıcıq artımını əhatə etdiyi histeriya halları var; belə hallarda histeriyanın bədəni simptomları görünüşcə tamamilə normal şüura nüfuz edir. Lakin daha çox yayılmış olan qismən çevrilmədir; belə ki, travmanı müşayiət edən affektin ən azından bir hissəsi əhval-ruhiyyənin tərkib hissəsi kimi şüurda qalır.

Az çevrilmiş histeriya halımızda psixi simptomları əhval-ruhiyyə dəyişikliyi (təşviş, melanxolik depressiya), fobiyalar və abuliya (iradə ləngimələri) kimi qruplaşdırmaq olar. Fransız psixiatr məktəbi tərəfindən sinir degenerasiyasının əlamətləri kimi qəbul edilən psixi pozğunluğun bu son iki növü, bizim halımızda travmatik hadisələrlə kifayət qədər müəyyən edildiyi ortaya çıxır; əksər hallarda travmatik fobiyalar və abuliyalardır, mən bunu ətraflı izah edəcəyəm.

Fobiyalardan bəziləri, doğrudan da, insanın, xüsusən də nevropatın ilkin fobiyalarına uyğun gəlir, ilk növbədə heyvan qorxusu (ilanlar, qurbağalar və üstəlik Mefistofelin özünün ağası olduğunu bəyan etdiyi bütün o zərərvericilər), tufan qorxusu və b. Lakin bu fobiyalar da travmatik yaşantılarla möhkəmlənmişdir: məsələn, qurbağalardan qorxu — erkən gənclikdə bir qardaşının ona ölü qurbağa atması təəssüratı ilə, bundan sonra o, histerik əsmə tutması keçirmişdi; tufan qorxusu — şaqqıltının yaranmasına səbəb olan o qorxu ilə; duman qorxusu — Rügendəki o gəzinti ilə; buna baxmayaraq, bu qrupda əsas rolu psixi stigma kimi götürülən ilkin, belə demək mümkünsə, instinktiv qorxu oynayır.

Digər və daha xüsusi fobiyalar da xüsusi hadisələrlə əsaslandırılır. Gözlənilməz, ani qorxu təəssüratından qorxu, həyatındakı ən dəhşətli təəssüratın nəticəsidir, o, ərinin tam sağlamlıq içində ürək tutmasından vəfat etdiyini gördü. Yad insanlardan qorxu, ümumiyyətlə, insanlardan qorxu, ailəsinin təqiblərinə məruz qaldığı və hər bir yad adamda qohumların agenti görməyə meylli olduğu, yaxud yad adamların onun haqqında şifahi və yazılı yayılan məsələləri bildiyi fikrinin ona yaxın olduğu dövrün qalığı kimi ortaya çıxır. Ağılsız xidmətçi qadının qulaq asan uşağa təsvir etdiyi ailəsindəki bir sıra kədərli hadisələrə və təsvirlərə əsaslanan dəlixanadan və onun sakinlərindən qorxu. Sağlam insanın dəliçiliyə qarşı həqiqi dəhşəti, bir tərəfdən də, hər bir əsəbi insanda olduğu kimi, onda da mövcud olan, özünün də dəliçiliyə düşəcəyinə dair narahatlıq. Onun arxasında birinin dayandığına dair belə xüsusi bir təşviş, gəncliyindən və sonrakı dövrdən olan bir neçə dəhşətli təəssüratla motivləşdirilir. Onun üçün xüsusilə xoşagəlməz olan, cinsi həvəslə əlaqəli olduğu üçün xoşagəlməz olan oteldəki hadisədən sonra, yad bir şəxsin gizlicə yaxınlaşmasına qarşı qorxu xüsusilə önə çıxarılır; nəhayət, neyropatlara çox vaxt xas olan, diri-diri dəfn edilmə qorxusu, cəsədini apardıqları zaman ərinin ölmədiyinə inamda tam izahını tapır, bu inamda isə qabiliyyətsizlik belə təsirli şəkildə özünü göstərir, sevilən varlıqla birdən kəsilən birliyə uyğunlaşa bilməmə. Əlavə olaraq düşünürəm ki, bütün bu psixi məqamlar yalnız fobiyaların seçimini, lakin davamını izah edə bilməz. Sonuncu üçün mən bir nevroz amili gətirməliyəm, yəni Xəstənin illərdir cinsi oruc tutması faktını, yəni təşviş meylinin ən çox rast gəlinən səbəblərindən birini təşkil edən halı nəzərə almaq lazımdır.

Xəstəmizdə mövcud olan abuliya (iradə ləngimələri, qabiliyyətsizliklər) fobiyalardan da az dərəcədə ümumi performans qabiliyyətinin məhdudlaşması nəticəsində psixi stigmaların qəbuluna imkan verir. Əksinə, hadisənin hipnotik analizi aydın göstərir ki, abuliya burada əsasən eyni olan ikiqat psixi mexanizm tərəfindən şərtlənir. Abuliya ya sadəcə fobiyanın nəticəsidir, yəni fobiyanın gözləntiyə deyil, öz hərəkətə (çıxmaq, insanlarla görüşmək; digər hal, yəni birinin gizlənməsi və s.) bağlandığı bütün hallarda, və iradə ləngiməsinin səbəbi hərəkətin nəticəsi ilə əlaqəli qorxudur. Bu növ abuliyanı uyğun fobiyalarla yanaşı xüsusi simptomlar kimi qeyd etmək yanlış olar, yalnız belə bir fobiyanın çox yüksək dərəcədə olmadıqda abuliya gətirmədən mövcud ola biləcəyini qəbul etmək lazımdır. Abuliyanın digər növü, yeni assosiasiyaların, xüsusilə uyğun olmayanların bağlanmasına qarşı çıxan, emosional vurğulu həll olunmamış assosiasiyaların mövcudluğuna əsaslanır. Belə bir abuliyanın ən parlaq nümunəsi xəstəmizin anoreksiyasıdır. O, yalnız az yeyir, çünki dadı xoşuna gəlmir və yeməkdən dad ala bilmir, çünki yemək aktı uşaqlıqdan iyrənc xatirələrlə əlaqəlidir və bu xatirələrin emosional yükü hələ azalmayıb. Lakin eyni anda iyrənclik və həzz ilə yemək mümkün deyil. Yeməklərdə köhnədən qalan iyrəncliyin azalmamasının səbəbi, hər dəfə reaksiya ilə ondan qurtulmaq əvəzinə iyrəncliyi boğmağa məcbur olmasıdır; uşaq ikən cəzadan qorxduğu üçün soyuq yeməyi iyrəncliklə yeməyə məcbur edilirdi, böyük yaşlarda isə qardaşlara olan ehtiram, ortaq yeməklərdə təbəddülat etdiyi emosiyaları ifadə etməsinə mane olurdu.

Burada, bəlkə də, histerik ifliclərin psixoloji izahını verməyə çalışdığım kiçik bir işi xatırlatmaq istəyirəm. Orada belə bir fərziyyəyə gəlmişdim ki, bu ifliclərin səbəbi hər hansı bir ətrafların təsəvvür dairəsinin yeni assosiasiyalar üçün əlçatmaz olmasındadır: bu assosiativ əlçatmazlığın özü isə ondan irəli gəlir ki, iflic olmuş üzvün təsəvvürü tamamlanmamış affektlə yüklü travma xatirəsinə daxil edilmişdir. Adi həyatın nümunələrindən göstərdim ki, bir təsəvvürün tamamlanmamış affektlə belə yüklənməsi hər dəfə müəyyən dərəcədə assosiativ əlçatmazlığı, yeni yüklənmələrlə uyğunsuzluğu özü ilə gətirir. İndiyə qədər isə motor iflici halı üçün o zamankı fərziyyələrimi hipnotik analiz vasitəsilə sübut etmək mənə nəsib olmamışdır, lakin xanım R. fon N.-in anoreksiyasına istinad edə bilərəm ki, bu mexanizm müəyyən abuliyalar üçün doğrudur; abuliyalar isə fransız ifadəsi ilə desək, çox ixtisaslaşmış, "sistemləşdirilmiş" psixi ifliclərdən başqa bir şey deyildir. Xanım fon N.-də psixi vəziyyəti əsaslı surətdə səciyyələndirmək olar, əgər iki şeyi xüsusi vurğulasaq: 1. Onda travmatik yaşantıların ağrılı affektləri tamamlanmamış qalmışdır, məsələn, kefsizlik, ağrı (ərinin ölümü üzündən), kin (təqiblər üzündən), iyrənc (məcburi yeməklər üzündən), təşviş (bir çox qorxunc yaşantılar üzündən) və s., və 2. onda canlı bir xatirə fəaliyyəti mövcuddur ki, o, bəzən özbaşına, bəzən də indiki vaxtın oyadan qıcıqları ilə (məsələn, San-Dominqo inqilabı xəbəri ilə) travmaları onları müşayiət edən affektlərlə birlikdə hissə-hissə aktual şüura çağırır. Mənim terapiyam bu xatirə fəaliyyətinin gedişinə qoşulur və günbəgün günün səthə çıxardığını həll etməyə və tamamlamağa çalışırdı, ta ki xəstələndirici xatirələrin əldə edilə bilən ehtiyatı tükənmiş görünənə qədər. Histerik paroksizmlərdə ümumi tapıntı hesab etdiyim bu iki psixi xüsusiyyətə bir neçə mühüm mülahizə əlavə etmək olardı ki, onları da təxirə salmaq istəyirəm... Bütün bədən simptomları üçün eyni törəməni vermək mümkün deyildir; əksinə, burada kifayət etməyən haldan belə öyrənilir ki, histeriyanın bədən simptomları müxtəlif yollarla meydana gəlir. Əvvəlcə ağrıları bədən simptomlarına aid etməyə icazə verirəm. Gördüyüm qədərilə, ağrıların bir hissəsi şübhəsiz orqanik cəhətdən şərtlənmişdi — əzələlərdə, vətərlərdə və fastsiyalarda olan o yüngül (revmatik) dəyişikliklərlə ki, onlar əsəbi adama sağlam adamdan qat-qat çox ağrı verir; ağrıların digər hissəsi isə çox güman ki, ağrı xatirəsi, xəstənin həyatında bu qədər yer tutmuş həyəcan və xəstə baxımı dövrlərinin xatirə simvolu idi. Bu ağrılar da əvvəlcə orqanik cəhətdən haqlı olmuş ola bilərdi, lakin o vaxtdan bəri nevrozun məqsədləri üçün emal edilmişdi. Xanım fon N.-də ağrılar haqqında bu ifadələrimi başqa yerlərdə əldə etdiyim təcrübələrə əsaslandırıram ki, onları bu işin sonrakı yerində bildirəcəyəm; xəstənin özündən isə elə bu məsələ barədə az aydınlıq əldə etmək olardı.³³

Mənə icazə verin ki, əvvəlcə fiziki simptomların mexanizminə bir qədər diqqət yetirilməsinə.

Xanım fon N...-in nümayiş etdirdiyi diqqəti cəlbedən hərəkət təzahürlərinin bir qismi sadəcə olaraq ruhi təhrikin ifadəsi idi və bu mənada asanlıqla tanınırdı: əllərin açılmış və bükülmüş barmaqlarla irəli uzadılması qorxu ifadəsi kimi, üz cizgilərinin oyunu və sairə. Doğrudur, bu, ruhi təhrikin bu qadının adi mimikasına, tərbiyəsinə və irqinə uyğun gələndən daha canlı və daha az ləngimiş ifadəsi idi; o, histerik vəziyyətdə olmadıqda ifadə hərəkətlərində təmkinli, demək olar ki, sərt idi. Onun hərəkət simptomlarının başqa bir qismi, özünün dediyinə görə, ağrıları ilə birbaşa əlaqədə idi; o, qışqırmamaq üçün barmaqları ilə narahat-narahat oynayırdı (1888) ya da əllərini bir-birinə sürtürdü (1889), və bu əsaslandırma ifadə hərəkətinin izahı üçün Darvinin prinsiplərindən birini, onun məsələn, itlərin quyruq bulamasını izah etdiyi „oyanmanın yönəldilməsi“ prinsipini canlı şəkildə xatırladır. Ağrılı qıcıqlar zamanı qışqırmağın başqa cür hərəki innervasiya ilə əvəz edilməsini, yeri gəlmişkən, hamımız tətbiq edirik. Diş həkimində başını və ağzını sakit saxlamağı və əllərini araya soxmamağı qərara alan adam heç olmasa ayaqları ilə döyür.

Konversiyanın daha mürəkkəb bir üsulunu xanım fon N...-də tikəbənzər hərəkətlər, dil şaqqıldatma və kəkələmə, qarışıqlıq tutmasında onun adını — „Emmi“ — çağırması, mürəkkəb qoruyucu düstur — „Sakit olun — danışın“ — üzə çıxarır. Öz şüurunda depressiya, təşvişli gözləmə cizgisi az qala heç vaxt əskik olmayan nevrotik şəxs bu cür zidd təsəvvürlərdən daha çoxunu yaradır, ya da onları daha asan qavrayır, onlar ona daha mənalı da görünür. Xəstəmizin içində olduğu tükənmə halında isə əvvəllər rədd edilmiş zidd təsəvvür daha güclü olduğunu göstərir; məhz o, obyektivləşir və indi xəstənin dəhşətinə qorxulan səsi həqiqətən doğurur. Bütün bu gedişatı izah etmək üçün hələ belə güman edirəm ki, tükənmə qisməndir, Janet və onun ardıcıllarının terminləri ilə desək, yalnız xəstənin ilkin Məninə aiddir, nəticədə zidd təsəvvürün də zəifləməsi baş vermir.

Bundan başqa, güman edirəm ki, iradəyə zidd olaraq çıxarılan səsə düşən dəhşət elə o andır ki, onu travmatik cəhətdən təsirli edir və bu səsin özünü bütün səhnənin bədəni yaddaş simptomu kimi fiksə edir. Bəli, hesab edirəm ki, bir neçə spazmatik şəkildə çıxarılan, fasilələrlə bir-birindən ayrılan və ən çox şaqqıltıya bənzəyən səslərdən ibarət olan bu tik özünün xarakterində onun yaranmasına borclu olduğu prosesin izini daşıyır. Görünür ki, niyyətlə əks-təsəvvür, yəni „əks-iradə“ arasında bir mübarizə baş vermişdir; bu mübarizə tikə kəsik xarakter vermiş və əks-təsəvvürü dil əzələlərinin qeyri-adi innervasiya yollarına məhdudlaşdırmışdır.

Əsas etibarilə oxşar bir səbəbdən spastik nitq ləngiməsi, xarakterik ləngəlləmə qalıb, yalnız bu dəfə son innervasiyanın nəticəsi olan qışqırma deyil, əksinə innervasiya prosesinin özü, nitq orqanlarının kramp xarakterli ləngiməsinə cəhd hadisənin yaddaş üçün simvolu kimi yüksəldilmişdir.

Yaranma tarixçəsinə görə bir-birinə yaxın olan hər iki simptom, şalqıltı və ləngəlləmə, bundan sonra da assosiasiya olunmuş və oxşar bir səbəblə təkrarlanma nəticəsində daimi simptomlara çevrilmişdir. Sonra isə onlar daha geniş istifadəyə verildi. Şiddətli qorxu ilə yaranan bu simptomlar, bundan sonra (V halında göstərəcəyim tək-simptomlu histeriya mexanizminə görə) hər bir qorxuya əlavə olundu, hətta həmin qorxu ziddiyyətli təsəvvürün obyektivləşməsinə səbəb ola bilməsə belə.

Onlar nəhayət o qədər çox travma ilə bağlı idi, yaddaşda təkrar olunmağa o qədər haqlı idilər ki, heç bir əlavə səbəb olmadan mənasız bir tikin xarakteri ilə daim danışığı kəsirdilər. Lakin hipnotik analiz sonra göstərə bildi ki, bu zahiri tikin arxasında nə qədər məna gizlənir və əgər Breyer üsulu burada hər iki simptomu bir zərbə ilə tamamilə yox etməyə müvəffəq olmadısa, bu ona görə idi ki, katarsis yalnız üç əsas travmaya yayılmış, ikinci dərəcəli assosiasiyalı olanlara isə yayılmamışdı.³⁴

«Emmi» adının çaşqınlıq tutmalarında çağırılması, histerik tutma qaydalarına görə, histerik tutma zamanı ən çox rast gəlinən vəziyyətlərdən biri kimi görünür. Belə paresteziyaların mərkəzlərinin harada yerləşdiyini biz həqiqətən bilmirik, lakin məlumdur ki, belə paresteziyalar qismən epilepsiyanı başladır və Şarkonun sensor epilepsiyasını təşkil edir. Barmaqların hərəkəti üçün isə median yarıq yaxınlığındakı simmetrik qabıq sahələri cavabdeh tutulmalı idi. Lakin vəziyyət fərqli cür aydınlaşdı. Qızla daha yaxşı tanış olduqdan sonra, bir dəfə ona birbaşa bu cür tutmalar zamanı ağlına hansı fikirlərin gəldiyini soruşdum; utancaq olmamalı idi, o, hər iki hadisə üçün izahat verə bilməli idi. Xəstə utancından qızardı və nəhayət, hipnozsuz olaraq, aşağıdakı izahatları verməyə razı oldu; bunların reallıqla əlaqəsi hazırda olan yoldaşı tərəfindən tam məzmunda təsdiqlənmişdir. O, qanaxmanın (menstruasiya) başlanğıcından etibarən illər boyu gənclərdə baş verən baş ağrılarından əziyyət çəkmişdi, bu ağrılar ona hər hansı davamlı məşğuliyyəti qadağan edir və təhsilini yarımçıq qoyurdu. Nəhayət, bu maneədən azad olaraq, iddialı və bir qədər sadəlövh uşaq bacılarını və həmyaşıdlarını yenidən çatmaq üçün öz üzərində güclü işləməyə qərar verdi. Bu zaman o, hər bir həddi aşaraq çox çalışırdı və belə bir səy adətən güclərini artıq qiymətləndirdiyinə görə yaranan ümidsizlik partlayışı ilə nəticələnirdi. Təbii ki, o, fiziki cəhətdən də digər qızlarla müqayisə edir və özündə fiziki bir qüsür aşkarlayanda bədbəxt olurdu. Onun (tam aydın) çənənin irəli çıxması onu incitməyə başladı və o, yuxarı dodağını irəli çıxan dişlərinin üstündən aşağı çəkməklə dörddə bir saat boyunca məşq edərək bunu düzəltmək fikrinə düşdü. Bu uşaqcıl səylərin nəticəsizliyi bir dəfə ümidsizlik partlayışına gətirib çıxardı və bundan sonra yanaqdan aşağıya doğru çəkilmə və batma hissi tutmaların bir növünün məzmunu kimi mövcud oldu. — Digər tutmaların, ayaq barmaqlarının gerilməsi və ayaq barmaqlarının narahatlığı motor simptomu ilə müəyyən edilməsi də bir o qədər aydın idi. Mənə bildirilmişdi ki, belə ilk tutma İshldəki Şafberq dağında edilən bir dağ yürüşü partiyasından sonra baş vermişdi və yaxınları təbii ki, onu həddindən artıq yorğunluqla əlaqələndirməyə meylli idilər. Lakin qız aşağıdakıları danışdı: Qardaş-bacılar arasında bir-birinin (inkarolunmaz) böyük ayaqlarına diqqət çəkmək üçün edilən qarşılıqlı təxribatlar sevimli mövzu idi. Uzun müddətdir bu gözəllik qüsurundan əziyyət çəkən xəstəmiz, ayağını ən dar çəkmələrə salmağa çalışdı, lakin diqqətli ata buna icazə vermədi və onun yalnız rahat ayaqqabı geyinməsinə qulluq etdi. O, bu qərardan razı deyildi, daim bunun haqqında düşünür və ayaq barmaqları ilə ayaqqabının içində oynamağa, necə ki ayaqqabının çox böyük olub-olmadığını ölçmək istədikdə, nə qədər kiçik ayaqqabıya dözə biləcəyinizi və s. müəyyən etmək lazımdır, öyrəşmişdi. Şafberq dağına edilən və onun heç də yorucu olmadığını düşündüyü dağ yürüşü zamanı, təbii ki, yenidən qısaltdılmış ətəklərlə ayaqqabı haqqında düşünmək üçün fürsət yarandı. Onun bacılarından biri yolda ona dedi: «Bu gün xüsusilə böyük ayaqqabılar geyinmisən.» O, barmaqları ilə oynamağa çalışdı; ona elə gəldi ki, belə də idi. Bədbəxt dərəcədə böyük ayaqlar haqqındakı həyəcan onu artıq tərk etmədi, və evə gəldiklərində, qızın müalicəsi zamanı çarəsizlikdən təkrarlanan və mürəkkəb bir düşüncə axını ilə tutmanın məzmunu ilə əlaqələndirilmiş olan və xəstənin bu tutmaya qarşı qoruyucu düsturu təxminən uyğun gələn ilk hücum başladı. Bu çağırış, ehtimal ki, mənasının daha sərbəst istifadəsi ilə tikə (tick) çevrilmək üçün də uyğunluğa malik idi, mürəkkəb qoruyucu düstur «Mənə toxunmayın və s.» artıq bu tətbiqə nail olmuşdu, lakin hipnotik terapiya hər iki halda bu simptomların daha da inkişafını dayandırdı. Tamamilə yeni yaranmış «Emmi» çağırışını mən hələ də öz ana torpağında, yəni çaşqınlıq tutmasında, məhdud şəkildə tapdım.

Bu motor simptomlar — şaqqıldatma zidd təsəvvürün obyektivləşməsi kimi, kəkələmə „psixi oyanmanın sadəcə motorikaya konversiyası“ kimi, „Emmi“ nidası və daha uzun düstur isə histerik paroksizmdə xəstənin öz iradəsindən kənar hərəkəti nəticəsində qoruyucu qurğular kimi meydana gəlmiş olsun — hamısında ortaq bir cəhət var: onlar ilkin və ya davamlı surətdə aşkar edilə bilən bir əlaqə ilə travmalarla bağlıdır və yaddaş fəaliyyətində həmin travmaların simvolları kimi çıxış edir.

Xəstələrin digər bədəni simptomları heç də histerik xarakter daşımır; məsələn, boyun qıcolmaları ki, mən onları dəyişdirilmiş miqrenlər kimi başa düşürəm və bunlar özlüyündə əslində nevrozlara deyil, orqanik təsirlərə aid edilməlidir. Lakin onlara müntəzəm olaraq histerik simptomlar bağlanır; xanım fon N...də boyun qıcolmaları histerik tutmalar üçün istifadə olunur, halbuki o, histerik tutmanın tipik təzahür formalarına malik deyildi.

Mən xanım fon N.-nin psixi vəziyyətinin xarakteristikasını tamamlayaraq, onun şüurunda aşkar edilə bilən xəstəlik dəyişikliklərinə müraciət etmək istəyirəm. Mənim qeyd etdiyim kimi, burada davamlı deyil, hücum xarakterli simptomlardan söhbət gedir; üstəlik, əlavə edirəm ki, bu etirafdan sonra birinci növ hücumlar dayandı, ikinci növ hücumlar isə ayaq narahatlığı ilə davam etdi. Deməli, hələ də etiraf edilməmiş bir hissə qalmış olmalıdır.

Sonrakı qeyd: Mən sonralar bunu da öyrəndim. Axmaq qız Yarumun gözəlləşdirilməsi üzərində o qədər həvəslə çalışırdı, çünki o — bir gənc əmioğlusuna xoş gəlmək istəyirdi.

Boyun spazmları vasitəsilə olduğu kimi, mövcud vəziyyətin ağrılı təəssüratları da (sonrakı hissəyə baxın) onu vəziyyətə salır, bu vəziyyətdə... bağlılıq və ya yuxularından birinə güclü uyğunluqlar nəticəsində onu delirium vəziyyətinə salır; bu vəziyyətdə — mənim apardığım az sayda müşahidəyə əsasən, başqa heç nə deyə bilmərəm — yuxuda olduğu kimi şüurun oxşar məhdudlaşdırılması, oxşar assosiasiya məcburiyyəti hökm sürür, hallüsinasiyalar və illüziyalar son dərəcə asanlaşır və axmaq və ya birbaşa məntiqsiz nəticələr çıxarıla bilər. Bu vəziyyət, ruhi təşvişə bənzəyir və ehtimal ki, onun tutmasını təmsil edir, məsələn, tutma ekvivalenti kimi qəbul edilən kəskin bir hadisə, ki, buna 'hallüsinativ qarışıqlıq' adı verilərdi. Tipik histerik tutma ilə daha bir oxşarlıq ondadır ki, adətən köhnə travmatik xatirələrin bir hissəsi deliriumun əsası kimi aşkar edilə bilər. Normal vəziyyətdən bu deliriuma keçid çox vaxt tamamilə nəzərə çarpmadan baş verir; bir an əvvəl o, hələ tamamilə düzgün şəkildə az emosional şeylər haqqında danışmışdı və söhbətin davamında, onu ağrılı təsəvvürlərə aparan söhbətdə, onun artmış jestlərindən, formulalarının ortaya çıxmasından və s.-dən onun deliriumda olduğunu qeyd edirəm. Müalicənin əvvəlində delirium bütün gün boyu davam edirdi, belə ki, ayrı-ayrı simptomların — jestlər kimi — yalnız psixi vəziyyətə aid tutma simptomları olub-olmadığını, yoxsa şalqıltı və ləngəlləmə kimi həqiqi davamlı simptomlara çevrilib-cəvrilmədiyini dəqiqliklə müəyyən etmək çətin idi. Çox vaxt yalnız sonradan deliriumda, hansının isə normal vəziyyətdə baş verdiyini ayırd etmək mümkün olurdu. Hər iki vəziyyət yaddaşla ayrılmışdı və o, sonra deliriumun normal vəziyyətdə aparılan söhbətə hansı şeyləri əlavə etdiyini eşidəndə son dərəcə təəccüblənirdi. Onunla apardığım ilk söhbət, bu iki vəziyyətin bir-birindən xəbərsiz olaraq necə bir-birinin içindən keçdiyinə dair ən qəribə nümunə idi. Yalnız bir dəfə, bu psixi dalğalanma zamanı, mövcud vəziyyəti izləyən normal şüurun təsirlənməsi baş verdi, o, mənə deliriumdan gələn cavabı verdi, keçən əsrdən olan bir qadın olduğunu.

Bu deliriumun xanım fon N...da təhlili az-çox yekunlaşdırıcı olmuşdur, əsasən ona görə ki, onun vəziyyəti tezliklə elə yaxşılaşdı ki, deliriumlar normal həyatdan kəskin şəkildə ayrıldı və boyun qıcolmaları dövrləri ilə məhdudlaşdı. Buna görə də xəstənin üçüncü psixi vəziyyətdə, süni somnambulizm vəziyyətində davranışı barədə daha çox təcrübə topladım. O, öz normal vəziyyətində deliriumlarında və somnambulizmdə psixi olaraq nə yaşadığını bilmədiyi halda, somnambulizmdə hər üç vəziyyətin xatirələrinə sahib idi, burada əslində ən normal idi. Somnambul olaraq mənə qarşı adi həyatının ən yaxşı saatlarındakından qat-qat az ehtiyatlı olduğunu, yəni somnambul olaraq mənə ailəsi və sairə barədə məlumat verdiyini, halbuki başqa vaxtlar mənə sanki yad bir adam kimi yanaşdığını nəzərə almasam, bundan əlavə, somnambullara xas olan tam suqestiyaya meylliliyi göstərdiyini də nəzərə almasam, əslində deməliyəm ki, o, somnambul olaraq tamamilə normal bir vəziyyətdə idi. Müşahidə etmək maraqlı idi ki, bu somnambulizm digər tərəfdən fövqəlnormal heç bir cizgi göstərmirdi, normal şüur vəziyyətinə aid etdiyimiz bütün psixi qüsurlarla malik idi. Somnambul yaddaşının davranışını aşağıdakı nümunələr izah edə bilər. Bir dəfə söhbət əsnasında sanatoriyanın dəhlizini bəzəyən gözəl bir dibçək bitkisinə heyranlığını mənə bildirdi. „Amma onun adı nədir ki, cənab doktor? Bilmirsiniz? Alman və latın adlarını bilirdim və hər ikisini unutmuşam.“ O, bitkilərin əla bilicisi idi, mən isə bu münasibətlə öz botanik cahilliyimi etiraf etdim. Bir neçə dəqiqə sonra hipnozda ondan soruşuram: „İndi pilləkən qəfəsindəki bitkinin adını bilirsinizmi?“ Cavab heç bir düşünmədən belə olur: Alman adı ilə ona Türkenlilie (türk zanbağı) deyilir, latın adını həqiqətən unutmuşam. Başqa bir dəfə o, özünü yaxşı hiss etdiyi halda mənə Romadakı katakombalara bir ziyarətindən danışır və təsvirin iki terminini xatırlaya bilmir, bu barədə mən də ona kömək edə bilmirəm. Dərhal sonra hipnozda ondan hansı sözləri nəzərdə tutduğunu soruşuram. Hipnozda da bunu bilmir. Sonra deyirəm: Daha düşünməyin, sabah saat 5 ilə 6 arasında bağda, saat 6-ya yaxın, birdən yadınıza düşəcəklər.

Növbəti axşam katakombalara o qədər də yad olmayan bir söhbət əsnasında o, birdən qışqırır: Kripta, cənab doktor, və Kolumbarium. — Ah, bunlar dünən 6* tapa bilmədiyiniz sözlərdir. Bəs bunlar yadınıza nə vaxt düşdü? — Bu gün günortadan sonra bağda, yuxarı qalxmazdan az əvvəl. — Gördüm ki, o, bu yolla mənə göstərmək istəyirdi ki, göstərilən vaxta dəqiq riayət edib, çünki bağdan saat 6 radələrində çıxmağa adət etmişdi. Deməli, o, somnambulizmdə də biliyinin bütün həcminə sərəncam vermirdi, onun üçün də hələ aktual və potensial bir şüur var idi. Tez-tez belə də olurdu ki, o, somnambulizmdə mənim «Bu və ya digər hadisə haradan qaynaqlanır?» sualıma qaşlarını çatır və bir fasilədən sonra yavaş səslə cavab verirdi: Bunu bilmirəm. Onda mən «Bir düşünün, bunu elə indi öyrənəcəksiniz» deməyi vərdiş etmişdim və o, bir az fikirləşdikdən sonra mənə istənilən məlumatı verə bilirdi. Amma elə də olurdu ki, onun ağlına heç nə gəlmirdi və mən ona tapşırığı sabaha qədər yadda saxlamağı buraxmalı olurdum, bu da hər dəfə baş tuturdu. Adi həyatda hər hansı yalandan ən incə şəkildə qaçan qadın hipnozda da heç vaxt yalan danışmırdı, lakin elə olurdu ki, o, natamam məlumat verir, hesabatın bir hissəsini saxlayırdı, ta ki mən ikinci dəfə tamamlanmanı zorla alana qədər. Səhifə 66-da verilən nümunədə olduğu kimi, çox vaxt ona mövzunu təlqin edən ikrah hissi idi ki, somnambulizmdə də onun ağzını bağlayırdı. Lakin bu məhdudlaşdırma cizgilərinə baxmayaraq, onun somnambulizmdəki psixi davranışının bağışladığı təəssürat bütövlükdə onun mənəvi qüvvəsinin ləngiməsiz açılması və xatirə xəzinəsinə tam sərəncam verməsi təəssüratı idi.

Somnambulizm halında onun inkarolunmaz dərəcədə böyük təlqinə məruz qalma qabiliyyəti, lakin xəstəliyə xas müqavimətsizlikdən olduqca uzaq idi. Ümumilikdə, deməliyəm ki, mən ona, psixi mexanizmə belə dərin nüfuz etdiyim halda, mənə böyük etimadla və tam ayıq başla qulaq asan hər bir şəxsə qarşı gözlədiyim qədər təsir bağışlamadım; yalnız Xanım fon N... özünün sözdə normal vəziyyətində belə əlverişli bir psixi vəziyyət təqdim edə bilməzdi. Heyvan qorxusu mövzusunda olduğu kimi, onu inandırmaq üçün əsaslar təqdim etmək mümkün olmadıqda və ya simptomun psixi yaranma tarixçəsinə toxunmadan, avtoritar təlqinlərlə təsir etmək istədiyim yerlərdə, hər dəfə somnambulun üzündə gərgin və narazı ifadəni müşahidə edirdim; və mən sonda soruşduqda:

Elə isə, siz hələ də bu heyvandan qorxacaqsınız? — cavab bu idi: Xeyr, — çünki siz bunu tələb edirsiniz. Lakin yalnız mənə itaətinizə arxalana bilən belə bir vəd əslində.

Mənə yalnız onun mənə itaətinə əsaslanan belə bir vədin əslində heç vaxt uğuru olmamışdır; ona verdiyim çoxsaylı ümumi öyüd-nəsihətlər də eyni dərəcədə uğursuz olmuşdur, halbuki mən onlar əvəzinə eyni dərəcədə sadəcə “Salamət olun” təlqinini təkrarlaya bilərdim.

Eyni şəxs, xəstəlik əlamətlərini təlqinə qarşı bu qədər inadla qoruyub saxlayır və onları yalnız psixi təhlil və ya inandırma qarşısında buraxırdı; digər tərəfdən isə, xəstəliyi ilə əlaqəsi olmayan, əhəmiyyətsiz təlqinlər məsələsində ən yaxşı xəstəxana mediumu kimi itaətkar idi. Mən belə hipnozdan sonrakı itaət nümunələrini xəstəlik tarixçəsində bildirmişəm. Bu davranışda bir ziddiyyət görmürəm. Güclü təsəvvürün hüququ burada da özünü göstərməli idi. Patoloji “sabit fikir” mexanizminə nəzər saldıqda, onun o qədər çox və intensiv təsir göstərən təcrübələrlə əsaslandırılıb dəstəkləndiyini görürük ki, müəyyən bir qüvvə ilə təchiz edilmiş, təlqin edilmiş əks təsəvvürə uğurla qarşı durmağa qadir olması heç də təəccüblü deyil. Yalnız həqiqətən patoloji bir beyində intensiv psixi proseslərin bu qədər haqlı nəticələrini təlqinlə uçurmaq mümkün olardı.³⁵

Somnambulizmdə burada terapiyanın hansı üsulla həyata keçirildiyi xəstəlik tarixçəsindən kifayət qədər aydın görünür. Hipnotik psixoterapiyada adət olduğu kimi, mövcud xəstəlikli təsəvvürlərlə təsdiq, qadağa, hər cür əks-təsəvvürlərin tətbiqi yolu ilə mübarizə aparırdım, lakin bununla kifayətlənmədim, əksinə, ayrı-ayrı təsəvvürlərin yaranma tarixçəsinin arxasınca getdim... ən uzun müddət belə olmuşdu. Sabah səhər saat onlarda çətir orada əlində qırılacaq və siz evə çətirsiz getməli olacaqsınız, bundan sonra artıq çətirə ehtiyacınız olmayacaq." Bilmirəm, hansı axmaqlıqla çətirə bir təlqin yönəltdim; sonradan utanırdım və ağlıma gəlməzdi ki, mənim ağıllı xəstəm — həkim olan və hipnozlarda iştirak edən atamdan məni xilas etməyi öz üzərinə götürəcək. Ertəsi gün ata mənə danışdı: „Bilirsinizmi, dünən nə etdi? Ringştrassedə gəzintiyə çıxmışıq; birdən qız şıltaqcasına şən olur və — küçənin ortasında — oxumağa başlayır: Ein freies Leben führen wir, bununla da çətirə səkiyə taxt vurur və çətri qırır." O, təbii ki, özünün bu qədər zarafatla mənasız bir təlqini parlaq şəkildə uğurlu bir təlqinə çevirdiyindən heç xəbərdar deyildi. Onun vəziyyəti hipnozda təsdiq, əmr və müalicədən heç yaxşılaşmadıqda, mən psixi analizə müraciət etdim və xəstəliyin baş qaldırmasından əvvəl hansı emosional hərəkətin gəldiyini bilmək istədim. O, indi (hipnozda, lakin heç bir oyanma olmadan) danışdı ki, qısa müddət əvvəl gənc bir qohumu ölmüşdü, uzun illərdir özünü onun nişanlısı hesab edirdi. Lakin bu məlumat onun vəziyyətində heç nəyi dəyişmədi; növbəti hipnozda ona dedim ki, tamamilə əminəm, əmioğlunun ölümünün onun vəziyyəti ilə heç bir əlaqəsi yoxdur, başqa bir şey baş vermişdir ki, onu qeyd etməmişdir. Onda qız tək bir işarəyə özünü buraxdı, lakin bir söz deyən kimi susdu və arxasında oturan qoca ata acı-acı hönkür-hönkür ağlamağa başladı. Mən təbii ki, xəstənin üstünə daha getmədim, amma bir də onu görmədim.

Simptomlar sonra, xəstəlikli fikirlərin üzərində qurulduğu önşərtlərlə mübarizə apara bilmək üçün. Bu analizlər zamanı müntəzəm olaraq belə olurdu ki, xəstə ən şiddətli oyanma əlamətləri altında elə şeylərdən danışırdı ki, onların affekti indiyədək yalnız kövrək duyğunun ifadəsi kimi axın tapmışdı. Hər dəfəki müalicəvi nəticənin nə qədəri bu statu nascendi-də yolla təlqinə, nə qədəri affektin abreaksiya yolu ilə həllinə aid idi, deyə bilmərəm, çünki hər iki müalicəvi amili birlikdə təsir etdirmişəm. Deməli, bu hal katartik metodun müalicəvi təsir gücünə malik olduğunu ciddi surətdə sübut etmək üçün yararlı deyil, lakin yenə deməliyəm ki, yalnız psixi analizi apardığım o xəstəlik simptomları həqiqətən də uzun müddət üçün aradan qaldırılmışdır.

Terapevtik uğur ümumilikdə kifayət qədər böyük idi, lakin davamlı deyildi; xəstələrin onlara toxunan yeni travmalar altında oxşar şəkildə xəstələnməyə uyğunluğu aradan qaldırılmamışdı. Belə bir histeriyanın tam müalicəsini həyata keçirmək istəyən şəxs, fenomenlər arasındakı əlaqə haqqında o vaxt mənim cəhd etdiyimdən daha ətraflı hesabat verməli idi. Xanım fon N. şübhəsiz ki, neyropatik irsi yüklü bir şəxs idi. Belə bir predispozisiya olmadan, ehtimal ki, heç bir histeriya əldə edilmir. Lakin predispozisiya tək başına da histeriya yaratmır, buna səbəblər lazımdır və mənim iddia etdiyim kimi, adekvat səbəblər, yəni müəyyən təbiətdə olan etiologiya lazımdır. Əvvəllər qeyd etmişdim ki, xanım fon N. çoxlu travmatik hadisələrin təsirini saxlamış görünürdü və canlı bir xatırlama fəaliyyəti tez-tez bu və ya digər travmanı psixi səthə çıxarırdı. Artıq bu duyğuların xanım fon N. tərəfindən saxlanılmasının səbəbini açıqlamağa cəsarət etmək istəyirəm. Lakin bu, onun irsi qabiliyyəti ilə əlaqədardır. Onun hisləri bir tərəfdən çox şiddətli idi, o, güclü təbiətli, ehtirasın ən yüksək dərəcədə ifadəsinə qadir olan bir qadın idi; digər tərəfdən, ərinin ölümündən sonra tam ruhi təcrid içində yaşayırdı, qohumların təqibləri nəticəsində dostlara qarşı şübhəli və qısqanc bir vəziyyətə gətirilmiş, heç kimin onun hərəkətlərinə həddindən artıq təsir göstərməməsinə nəzarət edən. Onların çevrəsi — vəzifələr. Böyük idi və ona yüklənmiş bütün psixi işi, dostu və ya etibarlı adamı olmadan, ailəsindən demək olar ki, təcrid olunmuş şəkildə və vicdanlılığı, özünü əzablandırmağa meylliliyi, çox vaxt qadın kimi təbii çarəsizliyi tərəfindən ona yüklənən çətinliklər şəraitində təkbaşına yerinə yetirirdi. Qısası, böyük oyanma miqdarlarının öz-özlüyündə saxlanması mexanizmi burada inkar edilməz. O, qismən həyatının şəraitinə, qismən də onun təbii meylinə əsaslanır; onun çəkinməsi... B., bir az özü haqqında bildirmək onun haqqında məlumat verməyə olan istəyi o qədər böyük idi ki, 1891-ci ildə təəccüblə müşahidə etdiyim kimi, evinə gündəlik gələn qonaqlardan heç biri onu xəstə, məni isə onun həkimi kimi tanımırdı.

Bununla bu histeriya halının etiologiyasını tükətdiyimi? İnanmıram, çünki hər iki müalicə zamanı hələ o sualları özümə vermirdim ki, onların cavablandırılması tükəndirici bir aydınlaşdırma üçün zəruridir. İndi düşünürəm ki, uzun illər boyu dəyişməz qalan etioloji cəhətdən təsirli şəraitdə xəstəliyin məhz son illərdə baş verməsi üçün nəsə daha artıq olmalı idi. Həm də diqqətimi çəkdi ki, xəstənin mənə verdiyi bütün intim məlumatlarda cinsi element, halbuki heç bir başqa şeyin travmalara bu qədər əsas vermədiyi halda, tamamilə yox idi. Bu sahədəki oyanmalar heç bir qalıq qoymadan qala bilməzdi, yəqin ki, eşitdiyim şey həyat tarixçəsinin editio in usum delphini idi. Xəstənin davranışı ən böyük, süni görünməyən ədəb-ərkanla idi, özünü qınamadan. Amma hipnozda mənə oteldəki qulluqçusunun kiçik macərasını danışarkən göstərdiyi ehtiyatı xatırlayanda belə bir şübhəyə gəlirəm ki, bu şiddətli, bu qədər güclü hisslərə qadir qadın cinsi ehtiyacları üzərində qələbəni ağır mübarizələr olmadan qazanmamış və bəzən bütün həvəslərin ən qüdrətlisi olan bu həvəsi boğulma cəhdində psixi cəhətdən ağır tükənmişdir. Bir dəfə mənə etiraf etdi ki, yenidən evlənməyib, çünki böyük sərvəti ilə namizədlərin qərəzsizliyinə inana bilmirdi və yeni bir evliliklə iki uşağının mənafeyinə zərər vurmaqdan özünü qınayardı.

Daha bir qeyd əlavə etməliyəm, xanım N.-nin xəstəlik tarixçəsini bitirməzdən əvvəl. Biz onu hər ikimiz, Dr. Breyer və mən, kifayət qədər yaxşı tanıyırdıq və kifayət qədər uzun müddət ərzində; və onun xarakter portretini qədim zamanlardan bəri kitablar və həkimlərin rəyləri arasında gedən histerik psixikanın təsviri ilə müqayisə etdikdə gülümsəməyə adət edirdik. Əgər biz xanım Sesiliya M.-nin müşahidəsindən görmüşdüksə ki, ən ağır formadakı histeriya ən zəngin və orijinal istedadla uyğun gəldiyini — əslində tarix və ədəbiyyat üçün əhəmiyyətli qadınların bioqrafiyalarından aydın şəkildə görünən bir fakt — beləliklə, biz xanım Emi N.-də histeriyanın mükəmməl xarakter inkişafını və məqsədyönlü həyat tərzini istisna etmədiyinin nümunəsini tapmışdıq. Bu, tanış olduğumuz görkəmli bir qadın idi: vəzifələrini qavramasındakı əxlaqi ciddiyyəti, düz mənada kişi zəkası və enerjisi, yüksək təhsili və həqiqət sevgisi hər ikimizə təsir etmişdi, ona tabe olan bütün şəxslərə qarşı mehriban qayğısı, daxili təvazökarlığı və rəftar incəliyi isə onu xanım kimi də hörmətəlayiq göstərirdi. Belə bir qadını «degenerat» adlandırmaq bu sözün mənasını tanınmaz hala salmaq deməkdir. “meyilli” insanları “dejeneratif” olanlardan anlayış baxımından ayırmaq yerinə düşər, əks halda insanlığın böyük nailiyyətlərinin əhəmiyyətli bir hissəsini “dejeneratif” fərdlərin səylərinə borclu olduğunu etiraf etməyə məcbur olacağıq.

Etiraf edirəm ki, xanım N...in tarixçəsində P. Janetin histeriyanın yaranmasını bağladığı „psixi zəif fəaliyyət“dən heç nə tapa bilmirəm. Onun fikrincə, histerik meyil şüur sahəsinin anormal darlığından (irsi degenerasiya nəticəsində) ibarət olub, bu da bütöv qavrayış sıralarının laqeyd qalmasına, sonrakı nəticədə Mənin parçalanmasına və ikinci dərəcəli şəxsiyyətlərin təşkilinə səbəb olur. Buna görə də, histerik təşkil olunmuş psixi qruplar çıxıldıqdan sonra Mənin qalan hissəsi də normal Məndən daha zəif fəaliyyət göstərməli olardı və həqiqətən də, Janetin fikrincə, histeriklərdə bu Mən psixi damğalarla yüklənmiş, monoideizmə məhkum edilmiş və həyatın adi iradə fəaliyyətlərinə qadir olmayan bir haldadır. Mən hesab edirəm ki, Janet burada histerik şüur dəyişməsinin sonrakı hallarını haqsız olaraq histeriyanın ilkin şərtləri səviyyəsinə qaldırmışdır. Bu mövzu başqa yerdə daha ətraflı işlənməyə layiqdir; lakin xanım N...də belə bir zəif fəaliyyətdən heç nə sezmək mümkün deyildi. Onun ən ağır halları dövründə də böyük bir sənaye müəssisəsinin idarəsində öz payına düşən işi görmək, uşaqlarının tərbiyəsini heç vaxt gözdən qaçırmamaq, zehni cəhətdən görkəmli şəxslərlə yazışmasını davam etdirmək, bir sözlə, bütün vəzifələrini o dərəcədə yerinə yetirmək qabiliyyətində idi və belə qaldı ki, onun xəstəliyi gizli qala bilərdi. Mən belə hesab edərdim ki, bu, kifayət qədər böyük bir psixi güc artımı göstərir ki, bu da bəlkə də uzun müddət davam gətirə bilməzdi, bir tükənməyə, ikinci dərəcəli „Misere psychologique“ə gətirib çıxarmalı idi. Yəqin ki, mən onu ilk dəfə gördüyüm vaxt artıq onun fəaliyyət qabiliyyətindəki bu cür pozuntular özünü hiss etdirməyə başlamışdı, lakin hər halda ağır histeriya bu tükənmə simptomlarından uzun illər əvvəl mövcud idi.

III. Miss Lüsi R., 30 yaşında (Freyd).

1892-ci ilin sonunda bir dost həmkarım, xroniki təkrarlanan irinli rinitlər səbəbindən onun müalicəsi altında olan gənc bir xanımı mənə yönləndirdi. Sonradan məlum oldu ki, şikayətlərinin davamlılığının səbəbi süzgəc sümüyünün kariyesi idi. Sonda xəstə, təcrübəli həkimin artıq lokal patologiyaya aid edə bilmədiyi yeni əlamətlər səbəbindən ona müraciət etdi. O, qoxu qavrayışını tamamilə itirmişdi və bir və ya iki subyektiv qoxu hissi ilə demək olar ki, daim təqib olunurdu. O, bunları çox xoşagəlməz hiss edirdi, əlavə olaraq əhvalı depressiyada idi, yorğunluqdan, ağır başdan, azalmış iştihadan və iş qabiliyyətinin itirilməsindən şikayət edirdi.

Fabrik direktoru ailəsində geniş Vyanada quvernant kimi yaşayan gənc xanım vaxtaşırı qəbul saatlarımda məni ziyarət edirdi. O, ingilis idi, incə bədən quruluşlu, az piqmentli, burnundakı xəstəlikdən başqa sağlam idi. İlk məlumatları həkimin verdiyi məlumatları təsdiqləyirdi. O, əhval pozğunluğundan və yorğunluqdan əziyyət çəkirdi, subyektiv qoxu duyğuları onu narahat edirdi, histerik simptomlardan kifayət qədər aydın, ümumi analgeziya göstərirdi, toxunma duyğusu isə toxunulmamış qalmışdı, görmə sahələri kobud yoxlamada (əllə) heç bir məhdudiyyət vermirdi. Burnun daxili tamamilə analgik və reflekssiz idi. Toxunmalar hiss olunurdu, bu hiss orqanının qavrayışı həm spesifik, həm də digər qıcıqlar (ammoniak, sirkə turşusu) üçün ləğv edilmişdi. İrinli burun katarı elə indicə yaxşılaşma dövründə idi. Xəstəlik halını anlamaq üçün ilk cəhddə subyektiv qoxu duyğuları histerik davamlı simptomların yozumunda təkrarlanan hallüsinasiyalar kimi çıxmalı idi. Əhval pozğunluğu bəlkə də travmaya aid affekt idi və elə bir yaşantı tapılmalı idi ki, indi subyektiv hala gəlmiş bu qoxular həmin yaşantıda obyektiv olmuşdular, bu yaşantı travma olmalı idi ki, yaddaşda onun simvolları kimi qoxu duyğuları təkrarlanırdı. Bəlkə də təkrarlanan qoxu hallüsinasiyalarını, onları müşayiət edən əhval pozğunluğu ilə birlikdə histerik tutmanın ekvivalentləri kimi qəbul etmək daha doğru idi, təkrarlanan hallüsinasiyaların təbiəti isə onları davamlı simptomlar roluna yararsız edir. Bu rudimentar formalaşmış halda buna həqiqətən də əhəmiyyət verilmirdi; lakin mütləq zəruri idi ki, subyektiv qoxu duyğuları elə bir ixtisaslaşma göstərsin ki, bu, onların tamamilə müəyyən real obyektdən mənşəyinə uyğun ola bilsin.

Bu gözləmə tezliklə özünü doğrultdu. Xəstədən soruşdum ki, ən çox hansı qoxu onu izləyir, cavab aldım: yanmış un xörəyi kimi. Deməli, mənə yalnız belə güman etmək qalırdı ki, travmatik təsir göstərən yaşantıda həqiqətən yanmış un xörəyinin qoxusu olub. Qoxu duyğularının travmaların yaddaş simvolları kimi seçilməsi doğrudan da qeyri-adi haldır, lakin bu seçimin səbəbini göstərmək özünü təklif edirdi. Xəstə irinli rinitdən əziyyət çəkirdi, buna görə də burun və onun qavrayışları diqqətinin ön planında idi. Xəstənin həyat şəraitindən yalnız onu bilirdim ki, iki uşağına göz qoyduğu evdə ana yox idi; ana bir neçə il əvvəl kəskin ağır xəstəlikdən ölmüşdü.

Beləliklə, mən „yanmış un xörəyi“ iyini təhlilin başlanğıc nöqtəsi etmək qərarına gəldim. Bu təhlilin tarixçəsini elə danışmaq istəyirəm ki, sanki o, əlverişli şəraitdə baş verə bilərdi; əslində isə bir tek sessiya olmalı olan şey bir neçə sessiyaya yayıldı, çünki xəstə məni yalnız qəbul otağında ziyarət edə bilirdi, orada isə ona az vaxt ayıra bilirdim, və belə bir söhbətin özü də bir həftədən çox uzandı, çünki vəzifələri ona fabrikdən mənə qədər olan uzun yolu bu qədər tez-tez gəlməyə imkan vermirdi. Beləliklə, biz söhbəti yarıda kəsirdik ki, növbəti dəfə ipi elə həmin yerdən yenidən götürək.

Miss Lüsi R. mən onu hipnoza salmağa çalışanda somnambulik olmadı. Deməli, mən somnambulizmdən imtina etdim və bütün analizi onunla, normal vəziyyətdən bəlkə də heç fərqlənməyən bir vəziyyətdə apardım.

Metodumun texnikasındakı bu məqam haqqında daha ətraflı danışmalıyam. 1889-cu ildə Nansi klinikalarını ziyarət edəndə, hipnozun qocaman ustası Dr. Liebeault deyirdi: “Bəli, əgər hər kəsi somnambul vəziyyətinə salmaq vasitəmiz olsaydı, hipnotik müalicə üsulu hamısından ən güclüsü olardı.” Bernheymin klinikasında belə bir sənətin həqiqətən mövcud olduğu və Bernheymdən öyrənilə biləcəyi təəssüratı yaranırdı. Lakin bu sənəti öz xəstələrim üzərində tətbiq etməyə çalışdığım anda, ən azı bu sahədə mənim qabiliyyətlərimə dar sərhədlər qoyulduğunu və bir xəstə 1–3 cəhddən sonra somnambul olmasa, mən də onu buna nail etmək üçün heç bir vasitəyə malik olmadığımı hiss etdim. Somnambulların faiz nisbəti isə mənim təcrübəmdə Bernheymin göstərdiyindən çox geridə qaldı.

Beləliklə, mən seçim qarşısında idim: ya katartik metodu ona uyğun ola biləcək halların əksəriyyətində tərk etmək, ya da onu somnambulizmdən kənarda, yüngül və hətta şübheli hipnotik təsir etmə hallarında tətbiq etməyə cəhd etmək. Hipnozun hansı dərəcəsi — bu məqsədlə qurulmuş miqyasların birinə görə — somnambul olmayan vəziyyətə uyğun gəlirdi, mənə əhəmiyyətsiz görünürdü, çünki təklifə həssaslığın hər bir istiqaməti digərindən onsuz da müstəqildir və katalepsinin yaradılması, avtomatik hərəkətlər və s. unudulmuş xatirələrin oyadılmasında, mənim ehtiyac duyduğum kimi, heç bir üstünlük təşkil etmirdi. Mən tezliklə hipozun dərəcəsini müəyyən etməli olan cəhdlərdən imtina etməyə öyrəşdim, çünki bu cəhdlər bir sıra hallarda xəstələrin müqavimətini artırır və mənə daha vacib olan psixi iş üçün lazım olan etimadı bulandırırdı. Əlavə olaraq, mən tezliklə yorulmuşdum, “Siz yatırsınız, yatırsınız” təsdiqi və əmri ilə hipnozun yüngül dərəcələrində həmişə yenidən etirazı eşitməkdən: “Amma Həkim, mən ki yatmıram”, sonra isə çox həssas fərqləndirməni aparmaq məcburiyyətində qalmaqdan: “Mən adi yuxunu nəzərdə tutmuram, mən hipnozu nəzərdə tuturam. Görürsünüz, siz hipnoz vəziyyətindəsiniz, gözlərinizi aça bilmirsiniz və s. Həmçinin, mənə yuxu heç də lazım deyil” və s. Mən özüm əminəm ki, psixoterapiyada bir çox həmkarlarım bu çətinliklərdən məndən daha ustalıqla çıxırlar; onlar bəlkə də fərqli üsullardan istifadə edirlər. Amma mən belə düşünürəm ki, əgər bir sözün istifadəsi ilə utanc hissi yaratmağın bu qədər tez-tez gözlənilə biləcəyini nəzərə alsaq, həmin sözdən və utanc hissindən qaçmaq daha yaxşı olar. Beləliklə, ilk cəhd somnambulizm və ya açıq fiziki dəyişikliklərlə müşayiət olunan hipnoz dərəcəsini təqdim etmədikdə, mən hipnozu görünür ki, buraxdım, yalnız “diqqətin cəmlənməsini” tələb etdim və bu “cəmlənməyə” nail olmaq üçün arxa üstü yatma və gözlərin istəklə yumulmasını vasitə kimi təyin etdim. Bu zaman yüngül səylə hipnozun mümkün olan ən dərin dərəcələrinə çatmış ola bilərəm. Somnambulizmdən imtina etməklə, mən bəlkə də katartik metodun tətbiqi üçün vacib olan bir ön şərti itirdim. Bu metod, xəstələrin dəyişmiş şüur vəziyyətində, normal şüur vəziyyətində mövcud olmayan xatirələrə malik olduqlarını və əlaqələri tanıdıqları faktına əsaslanırdı. Somnambul yaddaş genişlənməsi ortadan qalxanda, xəstənin həkimə tanıdığını bildirmədiyi səbəb-nəticə əlaqəsini qurmaq imkanı da yox olmalı idi; və məhz patojen xatirələr xəstələrin adi psixi vəziyyətində yaddaşlarında ya yoxdur, ya da çox ümumi şəkildə mövcuddur. (İlkin Məlumat.) Bu yeni çətinlikdən mənə, Bernheymin özünün somnambulizmdəki xatirələrin ayıqlıq vəziyyətində yalnız görünüşdə unudulduğunu və başqa bir şüur vəziyyətini qeyd edən bir hərəkətlə birləşdirilmiş yüngül xatırlatma ilə yenidən canlandırıla biləcəyini sübut etdiyini xatırlamaq kömək etdi. O, məsələn, bir somnambula mən artıq orada olmadığım haqqında mənfi hallüsinasiya vermiş, sonra müxtəlif yollarla və amansız hücumlarla ona özünü hiss etdirməyə çalışmışdı. Bu alınmadı. Xəstə oyandıqdan sonra, o, onun orada olmadığını düşündüyü müddət ərzində onunla nə etdiyini bilmək istədi. O, təəccüblə cavab verdi ki, heç nə bilmir, lakin o, təslim olmadı, hər şeyi xatırlayacağını iddia etdi, düşünməsi üçün əlini onun alnına qoydu və nəhayət, o, somnambul vəziyyətində görünür ki, qəbul etmədiyi və ayıqlıq vəziyyətində görünür ki, heç nə bilmədiyi hər şeyi danışdı.

Bu heyrətamiz və ibrətamiz təcrübə mənim nümunəm oldu. Mən belə bir fərziyyədən çıxış etmək qərarına gəldim ki, xəstəm patogen əhəmiyyəti olan hər şeyi bilir və məsələ yalnız onu danışmağa məcbur etməkdən ibarətdir. Beləliklə, əgər mən “Bu simptom sizdə nə vaxtdan bəri var?” və ya “Bu haradan qaynaqlanır?” sualına “Doğrudan da bilmirəm” cavabını aldığım bir nöqtəyə gəlmişdimsə, onda belə hərəkət edirdim: xəstənin alnına əlimi qoyurdum və ya başını iki əlimin arasına alırdım və deyirdim: “İndi əlimin təzyiqi altında yadınıza bir şey düşəcək. Təzyiqi kəsdiyim anda qarşınızda bir şey görəcəksiniz və ya beyninizdən bir fikir keçəcək — onu tutun. Axtardığımız şey elə budur. — Bəs, nə gördünüz və ya yadınıza nə düşdü?”

Bu üsulu ilk dəfə tətbiq etdiyim zaman (bu, Miss Lüsi R. ilə deyildi), özüm təəccübləndim ki, o, mənə məhz ehtiyac duyduğum şeyi təqdim edir və deyə bilərəm ki, o vaxtdan bəri demək olar ki, heç vaxt məni ümidimdən məhrum etmədi, həmişə araşdırmamın getməli olduğu yolu göstərdi və mənə somnambulizm olmadan belə hər hansı bir analizi sona çatdırmağa imkan verdi. Tədricən o qədər cəsarətli oldum ki, “Heç nə görmürəm” və ya “Mənə heç nə gəlmədi” deyə cavab verən xəstələrə bunun mümkün olmadığını izah etdim. Onlar əlbəttə doğru şeyi öyrənmişdilər, lakin bunun doğru olduğuna inanmadılar və onu rədd etdilər. Proseduru istədikləri qədər təkrarlasaydılar, hər dəfə eyni şeyi görərdilər. Həqiqətən də, hər dəfə haqlı oldum; xəstələr tənqidlərini kənara qoymağı hələ öyrənməmişdilər, ortaya çıxan xatirəni və ya fikri yararsız, araya girdiyi üçün maneə hesab etdikləri üçün rədd etmişdilər və onu açıqladıqdan sonra hər dəfə bunun doğru olduğu aydın oldu. Bəzən, üçüncü və ya dördüncü təzyiqdən sonra açıqlamaya məcbur etdiyim zaman cavab alırdım: “Bəli, bunu ilk dəfə bilirdim, amma məhz bunu demək istəmədim”, və ya “Ümid edirdim ki, bu deyil.”

Bu üsulla guya daralmış şüuru genişlətmək, hər halda somnambulizmdə araşdırma aparmaqdan qat-qat zəhmətli idi. Lakin buna baxmayaraq, o, məni somnambulizmdən asılı olmaqdan xilas etdi və xatirələrin «unudulması» üçün tez-tez həlledici olan motivlərə dair mənə bir anlayış bəxş etdi. İddia edə bilərəm ki, bu gedişat çox vaxt qəsdən edilən, arzu olunan bir şeydir. O, həmişə yalnız zahirən uğurlu olur.

Bəlkə də mənə daha qəribə görünən o oldu ki, guya çoxdan unudulmuş rəqəmləri və tarixləri buna bənzər bir üsulla yenidən üzə çıxarmaq və beləliklə, yaddaşın gözlənilməz sədaqətini sübut etmək mümkündür.

Rəqəmlər və məlumatlar axtararkən seçim imkanının az olması, əslində, afaziya haqqında olan təlimdən məlum olan bir cümləyə müraciət etməyə imkan verir: tanımaq, yaddaşın spontan xatırlamaya nisbətən daha kiçik bir fəaliyyətidir.

Deməli, xəstəyə — hansı ildə, hansı ayda və hansı gündə müəyyən bir hadisənin baş verdiyini xatırlaya bilməyənə — söyləyirlər ki, söhbət hansı illərin saylarından gedə bilərsə, həmin il saylarını, on iki ay adını, ay günlərinin 31 sayını bir-bir sadalayırlar və ona əmin edirlər ki, düzgün say və ya düzgün ad gələndə onun gözləri öz-özünə açılacaq, ya da o, hansı sayın düzgün olduğunu hiss edəcək. Əksər hallarda xəstələr həqiqətən də müəyyən bir tarixi seçirlər və kifayət qədər tez-tez (məsələn, xanım Sesiliya N.-də olduğu kimi) o dövrə aid mövcud qeydlər vasitəsilə sübut etmək mümkün olurdu ki, tarix düzgün tanınmışdı. Başqa vaxtlarda və başqa xəstələrdə isə xatırlanan faktların əlaqəsindən aydın olurdu ki, bu yolla tapılan tarix mübahisəsizdir. Məsələn, xəstə ona „saymaqla“ əldə edilmiş tarixi göstərdikdən sonra qeyd etdi: „Bu ki atanın doğum günüdür“ — və sonra sözünə davam etdi: „Bəli, əlbəttə, atanın doğum günü olduğu üçün mən (söhbət etdiyimiz) hadisəni gözləyirdim.“

Bu mövzunu burada yalnız qısa şəkildə nəzərdən keçirə bilərəm. Bütün bu təcrübələrdən çıxardığım nəticə ondan ibarət idi ki, patogen baxımdan əhəmiyyətli olan hadisələr bütün əlavə şəraitləri ilə birlikdə yaddaşda sədaqətlə saxlanılır, hətta onlar unudulmuş kimi görünsə belə, xəstənin onları xatırlamaq qabiliyyəti olmasa belə.³⁶

Bu uzun, lakin qaçılmaz kənara çıxışdan sonra miss Lüsi R.-in hekayəsinə qayıdıram. Deməli, o, hipnoz cəhdində somnambul olmadı, sadəcə sakitcə orada yatdı, bir dərəcə daha asan təsirlənmə vəziyyətində, gözlər durmadan yumulu, üz cizgiləri bir qədər donuq, heç bir üzvünü tərpətmədən. Ondan soruşdum ki, yandırılmış un xörəyinin iy duyğusunun hansı münasibətlə yarandığını xatırlayırmı. — O, bəli, bunu tam dəqiq bilirəm. Təxminən iki ay əvvəl, ad günümdən iki gün əvvəl idi. Uşaqlarla dərs otağında idim və onlarla (iki qız) yemək bişirmə oyunu oynayırdım, o vaxt içəri bir məktub gətirildi ki, poçtalyon onu indicə vermişdi. Poçt möhüründən və xəttindən bildim ki, məktub Qlazqoda olan anamdan gəlir, onu açıb oxumaq istədim. O vaxt uşaqlar üstümə atıldılar, məktubu əlimdən qopardılar və qışqırdılar: Xeyr. Sən onu indi oxuya bilməzsən, o, şübhəsiz ad günün üçündür, onu sənin üçün saxlayacağıq. Uşaqlar beləcə ətrafımda oynayarkən birdən güclü bir iy yayıldı. Uşaqlar bişirdikləri un xörəyini başlı-başına qoyub getmişdilər və o, yanmışdı. O vaxtdan bu iy məni təqib edir, əslində həmişə var və oyanma zamanı güclənir.

Siz bu səhnəni gözünüzün önündə aydın görürsünüz? — Elə bil əlimlə toxunacaq qədər aydın, necə ki, onu yaşamışam. — Bəs sizi bunda nə bu qədər oyandıra bilərdi? — Uşaqların mənə qarşı bu qədər mehriban olması məni kövrəltdi. — Onlar həmişə belə deyildilər? — Bəli, amma elə ananın məktubunu aldığım vaxt. — Başa düşmürəm, balacaların mehribanlığı ilə ananın məktubu arasında necə bir təzad yaranmalı idi ki, siz bunu guya işarə edirsiniz. — Yəni mənim niyyətim anamın yanına getmək idi, və o zaman bu əziz uşaqları tərk etmək mənə ürəyimdə o qədər ağır düşdü. — Bəs onların anası nə oldu? Yəqin ki, o, belə tənha yaşayır və sizi yanına çağırmışdı? Yoxsa o vaxt xəstə idi və siz ondan xəbər gözləyirdiniz? — Xeyr, o, xəstəlikli biridir, amma elə xəstə deyil, yanında bir yoldaş qadın var. — Elə isə nə üçün uşaqları tərk etməli idiniz? — Evdə artıq dözmək mümkün deyildi. Ev xidmətçisi, aşpaz və fransız qadın, görünür, mənim öz yerimdə özümü yuxarı tutduğumu güman edirdilər, mənə qarşı kiçik bir hiylə ətrafında birləşdilər, (uşaqların) babasına mənim barəmdə hər cür şey çatdırdılar, və mən şikayət etmək üçün onların yanına gedəndə hər iki cənabda gözlədiyim dayağı tapmadım. Bundan sonra cənab direktor (uşaqların atası) mənə istefamı təklif etdim, o, çox mehriban cavab verdi ki, qəti qərarımı ona bildirməzdən əvvəl bunu iki həftə düşünüm. O vaxt mən bu qərarsızlıq dövründə idim: elə bilirdim ki, evi tərk edəcəyəm. O vaxtdan bəri qalmışam. — Bəs uşaqların sizə mehribanlığından başqa sizi onlara bağlayan xüsusi bir şey varmı? — Bəli, anasına — ki, anamın uzaq qohumu idi — ölüm yatağında söz vermişdim ki, balacaya bütün gücümlə qayğı göstərəcəyəm, onu tərk etməyəcəyəm və onlara ananı əvəz edəcəyəm. İstefa verdiyim zaman bu sözümü pozmuşdum.

Beləliklə, subyektiv qoxu qəbulunun təhlili tamamlanmış görünürdü; əslində, bu qəbul bir zamanlar obyektiv olmuşdu və bir hadisə, yəni bir-birinə zidd olan hisslərin qarşılaşdığı kiçik bir səhnə ilə sıx əlaqəli idi: uşaqları tərk etmək haqqında kədər və onları bu qərara məcbur edən təhqirlər. Anasının məktubu, təbii ki, onu bu qərara gətirən səbəbləri xatırlatdı, çünki o, buradan anasının yanına getməyi düşünürdü. Hisslərin münaqişəsi həmin anı travmaya çevirdi və travmanın simvolu olaraq ona həmin anla əlaqəli qoxu qəbulu qaldı. Onun həmin səhnədəki bütün hissi qəbul etdiyi məlumatlardan məhz bir qoxunu simvol kimi seçməsinin izahı hələ də lazımdır. Amma mən artıq onun burnunun xroniki xəstəliyini bu izah üçün istifadə etməyə hazırlaşmışdım. Birbaşa sual verəndə o, bildirdi ki, həmin vaxt elə güclü soyuqdəymədən əziyyət çəkirdi ki, demək olar heç nə qoxlamırdı. Yanmış unlu yeməyin qoxusunu isə oyanma vəziyyətində belə hiss etdi, o, orqanik səbəbli anosmiyanı (qoxu itisini) dəf etdi.

Mən bu yolla əldə edilən aydınlaşdırma ilə kifayətlənmədim. Hər şey olduqca inandırıcı səslənirdi, lakin mənə bir şey çatışmırdı: bu oyanmalar silsiləsinin və affektlər arasındakı bu ziddiyyətin niyə məhz histeriyaya gətirib çıxarmalı olduğuna dair qəbul edilə bilən bir əsas. Niyə bütün bunlar normal psixi həyat zəminində qalmadı? Başqa sözlə, burada mövcud olan konversiyaya nə əsas verir? Niyə o, xatırlama ilə əlaqəli olan və xatırlamanın simvolu kimi üstünlük verdiyi hissi yox, birbaşa həmin səhnənin özünü daim xatırlamırdı? Belə suallar, həmin konversiya mexanizmi adətən onun üçün xarakterik olan yaşlı bir histerik xəstə haqqında söhbət gedərkən, həddindən artıq cəsarətli və lazımsız görünə bilərdi. Bu qız histeriyanı yalnız bu travma və ya ən azı bu kiçik əziyyət tarixçəsi zamanı qazanmışdı.

Artıq oxşar halların təhlilindən bilirdim ki, histeriyanın yeni qazanılacağı yerdə bunun üçün bir psixi şərt mütləqdir, yəni bir təsəvvürün qəsdən şüurdan sıxışdırılması, assosiativ emaldan kənarlaşdırılması.

Bu qəsdən sıxışdırmada mən oyanma məbləğinin konversiyasının səbəbini də görürəm, istər tam, istərsə də qismən olsun. Psixi assosiasiyaya girməməli olan oyanma məbləği bir o qədər də asanlıqla bədəni innervasiyaya yanlış yol tapır. Sıxışdırmanın özünün səbəbi yalnız bir xoşagəlməzlik duyğusu ola bilərdi — sıxışdırılmalı olan ideyanın Mənin hökmran təsəvvür kütləsi ilə uyğunsuzluğu. Lakin sıxışdırılmış təsəvvür bundan öz qisasını alır: patogen olur.

Mən beləliklə, Miss Lüsi R.-in həmin anda histerik konversiyaya uğradığından nəticə çıxardım ki, o travmanın ön şərtlərinin elə bir şey olması gərəkdiyini, bunu qəsdən qaranlıqda qoymaq istədiyini, unutmağa çalışdığını. Uşaqlara qarşı nəvazişi və ev təsərrüfatının başqa adamlarına qarşı həssaslığı bir yerə yığsam, bütün bunlar yalnız bir yozuma yol verirdi. Mən xəstəyə bu yozumu deməyə cəsarət etdim. Ona dedim: „İnanmıram ki, iki uşağa qarşı duyğunuzun bütün səbəbləri bunlardır; daha çox güman edirəm ki, siz ağanıza, direktora aşiqsiniz, bəlkə də özünüz bilmədən, içinizdə həqiqətən ananın yerini tutmaq ümidini bəsləyirsiniz, üstəlik illərlə sakit-sakit bir yerdə yaşadığınız xidmətçilərə qarşı belə həssas olmusunuz. Qorxursunuz ki, bunlar ümidinizdən bir şey duyub sizinlə o üzdən ələ salacaqlar.“

Onun cavabı öz azsözlü tərzində belə oldu: Bəli, inanıram ki, elədir. — Bəs siz direktoru sevdiyinizi bilsəydiniz, niyə mənə demədiniz? — Mən bunu bilmirdim, daha doğrusu, bilmək istəmirdim, bunu başımdan çıxarmaq istəyirdim, bir daha bu barədə düşünməmək istəyirdim, inanıram ki, son vaxtlar buna nail də oldum! Niyə bu meyli özünüzə etiraf etmək istəmirdiniz? Bir kişini sevməyinizdən utanırdınızmı? — O, xeyr, mən anlaşılmaz dərəcədə prüd deyiləm, hisslərə görə insan heç ümumiyyətlə məsuliyyət daşımır. Bu mənə yalnız ona görə xoşagəlməz idi ki, o, mənim xidmətində olduğum, evində yaşadığım ağadır, ona qarşı özümdə başqa birinə qarşı olduğu kimi tam müstəqillik hiss etmirəm. Və ona görə ki, mən kasıb bir qızam, o isə nəcib ailədən olan varlı bir kişidir: bunu kiminsə sezsəydi, mənə gülərdilər.³⁷

İndi bu meylin yaranmasına işıq salmaqda heç bir maneə görmürəm. O danışır ki, ilk illərdə o evdə heç bir şeydən şübhələnmədən yaşamış və öz vəzifələrini yerinə yetirmiş, heç bir yerinə yetirilməsi mümkün olmayan arzulara düşməmişdir. Lakin bir dəfə ciddi, həddindən artıq məşğul, başqa vaxtlarda ona qarşı həmişə təmkinli olan cənab onunla uşaqların tərbiyəsinin tələbləri barədə söhbətə başladı. O, adətən olduğundan daha yumşaq və səmimi oldu, ona dedi ki, yetim qalmış uşaqlarının qayğısında ona nə qədər bel bağladığını, və bu zaman ona xüsusilə baxdı... Bu anda o, onu sevməyə başladı və: özü də həmin söhbətdən çıxardığı sevindirici ümidlə məmnuniyyətlə məşğul olurdu. Yalnız sonra, artıq heç nə ardınca gəlmədikdə, gözləməsinə və intizar çəkməsinə baxmayaraq, səmimi fikir mübadiləsinin ikinci saatı gəlmədikdə, o, bu işi yaddan çıxarmağa qərar verdi. O, mənə tamamilə haqq verir ki, söhbətin gedişində həmin baxış, çox güman ki, onun vəfat etmiş arvadının xatirəsinə aid idi, həm də tamamilə aydın dərk edir ki, onun meyli tamamilə ümidsizdir.

Bu söhbətdən onun vəziyyətinin əsaslı surətdə dəyişməsini gözləyirdim, lakin bu, hələlik baş tutmadı. O, yenə də sıxılmış və keyfsiz idi; eyni vaxtda ona qəbul etməsini buyurduğum hidropatik müalicə onu səhərlər bir az təzələyirdi; yandırılmış un xörəyinin iyi tamamilə yox olmamışdı, amma daha seyrək və daha zəif olmuşdu; onun dediyinə görə, bu iy yalnız o, çox oyandığı vaxt gəlirdi.

Bu xatirə simvolunun davam etməsi məndə belə bir ehtimal oyatdı ki, o, əsas səhnədən başqa, çoxsaylı kiçik yuxuların da yerini öz üzərinə götürmüşdür; buna görə də yanmış un xörəyi səhnəsi ilə başqa nəyin əlaqədar ola biləcəyini araşdırdıq, evdəki sürtüşmələr mövzusunu, babanın davranışını və s.-ni gözdən keçirdik. Bu zaman yanıq iyi duyğusu getdikcə daha çox soldu. Həmçinin bu dövrə daha uzun bir fasilə də düşdü; buna burnun yenidən xəstələnməsi səbəb oldu ki, bu da indi qəfəs sümüyünün kariesinin aşkar edilməsinə gətirib çıxardı.

O, geri qayıtdıqda, Noel bayramının hər iki cənabdan və hətta evin xidmətçilərindən o qədər çox hədiyyə gətirdiyini bildirdi ki, sanki hamısı onu barışdırmağa və son aylardaki münaqişələrin xatirəsini ondan silməyə çalışırdı. Lakin bu açıq güzəşt ona heç bir təsir etmədi.

Yenə başqa bir dəfə yandırılmış un xörəyinin iyini soruşduqda mənə bildirdilər ki, o iy artıq tamamilə yox olub, lakin onun yerində indi başqa və ona bənzər bir iy, sanki siqar tüstüsü iyi əzab verir. Həmin iy yəqin ki, əvvəllər də olubmuş, amma un xörəyinin iyi ilə örtülmüş kimi imiş. İndi isə o, təmiz şəkildə üzə çıxıb.

Terapiyamın nəticəsindən çox razı qalmadım. Beləliklə, sadə simptomatik terapiyaya həmişə irad tutulan şey baş verdi; bir simptom aradan qaldırıldı, yalnız boşalan yerə yeni bir simptom gəlsin deyə. Lakin mən bu yeni xatirə simvolunun analitik yolla aradan qaldırılmasına könüllü olaraq girişdim.

Bu dəfə o bilmirdi ki, subyektiv qoxu duyğusu haradan gəlir, hansı mühüm münasibətdə bu duyğu obyektiv olmuşdu. „Bizdə hər gün siqaret çəkilir,“ — dedi, „doğrudan da bilmirəm, hiss etdiyim qoxu xüsusi bir münasibətə işarə edirmi.“ Mən isə təkid etdim ki, əlimin təzyiqi altında xatırlamağa çalışsın. Artıq qeyd etmişəm ki, onun xatirələri plastik canlılığa malik idi, o, „vizual“ idi. Doğrudan da, mənim təkidim altında onun şüurunda bir şəkil canlandı, əvvəlcə tərəddüdlə və yalnız hissə-hissə. Bu, onun evinin yemək otağı idi; orada uşaqlarla birlikdə gözləyirdi ki, bəylər fabrikdən nahar yeməyinə gəlsinlər. İndi hamımız süfrə ətrafında oturmuşuq: bəylər, fransız qadın, evdar qadın, uşaqlar və mən. Amma burada hər günkü kimi — yalnız şəklə baxmağa davam edin, o inkişaf edəcək və xüsusiləşəcək. — Bəli, burada bir qonaq var, baş mühasib, uşaqları öz nəvələri kimi sevən qoca bir bəy, amma o, nahara bu qədər tez-tez gəlir ki, bu da xüsusi bir şey deyil. — Səbirli olun, yalnız şəklə baxmağa davam edin, mütləq bir şey baş verəcək. — Heç nə baş vermir. Süfrədən qalxırıq, uşaqlar vidalaşmalıdırlar və sonra hər günkü kimi bizimlə ikinci mərtəbəyə gedirlər. — Bəs sonra? — Bu, doğrudan da xüsusi bir münasibətdir, mən səhnəni indi tanıyıram. Uşaqlar vidalaşanda baş mühasib onları öpmək istəyir. Bəy yerindən atılır və demək olar ki, ona qışqırır: „Uşaqları öpmə.“ Bu zaman ürəyimə bir sancı düşür və bəylər artıq siqaret çəkdikləri üçün yaddaşımda siqar tüstüsü qalır.

Beləliklə, bu, travma kimi təsir edən və bir xatirə simvolu buraxan ikinci, daha dərin səhnə idi. Amma bu səhnənin təsirli olması haradan gəlirdi? — Mən soruşdum: Zaman baxımından hansı daha əvvəl baş verib, bu səhnə, yoxsa yanmış unlu məmulatla bağlı olan? — Sonuncu səhnə daha əvvəl baş verib, təxminən iki ay fərq ilə. — Atanın bu müdafiəsi zamanı sizə niyə ürəyinizdə sancma oldu? Bu qadağa sizin əleyhinizə deyildi ki? — Yaşlı bir cənabı, yaxın dost və üstəlik qonaq olan birini belə qəzəbləndirmək düzgün deyildi. Bunu sakitcə də demək olar. — Deməli, sizi yalnız cənabın həddindən artıq sərt davranışı incitdi? Bəlkə də onun yerinə utandınız və ya belə düşündünüz: Əgər o, yaşlı bir dost və qonaqla belə kiçik bir məsələyə görə bu qədər sərt ola bilirsə, mən onun arvadı olsam, mənə necə davranardı? — Xeyr, məsələ bu deyil. — Amma yenə də sərtliyə görə idi? — Bəli, uşaqların öpülməsinə görə, o, bunu heç vaxt sevməzdi. — İndi isə əlimin təzyiqi altında, əsl təsirli travma olan və baş mühasiblə bağlı səhnəyə travmatik təsir gücü verən daha köhnə bir səhnənin xatirəsi yenidən canlanır.

Bir neçə ay əvvəl yenə belə bir şey olmuşdu: dost bir xanım qonaqlığa gəlmişdi və vidalaşarkən iki uşağı da ağızlarından öpmüşdü. Yanlarında duran ata özünü saxlamış, xanıma heç nə deməmişdi, amma xanım getdikdən sonra qəzəbi o bədbəxt müəlliməyə qarşı partlamışdı. Ona izah etmişdi ki, əgər kimsə uşaqları ağızlarından öpərsə, bunun üçün məsuliyyəti onun üzərinə qoyur; onun borcu buna yol verməməkdir və əgər yol verirsə, o, borcunu unutmuş sayılır. Əgər bu bir daha təkrar olunsaydı, uşaqların tərbiyəsini başqa əllərə tapşırardı. Bu, o vaxt idi ki, o hələ özünü sevildiyini zənn edirdi və o ilk mehriban söhbətin təkrarını gözləyirdi. Bu səhnə onun ümidlərini qırdı. Öz-özünə dedi: əgər o, bu qədər xırda bir şey üzündən, üstəlik mənim heç bir günahım olmadığı halda, mənə belə hücum edə, belə hədələr deyə bilirsə, deməli, mən yanılmışam, deməli, onun mənə qarşı heç vaxt daha isti bir hissi olmamışdır. O hiss olsaydı, ona ehtiyatlı davranmağı öyrədərdi. — Aydındır ki, baş mühasib uşaqları öpmək istəyəndə və buna görə atadan məzəmmət eşidəndə onun yadına düşən bu ağrılı səhnənin xatirəsi idi.

Miss Lüsi bu son analizdən iki gün sonra yenidən məni axtaranda ondan soruşmalı oldum ki, ona nə xoş bir şey üz verib. O, sanki dəyişmişdi, gülümsəyirdi və başını dik tuturdu. Bir an fikirləşdim ki, bəlkə mən vəziyyəti səhv qiymətləndirmişəm və uşaqların dayəsi indi direktorun gəlini olub. Amma o, ehtimallarımı rədd etdi: „Heç bir şey üz verməyib. Siz məni sadəcə tanımırsınız, məni yalnız xəstə və keyfsiz görmüsünüz. Mən başqa vaxtlarda həmişə belə şən oluram. Dünən səhər oyandığımda üzərimdəki ağırlıq götürülmüşdü və o vaxtdan özümü yaxşı hiss edirəm.“ — Bəs evdəki vəziyyətiniz barədə nə düşünürsünüz? — Mən tam aydınlıq içindəyəm, bilirəm ki, heç bir ümidim yoxdur və buna görə bədbəxt olmayacağam. — Bəs indi ev camaatı ilə yola gedəcəksinizmi? — Düşünürəm ki, buna ən çox mənim həssaslığım səbəb olub. — Bəs direktoru hələ də sevirsinizmi?

— Şübhəsiz, mən onu sevirəm, amma bu mənə heç bir şey etmir. Axı insan öz-özünə nə istəsə düşünə və hiss edə bilər.

İndi onun burnunu müayinə etdim və ağrı və refleks həssaslığının demək olar ki, tamamilə bərpa olunduğunu gördüm; o, qoxuları da fərqləndirirdi, amma qeyri-müəyyən və yalnız daha intensiv olduqda. Amma bu anosmiyanın nə dərəcədə burun xəstəliyi ilə əlaqəli olduğunu qeyri-müəyyən buraxmalıyam.

Bütün müalicə 9 həftəyə qədər uzanmışdı. 4 ay sonra xəstə ilə təsadüfən yaylaqlarımızdan birində rastlaşdım. O, şən idi və özünü yaxşı hiss etməsinin davam etdiyini təsdiqlədi.

Burada danışılan xəstəlik halını az qiymətləndirmək istəməzdim, hərçənd o, kiçik və yüngül bir histeriyaya uyğun gəlir və yalnız azsaylı simptomlara malikdir. Daha doğrusu, mənə öyrədici görünür ki, nevroz kimi yoxsul olan belə bir xəstəlik də bu qədər çox psixi ön şərtlərə ehtiyac duyur və bu xəstəlik tarixçəsini daha ətraflı qiymətləndirdikcə, mən onu histeriyanın bir tipi üçün, yəni irsi yüklənməsi olmayan bir şəxsin də buna uyğun yaşantılar vasitəsilə qazana biləcəyi histeriya forması üçün nümunəvi kimi təqdim etmək həvəsinə düşürəm. Diqqət yetirilsin ki, mən hər hansı bir meyldən asılı olmayan histeriyadan danışmıram; beləsi yəqin ki, yoxdur, lakin biz bu cür meyldən yalnız şəxs histerik olduqdan sonra danışırıq, əvvəllər o, heç nə ilə təsdiqlənməmişdir. Neyropatik meyl, adətən başa düşüldüyü kimi, başqa bir şeydir; o, artıq xəstəlikdən əvvəl irsi yüklənmənin ölçüsü və ya fərdi psixi anormallıqların cəmi ilə müəyyən edilir. Bu iki momentdən Miss Lüsi R.-də, məlumatlı olduğum qədərilə, heç nə aşkar edilə bilməzdi. Deməli, onun histeriyası qazanılmış adlandırıla bilər və yalnız yəqin ki, çox yayılmış olan bir qabiliyyəti — histeriya qazanmaq qabiliyyətini ön şərt kimi qoyur, ki onun xarakteristikasının hələ çətin ki, izinə düşmüşük. Lakin belə hallarda əsas ağırlıq travmanın təbiətinə düşür, təbii ki, şəxsin travmaya qarşı reaksiyası ilə bağlılıqda. Histeriyanın qazanılması üçün qaçılmaz şərt kimi göstərir ki, Mən ilə ona yaxınlaşan bir təsəvvür arasında uzlaşmazlıq münasibəti yaranır. Ümid edirəm ki, başqa bir yerdə göstərə biləcəyəm ki, müxtəlif nevrotik pozuntular Mənin o uzlaşmazlıqdan azad olmaq üçün tutduğu müxtəlif yollardan necə meydana çıxır. Müdafiənin histerik üsulu — ki bunun üçün məhz xüsusi bir qabiliyyət tələb olunur — oyanmanın bədəni innervasiyaya konversiyasından ibarətdir və bunun qazancı odur ki, uzlaşmaz təsəvvür Mən şüurundan sıxışdırılıb çıxarılmışdır. Bunun əvəzində Mən şüuru konversiya nəticəsində yaranmış bədəni xatirəni — bizim halda subyektiv qoxu duyğularını — ehtiva edir və az və ya çox aydın şəkildə məhz bu xatirələrə bağlanan affektdən əziyyət çəkir. Beləliklə yaradılan vəziyyət artıq daha da dəyişkən deyil, çünki sıxışdırma və konversiya vasitəsilə affektin həllini tələb edəcək ziddiyyət aradan qaldırılmışdır. Beləliklə, histeriyanı doğuran mexanizm bir tərəfdən əxlaqi çəkingənlik aktına uyğun gəlir, digər tərəfdən isə Mənin ixtiyarında olan bir müdafiə qurğusu kimi təzahür edir. Elə hallar kifayət qədərdir ki, onlarda etiraf etmək lazım gəlir ki, oyanma artımının histeriya istehsalı yolu ilə müdafiəsi həmin vaxt üçün ən məqsədəuyğun olmuşdur; daha tez-tez isə, təbii ki, belə nəticəyə gəlinəcək ki, daha böyük miqdarda əxlaqi cəsarət fərd üçün bir üstünlük olardı.

Deməli, əsl travmatik məqam o məqamdır ki, o zaman ziddiyyət Mənə özünü qəbul etdirir və bu Mən həmin ziddiyyətli təsəvvürün rədd edilməsini qərara alır. Belə rədd etmə nəticəsində həmin təsəvvür yox edilmir, sadəcə şüursuza sıxışdırılır; bu proses ilk dəfə baş verdikdə, bununla Məndən ayrılmış psixi qrupun yaranması üçün bir nüvə və kristallaşma mərkəzi meydana gəlir ki, sonrakı gedişdə ziddiyyət təşkil edən təsəvvürün qəbulunu öz önşərti kimi tələb edən hər şey onun ətrafında toplanır. Bu hallarda əldə edilmiş histeriyada şüurun parçalanması beləliklə iradə edilmiş, qəsdlə edilmiş, çox vaxt heç olmasa bir ixtiyari aktla başlanmış bir şeydir. Əslində isə fərdin niyyət etdiyindən başqa bir şey baş verir; o, bir təsəvvürü sanki heç vaxt gəlib çatmamış kimi ləğv etmək istəyir, lakin buna yalnız onu psixi cəhətdən təcrid etməklə nail olur.

Xəstəmizin tarixçəsində travmatik məqam direktorumun uşaqları öpməsi üzündən ona etdiyi həmin səhnəyə uyğun gəlir. Lakin bu səhnə hələlik görünən bir təsir bağışlamır, bəlkə də narazılıq və həssaslıq bununla başlamışdı, bu barədə heç nə bilmirəm —; histerik simptomlar yalnız sonralar, “köməkçi” adlandırıla bilən və o xüsusiyyəti ilə səciyyələndirilə bilən məqamlarda meydana çıxdı ki, həmin məqamlarda iki ayrı psixi qrup müvəqqəti olaraq, genişlənmiş somnambul şüurda olduğu kimi, bir-birinə qarışır. Konversiyanın baş verdiyi bu məqamların birincisi miss Lüsi R.-də süfrə arxasındakı səhnə, baş mühasibin uşaqları öpmək istədiyi an idi. Burada travmatik xatirə də iştirak edirdi və o, özünü elə aparırdı ki, sanki ağasına olan meylinə aid hər şeyi özündən atmamışdı. Digər xəstəlik tarixçələrində bu müxtəlif məqamlar üst-üstə düşür, konversiya bilavasitə travmanın təsiri altında baş verir.

İkinci köməkçi amil birincinin mexanizmini kifayət qədər dəqiq təkrarlayır. Güclü bir təəssürat şüurun birliyini müvəqqəti olaraq bərpa edir və konversiya ona ilk dəfə açılmış həmin yolla gedir. Maraqlıdır ki, ikinci dəfə yaranan simptom birincini örtür, belə ki, birinci simptom ikincisi aradan qaldırılmadan əvvəl aydın hiss olunmur. Mənə həm də ardıcıllığın tərsinə çevrilməsi diqqətəlayiq görünür, analiz də buna uyğunlaşmalıdır. Bir sıra hallarda mənim də başıma oxşarı gəlib: sonralar yaranan simptomlar ilk simptomları örtürdü və yalnız analizin çatdığı sonuncu simptom bütünün açarını özündə saxlayırdı.

Terapiya burada parçalanmış psixi qrupun Mən şüuru ilə birləşməsini təmin edən məcburiyyətdən ibarət idi. Uğur, təəccüblü dərəcədə, görülən işin həcmi ilə paralel getmirdi; yalnız son hissə tamamlandıqdan sonra qəflətən sağalma baş verdi.

IV. Katarina... (Freyd).

189*-cu ilin tətilində Hoe Tauernə bir gəzinti etdim ki, bir müddət tibbi və xüsusən nevrozları unudum. Demək olar ki, buna nail olmuşdum ki, bir gün əsas yoldan ayrılıb, uzaqda yerləşən, mənzərə nöqtəsi kimi və yaxşı saxlanılan sığınacağına görə təriflənən bir dağı qalxmaq istədim. Yorucu bir yürüşdən sonra yuxarı çatıb, güclənib və dincəlib, sonra füsunkar bir uzaq mənzərəni seyr etməyə dalaraq elə özümü unutmuş halda oturmuşdum ki, "Cənab doktordurmu?" sualını eşidəndə əvvəlcə bunu özümə aid etmək istəmədim. Sual isə mənə aid idi və məni kifayət qədər acıq sifətlə yeməyə qulluq edən və ev sahibəsi tərəfindən "Katarina" deyə çağırılan təxminən 18 yaşlı qızdan gəlirdi. Geyiminə və davranışına görə o, nökər qız deyil, yəqin ki, ev sahibəsinin qızı və ya qohumu olmalı idi.

Özümə gəldikdən sonra cavab verdim: "Bəli, mən həkiməm. Bunu haradan bilirsiniz?"

"Bəy qonaqlar dəftərinə yazılmışdı və mən düşündüm ki, əgər həkim bəyin bir az vaxtı olsa —, mən əsəb xəstəliyinə tutulmuşam və bir dəfə L... şəhərində bir həkimdə olmuşam; o da mənə bir şey verdi, amma hələ yaxşı deyiləm."

Beləliklə, yenidən nevrozların içində idim, çünki iri və güclü, əsəbi üzlü qızda başqa bir şeydən söhbət gedə bilməzdi. Nevrozların 2000 metrdən yüksək hündürlükdə belə inkişaf etməsi məni maraqlandırdı, ona görə də sorğumu davam etdirdim.

Aramızda baş verən bu söhbəti, yaddaşımda necə qalıbsa, elə həmin şəkildə təqdim edirəm və xəstənin dialektini olduğu kimi saxlayıram.

"Nədən əziyyət çəkirsiniz?"

„Nəfəsim daralır; həmişə yox, amma bəzən elə bir vəziyyət olur ki, boğulacağımı düşünürəm.“

Bu, əvvəlcə nevrotik səslənmirdi, lakin mənə dərhal ehtimal olundu ki, bu, yalnız bir təşviş hücumunun əvəzedici adlandırması olmalı idi. Təşviş hisslər kompleksindən o, nəfəs daralması anını qeyri-münasib şəkildə önə çıxardı.

„Oturun. Mənə təsvir edin, belə bir „nəfəs darlığı“ halı necə olur?“

„Bu, qəflətən mənim üstümə gəlir. Sonra əvvəlcə gözlərimə bir basqı kimi oturur, başım elə ağırlaşır və uğultu başlayır ki, dözmək mümkün deyil, başım gicəllənir, elə bil yerə yıxılacağam, sonra sinəmi elə sıxır ki, nəfəs ala bilmirəm.

"Boğazınızda heç nə hiss etmirsiniz?"

„Boğazımı sıxır, elə bil boğulacağam!“ „Bəs başında başqa nə isə var?“

"Bəli, çatlayacaq qədər döyüntü olur."

"Bəli, və bu zaman heç qorxmursunuz?"

„Mən həmişə elə bilirəm ki, indi ölməliyəm, halbuki mən cəsarətliyəm, hər yerə tək gedirəm, zirzəmiyə və dağın bütün aşağısına, amma elə bir gün olanda ki, məndə bu olsun, onda heç yerə getməyə cürət etmirəm, həmişə elə bilirəm ki, arxamda kimsə dayanıb və birdən məni yapışır.“

Bu, həqiqətən təşviş tutması idi və buna histerik aura əlamətləri başlanğıc verirdi, daha doğrusu, məzmunu təşviş olan bir histerik tutma idi. Görəsən, bunun içində başqa bir məzmun yox idimi?

„Nə fikirləşirsiniz, həmişə eyni şeyi, yoxsa tutma vaxtı gözünüzün önündə nə isə görürsünüz?“

"Bəli, həmişə belə dəhşətli bir üz görürəm, o mənə belə dəhşətlə baxar, ondan qorxaram."

Bəlkə də məsələnin mahiyyətinə tez nüfuz etmək üçün bir yol açıldı.

„Bu üzü tanıyırsınızmı, demək istəyirəm, bu, həqiqətən bir vaxt gördüyünüz üzdürmü?“ — „Xeyr.“ „Bilirsinizmi, tutmalarınız haradan gəlir?“ „Xeyr.“ — „Bəs onları ilk dəfə nə vaxt tutmusunuz?“ — „İlk dəfə iki il əvvəl, hələ xalamla o biri dağda olanda, o, əvvəllər orada sığınacağı saxlayırdı, indi biz 11 ildir buradayıq, amma yenə də təkrarlanır.“

Burada bir analiz cəhdi etməliyəmmi? Hipnozu bu yüksəkliklərə köçürməyə cəsarət etmədim, bəlkə də sadə söhbətdə alınar. Xoşbəxtlikdən təxmin etməli oldum. Gənc qızlarda təşvişi çox vaxt dəhşətin nəticəsi kimi tanımışdım — cinsəllik dünyası ilk dəfə onların qarşısında açılanda bakirə qəlbi bürüyən dəhşətin.

Mən belə dedim: „Əgər bilmirsinizsə, mən sizə tutmalarınızı nədən aldığınızı düşündüyümü deyim. Siz bir dəfə, o vaxt, iki il əvvəl, sizi çox utandıran, görməmiş olmaq istədiyiniz bir şey görmüş və ya eşitmişdiniz.“

O da: „Jesses ja, mən o qızın yanında əmimi tutdum, Fransiskanın yanında, mənim əmiqızımın!“

„Qızla bağlı bu nə hekayədir? Mənə danışmaq istəmirsiniz?“

„Həkimə hər şeyi demək olar. Bilirsiniz, dayı — o, burada gördüyünüz xalamın əri idi — o vaxt xala ilə **kogeldə qonaq evi saxlayırdı, indi onlar ayrılıblar və onların ayrılmasında günah məndədir, çünki onun Fransiska ilə əlaqəsi mənim vasitəmlə üzə çıxdı.“

„Bəs siz bu kəşfə necə gəlib çıxdınız?“

„Bu belə olub. İki il əvvəl bir neçə cənab yuxarı gəlib yemək istəmişdilər. Xala evdə deyildi, həmişə yemək bişirən Fransiska isə heç yerdə tapılmırdı. Əmi də tapılmırdı. Hər yerdə onları axtarırıq, o vaxt Alois adlı oğlan, mənim əmioğlum deyir: „Bəlkə Fransiska atanın yanındadır.“ Onda ikimiz də güldük, amma bunda pis bir şey düşünmədik. Əminin yaşadığı otağa gedirik, qapı bağlıdır. Bu mənə təəccüblü gəldi. Alois deyir: „Dəhlizdə bir pəncərə var, oradan otağa baxmaq olar.“ Dəhlizə gedirik. Amma Alois pəncərənin yanına gəlmək istəmir, deyir ki, qorxur. Onda mən deyirəm: „Sən axmaq oğlansan, mən gedirəm, mən heç qorxmuram.“ Mənim də ağlımda heç bir pis şey yox idi. İçəri baxıram, otaq xeyli qaranlıq idi, amma əmini və Fransiskanı görürəm, o isə onun üstündə uzanıb.“³⁸

„Mən dərhal pəncərədən uzaqlaşdım, divara söykəndim, o vaxtdan bəri keçirdiyim nəfəs darlığı məni tutdu, hisslərim getdi, gözlərim özü-özünə yumuldu, başımda döyünmə və uğultu başladı.“ „Bunu həmin gün dərhal xalaya dediniz?“ „Xeyr, heç nə demədim.“

„Bəs nə üçün ikisini bir yerdə tapanda belə qorxdunuz? Heç nə başa düşdünüzmü? Orada baş verənlər barədə nəsə fikirləşdinizmi?“

„O, yox, o vaxt mən heç nə başa düşməmişdim, mən cəmi 16 yaşım var idi. Bilmirəm, nədən belə qorxmuşam.“

Xanım Katarina, əgər o vaxt içərinizdə nə baş verdiyini, ilk tutulmanı necə keçirdiyinizi və bu zaman nə düşündüyünüzü xatırlaya bilsəydiniz... ...o zaman sizə kömək olardı.

„Bəli, bacarsaydım, amma elə qorxmuşdum ki, hər şeyi yaddan çıxarmışdım.“

„İlkin məlumatımızın“ dilinə çevirsək, bu belədir: affekt özü hipnoid vəziyyəti yaradır, onun məhsulları isə sonra Mənin şüuru ilə assosiativ əlaqədən kənarda qalır.

„Deyin görüm, xanım, təngnəfəslik zamanı həmişə gördüyünüz baş, bəlkə, o vaxt gördüyünüz Fransiskanın başıdır?“

«O, yox, o elə də qorxulu deyildi, üstəlik, bu kişi başıdır.»

“Yaxud bəlkə dayının başıdır?”

“Mən onun üzünü o qədər də aydın görməmişəm, otaq çox qaranlıq idi və niyə o vaxt belə dəhşətli bir üz ifadəsi olsun?”

„Haqlısınız.“ (Burada birdən yol bağlanmış göründü. Bəlkə daha sonrakı nəqlində nəsə tapılar.)

“Sonra nə oldu?”

„İndi, o ikisi səs-küy eşitmiş olmalıdır. Tez çıxdılar. Mənim halım bütün vaxt pis idi, durmadan fikirləşməli olurdum, sonra iki gün keçəndən sonra bir bazar günü oldu, çox iş var idi, bütün günü işlədim və bazar ertəsi səhər yenə başgicəllənməsi tutdu məni və qusdum və yataqda qaldım və üç gün dalbadal qusdum.“

Biz histerik simptomatologiyanı tez-tez bəzi ikiqat mənalı halların kəşfindən sonra oxuya bildiyimiz bir şəkli yazı ilə müqayisə edirdik. Bu əlifbada qusma iyrənmə deməkdir. Mən ona dedim: „Əgər üç gün sonra qusmusunuzsa, inanıram ki, otağa baxdığınız zaman iyrənmisiniz.“

„Bəli, mən artıq özümdən iyrənmişəm,“ — deyir o, düşüncəli halda. „Amma nədən?

„Bəlkə çılpaq bir şey görmüsünüz? Otaqdakı iki şəxs necə idi?“

Çox qaranlıq idi, heç nə görmək olmurdu, ikisi də geyinmişdi (paltarda). Bəli, kaş o vaxt nədən iyrəndiyimi bilsəydim.

Bunu mən də bilmirdim. Amma ondan xahiş etdim ki, ağlına nə gəlirsə, danışmağa davam etsin; əmin idim ki, elə ağlına məhz işin aydınlaşdırılması üçün mənə lazım olan şey gələcək.

O, artıq xalasına — onu dəyişilmiş tapdığını və bunun arxasında bir sirr olduğunu güman etdiyini — kəşfini danışdığını, bunun üzərinə əmi ilə xala arasında çox xoşagəlməz səhnələr baş verdiyini, uşaqların bir çox şeylərə gözlərini açan, amma eşitməmələri daha yaxşı olan şeylər eşitdiklərini, nəhayət xalanın uşaqları və qardaşı qızı ilə buradakı o biri təsərrüfatı öz üzərinə götürməyə və əmini bu arada hamilə qalmış Fransiska ilə tək qoymağa qərar verdiyini bildirir. Sonra isə, mənim təəccübümə, bu sapı buraxır və travmatik andan 2—3 il geriyə gedən iki sıra köhnə hekayələr danışmağa başlayır. Birinci sıra, o zaman cəmi 14 yaşı olarkən həmin əminin ona özünün cinsi yaxınlıq göstərdiyi halları ehtiva edir. Bir dəfə qışda onunla birlikdə dərəyə bir gəzinti etdiyini və orada meyxanada gecələdiyini. O, içib kard oynayaraq otaqda oturmaqda qaldı, qızın yuxusu gəldi və erkən qalxıb hər ikisi üçün nəzərdə tutulmuş yuxarıdakı otağa getdi. O yuxarı qalxanda qız möhkəm yatmırdı, sonra yenidən yuxuya getdi və birdən oyanıb yataqda „onun bədənini hiss etdi“.

O yuxudan sıçrayıb qalxdı, ona məzəmmətlər yağdırdı. „Nə edirsən, əmi? Niyə öz çarpayında qalmırsan?“ O, onu dilə tutmağa çalışdı: „Get, axmaq Qredel, sus, sən bilmirsən ki, bu nə qədər yaxşıdır.“ — „Mən sənin yaxşılığını istəmirəm, insanı bir dəfə də yatmağa qoymursan.“ O, qapının yanında dayanıb, o əl çəkib özü yuxuya gedənə qədər dəhlizə qaçmağa hazır idi. Sonra öz çarpayısına uzanıb səhərə qədər yatırdı. Onun danışdığı müdafiə tərzindən belə çıxır ki, o, hücumu aydın şəkildə cinsi hücum kimi dərk etməmişdi; ondan soruşduqda ki, bəs bilirdimi, kişi onunla nə etmək istəyirdi, belə cavab verdi: „O vaxt yox, bu mənə çox sonra aydın oldu.“ O, müqavimət göstərirdi, çünki yuxuda narahat edilmək ona xoşagəlməz idi və „çünki belə şey yaraşmazdı“.

Mən bu hadisəni ətraflı danışmalı oldum, çünki onun sonrakı hər şeyin anlaşılması üçün böyük əhəmiyyəti var. — Sonra o, bir az sonrakı dövrə aid başqa yaşantılarını da danışır: kişi yenidən bir meyxanada sərxoş halda ona yaxınlaşmaq istəmişdi və o, yenə özünü ondan qorumalı olmuşdu və sair. Mənim sualıma — bu hallarda sonrakı nəfəs darlığına bənzər bir şey duyub-duymadığına — o, qətiyyətlə cavab verir ki, hər dəfə gözlərində və sinəsində bir sıxılma hiss edirdi, lakin o kəşf səhnəsindəki qədər güclü deyildi.

Bu xatirələr silsiləsi bitdikdən dərhal sonra o, ikinci bir silsilə danışmağa başlayır; burada söhbət əmi ilə Fransiska arasında bir şeyə diqqət yetirdiyi hallardan gedir. Bir dəfə bütün ailə gecəni bir ot tayasının üstündə paltarları ilə keçirmişdi və bir səsə görə qəflətən oyanmışdı; ona elə gəldi ki, onunla Fransiskanın arasında uzanmış əmi aralanıb uzaqlaşır, Fransiska isə düz uzanır. Başqa bir dəfə N... kəndinin bir meyxanasında gecələmişdilər; o və əmi bir otaqda, Fransiska isə yanındakı başqa bir otaqda. Gecə qəflətən oyanıb qapının yanında uzun ağ bir siluet gördü, qapı dəstəyini aşağı basmaq istəyirdi: „Jesses, əmi, sizsiniz? Qapının yanında nə istəyirsiniz?“ — „Sus, mən sadəcə bir şey axtarırdım.“ — „Oradan da o biri qapıdan çıxmaq olar axı.“ — „Mən sadəcə yolumu azmışam və s.“

Mən ondan soruşuram ki, o vaxt bir şübhəsi olubmu. „Xeyr, buna dair heç nə düşünməmişəm, sadəcə həmişə diqqətimi çəkib, amma bundan başqa bir nəticə çıxarmamışam.“ — Belə hallarda təşviş də keçirdiyini soruşuram? — Elə bilir ki, bəli, amma bu dəfə buna o qədər də əmin deyil.

Bu iki hekayə silsiləsini bitirdikdən sonra dayanır. O, sanki dəyişib, əsəbi və əzab çəkən üzü canlanıb, gözləri təzə və qalxan baxışla baxır. Mənə isə bu vaxt onun hadisəsinin mənası aydın oldu; son olaraq görünüşə görə plansız danışdığı şey, kəşf səhnəsindəki davranışını mükəmməl izah edir. O, vaxtilə xatırladığı, amma başa düşmədiyi və heç bir nəticəyə gətirmədiyi iki təcrübə silsiləsini daşıyırdı; cinsi əlaqədə olan cütlüyü görən kimi o, dərhal yeni təəssüratı bu iki xatirə silsiləsi ilə əlaqələndirdi, başa düşməyə və eyni zamanda müdafiə olunmağa başladı. Sonra qısa bir dövr gəldi “işlənmə”, “inkubasiya” dövrü, və bundan sonra konversiya simptomları, qusma, mənəvi və fiziki iyrəncliyin əvəzi kimi ortaya çıxdı. Tapmaca həll olundu, o, ikisinin görünüşündən iyrənmədi, əksinə, həmin görünüşün oyatdığı xatirədən iyrəndi və bütün amilləri nəzərə alsaq, bu, yalnız “dayısının bədənini hiss etdiyi” gecə basqını xatirəsi ola bilərdi. Ona görə də, etirafını bitirdikdən sonra ona dedim: “İndi o vaxt nə düşündüyünüzü, otağa necə baxdığınızı bilirəm. Belə düşünürdünüz: indi onunla gecə və digər dəfələr mənimlə etmək istədiyi şeyi edir. Bundan iyrəndiniz, çünki gecə oyandığınız və onun bədənini hiss etdiyiniz duyğunu xatırladınız.”

O cavab verir: „Ola bilər ki, mən ondan iyrənmişəm və o vaxt belə düşünmüşəm“.

„Bir dəfə mənə dəqiq deyin, siz artıq yetkin bir qızsınız və hər şeyi bilirsiniz —

„Bəli, indi, əlbəttə.“ „Mənə dəqiq deyin, gecə onun bədənindən əslində nə hiss etdiniz?“

Lakin o daha dəqiq cavab vermir, utanaraq və sanki ifşa olunmuş kimi gülümsəyir — elə bir adam kimi ki, artıq hər şeyin dibinə vardığını və bu barədə çox danışmağın mümkün olmadığını etiraf etməlidir. O toxunma duyğusunun nə olduğunu təsəvvür edə bilirəm — sonralar onu yozmağı öyrənmişdir; onun siması mənə elə deyir ki, o mənim haqqımda düzgün düşündüyümü güman edir, amma mən onun içinə daha dərindən girə bilmirəm; hər halda mən ona borcluyam ki, o, mənim şəhər praktikamdakı o utancaq xanımlardan — ki onlar üçün bütün naturalia turpia belədir — qat-qat asanlıqla danışmağa qoyur.

Beləliklə, hal aydınlaşmış olardı; lakin dayan, tutma zamanı təkrarlanan, ona dəhşət gətirən başın hallüsinasiyası haradan gəlir? İndi ondan bunu soruşuram. Sanki o da bu söhbətdə dərketməsini genişləndirmişdi, dərhal cavab verir: „Bəli, bunu indi bilirəm, baş dayının başıdır, indi tanıyıram, amma o vaxtdan deyil. Sonralar, bütün mübahisələr başlayanda, dayı mənə qarşı mənasız qəzəb bəsləməyə başladı; həmişə deyirdi ki, hər şeydə günah məndədir; mən çuğulluq etməsəydim, boşanma heç vaxt baş tutmazdı; mənə həmişə hədə-qorxu gəlirdi, mənə bir şey edəcək; məni uzaqdan görəndə üzü qəzəbdən əyilirdi və qaldırılmış əllə üstümə gəlirdi. Mən həmişə ondan qaçırdım və həmişə ən böyük təşvişim bu idi ki, o, məni haradasa qəflətən tutacaq. İndi həmişə gördüyüm üz onun qəzəbli olduğu andakı üzüdür.“

Bu məlumat mənə histeriyanın ilk simptomunun, qusmanın keçdiyini, təşviş tutmasının qaldığını və yeni məzmunla dolduğunu xatırladır. Deməli, söhbət xeyli dərəcədə abreaksiyaya uğramış histeriyadan gedir. Həqiqətən də, o, kəşfini az sonra xalasına danışmışdı.

“Xalanıza onun sizi necə izlədiyinə dair digər hekayələri də danışdınızmı?”

Bəli, dərhal deyil, amma sonra, artıq boşanma haqqında danışıldığı kimi. Orada xala dedi: Bunu özümüzə saxlayaq; əgər məhkəmədə çətinlik yaratsa, onda biz də bunu deyirik.

Mən başa düşə bilirəm ki, elə son vaxtlardan, evdə həyəcanlı səhnələrin sıxlaşdığı, xalasının marağını oyatmaqdan əl çəkdiyi, münaqişənin onu tamamilə yüklədiyi vaxtdan, elə bu sıxlaşma və saxlanma dövründən yaddaş simvolu qalmışdır.

Ümid edirəm ki, mənimlə söhbət cinsi hisslərində çox erkən yaralanan həmin qıza bir az kömək etmişdir: mən onu bir daha görmədim. Epikriz.

Bu xəstəlik tarixçəsində şəxsən təhlil olunmuş deyil, təxminlərlə həll edilmiş histeriya halı görmək istəyən kimsəyə qarşı heç nə deyə bilmərəm. Xəstə mənim hesabatıma əlavə etdiyim hər şeyi ehtimal olunan kimi qəbul etdi; lakin onu yaşanmış hadisə kimi tanıya bilmədi. Fikrimcə, bunun üçün hipnoz lazım idi. Əgər düzgün təxmin etdiyimi fərz etsəm və sonra III halda bizə məlum olan qazanılmış histeriya sxeminə uyğun olaraq bu halı reduksiya etməyə çalışsam, iki sıra erotik təcrübəni travmatik anlarla, cütlüyün kəşf edildiyi səhnəni isə köməkçi bir anla müqayisə etmək asandır. Oxşarlıq ondadır ki, birincilərində Mənin düşüncə fəaliyyətindən kənarlaşdırılmış, lakin saxlanılmış bir şüur məzmunu yaradılmışdı, sonuncu səhnədə isə yeni bir təəssürat bu kənarda qalan qrupun Mənlə assosiativ birləşməsini məcbur etdi. Digər tərəfdən, nəzərə alınmaması mümkün olmayan fərqlər də var. İzolasiyanın səbəbi III halda olduğu kimi Mənin iradəsi deyil, cinsi təcrübələrlə nə edəcəyini bilməyən Mənin cəhalətidir. Bu baxımdan Katarina halı tipikdir; cinsi travmalara əsaslanan hər bir histeriyanın təhlilində görünür ki, uşağa təsirsiz qalmış cinsi öncəsi dövrdən olan təəssüratlar, qıza və ya qadına cinsi həyatın başa düşülməsi açıldıqdan sonra, xatirələr kimi travmatik güc qazanır. Psixi qrupların ayrılması, belə desək, gənclərin inkişafında normal bir prosesdir və onların sonradan Mənə daxil olması psixi pozuntulara kifayət qədər tez-tez istifadə olunan səbəb verir. Bundan əlavə, bu məqamda şüur parçalanmasının cəhalət yolu ilə olanın şüurlu rədd etmə yolu ilə olanından həqiqətən fərqli olub-olmadığına, gənclərin onlardan güman edildiyindən və özünə inandıqlarından daha çox cinsi biliyə sahib olub-olmadığına dair şübhə ifadə etmək istəyirəm.

Bu halın psixi mexanizmindəki digər bir sapma ondadır ki, bizim “köməkçi” adlandırdığımız kəşf səhnəsi eyni zamanda “travmatik” adını da haqq edir. O, öz məzmunu ilə təsir edir, yalnız əvvəlki travmatik təcrübələri oyatmaqla deyil, “köməkçi” və travmatik anların xarakterlərini birləşdirir. Lakin mən bu üst-üstə düşməni, digər hallarda zaman baxımından da ayrılığa uyğun gələn konseptual ayrılığı tərk etmək üçün əsas görmürəm. Katarina halının digər bir xüsusiyyəti, əslində uzun müddətdir məlum olan, konversiyada, yəni histerik fenomenlərin yaradılmasında özünü göstərir; bu, travmadan dərhal sonra deyil, inkubasiya intervalından sonra baş verir. Şarko bu intervalı üstünlüklə “psixi işlənmə vaxtı” adlandırırdı. Katarinanın tutmalarında əziyyət çəkdiyi təşviş histerikdir, yəni hər bir cinsi travmada ortaya çıxan həmin təşvişin təkrarıdır. Burada, çox böyük sayda halda müntəzəm olaraq doğru olduğunu aşkarladığım prosesi də izah etməkdən çəkinirəm: bakirə şəxslərdə cinsi əlaqələrə dair ehtimalın təşviş affekti yaratması.

V. Elizabet fon R. xanım... (Freyd).

1892-ci ilin payızında bir dost həkim məni iki ildən artıq ayaqlarında ağrı çəkən və pis yeriyən bir gənc xanımı müayinə etməyə çağırdı. Dəvətə əlavə etdi ki, o, bu halı histeriya hesab edir, hərçənd nevrozun adi əlamətlərindən heç bir şey tapmaq mümkün deyildi. O, ailəni bir az tanıyırdı və bilirdi ki, son illər ailəyə çox bədbəxtlik və az sevindirici şey gətirmişdi. Əvvəlcə xəstənin atası vəfat etmişdi, sonra ana gözlərindən ciddi bir əməliyyat keçirməli olmuşdu və az sonra xəstənin evli bir bacısı doğuşdan sonra köhnə bir ürək xəstəliyindən dünyasını dəyişmişdi. Bütün kədərdə və bütün xəstə baxımında bizim xəstənin payı ən böyük olmuşdu.

24 yaşlı xanımı ilk dəfə gördükdən sonra bu halın başa düşülməsində çox da irəli gedə bilmədim. O, ağıllı və psixi cəhətdən normal görünürdü; onun ünsiyyətini və həzzini məhdudlaşdıran xəstəliyi şən bir ifadə ilə, histeriklərin «belle indifference»i ilə daşıyırdı, mən belə düşünməli idim. O, öndə əyilmiş gövdə ilə, lakin dayaq olmadan yeriyirdi; onun yeriyişi patologik olaraq bilinən heç bir yeriyiş növünə uyğun gəlmirdi, əslində heç də nəzərə çarpacaq dərəcədə pis deyildi. Sadəcə olaraq, yeriyərkən böyük ağrılardan, yeriyərkən və dayanarkən tez yaranan yorğunluqdan şikayət edirdi və qısa müddətdən sonra ağrıların daha az olduğu, lakin heç də tamamilə yox olmadığı istirahətə çəkilirdi. Ağrı qeyri-müəyyən təbiətli idi, təxminən belə başa düşmək olardı: ağrılı yorğunluq. Sağ budun ön səthində kifayət qədər böyük, pis sərhədlənmiş bir sahə ağrıların ocağı kimi göstərilirdi; ağrılar ən çox oradan yayılır və orada ən yüksək intensivliyə çatırdılar. Orada həm dəri, həm də əzələlər basma və sıxmağa qarşı xüsusilə həssas idi, iynə batırmağa isə daha çox biganəliklə yanaşılırdı. Yalnız bu sahədə deyil, hər iki ayağın demək olar ki, bütün ətrafında dəri və əzələlərin eyni hiperqeziyası aşkar edilə bilirdi. Əzələlər bəlkə dəridən daha çox ağrıyırdı; aydın şəkildə hər iki ağrı növü budlarda ən güclü şəkildə inkişaf etmişdi. Ayaqların hərəkət qüvvəsi az deyildi, reflekslər orta intensivlikdə idi; digər bütün simptomlar yox idi, belə ki, daha ciddi orqanik xəstəliyin fərz edilməsi üçün heç bir əsas tapılmırdı. Xəstəlik iki il ərzində tədricən inkişaf etmişdi, intensivliyi çox dəyişirdi.

Diaqnoz qoymaq mənim üçün asan deyildi, lakin iki səbəbdən həmkarımın diaqnozuna qoşulmağa qərar verdim. Birincisi, yüksək zəkalı xəstənin ağrılarının xarakteristikası haqqında bütün məlumatlarının nə qədər qeyri-müəyyən olması diqqət çəkirdi. Orqanik ağrıdan əziyyət çəkən xəstə, əgər əlavə olaraq əsəbi deyilsə, ağrılarını qəti və sakit şəkildə təsvir edir; məsələn, onlar bıçaq kimi, müəyyən intervallarla gəlir, bu nöqtədən o nöqtəyə qədər uzanır və onun fikrincə, bu və ya digər təsirlərlə yaranır. Ağrılarını təsvir edən nevrastenik xəstə, sanki gücündən çox uzaq olan çətin bir zehni işlə məşğul olduğu təəssüratını yaradır. Üz cizgiləri gərgin və xoşagəlməz bir təsir altında təhrik olunmuş kimi görünür, səsi daha da bərkləşir, ifadə üçün can atır, həkimin ağrıları üçün təklif etdiyi hər bir təyinatı, sonradan şübhəsiz uyğun olsa belə, rədd edir; o, açıq-aydın dilin hisslərinə söz vermək üçün çox kasıb olduğu fikrindədir; bu hisslərin özü tək və hələ heç vaxt olmamış bir şeydir, tamamilə təsvir etmək mümkün deyil, buna görə də o, daim yeni detallar əlavə etməkdən yorulmur və əgər dayandırmaq məcburiyyətində qalarsa, ona qəti şəkildə təəssürat hakim olur ki, həkimə özünü başa salmaq ona müvəffəq olmamışdır. Lakin ağrıların qavranılması üçün daha da həlledici olan ikinci bir amil olmalı idi. Orqanik xəstədə və ya nevrastenikdə ağrılı bir nöqtəni qıcıqlandırdıqda, onun fizionomiyası narahatlığın və ya fiziki ağrının qarışmamış ifadəsini daşıyır; xəstə daha sonra irəli-geri çəkilir, müayinədən yayınır, imtina edir. Lakin Frl. fon R. halında ağrıya həssas dəri və ayaqların əzələlərini sıxdıqda və ya basdıqda, belə oldu ki, onun üzü xüsusi bir ifadə aldı, daha çox həzzin, ağrının deyil; o qışqırdı — mən təxminən həzz verən bir qıcıq kimi olduğunu düşündüm —, onun üzü qızardı, başını geri atdı, gözlərini yumdu, gövdəsi geriə doğru əyildi; bütün bunlar çox kobud deyildi, lakin aydın ifadə olunmuşdu və yalnız əziyyətin histeriya olduğu və qıcıqlandırmanın histerik bir zonaya təsir etdiyi qəbulu ilə uzlaşdırıla bilərdi.³⁹

Üz ifadəsi əzələlərin və dərinin sıxılmasının guya yaratdığı ağrıya uyğun gəlmirdi, çox güman ki, o, bu ağrının arxasında duran və xəstədə onlarla assosiasiyalı bədən yerlərinin qıcıqlandırılması ilə oyadılan düşüncələrin məzmununa daha yaxşı uyğun gəlirdi. Mən hiperalgetik zonaların qıcıqlandırılması zamanı buna bənzər mənalı üz ifadələrini histeriyanın şübhəsiz hallarında dəfələrlə müşahidə etmişdim; digər jestlər isə açıq-aydın histerik tutmanın ən yüngül eyhamına uyğun gəlirdi.

Histerogen zonanın qeyri-adi lokalizasiyasına dair ilkin olaraq heç bir izahat tapılmadı. Hiperalgeziyanın əsasən əzələlərə toxunması da düşündürücü idi. Əzələlərin diffuz və lokal təzyiq həssaslığına səbəb olan ən çox rast gəlinən xəstəlik, onların revmatik infiltrasiyası, adi xroniki əzələ revmatizmidir; sinir xəstəliklərini təqlid etməyə qabiliyyəti haqqında mən artıq danışmışam. Frl. fon R.-də ağrılı əzələlərin qatılığı bu fərziyyəyə zidd deyildi, əzələ kütlələrində çoxlu sərt zolaqlar tapıldı, onlar da xüsusilə həssas görünürdü. Ehtimal ki, göstərilən mənada əzələlərin orqanik dəyişikliyi mövcud idi, nevroz ona söykənirdi və nevroz onun əhəmiyyətini həddindən artıq böyük göstərirdi.

Terapiya da belə bir qarışıq xəstəliyin mövcudluğu ehtimalından çıxış edirdi. Biz həssas əzələlərin davamlı yoğurulmasını və faradizasiyasını, bunun nəticəsində yaranan ağrıya baxmayaraq, davam etdirməyi məsləhət gördük və mən xəstə ilə əlaqəni saxlaya bilmək üçün ayaqların güclü Franklin qığılcım boşalmaları ilə müalicəsini öz üzərimə götürdüm. Onun yeriməyə özünü məcbur etməli olub-olmadığına dair sualına biz qətiyyətli «bəli» cavabı verdik.

Beləliklə, yüngül bir yaxşılaşma əldə etdik. Xüsusilə influens maşınının ağrılı zərbələrinə həvəs göstərirdi və bu zərbələr nə qədər güclü olsaydı, xəstənin öz ağrılarını bir o qədər sıxışdırdığı görünürdü. Həmkarlarım bu arada psixi müalicə üçün zəmin hazırlayırdılar və mən dörd həftəlik saxta müalicədən sonra belə bir müalicə təklif edib xəstəyə prosedur və onun təsir qaydası barədə bəzi izahlar verdikdə, tez başa düşdüyünü və yalnız az bir müqavimət göstərdiyini gördüm.

Ancaq o vaxtdan etibarən başladığım iş, mənə düşən ən çətin işlərdən biri kimi ortaya çıxdı və bu iş haqqında hesabat verməkdəki çətinlik, o vaxt dəf edilmiş çətinliklərə layiqincə qoşulur. Uzun müddət əziyyət tarixçəsi ilə əziyyət arasındakı əlaqəni başa düşə bilmədim; halbuki əziyyət bu hadisələr silsiləsi tərəfindən törədilmiş və müəyyən edilmiş olmalı idi.

Belə bir katartik müalicəyə əl atdıqda, insan ilk növbədə özünə sual verəcək: Xəstənin əziyyətinin mənşəyi və səbəbi məlumdurmu? Əgər belədirsə, onun əziyyət hekayəsini təkrar yaşatmağına nail olmaq üçün xüsusi bir texnikaya ehtiyac yoxdur; ona göstərilən maraq, ona sezdirilən başa düşmə, ona verilən sağalma ümidi, xəstəni sirrini açmağa məcbur edəcək. Elizabet xanımla bağlı mənə əvvəldən aydın idi ki, o, əziyyətinin səbəblərinin şüurundadır, yəni o, yalnız bir sirrə, şüurda yad bir cisimə malik deyil. Ona baxdıqda, şairin sözlərini xatırlamaq lazım gəlirdi: „Oradakı maska gizli mənanı xəbər verir.“

Deməli, əvvəlcə hipnozdan imtina edə bildim, lakin sonradan hipnozdan istifadə etmək şərti ilə: əgər etiraf zamanı aydınlaşdırılması üçün yaddaşın kifayət etmədiyi əlaqələr ortaya çıxsa. Beləliklə, apardığım bir histeriyanın bu ilk tam təhlilində sonralar metod səviyyəsinə qaldırdığım və şüurlu şəkildə tətbiq etdiyim bir üsula gəldim — patogen psixi materialın qat-qat təmizlənməsi üsuluna; biz bunu tez-tez torpaq altında qalmış bir şəhərin qazıntısı texnikası ilə müqayisə edirdik. Əvvəlcə xəstənin bildiklərini danışdırdım, hansı yerdə əlaqənin tapmacalı qaldığına, səbəblər zəncirində hansı halqanın çatışmadığına diqqətlə nəzər saldım və sonra həmin yerlərdə hipnotik araşdırmanı və ya ona bənzər bir texnikanı işə salaraq yaddaşın daha dərin qatlarına nüfuz etdim. Bütün işin ön şərti, əlbəttə ki, belə idi: tamamilə kifayət edən determinasiyanın sübut olunacağı gözləntisi; dərinə araşdırma vasitələrindən tezliklə söhbət açılacaq.

Xanım Elizabetin danışdığı əzab tarixçəsi uzun sürən, müxtəlif ağrılı yaşantılardan toxunmuş bir tarixçə idi. O, danışarkən hipnozda deyildi, lakin mən onu uzandığı yerdə qoyub gözlərini yumulu saxlayırdım; ara-sıra gözlərini açsa, vəziyyətini dəyişsə, qalxıb otursa və sairə, buna qarşı çıxmırdım. Danışığın bir parçası onu daha dərindən tutduqda, öz-özünə hipnoza daha bənzər bir hala düşdüyü görünürdü. O zaman hərəkətsiz uzanır və gözlərini möhkəm yumulu saxlayırdı.

Mən onun xatirələrinin ən səthi qatı kimi üzə çıxanı çatdırmağa başlayıram. Üç qızın ən kiçiyi olaraq, valideynlərə mehribanlıqla bağlı qalmış, gəncliyini Macarıstanda bir mülkdə keçirmişdi. Ananın sağlamlığı göz xəstəliyi və həm də əsəb halları ilə çoxsaylı şəkildə pozulmuşdu. Belə oldu ki, o, xüsusilə şən və həyatı tanıyan ataya daha sıx bağlandı; ata tez-tez deyərdi ki, bu qız ona bir oğul və fikirlərini bölüşə biləcəyi bir dost əvəz edir. Qız bu ünsiyyətdən nə qədər intellektual təhrik qazansa da, atanın gözündən qaçmadı ki, bununla onun mənəvi quruluşu bir qızda reallaşdığını görmək istədiyimiz idealdan uzaqlaşırdı. O, zarafatla ona „kek və öz fikrində israrlı“ deyirdi, onu mühakimələrində həddindən artıq qətiyyətdən, insanlara amansızcasına həqiqəti söyləmək meylindən çəkindirirdi və tez-tez deyirdi ki, ona ər tapmaq çətin olacaq. Həqiqətən də, o, qızlığından kifayət qədər narazı idi, iddialı planlarla dolu idi, oxumaq və ya musiqidə təhsil almaq istəyirdi, bir nikahda meyllərini və mühakimə azadlığını qurban vermək fikrindən qəzəblənirdi. Bu arada o, atasına, ailəsinin nüfuzuna və sosial mövqeyinə qürur duyaraq yaşayır və bu nemətlərlə bağlı olan hər şeyi qısqanclıqla qoruyurdu. Fürsət düşdükcə anasına və böyük bacılarına qarşı özünü geri çəkdiyi fədakarlıq isə valideynləri onun xarakterinin daha sərt tərəfləri ilə tamamilə barışdırırdı.⁴⁰

Qızların yaşı ailəni paytaxta köçməyə vadar etdi; orada Elizabet bir müddət ailədəki daha varlı və şən həyatdan zövq ala bildi. Lakin sonra bu evin xoşbəxtliyini məhv edən zərbə gəldi. Atanın xroniki ürək xəstəliyi gizli qalmış, yaxud özü də onu gözdən qaçırmışdı; bir gün onu ilk ağciyər ödemi tutmasından sonra huşsuz halda evə gətirdilər. Bunun ardınca 11 il çəkən xəstəyə qulluq dövrü başladı; Elizabet bu dövrdə çarpayının başında birinci yeri tutdu. O, atanın otağında yatır, gecələr onun çağırışına oyanır, gündüzlər ona qulluq edir və ata ümidsiz vəziyyətini nəzakətli boyun əyərək daşıyarkən özünü şən görünməyə məcbur edirdi. Onun əzabının başlanğıcı bu xəstəyə qulluq dövrü ilə bağlı olmalı idi, çünki qulluqun son yarım ilində sağ ayağındakı bu cür ağrılara görə bir yarım gün çarpayıda qaldığını xatırlaya bilirdi. Lakin o, iddia edirdi ki, bu ağrılar tezliklə keçib getmiş və nə qayğısına, nə də diqqətinə səbəb olmamışdı. Əslində isə yalnız atanın ölümündən iki il sonra özünü xəstə hiss etmiş və ağrılarına görə yeriyə bilməmişdi.

Atanın ölümü bu dörd qadından ibarət ailənin həyatında yaratdığı boşluq, sosial təcrid, həvəs və həzz vəd edən çoxlu sayda əlaqələrin kəsilməsi, ananın artan xəstəliyi – bütün bunlar xəstəmizin əhvalını bulandırdı, lakin eyni zamanda onun qohumlarının itirilmiş xoşbəxtliyə tezliklə əvəz tapması üçün isti arzusunu oyatdı və ona bütün meylini və qayğısını sağ qalan anaya yönəltməyə məcbur etdi. Yas ilinin bitməsindən sonra böyük bacı istedadlı və çalışqan bir kişiyə ərə getdi; bu kişi mövqeyi yüksək idi, zəka sərvəti ilə böyük gələcəyə layiq görünürdü, lakin növbəti görüşdə xəstə həssaslığı, egoist bir inadkarlıq və öz qəribəliklərində israr etmə xasiyyəti nümayiş etdirdi və ilk növbədə bu ailənin dairəsində yaşlı qadına diqqət göstərməyi ləngitməyə cəsarət etdi. Bu, Elizabetin dözə biləcəyindən artıq idi; o, özünü bacısının ərinə qarşı mübarizə aparmağa çağırılmış hiss edirdi, hər dəfə buna fürsət yarandıqda, digər qadınlar isə onun həyəcanlı təbiətinin partlayışlarını asanlıqla qəbul edirdilər. Onun üçün ailənin köhnə xoşbəxtliyinin yenidən qurulmasının bu pozğunluğa uğraması ağrılı bir məyusluq idi və o, evli bacısının qadın xasiyyətli itaətkarlığı ilə hər hansı tərəfi tutmaqdan çəkinməyə davam etməsini bağışlaya bilməzdi. Elizabetin yaddaşında bir sıra səhnələr qalmışdı, onların bir hissəsində ilk bacısının ərinə qarşı açıq şəkildə ifadə edilməmiş şikayətlər vardı. Lakin ən böyük ittiham, onun kiçik ailəsi ilə Avstriyanın uzaq bir şəhərinə köçməsi və beləliklə ananın təcridini daha da artırması idi; bunu da gözlənilən yüksəlişinə görə etmişdi. Bu münasibətlə Elizabet özünün acizliyini, anaya itirilmiş xoşbəxtliyə əvəz təklif etmək iqtidarında olmamasını, atanın ölümü zamanı qəbul etdiyi qərarını yerinə yetirməyin qeyri-mümkünlüyünü o qədər aydın hiss etdi.

İkinci bacının evlənməsi ailənin gələcəyi üçün daha sevindirici şeylər vəd edirdi, çünki bu ikinci bacanaq, ruhən o qədər də yüksəkdə durmasa da, incə ruhlu, hər cür ehtirama alışmış qadınların ürəyincə olan bir kişi idi və onun rəftarı Elizabeti nikah institutu ilə və onunla bağlı fədakarlıqlar barədə düşüncə ilə barışdırdı. Həm də ikinci gənc cütlük ananın yaxınlığında qaldı və bu bacanağın ikinci bacıdan olan uşağı Elizabetin sevimlisi oldu. Təəssüf ki, bu uşağın dünyaya gəldiyi il başqa bir hadisə ilə kölgələndi. Ananın göz xəstəliyi bir neçə həftəlik qaranlıq müalicəsini tələb etdi, Elizabet də buna qatıldı. Sonra bir əməliyyat zəruri elan edildi; ondan əvvəlki oyanma birinci bacanağın köçmə hazırlıqları ilə üst-üstə düşdü. Nəhayət, usta əli ilə yerinə yetirilən əməliyyat geridə qaldı, üç ailə bir yay istirahətində bir araya gəldi və son ayların qayğılarından tükənmiş Elizabet indi bu ailəyə atanın ölümündən bəri bəxş edilmiş, əzab və qorxulardan azad ilk vaxtda tam sağalmalı idi.

Elə bu yay qalmağının vaxtına Elizabetin ağrılarının və yerimə zəifliyinin başlaması düşür. Ağrılar bir müddət əvvəl özlərini bir qədər hiss etdirdikdən sonra, o, kiçik kurortun hamamxanasında qəbul etdiyi isti vannadan sonra ilk dəfə şiddətlə meydana çıxdılar. Bir neçə gün əvvəl edilən uzun bir gəzinti, əslində yarım günlük bir yürüş, sonra bu ağrıların meydana çıxması ilə əlaqələndirildi, belə ki, asanlıqla belə bir anlayış yarandı ki, Elizabet əvvəlcə „həddindən artıq yorulmuş“, sonra isə „soyuqlamışdı“.

İndidən etibarən Elizabet ailənin xəstəsi idi. Həkim məsləhəti onu, yay qalan hissəsini Qaşteyndə hamam müalicəsinə sərf etməyə məcbur etdi; anası ilə birlikdə ora səyahət etdi, lakin yeni bir təşvişin yaranmaması mümkün olmadı. İkinci bacısı yenidən hamilə idi və ona göndərilən məlumatlar onun vəziyyətini olduqca pis təsvir edirdi, buna görə də Elizabet Qaşteynə səyahət etmək istəmədi. Qaşteyndə keçirilən iki həftədən az sonra ana və bacı geri çağırıldı, çünki artıq yataqda olan xəstənin vəziyyəti yaxşı getmirdi.

Elizabetin ağrıları ilə dəhşətli gözləntilərin qarışdığı işgəncəli bir səyahət, sonra stansiyada ən pisini sezdirdən bəzi əlamətlər və nəhayət, xəstənin otağına girdikləri zaman, sağ bir insanla vidalaşmaq üçün çox gecikdiklərinə dair qəti inam.

Elizabet təkcə bu bacısının itkisi altında əzab çəkmirdi ki, onu hədsiz sevirdi, həm də bu ölüm hadisəsinin oyatdığı düşüncələr və onunla gələn dəyişikliklər altında az qala eyni dərəcədə əzab çəkirdi. Bacısı hamiləlik nəticəsində ağırlaşmış ürək xəstəliyindən vəfat etmişdi.

İndi isə ürək xəstəliyinin ailənin ata tərəfindən keçən irsi olduğu fikri ortaya çıxdı. Sonra, vəfat edən qadının ilk gənclik illərində yüngül ürək zədələnməsi ilə xorea xəstəliyini keçirdiyi xatırlandı. Özlərinə və həkimlərə, evliliyə icazə verdikləri üçün ittiham irəli sürüldü; bədbəxt dul kişiyə, arvadının sağlamlığını fasiləsiz olaraq iki ardıcıl hamiləliklə təhlükəyə atdığı ittihamını da yönəltmək mümkün olmadı. Nadir hallarda rast gəlinən xoşbəxt evlilik şərtləri bir dəfə uyğun gəldikdə, bu xoşbəxtliyin belə bir sonluqla bitəcəyinə dair kədərli təəssürat, o andan etibarən Elizabetin düşüncələrini heç bir etiraz olmadan məşğul etdi. Bundan əlavə, anası üçün arzuladığı hər şeyin öz içində dağıldığını yenidən gördü. Bacısının dul qalmış əri təsəllisiz idi və arvadının ailəsindən uzaqlaşırdı. Görünür, onun öz ailəsi, qısa və xoşbəxt evlilik dövründə ondan uzaqlaşdığı ailəsi, onu yenidən öz yollarına çəkmək üçün bu anı əlverişli hesab etdi. Keçmiş birliyi qorumaq üçün heç bir yol tapılmadı; evlənməmiş baldızı (yəni Elizabet) ilə birlikdə yaşamaq mümkün deyildi və o, ölü qadının yeganə mirası olan uşağı bu iki qadına təhvil verməkdən imtina etdiyi üçün, onlara ilk dəfə onu sərtlikdə ittiham etmək fürsəti verdi. Nəhayət — və bu ən az ağrılı hissə deyildi — Elizabet iki bacanaq arasında baş verən və səbəbini yalnız təxmin edə bildiyi mübahisə haqqında qaranlıq məlumat əldə etdi. Lakin görünürdü ki, dul kişi mülki məsələlərdə digər bacanaq tərəfindən əsassız sayılan tələblər irəli sürmüşdü, hətta o, ananın təzə kədərini nəzərə alaraq bunu ağır təzyiq kimi qiymətləndirə bilərdi. Beləliklə, bu, həssas və sevgi ehtiyacı olan qızın əziyyət hekayəsi idi. Taleyinə qəzəblənmiş, evin şöhrətini bərpa etmək üçün bütün kiçik planlarının uğursuzluğuna hirsli; — sevdiklərinin bir hissəsi ölmüş, bir hissəsi uzaqlaşmış, bir hissəsi isə yadlaşmış; — tanımadığı bir kişinin sevgisində sığınacaq axtarmağa meyli olmadan, o, 11 ildən bəri demək olar ki, hər cür ünsiyyətdən kənar, anasının və öz ağrılarının qulluğunda yaşayırdı. Əgər daha böyük əziyyətləri unudub bir qızın ruh dünyasına nüfuz etmək istəsəydik, xanım Elizabetə səmimi insani həmrəylik göstərməmək olmazdı. Lakin bu əziyyət hekayəsinə həkim marağı necə idi, onun ağrılı yerimə zəifliyi ilə əlaqəsi nə idi və bu psixi travmaların bilinməsindən bu işin aydınlaşdırılması və müalicəsi üçün hansı perspektivlər yarana bilərdi? Həkim üçün xəstənin etirafı ilk növbədə böyük bir məyusluq demək idi. Axı bu, banal ruhi sarsıntılardan ibarət bir xəstəlik tarixçəsi idi; o nə xəstənin niyə mütləq histeriyaya tutulmalı olduğunu, nə də histeriyanın niyə məhz ağrılı abaziya formasını aldığını izah edirdi. Bu, nə buradakı histeriyanın yaranma səbəbini, nə də təyinatını aydınlaşdırırdı. Belə güman etmək olardı ki, xəstə öz ruhi ağrılı təəssüratları ilə təsadüfən eyni vaxtda duyduğu bədəni ağrılar arasında bir assosiasiya yaratmışdı və indi yaddaş həyatında bədəni duyğunu ruhi duyğunun simvolu kimi istifadə edirdi. Bu yerdəyişmə üçün hansı motivi olduğu, bunun hansı anda həyata keçirildiyi — bu, aydınlaşmamış qalırdı. Doğrudur, bunlar həkimlərin indiyədək adət etmədiyi suallar idi. Adətən belə bir izahatla kifayətlənirdilər ki, xəstə artıq konstitusiyası etibarilə histerikdir və şiddətli, öz növünə görə hər hansı oyanmaların təzyiqi altında histerik simptomlar inkişaf etdirə bilər.

Bu etirafdan xəstəliyin sağalması üçün maariflənmədən də az şey əldə edilmiş görünürdü. Elizabet xanımın son illərin bütün ailə üzvlərinə yaxşı məlum olan əzab tarixçəsini bir yad adama da danışmasının ona hansı xeyirli təsiri ola biləcəyini anlamaq mümkün deyildi; yad adam isə buna qarşılıq ölçülü bir iştirak göstərirdi. Etirafın elə bir sağaldıcı nəticəsi də görünmürdü. Müalicənin bu ilk dövründə xəstə həkimə təkrar etməyi heç vaxt buraxmırdı: Amma mən hələ də özümü pis hiss edirəm, əvvəlki kimi ağrılarım var; o isə mənə hiyləgər-bədxah bir nəzərlə baxanda, qoca cənab fon R.-nin sevimli qızı haqqında verdiyi hökmü xatırlayırdım: o, tez-tez „dikbaş“ və „şıltaq“ olurmuş; amma etiraf etməliydim ki, o haqlı idi.

Bu mərhələdə xəstələrin psixi müalicəsindən əl çəkmiş olsaydım, Elizabet fon R. xanımın işi histeriya nəzəriyyəsi üçün lap əhəmiyyətsiz olardı. Lakin mən təhlilimi davam etdirdim, çünki şüurun daha dərin qatlarından həm histerik simptomun yaranması, həm də təyini üçün münasibətin üzə çıxacağını qətiyyətlə gözləyirdim.

Beləliklə, mən xəstənin genişlənmiş şüuruna birbaşa sual verməyi qərara aldım: ayaqlardakı ağrıların ilk yaranması hansı psixi təəssüratla bağlı idi.

Bu məqsədlə xəstəni dərin hipnoza salmaq lazım idi. Lakin təəssüf ki, bu yöndəki prosedurlarımın xəstəni şüurunun o vəziyyətindən başqa bir vəziyyətə gətirmədiyini görməli oldum ki, o, mənə etirafını elə o vəziyyətdə vermişdi. Bu dəfə mənə qələbə çalaraq: „Görürsünüz ki, mən heç vaxt yatmıram, məni hipnoz etmək mümkün deyil“ — deməməsindən ürəkdən sevindim.“ Belə bir çətinlik içində, yuxarıdakı miss Lüsi müşahidəsində yaranma tarixçəsi barədə ətraflı danışdığım o başa basma hiyləsini tətbiq etmək fikri ağlıma gəldi. Onu yerinə yetirdim: xəstədən tələb etdim ki, basma anında daxili gözünün önündə nə canlanırsa və ya yaddaşından nə keçirsə, mütləq mənə bildirsin. O, uzun müddət susdu və sonra mənim təkidimlə etiraf etdi ki, bir axşamı düşünüb — o axşam bir gənc kişi onu bir cəmiyyətdən evə yola salmışdı — onunla arasında keçən söhbətləri və sonra ataya qulluq etmək üçün evə qayıdarkən duyduğu hissləri xatırlayıb.

Gənc kişinin bu ilk xatırlanması ilə yeni bir qat açılmışdı və mən onun içindəkini tədricən üzə çıxarırdım. Burada söhbət daha çox bir sirrdən gedirdi, çünki ortaq bir rəfiqədən başqa heç kəs onun münasibətlərindən və bunlara bağlanan ümidlərdən xəbərdar deyildi. Söhbət çoxdan dost olduqları bir ailənin oğlundan gedirdi; bu ailənin yaşayış yeri onun əvvəlki evinin yaxınlığında idi. Özü də yetim qalmış gənc kişi böyük sədaqətlə onun atasına bağlanmış, karyerasında onun məsləhətləri ilə rəhbərlənmiş və atasına olan ehtiramını ailənin xanımlarına da yaymışdı. Birgə oxuma, fikir mübadiləsi, onun tərəfindən söylənib də ona çatdırılan ifadələrə dair çoxsaylı xatirələr onun əminliyinin tədricən artdığını göstərirdi ki, gənc kişi onu sevir və anlayır, onunla nikah isə ona nikahdan qorxduğu fədakarlıqları heç vaxt yükləməyəcəkdi. Təəssüf ki, o, ondan cəmi bir az böyük idi və o vaxt müstəqillikdən hələ çox uzaq idi, lakin o, onu gözləməyə qətiyyətlə qərar vermişdi.

Atanın ağır xəstəliyi və onun baxıcı kimi məşğul olması bu ünsiyyəti getdikcə daha da azaltdı. Onun ilk xatırladığı axşam, hisslərinin zirvəsini təmsil edirdi; lakin o vaxt da onların arasında söhbət baş verməmişdi. O vaxt yaxınlarının və atasının özünün təzyiqi ilə xəstənin yatağından ayrılıb, onu görməyi ümid etdiyi bir cəmiyyətə getməyə razı olmuşdu. Sonra tez evə tələsmək istədi, amma onu qalmağa məcbur etdilər və o, onu müşayiət edəcəyinə söz verəndə razı oldu. Bu müşayiət zamanı ona heç vaxt bu qədər isti hisslər bəsləməmişdi; lakin belə bir səadət içində gec evə gələndə, atanın vəziyyətinin pisləşdiyini gördü və öz zövqünə bu qədər vaxt sərf etdiyi üçün özünə ən acı ittihamlar etdi. Bu, xəstə atanı bütün bir axşam tərk etdiyi son dəfə idi; dostunu nadir hallarda yenidən gördü; atanın ölümündən sonra o, onun kədərinə hörmət edərək uzaqda dururmuş kimi görünürdü. Sonra həyat onu başqa yollara apardı; o, tədricən onun ona olan marağının başqa hisslər tərəfindən sıxışdırıldığı və onun üçün itirildiyi fikrinə öyrəşməli oldu. Lakin ilk məhəbbətin bu uğursuzluğu, ona nə vaxt düşünərsə, hər dəfə onu incitirdi.

Bu münasibətdə və ona gətirib çıxaran yuxarıdakı səhnədə, deməli, ilk histerik ağrıların səbəbini axtarmağa haqqım çatırdı. O vaxt özünə qıydığı səadətlə evdə atasını tapdığı səfalət arasındakı təzad nəticəsində bir konflikt, bir uyuşmazlıq halı meydana çıxmışdı. Konfliktin nəticəsi bu oldu ki, erotik təsəvvür assosiasiyadan sıxışdırıldı və ona bağlı olan affekt eyni vaxtda (ya da az əvvəl) mövcud olan bədəni ağrının artırılmasına ya da yenidən canlandırılmasına sərf edildi. Deməli, bu, müdafiə məqsədilə konversiya mexanizmi idi; onu başqa yerdə ətraflı şəkildə araşdırmışam.⁴¹

Burada, əlbəttə, müxtəlif qeydlər üçün yer qalır. Qeyd etməliyəm ki, onun xatirələrindən, evə gəldiyi həmin anda konversiyanın baş verdiyini sübut edə bilmədim. Buna görə də, xəstəyə qulluq dövründən bənzər hadisələri araşdırdım və bir sıra səhnələri xatırlatdım; bunlar arasında atanın çağırışı ilə soyuq otaqda ayaqları çılpaq halda yataqdan qalxmağı, təkrarlandığı üçün fərqlənirdi. Bu anlara müəyyən əhəmiyyət verməyə meylli idim, çünki ayaqlardakı ağrıdan şikayətlərlə yanaşı, narahat edici soyuq hisslərindən də şikayət var idi. Lakin burada da konversiya səhnəsi kimi qəti şəkildə təsnif edilə biləcək bir səhnə tapa bilmədim. Buna görə də burada aydınlaşdırmada bir boşluq olduğunu qəbul etməyə meylli idim, ta ki o faktı xatırlayana qədər ki, histerik ayaq ağrıları xəstəyə qulluq dövründə heç də mövcud deyildi. Onun xatirəsi yalnız bir neçə günə uzanan tək bir ağrı tutmasından xəbər verirdi ki, o zaman bu, heç bir diqqət çəkməmişdi. Tədqiqatım indi ağrıların bu ilk təzahürünə yönəldi. Bununla bağlı xatirəni etibarlı surətdə canlandırmaq mümkün oldu: elə o vaxt bir qohum qonaqlığa gəlmişdi, onu qəbul edə bilmirdi, çünki yataqda idi, və həmin qohum iki il sonrakı bir qonaqlıqda da onu yataqda tapmaq bədbəxtliyinə düçar olmuşdu. Lakin bu ilk ağrılar üçün psixi bir səbəb axtarışı, nə qədər təkrar olunsa da, baş tutmadı. Güman etməyə haqqım olduğunu düşünürdüm ki, o ilk ağrılar həqiqətən psixi səbəb olmadan yüngül revmatik xəstəlik kimi meydana çıxmışdı, və həmçinin öyrənə bildim ki, bu orqanik əzab, sonrakı histerik təqlidin nümunəsi, hər halda müşayiət səhnəsindən əvvəlki bir dövrə aid edilməlidir. Bu ağrıların orqanik əsaslı olaraq yumşaldılmış dərəcədə və az diqqət altında bir müddət davam etməsi ehtimalı, işin təbiətinə görə, hələ də mümkün qalırdı. Analizin psixi oyanmanın bədən ağrısına konversiyasına elə bir vaxta işarə etməsindən yaranan aydınlıqsızlıq ki, o zaman belə ağrı, şübhəsiz, nə duyulmuş, nə də xatırlanmışdı — bu problemi, ümid edirəm ki, sonrakı mülahizələr və başqa misallarla həll edə biləcəyəm.⁴²

İlk konversiyanın motivinin üzə çıxarılması ilə müalicənin ikinci, bəhrəli dövrü başladı. Əvvəlcə xəstə bir az sonra məni təəccübləndirdi: bildirdi ki, artıq bilir niyə ağrılar həmişə sağ budun elə o müəyyən yerindən başlayır və orada ən şiddətli olur. Bu, guya elə yerdir ki, hər səhər atanın ayağı orada rahatlanırdı, o isə şişmiş ayağın sarındığı sarğıları təzələyirdi. Bu, yəqin ki, yüz dəfə belə olmuşdu, və o, təəccüblüdür ki, bu əlaqə barədə bu günə qədər düşünməmişdi. Beləliklə, o mənə atipik histerogen zonanın yaranması üçün arzu olunan izahatı verdi. Bundan başqa, ağrıyan ayaqlar analizlərimizdə həmişə „sözə qarışmağa“ başlayırdı. Aşağıdakı qəribə vəziyyəti nəzərdə tuturam: xəstə işimizə başlayanda çox vaxt ağrısız olurdu; indi bir sualla və ya başa basmaqla bir xatirə oyatsam, əvvəlcə bir ağrı duyğusu özünü göstərirdi, çox vaxt elə canlı olurdu ki, xəstə diksinir və əli ilə ağrıyan yerə toxunurdu. Bu oyadılmış ağrı, xəstə xatirənin hakimiyyəti altında olduğu müddətdə qalırdı, xəstə öz məlumatının mahiyyətini və həlledicisini demək ərəfəsində olanda ən yüksək həddinə çatırdı və bu məlumatın son sözləri ilə yox olurdu. Tədricən mən bu oyadılmış ağrıdan kompas kimi istifadə etməyi öyrəndim; xəstə susanda, lakin hələ də ağrı etiraf edəndə, bilirdim ki, hər şeyi deməyib və ağrı sözlə keçənə qədər etirafı davam etdirməyə təkid edirdim. Yalnız bundan sonra yeni bir xatirə oyadırdım.

Bu „boşaltma“ dövründə xəstənin vəziyyəti həm somatik, həm də psixi baxımdan o qədər nəzərəçarpan dərəcədə yaxşılaşırdı ki, mən yarızarafat iddia edirdim ki, hər dəfə müəyyən qədər ağrı motivləri götürüb gedirəm və hamısını təmizləyib qurtaranda o, sağlam olacaq. Tezliklə o, vaxtının çoxunu ağrısız keçirməyə başladı, çox yeriməyə həvəsləndi və indiyə qədərki təcridini tərk etdi. Analizin gedişində bəzən onun özünü necə hiss etməsindəki kortəbii dəyişmələrə, bəzən də əzab tarixçəsinin bir parçasını hələ kifayət qədər tükətmədiyimi düşündüyüm yerlərdə öz təxminimə uydum. Bu iş zamanı bəzi maraqlı müşahidələr etdim ki, onların verdiyi dərsləri sonralar başqa xəstələrdə də təsdiqlənmiş gördüm.

Əvvəlcə, öz-özünə baş verən dəyişmələrə gəldikdə, elə bir dəyişmə olmamışdı ki, günün hansısa hadisəsi tərəfindən assosiativ şəkildə təhrik edilməmiş olsun. Bir dəfə o, tanışları arasında bir xəstəlik haqqında eşitmişdi ki, bu, ona atasının xəstəliyindəki bir detalı xatırladırdı; başqa bir dəfə vəfat etmiş bacısının uşağı qonaqlığa gəlmişdi və öz bənzərliyi ilə itirilmiş şəxs üçün kədəri oyatmışdı; yenə başqa bir dəfə uzaqda yaşayan bacısının məktubu idi ki, sayğısız kürəkənin təsirini aydın şəkildə sübut edirdi və hələ danışılmamış bir ailə səhnəsinin xəbər verilməsini tələb edən bir kədər oyadırdı.

Heç vaxt eyni ağrı münasibətini iki dəfə ortaya qoymadığı üçün, bu yolla ehtiyatın tükəndiyini görmək gözləntimiz əsassız görünmürdü və mən onun yeni, hələ səthə çıxmamış xatirələri oyada biləcək vəziyyətlərə düşməsinə heç də mane olmurdum, məsələn, onu bacısının qəbrinə göndərmək və ya indi yenidən hazır olan gənclik dostunu görə biləcəyi bir cəmiyyətə getməsinə icazə vermək.

Sonra monosimptomatik histeriya adlandırılan bir vəziyyətin yaranma tərzinə dair anlayış əldə etdim. Məlum oldu ki, hipnozlarımız zamanı sağ ayaq ağrıyırdı, əgər söhbət atanın qulluğu dövründən, uşaqlıq oyun yoldaşı ilə ünsiyyətdən və patogen dövrün ilk mərhələsinə düşən digər şeylərdən olan xatirələrdən gedirdisə; lakin ağrı sol ayaqda özünü göstərirdi, dərhal itirilmiş bacıya, iki qaynına, qısaca, əziyyət tarixinin ikinci yarısından bir təəssürat oyatdıqda. Bu davamlı davranış diqqətimi çəkdiyi üçün daha da araşdırdım və təəssürat qazandım ki, burada detallandırma daha da irəli gedir və ağrılı hisslərə səbəb olan hər yeni psixi vəsait ayaqların ağrılı sahəsinin başqa bir nöqtəsi ilə əlaqələndirilmişdir. Əvvəlcədən ağrılı olan yer sağ budun, atanın qulluğuna aid idi; oradan etibarən ağrı sahəsi yeni travmalara səbəb olan əlavələr hesabına böyümüşdü, belə ki, burada ciddi mənada çoxsaylı psixi xatirə kompleksləri ilə əlaqəli tək bir fiziki simptom yox idi, əksinə, səthi nəzərə alındıqda bir simptomda birləşmiş kimi görünən bənzər simptomların çoxluğu var idi. Hər bir psixi səbəbə uyğun gələn ağrı zonalarının sərhədlərinin müəyyən edilməsinə mən, həqiqətən, getmədim, çünki xəstənin diqqətini bu əlaqələrdən uzaqlaşdırdığını aşkar etdim.

Lakin mən abaziya simptom kompleksinin bu ağrılı zonalar üzərində necə qurulmuş ola biləcəyinə daha çox diqqət yetirdim və bu məqsədlə müxtəlif suallar verdim: Yürüşdə, dayanmada, uzanmada ağrılar haradan gəlir? O, bu suallara hissə-hissə təsirsiz, hissə-hissə isə mənim əlimin təzyiqi altında cavab verdi. Bu zaman iki nəticə ortaya çıxdı. Bir tərəfdən, o, mənə ağrılı təəssüratlarla əlaqəli bütün səhnələri, həmin vaxt əyləşmiş və ya dayanmış olmasından və s. asılı olaraq qruplaşdırdı. Məsələn, atanı ürək tutması ilə evə gətirərkən o, bir qapının yanında dayanmış və dəhşət içində kök salmış kimi yerində qalmışdı. Bu ilk «dayanmadakı dəhşət»ə o, daha sonra bacısının ölüm yatağının başında yenidən bənövşə kimi donmuş kimi dayandığı dəhşət səhnəsinə qədər digər xatirələri əlavə etdi. Xatirələrin bütün zənciri ağrıların dik durma ilə əlaqələndirilməsinin əsaslandırılmasını göstərməli idi və assosiasiya sübutu kimi də qəbul edilə bilərdi; yalnız bütün bu hallarda diqqəti — və daha sonra konversiyayı — məhz dayanmaya (yürüşə, əyləşməyə və s.) yönəldən başqa bir amilin də mövcud olması tələbini nəzərdə saxlamaq lazım idi. Diqqətin bu istiqaməti üçün izahı, yürüş, dayanma və uzanmanın məhz burada ağrılı zonaları daşıyan bədən hissələrinin, yəni ayaqların fəaliyyətləri və vəziyyətləri ilə bağlı olması faktından başqa heç bir şəraitdə axtarmaq olmazdı. Beləliklə, astaziya-abaziya ilə bu xəstəlik tarixindəki ilk konversiya halı arasındakı əlaqəni başa düşmək asan idi.

Bu revyaya görə yeriməyi ağrılı etmiş səhnələr arasından biri önə çıxırdı: o kurortda böyük bir cəmiyyətlə etdiyi və guya həddindən artıq uzun çəkmiş bir gəzinti. Bu hadisənin yaxın şəraiti yalnız tərəddüdlə açılırdı və bir çox tapmacanı həll olunmamış qoyurdu. O, xüsusilə yumşaq əhval-ruhiyyədə idi, dost adamlar dairəsinə könüllə qoşulurdu, gün gözəl, çox da isti deyildi, anası evdə qalmışdı, böyük bacısı artıq yola düşmüşdü, kiçiyi özünü xəstə hiss edirdi, amma ona həzzi pozmaq istəmirdi, bu ikinci bacının əri əvvəlcə arvadının yanında qalacağını bildirdi, sonra isə onun (Elizabetin) xatirinə getdi. Bu səhnənin ağrıların ilk üzə çıxması ilə çox işi var idi, çünki o, gəzintidən çox yorğun və şiddətli ağrılarla qayıtdığını xatırlayırdı, amma bundan əvvəl ağrı duyub-duymadığı barədə əmin danışmırdı. Mən onu gətirirdim ki, hər hansı əhəmiyyətli ağrı ilə bu uzun yola çətin ki qərar verərdi. Bu gəzintidə ağrıların haradan gəldiyi sualına tam aydın olmayan cavab aldım: onun tənhalığı ilə xəstə bacısının nikah səadəti arasındakı təzad, ki bu ona qardaşının (bacısının ərinin) davranışını durmadan göz önünə gətirirdi, ona ağrılı gəlmişdi.

Zaman etibarilə əvvəlkinə çox yaxın olan başqa bir səhnə, ağrıların oturma ilə əlaqələndirilməsində rol oynamışdı. Bu, bir neçə gün sonra idi; bacı və bacıqoca artıq yola düşmüşdülər, o, oyanmış, həsrətli əhval-ruhiyyədə idi, səhər tezdən durdu, kiçik bir təpəni qalxıb birlikdə tez-tez ziyarət etdikləri və möhtəşəm mənzərə açan yerə qədər getdi və orada, düşüncələrinə dalaraq, daş bir skamyada oturdu. Düşüncələri yenidən tənhalığına, ailəsinin taleyinə və bacısı qədər xoşbəxt olmaq arzusuna aid idi, bu dəfə bunu açıq-aşkar etiraf etdi. Bu səhər meditasiyasından şiddətli ağrılarla qayıtdı, həmin günün axşamı hamama girdi, bundan sonra ağrılar qəti və davamlı olaraq meydana çıxdı.

Tam qətiyyətlə məlum oldu ki, yeriyərkən və dayanarkən olan ağrılar əvvəlcə uzanarkən sakitləşirdi. Yalnız bacısının xəstələndiyi xəbərini aldıqdan sonra, axşam Qasteindən yola düşərkən və gecə boyu, eyni zamanda bacısı haqqında narahatlıq və şiddətli ağrılarla əzab çəkərək, qatar vaqonunda uzanmış və yuxusuz qaldığı zaman, uzanmaqla ağrılar arasındakı əlaqə də yarandı və uzun müddət uzanmaq ona yeriməkdən və dayanmaqdan daha ağrılı gəldi.

Bu cür idi: birincisi, ağrılı sahə artım yolu ilə böyümüşdü, çünki hər yeni patogen təsirli mövzu ayaqların yeni bir bölgəsini yükləyirdi; ikincisi, təsirli səhnələrin hər biri bir iz buraxmışdı, çünki o, ayaqların müxtəlif funksiyalarının davamlı, getdikcə daha da çoxalan „yüklənməsini“, bu funksiyaların ağrı duyğuları ilə əlaqələnməsini meydana gətirmişdi; lakin astaziya-abaziyanın formalaşmasında üçüncü bir mexanizmin də iştirak etdiyi danılmaz idi. Xəstə bir sıra „hadisələrin“ nəqlini onların arasında özünün „tək qalmağını“ ağrılı şəkildə duyduğu şikayəti ilə bitirirdisə, yeni bir ailə həyatı qurmaq üçün uğursuz cəhdlərini əhatə edən başqa bir sıra barədə isə bunun ağrılı tərəfinin öz acizliyi duyğusu, yerindən „tərpənə bilmədiyi“ hissi olduğunu təkrar etməkdən yorulmurdu; onda mən onun düşüncələrinin də abaziyanın formalaşmasına təsirini qəbul etməli, onun ağrılı şəkildə vurğuladığı fikirləri üçün birbaşa simvolik ifadə axtardığını və onu əzabının güclənməsində tapdığını güman etməli oldum. Belə bir simvollaşdırma yolu ilə histeriyanın somatik simptomlarının yarana biləcəyini biz artıq ilkin məlumatımızda iddia etmişdik; bu xəstəlik tarixçəsinə epikrizada şübhəsiz sübutedici bir neçə misal gətirəcəyəm. Elizabet fon R. xanımda simvollaşdırmanın psixi mexanizmi birinci yerdə durmurdu, o, abaziyanı yaratmamışdı, lakin hər şey ondan xəbər verirdi ki, artıq mövcud olan abaziya bu yolla əhəmiyyətli dərəcədə güclənməyə məruz qalmışdı. Deməli, bu abaziya mənim rastlaşdığım inkişaf mərhələsində yalnız psixi assosiativ funksiya iflicinə deyil, həm də simvolik funksiya iflicinə bərabər tutulmalı idi.

Mən xəstəmin tarixçəsini davam etdirməzdən əvvəl onun müalicənin bu ikinci dövrü ərzindəki davranışı barədə bir neçə kəlmə əlavə etmək istəyirəm. Bu bütün analiz boyunca başa basmaqla şəkillər və ağlına gələn fikirlər doğurmaq metodundan istifadə edirdim, yəni xəstənin tam əməkdaşlığı və könüllü diqqəti olmadan tətbiq edilə bilməyən bir metoddan. O da özünü arabir elə aparırdı ki, sanki mənim arzu edə biləcəyimdən də yaxşı idi, və belə dövrlərdə bir mövzuya aid olan ayrı-ayrı səhnələrin nə qədər dərhal və nə qədər yanılmaz surətdə xronoloji qaydada düzüldüyü həqiqətən təəccüblü idi. Elə bilirdim ki, o, səhifələri gözlərinin önündən keçən uzun bir şəkil kitabını oxuyur. Başqa vaxtlar elə görünürdü ki, ləngimələr var, o vaxtlar hələ onların növünü ağıla gətirmirdim. Basqımı tətbiq edəndə o iddia edirdi ki, ağlına heç nə gəlməyib; basqımı təkrar edirdim, ona gözləməyi əmr edirdim, yenə də heç nə gəlmək istəmirdi. Bu inadkarlıq ilk dəfələr görünəndə mən işi yarıda qoymağa qərar verirdim, gün əlverişli deyil; başqa bir dəfə də. Lakin iki müşahidə məni davranışımı dəyişməyə vadar etdi. Birincisi, metodun bu cür uğursuzluğu yalnız Elizabeti şən və ağrısız tapanda baş verirdi, heç vaxt pis gündə gələndə yox; ikincisi, o, qarşısında heç nə görmədiyini tez-tez uzun bir fasilə keçdikdən sonra deyirdi, halbuki bu fasilə ərzində onun gərgin və məşğul siması mənə onun daxilində bir psixi prosesin baş verdiyini xəbər verirdi. Buna görə də belə bir fərziyyəni qəbul etməyə qərar verdim: metod heç vaxt uğursuz olmur, Elizabet əlimin basqısı altında hər dəfə ya bir fikir, ya da gözünün önündə bir şəkil tapır, lakin hər dəfə bunu mənə bildirməyə hazır olmur, əksinə, çağırılmış olanı yenidən boğmağa çalışır. Bu cür susmağın motivlərindən ikisini təsəvvür edə bilirdim: ya Elizabet öz fikrinə haqqı olmadığı bir tənqid tətbiq edirdi, onu kifayət qədər dəyərli saymırdı, qoyulan suala cavab kimi uyğun saymırdı, ya da onu bildirməkdən çəkinirdi, çünki — belə bir məlumat ona çox xoşagəlməz gəlirdi. Buna görə də elə hərəkət edirdim ki, sanki texnikamın etibarlılığına tamamilə əmin idim. Artıq onun ağlına heç nə gəlmədiyini iddia etməsini qəbul etmirdim, ona əmin edirdim ki, ağlına mütləq bir şey gəlməlidir, bəlkə kifayət qədər diqqətli deyil, o zaman basqımı məmnuniyyətlə təkrar edərdim, ya da o hesab edir ki, ağlına gələn düzgün deyil. Lakin bu ona heç aid deyil, o, tamamilə obyektiv qalmağa və ağlına nə gəlibsə, uyğun olsun ya olmasın, deməyə borcludur, nəhayət, mən dəqiq bilirəm ki, onun ağlına bir şey gəlib, onu məndən gizlədir, lakin nə qədər ki bir şeyi gizlədir, ağrılarından heç vaxt qurtulmayacaq. Bu cür təkidlə o yerə çatdım ki, artıq heç bir basqı nəticəsiz qalmadı. Güman etməli idim ki, vəziyyəti düzgün anlamışam, və bu analizdə texnikama həqiqətən qeyd-şərtsiz bir etimad qazandım. Tez-tez olurdu ki, o mənə yalnız üçüncü basqıdan sonra bir məlumat verirdi, sonra isə özü əlavə edirdi: Mən bunu sizə elə ilk dəfədən deyə bilərdim. — Bəs niyə elə ilk dəfədən demədiniz? — Mən hesab etdim ki, bu düzgün deyil, ya da: Mən hesab etdim ki, bunu yan keçə bilərəm, lakin hər dəfə yenidən qayıtdı. Bu ağır iş əsnasında xəstənin xatirələrini təkrar canlandırarkən göstərdiyi müqavimətə daha dərin bir məna verməyə və onun xüsusilə nəzərəçarpan şəkildə özünü büruzə verdiyi halları diqqətlə toplamağa başladım.

İndi müalicəmizin üçüncü dövrünün təsvirinə keçirəm. Xəstə özünü daha yaxşı hiss edirdi, psixi cəhətdən yüngülləşmiş və iş qabiliyyətli olmuşdu, lakin ağrılar açıq-aşkar aradan qalxmamışdı, vaxtaşırı yenidən, üstəlik əvvəlki şiddəti ilə qayıdırdılar. Natamam sağalma nəticəsinə natamam analiz uyğun gəlirdi, hələ də dəqiq bilmirdim ki, ağrılar hansı anda və hansı mexanizmlə yaranmışdı. İkinci dövrdə ən müxtəlif səhnələrin təkrar istehsalı və xəstənin danışmağa qarşı müqavimətinin müşahidəsi zamanı məndə müəyyən bir şübhə formalaşmışdı; lakin hələ onu hərəkətimin əsasına çevirməyə cəsarət etmirdim. Təsadüfi bir müşahidə burada həlledici oldu. Bir dəfə xəstə ilə işləyərkən qonşu otaqdan kişi addımları, sual vermək istəyən kimi görünən xoş səs eşitdim və xəstəm dərhal qalxaraq bu günlük işi dayandırmağı xahiş etdi, çünki eşitdiyinə görə qayını gəlmişdi və onu soruşurdu. O vaxta qədər ağrısız idi, bu pozuntudan sonra üz cizgiləri və yeriməsi şiddətli ağrıların qəflətən başladığını büruzə verdi. Şübhəm daha da gücləndi və həlledici aydınlaşdırmanı həyata keçirməyə qərar verdim.

Beləliklə, mən ağrıların ilk dəfə meydana çıxmasının şəraitini və səbəblərini soruşdum. Cavab olaraq onun fikirləri Qaşteyn səfərindən əvvəl həmin kurortda keçirdiyi yay istirahətinə yönəldi və əvvəllər daha az hərtərəfli işlənmiş bəzi səhnələr yenidən üzə çıxdı. O vaxtkı ruhi vəziyyəti, anasının göz işığı üçün keçirdiyi narahatlıqdan və göz əməliyyatı dövründə ona qulluq etməkdən sonra düşdüyü tükənmə, tənha bir qız kimi həyatdan bir şey dadmaq və ya həyatda bir şey bacarmaq barədə son ümidsizliyi. O vaxta qədər özünü kifayət qədər güclü hesab edirdi ki, bir kişinin köməyindən məhrum ola bilsin; indi isə bir qadın kimi zəifliyi hissi, sevgi həsrəti onu bürüdü və öz sözlərinə görə, məhz bu həsrət içində onun sərt təbiəti əriməyə başladı. Belə bir əhval-ruhiyyədə kiçik bacısının xoşbəxt nikahı ona ən dərin təsir bağışladı — onun necə təsirli şəkildə qayğı göstərdiyi, bir baxışla necə anlaşdıqları, bir-birinin əminliklə necə mənsubu göründükləri. Əlbəttə ki, ikinci hamiləliyin birincidən bu qədər tez sonra gəlməsi təəssüf doğururdu və bacı bilirdi ki, bu, onun əzabının səbəbidir, lakin bu əzaba necə də könüllü dözürdü, çünki əzabın səbəbi o idi. Elizabetin ağrıları ilə bu qədər sıx bağlı olan gəzintidə kürəkən əvvəlcə iştirak etmək istəmədi, xəstə arvadının yanında qalmağı üstün tutdu. Lakin arvadı bir baxışla onu gəzməyə razı saldı, çünki bunun Elizabeti sevindirəcəyini düşünürdü. Elizabet bütün müddət onun müşayiətində qaldı, onlar ən müxtəlif və ən intim şeylər barədə söhbət etdilər, o, onun dediyi hər şeylə özünü o qədər həmahəng hiss etdi və ona bənzər bir kişiyə sahib olmaq arzusu içində hədsiz gücləndi. Sonra bir neçə gün sonra həmin səhnə baş verdi: səhər onların getməsindən sonra o, gedənlərin sevimli gəzinti yeri olan mənzərəli yerə getdi. Orada bir daşın üstündə oturdu və yenidən bacısına nəsib olmuş bir həyat xoşbəxtliyini və qəlbini bu kürəkən kimi bağlaya bilən bir kişini xəyal etdi. Ağrılarla ayağa qalxdı, lakin bunlar yenidən keçdi; yalnız günortadan sonra, qəsəbədə qaldığı isti hamamdan sonra həmin o vaxtdan onu tərk etməyən ağrılar onun üstünə çökdü. Mən o vaxt hamamda onun hansı fikirlərlə məşğul olduğunu araşdırmağa çalışdım, lakin yalnız o məlum oldu ki, hamam binası ona gedən bacı-qardaşlarını xatırladırdı, çünki onlar da həmin evdə qalmışdılar.

Qastaynda bacısının pis olduğu xəbərini aldığı, hər məktubu həyəcanla gözlədiyi vaxt gəldi, axşama qədər uzun gözləmə oldu, o vaxt yalnız Qastayndan çıxa bildilər. Çünki onlar da eyni evdə yaşayırdılar. Mən artıq çoxdan məsələnin nə olduğunu başa düşmüş olmalı idim; işgəncəli qeyri-müəyyənlik içində, yuxusuz gecədə yol — hamısı ağrıların 'şiddətli dərəcədə artması' ilə müşayiət olunan anlar kimi. Soruşdum ki, o, səfər zamanı kədərli ehtimalı təsəvvür edibmi və sonra onun həqiqətə çevrildiyini görübmü. O, cavab verdi ki, bu fikirdən diqqətlə yayınmışdı, lakin onun fikrincə, ana əvvəldən ən pisini gözləyirdi. — Sonra onun xatirələri davam etdi. Vyanaya varışın xatırlanması, gözləyən qohumların onları qarşılayarkən yaratdığı təəssüratlar, Vyanadan bacısının 'yaşadığı' yaxın yay istirahət mərkəzinə edilən kiçik səyahət, oraya axşam çatması, kiçik bağ pavilyonunun qapısına qədər bağdan tələsik keçilən yol, — evdəki sükut, boğucu qaranlıq; bacısının ərinin onu qarşılamaması; sonra yatağın qarşısında dayanmaları, ölü bacını görmələri və sevimli bacının onlarla vidalaşmadan, son günlərini onun qulluğu ilə gözəlləşdirmədən öldüyünə dair dəhşətli qətiyyətin anında, — eyni anda Elizabetin ağlından, indi qaçılmaz şəkildə yenidən ortaya çıxan, qaranlıq içində parlayan şimşək kimi keçən bir fikir: İndi o yenidən azaddır və mən onun arvadı ola bilərəm.

İndi əlbəttə ki, hər şey aydın idi. Təhlilçinin zəhməti layiqincə mükafatlandırılmışdı: Uyğun gəlməyən bir təmsilin «müdafiəsi», psixi oyanmanın bədənə çevrilməsi (konversiya) nəticəsində histerik simptomların yaranması, müdafiəyə aparan iradə aktı ilə ayrı bir psixi qrupun formalaşması; bunların hamısı həmin anda gözümün önündə əlçatan şəkildə canlandı. Burada məhz belə və başqa cür deyil, belə baş vermişdi. Bu qız bacısının ərinə, onun bütün əxlaqi varlığının şüuruna qəbul edilməsinə qarşı müqavimət göstərdiyi bir şirin meyl bəxş etmişdi. O, bacısının ərinə aşiq olduğuna dair ağrılı qətiyyətdən, bunun əvəzinə bədən ağrıları yaradaraq özünü qoruya bildi və bu qətiyyət ona özünü tələb etdiyi anlarda (Onunla gəzinti zamanı, o səhər xəyalında, hamamda, bacının çarpayısı qarşısında) somatik sahəyə uğurlu çevrilmə (konversiya) nəticəsində həmin ağrılar yaranmışdı. Onu müalicəyə aldığım vaxt, bu məhəbbətlə bağlı təmsil qrupunun onun məlumatından ayrılması artıq həyata keçirilmişdi; mənim fikrimcə, əks halda o, heç vaxt belə bir müalicəyə razılıq verməzdi; travmatik təsirli səhnələrin təkrar istehsalına dəfələrlə göstərdiyi müqavimət, həqiqətən də uyğunsuz təsəvvürün assosiasiyadan sıxışdırılıb çıxarıldığı enerjiyə uyğun gəlirdi.

Terapevt üçün isə əvvəlcə pis bir vaxt gəldi. Həmin sıxışdırılmış təsəvvürün yenidən üzə çıxmasının nəticəsi yazıq uşaq üçün sarsıdıcı oldu. Mən vəziyyəti quru sözlərlə yekunlaşdırdım: Deməli, siz uzun müddətdir ki, baldızınızın ərinə aşiq imişsiniz — o, qışqırdı. O anda ən dəhşətli ağrılardan şikayət etdi, aydınlaşdırmanı geri qaytarmaq üçün hələ də ümidsiz bir cəhd etdi. Bu doğru deyil, mən bunu ona təlqin etmişəm, bu ola bilməz, o belə bir alçaqlığa qadir deyil. Bunu özünə heç vaxt bağışlamayacaq. Onun öz məlumatlarının başqa bir yozuma yol vermədiyini ona sübut etmək asan idi, lakin iki təsəlli əsasım — insanın duyğularına görə məsuliyyət daşımadığı və bu hallar altında xəstələnməsinin onun əxlaqi təbiətinə kifayət qədər sübut olduğu — bu təsəllilər, deyirəm, ona təsir edənə qədər uzun vaxt keçdi.

Əvvəlcə ona uzun müddətdir yığılmış həyəcanı boşaltmaq imkanı vermək istəyirdim. "Boşaltmaq" vasitəsilə ondan qurtulmaq. Onun bacısının əri ilə ünsiyyətdən yaranan ilk təəssüratları araşdırdıq. Şüursuz saxlanılan bu meylin başlanğıcını izlədik. Burada bütün kiçik əlamətlər və qabaqcadan hiss etmələr aşkarlandı. Tam inkişaf etmiş bir ehtirasın geriyə baxışda çox şeyi başa düşə bildiyi bu kiçik əlamətlər və qabaqcadan hiss etmələr. Evə ilk gəlişində onu özünə təyin edilmiş gəlin hesab etmişdi. Və onu böyük, lakin nəzərə çarpmayan bacıdan əvvəl salamlamışdı. Bir axşam. Bir axşam bir-biri ilə çox canlı söhbət edirdilər. Və bir-birini o qədər yaxşı başa düşürdülər ki, gəlin yarım ciddi qeydlə onları dayandırdı: "Əslində siz ikisi bir-birinizə çox yaxşı uyğun gəldiniz." Başqa bir dəfə nişandan xəbərsiz olan bir cəmiyyətdə gənc adam haqqında danışılırdı və bir xanım onun quruluşundakı bir qüsuru qeyd etdi. Bu qüsur gənclik dövründəki sümük xəstəliyinə işarə edirdi. Gəlin özü sakit qaldı. Lakin Elizabet qəzəbləndi və sonra özünə belə anlaşılmaz olan bir həvəslə gələcək bacısının ərinin düz quruluşunu müdafiə etdi. Bu xatirələri işlədikcə, Elizabet bacısının ərinə olan nəvazişli hissinin uzun müddətdir, bəlkə də münasibətlərinin başlanğıcından bəri içində yatdığını və yüksək inkişaf etmiş ailə hissi ilə izah edilə bilən sadəcə qohumluq sevgisi maskası arxasında gizləndiyini aydın başa düşdü.

Bu abreaksiya ona qətiyyətlə çox yaxşı təsir etdi; lakin mən ona daha çox yüngüllük gətirə bildim, çünki indiki şəraitlə dostcasına maraqlandım. Bu məqsədlə xanım fon R... ilə söhbət axtardım və onda ağıllı və incə hissli, hərçənd son tale mərhələləri ilə həyat cəsarəti sarsılmış bir xanım tapdım. Ondan öyrəndim ki, böyük baldızın dul kişiyə qarşı irəli sürdüyü və Elizabet üçün bu qədər ağrılı olan qəddar təzyiq ittihamı yaxından araşdırıldıqda geri götürülməli imiş. Gənc kişinin xarakteri ləkəsiz qala bildi; pulun dəyəri barədə asanlıqla başa düşülən fikir ayrılığı — tacirin pulu bir iş aləti kimi görməsi, məmur baxışından fərqli olaraq — bu görünürdə bu qədər ağrılı hadisədən başqa heç nə qalmadı. Ananı xahiş etdim ki, bundan sonra Elizabetə ehtiyac duyduğu bütün izahatları versin və gələcəkdə ona mənim öyrəşdirdiyim o ruhi etiraf imkanını təqdim etsin.

Mənə, təbii ki, qızın indi şüurlu hala gəlmiş arzusunun reallaşmaq üçün hansı perspektivə malik olduğunu bilmək də vacib idi. Burada işlər o qədər də əlverişli deyildi! Ana dedi ki, Elizabetin baldızına olan meylini çoxdan təxmin edirmiş, lakin belə bir meylin hələ bacısının sağlığında özünü göstərdiyini bilmirmiş. Hər ikisini — doğrudur, artıq seyrəkləşmiş — ünsiyyətdə görən hər kəs üçün qızın ona xoş görünmək niyyətindən heç bir şübhə qalmaz. Lakin nə özü, ana, nə də ailədəki məsləhətçilər ikisinin nikah birliyinə xüsusilə meylli deyildilər. Gənc kişinin sağlamlığı möhkəm deyildi və sevimli arvadının ölümü ilə yeni bir zərbə almışdı; onun psixi cəhətdən yeni bir nikaha girəcək qədər sağaldığı da heç də əmin deyildi. Yəqin ki, buna görə özünü bu qədər ehtiyatlı aparırdı, bəlkə də ona görə ki, öz fərziyyəsinə əmin olmayaraq, yaxınlıqda yaranacaq söhbətlərdən qaçmaq istəyirdi. Hər iki tərəfin bu təmkinliliyi şəraitində Elizabetin can atdığı həll yəqin ki, baş tutmayacaqdı.

Mən qıza anadan öyrəndiyim hər şeyi danışdım, o pul işinin izahı ilə ona yaxşılıq etdiyimə görə məmnunluq duydum, digər tərəfdən isə ondan gələcəyə dair dağıdıla bilməyən qeyri-müəyyənliyi sakitcə daşımağı tələb etdim. Amma indi irəliləmiş yay müalicəyə son qoymağa təkan verirdi. O yenidən özünü yaxşı hiss edirdi, ağrıların hansı səbəbə aid edilə biləcəyi ilə məşğul olduğumuzdan bəri aramızda onun ağrılarından söz düşmürdü. İkimiz də bitirdiyimiz hissinə düşmüşdük, hərçənd özümə deyirdim ki, saxlanılmış nəvazişin reaksiyaya çevrilməsi o qədər də çox tam yerinə yetirilməmişdi. Mən onu sağalmış sayırdım, həllin bir dəfə başlandıqdan sonra öz-özünə irəliləməsinə işarə edirdim və o mənə etiraz etmədi. O, ən böyük bacısı və onun ailəsi ilə ümumi yay istirahətində görüşmək üçün anası ilə birlikdə yola düşdü.

Elizabet fon R.-in xəstəliyinin sonrakı gedişi barədə qısa məlumat verməliyəm. Ayrıldığımızdan bir neçə həftə sonra anasından ümidsiz bir məktub aldım; məktubda bildirilirdi ki, Elizabet onunla ürək məsələləri barədə danışmağa ilk cəhd edərkən tam qəzəblə qarşı çıxmış və o vaxtdan yenidən şiddətli ağrılar çəkməyə başlamış, sirrini açdığım üçün mənə qarşı qəzəblənmiş, özünü tamamilə əlçatmaz aparır.

Müalicə kökündən uğursuz olmuşdu. İndi nə etmək lazım idi? O, məndən heç nə bilmək istəmirdi. Mən cavab vermədim; gözləmək olardı ki, o, ananın qarışmasını bir daha dəf etməyə cəhd edəcək və mənim nizam-intizamımdan buraxıldıqdan sonra öz qapalılığına qayıdacaqdı. Lakin məndə bir növ əminlik var idi ki, hər şey yoluna düşəcək, zəhmətim boşa getməmişdi. İki ay sonra onlar Vyanaya qayıtmışdılar və xəstəyə tanış etdiyim üçün minnətdar olduğum həmkarım mənə xəbər gətirdi ki, Elizabet özünü tamamilə yaxşı hiss edir, sağlam kimi davranır, doğrudur, hələ də arabir bir qədər ağrıları olur. O, o vaxtdan bəri mənə bir neçə dəfə də oxşar xəbərlər göndərib, hər dəfə də yanına gələcəyini vəd edib, lakin bu cür müalicələr zamanı yaranan şəxsi münasibət üçün səciyyəvidir ki, o, bunu heç vaxt etməyib. Həmkarımın mənə əmin etdiyi kimi, onu sağalmış hesab etmək lazımdır, baldızın ailəyə münasibəti dəyişməyib.

1894-cü ilin yazında onun bir ev balına qatılacağını eşitdim, mən də oraya daxil olmağı bacardım və keçmiş xəstəmin sürətli rəqsdə uçduğunu görmək fürsətini əldən vermədim. O, o vaxtdan bəri öz azad istəyi ilə bir yad adamla evləndi.

Mən həmişə psixoterapevt olmamışam, başqa nevropatoloqlar kimi lokal diaqnozlar və elektroproqnostika ilə tərbiyə olunmuşam və yazdığım xəstəlik tarixçələrinin novellalar kimi oxunması, belə desək, elmiliyin ciddi möhüründən məhrum olması məni özümü də hələ də qəribə təsirləndirir. Özümü bununla təsəlli etməliyəm ki, bu nəticəyə görə mənim meylimdən çox, açıq-aydın, mövzunun təbiətini məsul saymaq lazımdır: histeriyanın öyrənilməsində lokal diaqnostika və elektrik reaksiyaları heç də özünü göstərmir, halbuki şairdən almağa öyrəşdiyimiz şəkildə psixi proseslərin ətraflı təsviri mənə bir neçə psixoloji düstur tətbiq etməklə yenə də bir histeriyanın gedişatına bir növ dərk etmə qazanmağa imkan verir. Belə xəstəlik tarixçələri psixiatrik tarixçələr kimi qiymətləndirilmək istəyir, lakin sonunculara nisbətən bir üstünlüyə malikdir, yəni əzab tarixçəsi ilə xəstəlik simptomları arasındakı sıx əlaqəyə, hansı ki, başqa psixozların bioqrafiyalarında hələ də boş yerə axtarırıq.

Mən Elizabet fon R. xanımın işi barədə verə biləcəyim izahları onun sağalma tarixçəsinin təsvirinə toxumağa çalışdım: bəlkə də mahiyyəti burada əlaqəli şəkildə təkrarlamaq artıq olmaz. Xəstənin xarakterini, bu qədər histerikdə təkrarlanan və həqiqətən də degenerasiya hesabına yazıla bilməyən cizgiləri təsvir etdim: istedad, iddialılıq, mənəvi incəlik, əvvəlcə ailədə doyumunu tapan həddindən artıq sevgi ehtiyacı, təbiətinin qadın idealından kənara çıxan müstəqilliyi ki, bu da inadkarlıqda, mübarizəyə hazırlıqda və qapalılıqda özünü göstərir. Həmkarlarımdan aldığım məlumata görə, hər iki ailədə az-çox əhəmiyyətli irsi yüklənmə aşkar edilə bilməzdi; anası həqiqətən də uzun illər boyu daha yaxından araşdırılmamış nevrotik ruh düşkünlüyündən əziyyət çəkmişdi; lakin onun qardaş-bacıları, atası və atasının ailəsi tarazlı, əsəbi olmayan insanlardan sayıla bilərdi. Yaxın qohumlar arasında ağır bir nevropsixoz halı baş verməmişdi.

Bu təbiətə indi ağrılı könül oyanmaları təsir edirdi, ilk növbədə sevimli atasına uzun sürən xəstə baxıcılığının qüvvədən salan təsiri.

Xəstələrə qulluqun histeriyaların ilkin tarixində bu qədər mühüm rol oynaması üçün yaxşı əsaslar var. Burada təsir edən amillərin bir sıra açıq-aydın üzə çıxır: yuxunun pozulması nəticəsində bədən halının pozulması, bədən qulluğunun laqeyd buraxılması, daim gəmirməkdə olan bir qayğının vegetativ funksiyalara əks təsiri; lakin mənim təxminimə görə, ən mühümü başqa yerdədir. Ağılını həftələrlə, aylarla ard-arda, sonu görünməyən bir silsilə şəklində davam edən yüzlərlə xəstə qulluğu vəzifəsi məşğul edən kəs, bir tərəfdən öz təsirlənməsinin bütün əlamətlərini boğmağa öyrəşir, digər tərəfdən isə tezliklə öz təəssüratlarına diqqət yetirməkdən yayınır, çünki onlara layiqincə yanaşmaq üçün nə vaxtı, nə də gücü qalır.

Beləliklə, xəstəyə qulluq edən şəxs öz içində asanlıqla təsirlənə bilən çoxlu təəssürat yığır ki, bunlar da kifayət qədər aydın qavranılmır, hər halda reaksiya yolu ilə zəiflədilməmiş olur. O, özü üçün bir tutub saxlama histeriyası üçün zəmin yaradır. Xəstə sağalırsa, bütün bu təəssüratlar, əlbəttə ki, dəyərdən düşür; lakin xəstə ölürsə, yas dövrü başlayır ki, o zaman yalnız itirilmiş şəxslə bağlı olan şey dəyərli görünür, o zaman da həmin emal gözləyən təəssüratlar növbəyə çatır və qısa bir tükənmə fasiləsindən sonra histeriya baş qaldırır ki, onun toxumu xəstəyə qulluq zamanı qoyulmuşdur. İnsan xəstəyə qulluq zamanı toplanmış travmaların sonradan emal edilməsinin eyni faktına bəzən xəstəliyin ümumi təəssüratının meydana gəlmədiyi, lakin histeriya mexanizminin yenə də qorunduğu hallarda rast gələ bilər. Belə ki, mən yüngül əsəb vəziyyətlərindən əziyyət çəkən, yüksək istedada malik bir qadın tanıyıram ki, onun bütün varlığı histerik olduğunu təsdiqləyir, hərçənd o, heç vaxt həkimlərə yük olmamış, heç vaxt öz vəzifələrini yerinə yetirməyi dayandırmaq məcburiyyətində qalmamışdır. Bu qadın artıq 3 və ya 4 sevimli şəxsini ölümə qədər qayğı ilə bəsləmiş, hər dəfə tam bədəni tükənməyə qədər və o, bu kədərli xidmətlərdən sonra da xəstələnməmişdir. Lakin xəstənin ölümündən qısa müddət sonra onun içində yenidən emal işi başlayır ki, bu da ona xəstəlik və ölüm səhnələrini yenidən gözü qarşısına gətirir. O, hər gün hər təəssüratı yenidən keçirir, onlar üzərində ağlayır və onlarla təsəlli tapır — demək olar ki, rahatlıqla. Bu cür emal onda günün işləri arasında gedir, hər iki fəaliyyət bir-birini qarışdırmır. Bütün bunlar xronoloji qaydada onun gözü önündən keçir. Bir günün yaddaş işinin keçmişin dəqiq bir gününü əhatə edib-etmədiyini bilmirəm. Güman edirəm ki, bu, ev təsərrüfatının cari işlərinin ona buraxdığı rahatlıqdan asılıdır.

Bu “sonradan gələn göz yaşı”ndan başqa, hansı ki a z-ə qısa fasilə ilə qoşulur, bu qadın hər il ayrı-ayrı fəlakətlərin vaxtı ətrafında dövri xatırlama mərasimi keçirir və burada onun canlı vizual təkrar istehsalı və affekt ifadəsi sadiq surətdə tarixə uyğun gəlir. Məsələn, mən onu göz yaşları içində tapıram və həvəslə soruşuram ki, bu gün nə olub. O, sorğunu yarı acıqla dəf edir: “Ax, yox, sadəcə bu gün dövlət müşaviri N... yenidən burada idi və bizə başa saldı ki, heç nə gözləmək lazım deyil. O vaxt mənim bunun üstündə ağlamağa vaxtım yox idi.”

O, ərinin 3 il əvvəl vəfat etdiyi son xəstəliyinə aid edir. Mənim üçün çox maraqlı olardı ki, o, hər il təkrarlanan bu xatirə mərasimlərində həmişə eyni səhnələri təkrarlayır, yoxsa hər dəfə ona abreaksiya üçün başqa təfərrüatlar təqdim olunur — nəzəriyyəmə marağım baxımından belə güman edirəm. Lakin bu barədə dəqiq bir şey öyrənə bilmirəm; həm ağıllı, həm də güclü olan bu qadın həmin xatirələrin ona necə şiddətlə təsir etdiyindən utanır.

Bir daha vurğulayıram: bu qadın xəstə deyil, sonrakı reaksiya bütün oxşarlığına baxmayaraq yenə də histerik proses deyil, insan özünə sual verə bilər ki, bu nədən ola bilər. Mən yenidən Elizabet fon R... xanıma qayıdıram. Atasının qulluğunda ikən onda ilk dəfə histerik simptom — sağ budun müəyyən yerində ağrı meydana gəldi. Bu simptomun mexanizmini analiz əsasında kifayət qədər işıqlandırmaq olar. Elə bir an oldu ki, xəstə atasına qarşı vəzifələrinin təsəvvür dairəsi onun o zamankı erotik həsrət məzmunu ilə konfliktə girdi. O, canlı özünüqınamalar altında birincinin lehinə qərar verdi və bununla özünə histerik ağrı yaratdı. Histeriyanın konversiya nəzəriyyəsinin irəli sürdüyü anlayışa görə, bu prosesi belə təsvir etmək lazım gələrdi: o, erotik təsəvvürü şüurundan sıxışdırdı və onun affekt yükünü somatik ağrı duyğusuna çevirdi. Bu ilk konfliktin ona bir dəfə, yoxsa təkrar-təkrar təqdim olunduğu aydın olmadı; daha ehtimallı olan ikincisidir. Tamamilə oxşar bir konflikt — doğrudur, daha yüksək mənəvi əhəmiyyətə malik və analizlə daha yaxşı təsdiqlənmiş — illər sonra təkrarlandı və həmin ağrıların güclənməsinə və ilkin yüklənmiş sərhədlərdən kənara yayılmasına gətirib çıxardı. Yenə də onun bütün mənəvi təsəvvürləri ilə konfliktə girən bir erotik təsəvvür dairəsi idi, çünki meyl onun bacısının ərinə aid idi və həm bacısının sağlığında, həm də ölümündən sonra onun üçün qəbuledilməz bir fikir idi ki, o, məhz bu kişiyə həsrət çəkməlidir. Xəstəliyin tarixçəsinin mərkəzini təşkil edən bu konflikt haqqında analiz ətraflı məlumat verir. Xəstənin bacısının ərinə olan meyli çoxdan gizli qalmış ola bilərdi, onun inkişafına yeni xəstə qulluğundan yaranan bədən tükənməsi, illərlə davam edən məyusluqlardan yaranan mənəvi tükənmə kömək etdi. Onun daxili sərtliyi o zaman çözülməyə başladı və o, bir kişinin sevgisinə olan ehtiyacını özünə etiraf etdi. Həftələrlə uzanan bir ünsiyyət zamanı (həmin kurortda) bu erotik meyl eyni zamanda ağrılarla tam inkişafa çatdı və analiz həmin dövr üçün xəstənin xüsusi bir psixi vəziyyətini təsdiqləyir ki, bunun meyl və ağrılarla əlaqəsi prosesin konversiya nəzəriyyəsi mənasında anlaşılmasına imkan vermiş görünür.⁴³

Mən, əslində, iddia etməyə cəsarət edirəm ki, xəstə həmin vaxt bacısının ərinə qarşı olan meylini, nə qədər güclü olsa da, aydın dərk etmirdi; bu, yalnız ayrı-ayrı nadir hallarda və həm də bir anlığa baş verirdi. Əks olsaydı, o, bu meyl ilə onun əxlaqi təsəvvürləri arasındakı ziddiyyətin də şüuruna varmalı və bizim təhlilimizdən sonra onun keçirdiyinə bənzər eyni ruh əzablarını yaşamalı idi. Onun xatirələri belə əzablar haqqında heç nə danışmırdı, o, bu əzablardan özünü qorumuşdu, deməli, meyl özü də ona aydın olmamışdı; təhlil zamanı da, həmin vaxt da bacısının ərinə olan sevgi onun şüurunda xarici bir cisim kimi mövcud idi, lakin onun digər təsəvvür həyatı ilə əlaqəyə girməmişdi. Bu meylə aid olan, bilik və eyni zamanda bilməməyin xarakterik vəziyyəti, yəni ayrılmış psixi qrup vəziyyəti mövcud idi. Lakin bu meylin ona “aydın şüurunda” olmadığını iddia etdikdə başqa bir şey nəzərdə tutulmur; burada şüurun aşağı keyfiyyəti və ya kiçik dərəcəsi nəzərdə tutulmur, əksinə, qalan təsəvvür məzmunu ilə sərbəst assosiativ düşüncə əlaqəsindən ayrılma nəzərdə tutulur.

Belə intensiv vurğulanan bir təsəvvür qrupunun necə bu qədər təcrid olunmuş saxlanıla bildiyi sualı yarana bilər? Ümumiyyətlə, bir təsəvvürün affekt ölçüsü artdıqca, onun assosiasiyadakı rolu da artır.

Bu suala cavab vermək olar ki, iki fakta nəzərə alınsın, bunlardan da qəti şəkildə istifadə etmək mümkündür: 1. həmin ayrı psixi qrupun yaranması ilə eyni vaxtda histerik ağrılar meydana gəlmişdi, 2. xəstə ayrı psixi qrup ilə şüurun qalan məzmunu arasında assosiasiyanın bərpası cəhdinə böyük müqavimət göstərirdi və bu birləşmə hər halda həyata keçdikdən sonra böyük psixi ağrı duydu. Histeriya haqqındakı anlayışımız bu iki məqamı şüur parçalanması faktı ilə əlaqələndirir və iddia edir ki, 2-də şüur parçalanmasının motivi göstərilir, 1-də isə onun mexanizmi. Motiv müdafiə motivi idi, bütün Mənin bu təsəvvür qrupu ilə uzlaşmağa qarşı dirənməsi; mexanizm isə konversiya mexanizmi idi, yəni özünü xilas etdiyi ruhi ağrıların yerinə bədəni ağrılar keçdi, beləliklə bir çevrilmə başlandı ki, bunun qazancı kimi ortaya çıxdı ki, xəstə dözülməz psixi vəziyyətdən çıxmışdı, lakin bunun bahasına psixi anomaliya — yol verilmiş şüur parçalanması — və bədəni bir əzab, üzərində astaziya-abaziyanın qurulduğu ağrılar meydana gəlmişdi.

Doğrudur, belə bir çevrilmənin özündə necə yaradılacağına dair bir təlimat verə bilmərəm; bunu açıq-aydın ixtiyari bir hərəkəti qəsdən yerinə yetirdiyimiz kimi etmirlər; bu, müdafiə motivinin təhriki altında bir fərddə baş verən bir prosesdir, o zaman ki, həmin fərd bunun üçün yararlılığı öz təşkilatında — ya da hazırkı modifikasiyasında — daşıyır.

İnsanın haqqı var ki, nəzəriyyəyə daha yaxından yanaşıb soruşsun: burada bədən ağrısına çevrilən şey nədir? Ehtiyatlı cavab belə olacaq: psixi ağrıya çevrilə biləcək və çevrilməli olan bir şey. Daha da irəli getmək və təsəvvür mexanikasının bir növ cəbri təsvirini yoxlamaq istəsək, şüursuz qalmış bu meylin təsəvvür kompleksinə müəyyən affekt məbləği aid edəcəyik və bu kəmiyyəti çevrilmiş kəmiyyət adlandıracağıq. Bu anlayışın birbaşa nəticəsi belə olardı ki, „şüursuz sevgi“ bu cür çevrilmə nəticəsində intensivliyindən o qədər itirmişdir ki, zəif bir təsəvvürə çevrilmişdir; onun ayrı bir psixi qrup kimi mövcudluğu yalnız bu zəifləmə sayəsində mümkün olmuşdur. Lakin baxılan hal bu qədər həssas bir mövzuda aydınlıq yaratmaq üçün yararlı deyil. O, yəqin ki, yalnız natamam bir çevrilməyə uyğundur; başqa hallardan ehtimal etmək olar ki, tam çevrilmələr də baş verir və bu hallarda həqiqətən də uzlaşmaz təsəvvür „sıxışdırılmışdır“, necə ki yalnız çox az intensivliyə malik bir təsəvvür sıxışdırıla bilər. Xəstələr assosiativ birləşmə baş verdikdən sonra təsdiq edirlər ki, histerik simptomun yaranmasından bəri fikirlərində uzlaşmaz təsəvvürlə bir daha məşğul olmamışlar. — Yuxarıda iddia etmişdim ki, xəstə müəyyən hallarda yeznəsinə olan sevgisini, hərçənd ki yalnız keçici olaraq, şüurlu surətdə də dərk etmişdi. Məsələn, bacısının çarpayısının yanında onun ağlından belə bir fikir keçmişdi: „İndi o azaddır və sən onun arvadı ola bilərsən.“ Bu anların bütün nevrozun anlaşılması üçün əhəmiyyətini müzakirə etməliyəm. Belə ki, mən hesab edirəm ki, „müdafiə histeriyası“ fərziyyəsində artıq belə bir tələb vardır ki, heç olmasa bir belə an baş vermiş olsun. Şüur axı əvvəlcədən bilmir ki, uzlaşmaz təsəvvür nə vaxt ortaya çıxacaq; sonralar öz əlavəsi ilə birlikdə ayrı bir psixi qrupun yaranmasına səbəb olan uzlaşmaz təsəvvür başlanğıcda fikir mübadiləsində mövcud olmalı idi, əks halda onun xaric edilməsinə gətirib çıxaran konflikt meydana gəlməzdi! Deməli, məhz bu anları „travmatik“ anlar adlandırmaq lazımdır; onlarda çevrilmə baş vermişdir və onun nəticələri şüurun parçalanması və histerik simptomdur. Elizabet fon R... xanımda hər şey belə anların çoxluğuna işarə edir (gəzinti səhnələri, səhər meditasiyası, hamam, bacının çarpayısının yanı). Bəlkə də müalicə zamanı bu cür yeni anlar da baş vermişdir. Belə travmatik anların çoxluğu ona görə mümkün olur ki, uzlaşmaz təsəvvürü ilk dəfə gətirən yaşantıya bənzər bir yaşantı ayrılmış psixi qrupa yeni oyanma gətirir və bununla da çevrilmənin nəticəsini müvəqqəti olaraq ləğv edir. Mən bu qəflətən güclənmiş parlaq təsəvvürlə məşğul olmalı və sonra yenidən çevrilmə yolu ilə əvvəlki vəziyyəti bərpa etməlidir. Yeznəsi ilə daim ünsiyyətdə olan Elizabet xanım yeni travmaların ortaya çıxmasına xüsusilə məruz qalmalı idi. Travmatik tarixçəsi keçmişdə tamamlanmış bir hal bu təsvir üçün mənə daha münasib olardı.

İndi mən yuxarıdakı xəstəlik tarixçəsinin anlaşılması üçün bir çətinlik kimi göstərdiyim bir məqamla məşğul olmalıyam. Təhlilə əsaslanaraq belə güman edirdim ki, xəstədə ilk konversiya atasına qulluq etdiyi vaxt, yəni qulluqçu vəzifələri onun erotik həsrəti ilə ziddiyyətə girdiyi zaman baş vermişdi və bu proses sonralar Alp kurortunda xəstəliyin baş qaldırmasına səbəb olan prosesin nümunəsi idi. Lakin xəstənin verdiyi məlumatlardan belə çıxır ki, o, xəstəyə qulluq etdiyi vaxt və psixi qrupda heç vaxt Mən şüurunda olmamışdır. Sonrakı, mənim „birinci dövr“ adlandırdığım zaman kəsiyində isə ümumiyyətlə ağrıdan və yerimə zəifliyindən əziyyət çəkməmişdir. Doğrudur, atasının xəstəliyi zamanı bir dəfə bir neçə gün ayaqlarındakı ağrılarla yataqda qalmışdı, lakin bu tutmanın artıq histeriyaya aid edilib-edilməməsi şübhəli olaraq qalmışdır. Bu ilk ağrılarla hər hansı psixi təəssürat arasında səbəbiyyət əlaqəsini təhlil zamanı sübut etmək mümkün olmadı; ola bilsin, hətta ehtimal ki, o vaxt adi, revmatik əzələ ağrılarından söhbət gedirdi. Tutalım ki, bu ilk ağrı tutması o zamankı erotik fikirlərinin rədd edilməsi nəticəsində histerik konversiyanın məhsulu idi, yenə də belə bir fakt qalır ki, ağrılar bir neçə gündən sonra yox oldu, yəni xəstə reallıqda təhlil zamanı göstərdiyindən başqa cür davranmışdı. Sözdə birinci dövrün reproduksiyası zamanı o, atasının xəstəliyi və ölümü, birinci baldızının əri ilə münasibətdən aldığı təəssüratlar və s. haqqında bütün danışıqlarını ağrı ifadələri ilə müşayiət edirdi, halbuki bu təəssüratları yaşadığı vaxt heç bir ağrı duymamışdı. Bu, belə bir təhlilin aydınlaşdırıcı dəyərinə inamı xeyli aşağı salmağa yararlı bir ziddiyyət deyilmi?⁴⁴

Düşünürəm ki, bu ziddiyyəti belə həll edə bilərəm: qəbul edirəm ki, ağrılar — konversiyanın məhsulu — xəstə birinci dövrün təəssüratlarını yaşayarkən deyil, sonradan, yəni ikinci dövrdə, xəstə həmin təəssüratları öz düşüncələrində təkrar canlandıranda meydana gəlmişdir. Konversiya təzə təəssüratlar üzərində deyil, onların xatirələri üzərində baş vermişdir. Hesab edirəm ki, belə bir gediş histeriyada heç də qeyri-adi deyil və histerik simptomların yaranmasında müntəzəm paya malikdir. Lakin belə bir iddia, şübhəsiz ki, aydın görünmədiyindən, onu başqa təcrübələrlə daha inandırıcı etməyə çalışacağam.

Bir dəfə belə oldu ki, bu cür analitik müalicə zamanı bir xəstədə yeni histerik simptom yarandı və mən onun aradan qaldırılmasına yarandığı gündən sonrakı gün başlaya bildim.

Bu xəstənin tarixçəsini burada əsas cizgiləri ilə vermək istəyirəm; o, kifayət qədər sadədir, lakin maraqsız deyil.

Xanım Rozali H..., 23 yaşında, bir neçə ildir müğənni kimi təhsil almağa çalışır, gözəl səsinin bəzi hallarda ona tabe olmadığından şikayət edir. Boğazda boğulma və sıxılma hissi yaranır, nəticədə səs sıxılmış kimi çıxır; müəllimi buna görə ona hələ tamaşaçılar qarşısında müğənni kimi çıxış etməyə icazə verə bilməyib; bu qüsur yalnız orta registrə aid olsa da, onu orqanının nöqsanı ilə izah etmək olmaz; bəzən pozuntu tamamilə yox olur, belə ki, müəllim çox razı qalır, başqa vaxtlar isə ən zəif oyanmaya görə, hətta görünür heç bir səbəb olmadan sıxıcı hiss yenidən gəlir və səsin sərbəst açılması maneə ilə qarşılaşır. Bu narahat edici hissdə histerik konversiyanı tanımaq çətin deyildi; səs tellərinin bəzi əzələlərində doğrudan da kontraktura baş verib-vermədiyini müəyyən etdirə bilmədim. Qızla apardığım hipnotik analizdə onun taleyi və deməli, şikayətlərinin səbəbi barədə aşağıdakıları öyrəndim: o, erkən yetim qalaraq özü də çoxuşaqlı bir xalanın evinə götürülmüşdü və beləliklə, son dərəcə bədbəxt ailə həyatının iştirakçısı olmuşdu. Bu xalanın əri, açıq-aşkar patoloji şəxsiyyət, arvadına və uşaqlara ən kobud şəkildə rəftar edir, xüsusilə evdəki xidmətçi və dayələrə açıq cinsi üstünlük verməklə onları incidirdi; uşaqlar böyüdükcə bu daha da təhqiredici olurdu. Xala öldükdə Rosalia yetim qalmış və atadan təzyiq görən uşaq dəstəsinin himayəçisi oldu. O, vəzifələrini ciddi qəbul edir, bu mövqenin gətirdiyi bütün münaqişələri aparırdı, lakin bu zaman dayısına qarşı nifrət və təhqir hisslərinin təzahürlərini boğmaq üçün çox böyük səy göstərməli olurdu.⁴⁵

O vaxt onun boğazında sıxılma hissi yaranmışdı; hər dəfə cavab verməli olduğu, qəzəbləndirici ittiham qarşısında sakit qalmağa məcbur edildiyi zaman, boğazda qıcıqlanma, sıxılma, səs kəsilməsi, qısası, indi mahnı oxumasına mane olan, qırtlaq və udlaqda lokallaşmış bütün hissləri duyurdu. Dayısının evindəki hər gün gətirdiyi həyəcanlardan və xoşagəlməz təəssüratlardan qaçmaq üçün özünü müstəqil etməyin imkanlarını axtarması başa düşülən idi. Layiqli bir mahnı müəllimi mənfəət güdmədən onunla məşğul oldu və ona səsini müğənni peşəsini seçməyə icazə verən səviyyədə olduğunu təsdiqlədi. O, bundan sonra gizlicə ondan dərs almağa başladı, lakin tez-tez şiddətli ev mübahisələrindən sonra qalan boğazda sıxılma hissi ilə mahnı dərsinə tələsdiyi üçün, oxumaq və histerik paresteziya arasında, oxuma zamanı orqan hissiyyatı ilə artıq başlanğıcı qoyulmuş bir əlaqə möhkəmləndi. Oxuma zamanı sərbəst istifadə etməli olduğu aparat, boğulmuş oyanmaların çoxsaylı səhnələrindən sonra qalan innervasiya qalıqları ilə yüklənmiş idi. O, o vaxtdan bəri dayısının evini tərk etmiş, ailədən uzaq qalmaq üçün başqa bir şəhərə köçmüşdü, lakin maneə bununla aradan qalxmamışdı. Gözəl, qeyri-adi dərəcədə ağıllı qız digər histerik simptomlar göstərmədi.

Mən bu „saxlama histeriyası“nı bütün oyadıcı təəssüratları təkrar canlandırmaq və sonradan reaksiya verməklə həll etməyə çalışırdım. Ona söyüş söydürürdüm, nitq söylətdirirdim, əmisi ilə üz-üzə açıq-aşkar həqiqəti deməsini təmin edirdim və sairə. Bu müalicə ona çox yaxşı təsir edirdi; təəssüf ki, bu arada o, burada çox əlverişsiz şəraitdə yaşayırdı. Qohumları ilə bəxti gətirməmişdi. O, başqa bir əmisinin qonağı idi, o da onu mehribanlıqla qəbul etmişdi; lakin elə buna görə də xalasının narazılığına səbəb oldu. Bu qadın ərinin qardaşı qızına daha dərin bir marağı olduğunu güman edirdi və qıza Vyanada qalmağı hərtərəfli zəhrimar etməyi özünə borc bildi. Özü gəncliyində sənətkarlığa olan meylindən əl çəkməli olmuşdu və indi qardaşı qızına paxıllıq edirdi ki, o, istedadını inkişaf etdirə bilirdi, halbuki burada qərarı meyl deyil, müstəqilliyə canatma meydana gətirmişdi. Rozali evdə özünü o qədər sıxılmış hiss edirdi ki, məsələn, xalası eşidə biləcəyi yerdə oxumağa və ya piano çalmağa cəsarət etmirdi və xalasının gələ biləcəyi vaxtlarda yaşlı əmisi — anasının qardaşı — üçün bir şey çalmaqdan və ya oxumaqdan diqqətlə çəkinirdi. Mən köhnə oyanmaların izlərini silməyə çalışarkən, onun ev sahibləri ilə bu münasibətindən yeniləri yarandı ki, bunlar da nəhayət müalicəmin nəticəsini pozdu və kürsü vaxtından əvvəl kəsdirdi.

Bir gün xəstə yanıma yeni, təxminən 24 saatlıq bir simptomla gəldi. O, barmaq uclarında xoşagəlməz bir batma hissi ilə şikayətləndi; bu hiss dünəndən bəri hər bir neçə saatdan bir ortaya çıxır və onu barmaqları ilə tamamilə xüsusi, şaqqıltı səsi çıxaran hərəkətlər etməyə məcbur edirdi. Mən növbəni görə bilmədim, əks halda barmaq hərəkətlərinin mənzərəsindən səbəbi təxmin edə bilərdim; lakin dərhal simptomun (əslində kiçik histerik növbənin) əsaslandırılmasını hipnotik analizlə tapmağa çalışdım. Bütün bunlar yalnız bu qısa müddətdir mövcud olduğundan, izahı və həlli tezliklə təmin edə biləcəyimə ümid edirdim. Təəccübümdən, xəstə — tərəddüd etmədən və xronoloji ardıcıllıqla — uşaqlıqdan başlayan, ortaq cəhəti müdafiəsiz bir haqsızlığa dözməsi və nəticədə barmaqlarının titrəməsinə səbəb olan bir sıra səhnələri mənə təqdim etdi, məsələn, məktəbdə əlini uzatmalı olduğu və müəllimin ona xətləklə zərbə endirdiyi səhnələr kimi. Lakin bunlar banal hallar idi, mən isə histerik simptomun etiologiyasına girişmək haqqını onlara şübhə ilə yanaşmağı üstün tutardım. Onun ilk qızlıq illərindən olan və buna bağlı baş verən bir səhnə ilə əlaqədar vəziyyət fərqli idi. Revmatizmdən əziyyət çəkən pis dayı ondan belini masaj etməsini tələb etmişdi. O, bundan imtina etməyə cəsarət edə bilmədi. O, yataqda uzanmışdı, birdən örtüyü üstündən atdı, qalxdı, onu tutub yerə yıxmaq istədi. O, təbii ki, masajı dayandırdı və dərhal sonra qaçıb otağına girib qapını bağladı. O, bu hadisəni açıq-aşkar xoşlamırdı və kişinin birdən soyunması zamanı bir şey görüb-görmədiyi barədə də danışmaq istəmədi. Barmaqlardakı hisslər, bəlkə də, onu cəzalandırmaq istəyən boğulmuş təkanla izah edilə bilər, və ya sadəcə olaraq, onun məhz masajla məşğul olması ilə əlaqədar ola bilər. Yalnız bu səhnədən sonra o, dünən yaşadığı hadisəyə gəlib çıxır; həmin hadisədən sonra barmaqlardakı hisslər və titrəmələr təkrarlanan xatirə simvolu kimi ortaya çıxmışdı. İndi yaşadığı dayı ondan bir şey çalmasını xahiş etmişdi; o, piano arxasına keçdi və xalanın evdən çıxdığını düşünərək oxumaqla özünə müşayiət etdi. Birdən xala qapıda peyda oldu: Rozali ayağa qalxdı, pianonun qapağını bağladı və not vərəqini kənara atdı; onun içində hansı xatirənin canlandığını və hansı

(yuxarıdakı fikir gedişatını bu anda dəf edirdi; bu, haqsız şübhəyə qarşı qəzəb idi ki, əslində onu evi tərk etməyə təhrik etməli idi, halbuki müalicə üzündən Vyanada qalmağa məcbur idi və başqa bir sığınacağı yox idi. Bu səhnəni təkrar canlandıranda gördüyüm barmaq hərəkəti uzaqlaşdırma hərəkəti idi, sanki insan — hərfi və məcazi mənada — nəyisə özündən kənar edir, bir not vərəqini kənara süpürür və ya bir təklifi rədd edirdi.

O, bu simptomu əvvəllər — ilk danışılan səhnələr münasibətilə — hiss etmədiyinə tam əmin idi. Belə isə nə güman etmək qalırdı ki, dünənki yaşantı əvvəlcə oxşar məzmunlu keçmiş xatirələri oyatmış, sonra isə bütün xatirələr qrupunun xatirə simvolunun yaranmasına aid olmuşdur? Konversiya bir tərəfdən təzə yaşanmış, digər tərəfdən xatırlanmış affekt tərəfindən müəyyən edilmişdi.

Vəziyyəti daha yaxından düşündükdə etiraf etmək lazımdır ki, belə bir gediş histerik simptomların yaranmasında istisnadan çox qayda kimi təsvir edilməlidir. Bu cür halların determinasiyasını araşdırdığım hər dəfə demək olar ki, tək bir travmatik səbəb deyil, bir qrup oxşar travmatik səbəb aşkar olunurdu (müq. II xəstəlik tarixçəsində xanım Emminin gözəl nümunələri). Bu halların bəziləri üçün müəyyən etmək mümkün idi ki, sözügedən simptom artıq ilk travmadan sonra qısa müddət üçün meydana çıxmış, sonra isə geri çəkilmiş, növbəti travma tərəfindən yenidən doğulub sabitləşənə qədər. Lakin bu müvəqqəti meydana çıxma ilə ilk səbəblərdən sonra tamamilə latent qalma arasında prinsipial fərq müəyyən etmək olmaz və nümunələrin böyük əksəriyyətində yenə belə çıxırdı ki, ilk travmalar heç bir simptom qoyub getməmişdi, halbuki eyni növdən olan sonrakı travma elə bir simptom doğurmuşdu ki, o, yaranması üçün əvvəlki səbəblərin iştirakından məhrum ola bilməzdi və onun həlli həqiqətən bütün səbəblərin nəzərə alınmasını tələb edirdi. Konversiya nəzəriyyəsinin ifadə tərzinə çevrildikdə, travmaların toplanması və simptomların əvvəlcə latentliyi barədə bu danılmaz fakt onu demək istəyir ki, konversiya təzə affektdən də, xatırlanan affektdən də eyni dərəcədə baş verə bilər və bu fərziyyə xanım Elizabet fon R. xəstəlik tarixçəsi ilə analizin ziddiyyət təşkil edir kimi göründüyü ziddiyyəti tamamilə aydınlaşdırır.

Təbii ki, sağlam adamların şüurunda həll olunmamış affekti olan təsəvvürlərin davamını geniş miqyasda dözmələri heç bir sual doğurmur. Mənim indicə müdafiə etdiyim iddia yalnız histeriklərin davranışını sağlamların davranışına yaxınlaşdırır. Aydındır ki, burada kəmiyyət məqamı həlledicidir, yəni belə affekt gərginliyindən bir təşkilatın nə qədər dözə bilməsi. Histerik də müəyyən ölçüdə həll olunmamış vəziyyəti saxlaya bilər: oxşar hallarda toplanma yolu ilə bu ölçü fərdi dözümlülük həddini aşarsa, konversiyaya təkan verilmiş olar. Deməli, histerik simptomların yaranmasının xatırlanan affektin hesabına da baş verə bilməsi yad bir müddəa deyil, demək olar ki, bir postulatdır.

Mən indi bu histeriya halının motivini və mexanizmini araşdırdım; histerik simptomun müəyyən edilməsini nəzərdən keçirmək qalır. Niyə məhz ayaqlardakı ağrılar ruhi ağrının təmsilçiliyini öz üzərinə götürməli idi? Hadisənin şəraiti göstərir ki, bu somatik ağrı nevroz tərəfindən yaradılmamış, sadəcə olaraq onun tərəfindən istifadə edilmiş, gücləndirilmiş və saxlanmışdır. Dərhal əlavə etmək istəyirəm ki, mənim daxil ola bildiyim histerik ağrıların əksər hallarında vəziyyət belə idi; əvvəlcə həmişə real, orqanik əsaslı bir ağrı mövcud olmuşdur. İnsanlığın ən adi və yaygın ağrıları histeriyada rol oynamaq üçün ən çox çağırılanlardır, xüsusilə diş xəstəliklərindəki periostal və nevralgi ağrıları, çox müxtəlif mənbələrdən qaynaqlanan baş ağrıları və heç də az olmayan, çox vaxt səhv qiymətləndirilən əzələlərin revmatik ağrıları. Xanım Elizabet fon R.-in atasına qulluq dövründə keçirdiyi ilk ağrı tutmasını mən də orqanik əsaslı hesab edirəm. Mən buna psixi bir səbəb axtardığımda heç bir məlumat ala bilmədim və etiraf edirəm ki, diqqətlə tətbiq edildikdə gizli xatirələri canlandırmaq metoduma diferensial diaqnostik əhəmiyyət verməyə meylliyəm. Bu ilkin revmatik ağrı xəstədə onun ağrılı psixi oyanmaları üçün xatırlatma simvoluna çevrildi və gördüyüm qədər, bir neçə səbəbdən belə oldu. Əvvəla və əsasən, təxminən həmin oyanmalarla eyni vaxtda şüurda mövcud olduğu üçün; ikincisi, həmin dövrün təsəvvür məzmunu ilə bir neçə yolla əlaqəli olduğu və ya əlaqəli ola biləcəyi üçün. Bu, bəlkə də ümumiyyətlə, xəstəyə qulluğun, azalmış hərəkət fəaliyyətinin və qayğıkeşlik vəzifəsinin gətirdiyi daha pis qidalanmanın uzaq nəticəsi idi. Amma xəstənin bu barədə demək olar ki, aydın təsəvvürü yox idi; daha çox nəzərə çarpan odur ki, o, qayğıkeşliyin əhəmiyyətli anlarında onu hiss etməli idi, məsələn, qış soyuğunda atanın çağırışına əməl etmək üçün yataqdan tullanırdısa. Konversiyaya istiqamət verən şey, əlbəttə, assosiativ əlaqələnmənin digər forması, yəni uzun müddət ərzində ağrıyan ayaqlarından birinin atanın şişmiş ayağı ilə sarğı dəyişdirilərkən təmasda olması faktı həlledici rol oynamalı idi. Bu təmas nəticəsində seçilən sağ ayaqdakı yer, bundan sonra ağrıların ocağı və başlanğıc nöqtəsi oldu; bu, süni histerojen zonadır ki, onun yaranması bu halda aydın şəkildə izah edilə bilər.

Əgər kimsə fiziki ağrı və psixi affekt arasındakı bu assosiativ əlaqələnmənin çox mürəkkəb və süni olduğunu düşünərək təəccüblənirsə, cavab verərdim ki, belə təəccüb, “dünyanın ən varlı adamlarının ən çox pula sahib olması” haqqındakı təəccüb qədər əsassızdır. Belə zəngin əlaqələnmə olmadıqda, histerik simptom formalaşmır, konversiya üçün yol tapılmır; və təsdiq edə bilərəm ki, xanım Elizabet fon R.-nin nümunəsi determinasiya baxımından daha sadələrə aid idi. Mən, xüsusilə xanım Sesiliya M.-də, bu cür ən dolaşıq düyünləri həll etmək məcburiyyətində qalmışam.

Bu ağrıların üzərində xəstələrimizdəki astaziya-abaziyanın, konversiyaya müəyyən bir yol açılandan sonra necə qurulduğunu mən xəstəlik tarixçəsində artıq izah etmişəm. Lakin orada həmçinin belə bir iddia irəli sürmüşəm ki, xəstə funksional pozğunluğu simvolizasiya yolu ilə yaratmış və ya artırmış, öz qeyri-müstəqilliyi, acizliyi, vəziyyətdə bir şeyi dəyişmək üçün abaziya-astaziya formasında somatik ifadə tapmış və “yerindən tərpənə bilməmək”, “dayaq nöqtəsi olmamaq” kimi ifadələr bu yeni konversiya aktı üçün körpü rolunu oynamışdır. Bu baxışı digər nümunələrlə dəstəkləməyə çalışacağam.⁴⁶

Eyni vaxtda baş vermə əsasında olan konversiya, digər hallarda mövcud olan assosiativ əlaqələnmə ilə yanaşı, histerik predispozisiyaya ən az tələb qoyur; simvolizasiya yolu ilə konversiya isə, xanım Elizabetdə olduğu kimi, yalnız histeriyasının sonrakı mərhələsində aşkar edilə bilən daha yüksək dərəcəli histerik modifikasiyaya ehtiyac duyur. Simvolizasiyanın ən gözəl nümunələrini xanım Sesiliya M.-də müşahidə etmişəm ki, onu ən ağır və ən öyrədici histeriya halı adlandıra bilərəm. Artıq qeyd etmişəm ki, təəssüf ki, bu xəstəlik tarixçəsinin ətraflı təqdimatı mümkün deyil.

Xanım Sesiliya, digər şeylərlə yanaşı, ildə 2–3 dəfə qəflətən baş verən, 5–10 gün davam edən, hər cür müalicəyə tabe olmayan və sonra sanki kəsilmiş kimi dayanan çox şiddətli üz nevralgiyasından əziyyət çəkirdi. Bu, üçlü sinirin ikinci və üçüncü qoluna məhdudlaşdı; uraturiya şübhəsiz olduğundan və xəstənin tarixçəsində bir qədər aydın olmayan “kəskin revmatizm” müəyyən rol oynadığından, podaqrik nevralgiya qəbulu kifayət qədər yaxın idi. Bu qəbulu, hər bir tutmanı görməli olan məsləhətçi həkimlər də bölüşürdü; nevralgiya adi üsullarla: elektrik fırçalanması, alkali sular, müshil vasitələri ilə müalicə edilməli idi, lakin hər dəfə təsirsiz qalır, ta ki, o, başqa bir simptomun yerini tutmağı özünə xoş gələnə qədər. Əvvəlki illərdə — nevralgiya 15 yaşında idi — dişlər bu nevralgiyanı dəstəkləməkdə ittiham olunmuşdu; onlar çıxarılmağa məhkum edildi və bir gözəl gündə narkoz altında günahkarlardan 7-nə edam icra olundu. Bu asan keçmədi; dişlər o qədər möhkəm oturmuşdu ki, əksəriyyətinin kökləri geridə qoyulmalı oldu. Bu qəddar əməliyyatın nə müvəqqəti, nə də daimi heç bir uğuru olmadı. O vaxt nevralgiya aylarla davam etdi. Müalicəmə başladığım dövrdə də hər nevralgiya zamanı diş həkimi çağırılırdı; o, hər dəfə xəstə köklər tapdığını bildirir, işə başlayırdı, lakin adətən tezliklə dayandırılırdı, çünki nevralgiya qəflətən dayanır və onunla birlikdə diş həkiminə olan tələbat da bitirdi. Fasilələrdə dişlər heç ağrıtmırdı. Bir gün, növbəti hücum şiddətlə davam edərkən, xəstə tərəfindən hipnotik müalicəyə çağırıldım; ağrılara çox enerjili bir qadağa qoydum və onlar həmin andan etibarən dayandı. O vaxt bu nevralgiyanın həqiqiliyinə şübhə etməyə başladım.

Bu hipnotik müalicə uğurundan təxminən bir il sonra, Sesiliya xanımın xəstəlik vəziyyəti yeni və gözlənilməz bir məcraya yönəldi. Son illərə xas olmayan başqa vəziyyətlər qəflətən ortaya çıxdı, lakin xəstə bir az düşündükdən sonra bütün bu vəziyyətlərin onun keçmişdə bir dəfə mövcud olduğunu bildirdi və bunların xəstəliyinin uzun dövrünə (30 il) yayıldığını əlavə etdi. İndi həqiqətən də təəccüblü qədər histerik təsadüflər zənciri açıldı, xəstə bunları keçmişdəki düzgün yerinə yerləşdirə bildi və tezliklə çox vaxt çox mürəkkəb olan fikir əlaqələri də aydın oldu, bu təsadüflərin ardıcıllığını müəyyən edən. Bu, sanki şərhli mətn ilə bir sıra təsvirlər idi. Pitres öz «Delire emneutique» nəzəriyyəsini irəli sürərkən təxminən belə bir şeyi nəzərdə tutmuş olmalıdır. Keçmişə aid belə bir histerik vəziyyətin yenidən canlandırılma tərzi son dərəcə qəribə idi. Xəstənin ən yaxşı vəziyyətində ilk olaraq xüsusi rəngə malik patologik bir əhval-ruhiyyə ortaya çıxırdı, xəstə bunu qaydaya uyğun olaraq tanıyırdı və son saatlarda baş verən adi bir hadisəyə aid edirdi; daha sonra şüurun getdikcə bulanıqlaşması ilə histerik simptomlar: hallüsinasiyalar, ağrılar, tutulmalar, uzun monoloqlar və nəhayət, bunlara keçmişdən bir hadisənin hallüsinativ təzahürü qoşulurdu ki, bu da ilkin əhval-ruhiyyəni izah etmək və müvafiq simptomları müəyyən etmək imkanı verirdi. Bu növbənin son hissəsi ilə aydınlıq yenidən qayıtdı, şikayətlər sehrli şəkildə yox oldu və yenidən rifahlıq hökm sürdü — yarım gün sonra növbəti növbəyə qədər. Adətən məni vəziyyətin pik nöqtəsində çağırılırdım, hipnozu başladır, travmatik təcrübənin reproduksiyasını ortaya çıxarır və süni kömək ilə növbəyə daha erkən son qoyurdum. Xəstə ilə belə yüzlərlə dövrü keçirərək, histerik simptomların müəyyən edilməsi haqqında ən öyrədici məlumatları əldə etdim. Həmçinin, bu qeyri-adi hadisənin müşahidəsi Breyer ilə birlikdə nəşrimiz üçün növbəti səbəb oldu. Bizim "ilkin məlumatımız".

Bu kontekstdə nəhayət üz sinir ağrısının da təkrarlanması baş verdi, mən onu aktual növbə kimi özüm müalicə etmişdim. Burada psixi səbəbin olub-olmadığını görmək üçün maraqlı idim. Travmatik səhnəni canlandırmağa çalışdığımda, xəstə özünü ərinə qarşı böyük ruhi həssaslıq dövrünə salınmış kimi hiss etdi, onunla apardığı söhbətdən, onun tərəfindən edilən və onun ağır təhqir kimi qəbul etdiyi bir qeyddən danışdı; sonra birdən yanına əl atdı, ağrıdan qışqırdı və dedi: Bu mənə üzümdə zərbə kimi idi. — Bununla da ağrı və növbə bitdi.

Şübhəsiz ki, burada simvollaşdırma baş vermişdi; o, üzünə zərbəni həqiqətən aldığını hiss etmişdi. İndi hər kəs sual verəcək ki, “üzünə zərbə” hissi necə olub trigeminus nevralgisinin xarici əlamətlərinə, 2-ci və 3-cü qoluna məhdudlaşmasına, ağzı açma və çeynəmə zamanı (danışma zamanı deyil!) güclənməsinə səbəb olmuş ola bilər.

Növbəti gün nevralgiya yenidən qayıtdı, yalnız bu dəfə o, məzmunu da eyni dərəcədə güman edilən təhqir olan başqa bir səhnənin reproduksiyası vasitəsilə açıla bildi. Bu, doqquz gün belə davam etdi; görünürdü ki, illər boyu təhqirlər, xüsusən sözlərlə, simvollaşdırma yolu ilə bu üz nevralgiyasının yeni tutmalarına səbəb olmuşdu.

Nəhayət, nevralgiyanın ilk tutmasına da (15 ildən çox əvvəl) çatmaq mümkün oldu. Burada simvollaşdırma deyil, eyni vaxtlılıq yolu ilə konversiya aşkar olundu; bu, ağrılı bir mənzərə idi və onda bir töhmət meydana çıxdı ki, bu da onu başqa bir düşüncə silsiləsini sıxışdırmağa vadar etdi. Deməli, bu, konflikt və müdafiə halı idi; nevralgiyanın bu anda yaranması başqa cür izah oluna bilməzdi, əgər o zaman onun yüngül diş və ya üz ağrıları çəkdiyini güman etməsək, bu isə az ehtimal deyildi, çünki o, məhz birinci hamiləliyinin ilk aylarında idi.

Beləliklə, aydınlaşdırma ondan ibarət oldu ki, bu nevralgiya konversiyanın adi yolu ilə müəyyən bir psixi oyanmanın nişanəsinə çevrilmişdi, lakin sonradan düşüncə həyatından gələn assosiativ səslənmələr vasitəsilə, simvolizə edən konversiya yolu ilə oyadıla bilirdi; əslində, biz xanım Elizabet fon R...də tapdığımız eyni davranış.

Simvolizasiyanın digər şəraitdə təsirini aydın göstərə bilən ikinci bir nümunə gətirmək istəyirəm: Müəyyən bir vaxtda xanım Sesiliyanın sağ topuğunda şiddətli ağrı, hər addımda batan ağrılar onu narahat edirdi, bu da yeriməyi mümkün qılmırdı. Təhlil bizi xəstənin xarici ölkədə bir müalicə mərkəzində olduğu bir dövrə apardı. O, 8 gün boyunca otağında uzanmışdı, sonra ev həkiminin onu ilk dəfə ortaq süfrəyə gətirməsi lazım idi. Ağrı xəstə onun qolunu tutub otağı tərk etmək istədiyi anda yarandı; xəstə bu səhnənin reproduksiyası zamanı, o zaman yad cəmiyyətdə 'doğru addım' atıb-atmayacağından qorxduğunu söylədiyi cümləni dedikdə ağrı yox oldu.

Bu, görünür, histerik simptomların dil ifadəsi vasitəsilə simvollaşdırma yolu ilə yaranmasına dair təəccüblü, demək olar ki, gülməli bir nümunədir. Lakin o anın şəraitinə daha yaxından nəzər salmaq başqa bir anlayışı üstün tutur. Xəstə o vaxt ümumiyyətlə ayaq ağrılarından əziyyət çəkirdi, ayaq ağrıları üzündən o qədər yataqda qalmışdı; və yalnız bunu qəbul etmək olar ki, ilk addımlarında onu bürüyən qorxu, eyni vaxtda mövcud olan ağrılar arasından simvolik olaraq uyğun gələn birini, sağ dabanındakı ağrını seçib onu psixi algiyaya çevirdi və ona xüsusi bir davamlılıq qazandırdı.

Bu misallarda simvollaşdırma mexanizmi ikinci sıraya sıxışdırılmış görünürsə — bu, şübhəsiz ki, qaydaya uyğundur —, onda mənim histerik simptomların yalnız simvollaşdırma yolu ilə yarandığını sübut edən misallarım da var. Ən gözəllərindən biri budur, o yenə də xanım Sesiliyaya aiddir. O, on beş yaşlı qız ikən çarpayıda uzanmışdı, sərt nənəsi onu qoruyurdu. Qəflətən uşaq qışqırdı, onun alnında, gözlərinin arasında deşib keçən bir ağrı başlamışdı, bu ağrı sonra həftələrlə davam etdi. Təxminən 30 il sonra təkrar üzə çıxan bu ağrının təhlili zamanı o bildirdi ki, nənəsi ona elə „içindən keçən“ bir baxışla baxmışdı ki, bu baxış onun beyninə dərindən işləmişdi. Yəni o, qoca qadının özünə şübhə ilə baxdığından qorxurdu. Bu fikri danışarkən o, bərkdən gülüşə qapıldı və ağrı yenidən sona çatdı. Burada mən simvollaşdırma mexanizmindən başqa heç nə tapmıram; bu mexanizm avtosuggestiya mexanizmi ilə konversiya mexanizmi arasında müəyyən mənada ortada dayanır.

Xanım Sesiliya M...-in müşahidəsi mənə məhz belə simvollaşdırmaların toplusunu tərtib etmək imkanı verdi. Adətən orqanik vasitəsilə baş verdiyi qəbul edilən bir sıra fiziki hisslərin onun psixi mənşəyi var idi və ya ən azı psixi izahla təchiz edilmişdi. Onun bəzi hadisələr silsiləsi ürək nahiyəsində batma hissi ilə müşayiət olunurdu. („Ürəyimdə batma hissi oldu“). Histeriyada dırnaqşəkilli baş ağrısı onun halında şübhəsiz ki, düşünmə ağrısı kimi həll olunurdu. („Başımda bir şey var“); müvafiq problem həll edildikdə də həmişə həll olunurdu. Boğazda histerik aura hissinə paralel olaraq, bu hissin təhqir zamanı yaranması halında „Bunu udmalıyam“ fikri gedirdi. Paralel gedən hisslər və təsəvvürlərin tam bir silsiləsi var idi; burada bəzən hiss təsəvvürü izah kimi oyadırdı, bəzən isə təsəvvür simvollaşdırma yolu ilə hissi yaradırdı və çox vaxt hansı elementin əsas olduğunu bilmək çətin idi.

Mən heç bir başqa xəstədə simvollaşdırmadan bu qədər geniş istifadə aşkara çıxara bilmədim. Təbii ki, xanım Sesiliya M.... tamamilə qeyri-adi, xüsusən bədii istedada malik bir şəxs idi, onun formaya qarşı yüksək dərəcədə inkişaf etmiş duyumu kamil və gözəl şeirlərində təzahür edirdi. Lakin mən iddia edirəm ki, histerik qadının affektlə yüklənmiş təsəvvürə simvollaşdırma yolu ilə somatik bir ifadə yaratmasında fərdi və ixtiyari olan şey, zənn etmək lazım gəldiyindən azdır. O, dil ifadəsini hərfi mənada götürərək, təhqiredici bir müraciət zamanı „ürəyə sancma“ və ya „üzə şillə“ni real bir hadisə kimi hiss edərkən, heç də zarafatyana bir sui-istifadə etmir, sadəcə olaraq dil ifadəsinin öz haqlılığını borclu olduğu hissləri yenidən canlandırır. Axı biz nə üçün təhqir olunmuş adam haqqında „ürəyinə sancdı“ deyək ki, əgər həqiqətən təhqir bu cür yozulmalı olan bir qəlbönü hissiyyatla müşayiət olunmasaydı və ondan tanınmasaydı? Cavabsız qalmış təhqirə tətbiq edilən „bir şeyi udmaq“ ifadəsinin həqiqətən də danışıqdan imtina etdikdə, təhqirə reaksiyaya mane olduqda boğazda meydana çıxan innervasiya hisslərindən qaynaqlandığı nə qədər ehtimallıdır! Bütün bu sensasiyalar və innervasiyalar Darvinin bizə öyrətdiyi kimi, ilkin olaraq mənalı və məqsədəuyğun fəaliyyətlərdən ibarət olan „könül hərəkətlərinin ifadəsi“nə aiddir; onlar hazırda çox güman ki, o qədər zəifləmişdir ki, onların dil ifadəsi bizə məcazi yerdəyişmə kimi görünür, lakin çox güman ki, bütün bunlar bir vaxtlar hərfi mənada nəzərdə tutulmuşdu və histeriya özünün daha güclü innervasiyaları üçün ilkin söz mənasını yenidən bərpa edərkən haqlı davranır. Bəli, bəlkə də onun simvollaşdırma yolu ilə özünə belə sensasiyalar yaratdığını söyləmək doğru deyil; bəlkə də o, dil işlədilişini heç nümunə kimi götürməmişdir, əksinə onunla birlikdə ortaq mənbədən qidalanır.⁴⁷

III. Nəzəri bölmə. (J. Breyer.)

Bu tədqiqatları giriş sözü kimi açan „İlkin məlumat“da biz müşahidələrimiz sayəsində gəldiyimiz baxışları şərh etmişdik və düşünürəm ki, əsas məzmun etibarilə onlara sadiq qala bilərəm. Lakin „İlkin məlumat“ o qədər qısa və o qədər yığcamdır ki, orada nəyi nəzərdə tutduğumuz ancaq böyük ölçüdə eyhamla göstərilə bilərdi. Ona görə də indi, xəstəlik tarixçələri baxışlarımıza dəlillər gətirdiyinə görə, bunları daha ətraflı şərh etməyə icazə verilsin. Təbii ki, burada da „histeriyanın bütövü“ ələ alınmamalı və alına da bilməz, ancaq „İlkin məlumat“da kifayət qədər əsaslandırılmayan və zəif vurğulanan o məqamlar bir qədər daha dərindən, daha aydın, bəlkə də məhdudlaşdırıcı bir müzakirəyə məruz qalsın.

Bu müzakirələrdə beyindən az, molekullardan isə heç danışılmayacaq. Psixi proseslər psixologiyanın dilində işlənməlidir, doğrusu, başqa cür heç mümkün də deyil. Əgər biz „təsəvvür“ yerinə „qabıq oyanması“ demək istəsək, bu sonuncu ifadə bizim üçün yalnız o sayədə məna kəsb edərdi ki, maska altında yaxşı tanıdığımızı tanıyaq və „təsəvvürü“ sükutla yenidən bərpa edək. Çünki təsəvvürlər davamlı olaraq təcrübəmizin obyektləri olduğu və bütün incəlikləri ilə bizə yaxşı tanış olduğu halda, „qabıq oyanması“ bizim üçün daha çox bir postulat, gələcək, ümid edilən dərkin obyektidir. Terminlərin bu cür dəyişdirilməsi məqsədsiz bir maskarad kimi görünür. Buna görə də demək olar ki, yalnız psixoloji terminologiyadan istifadə bağışlansın.

Hələ başqa şeylər üçün də əvvəlcədən güzəşt istəməliyəm. Əgər bir elm sürətlə irəliləyirsə, fikirlər,

I. Bütün histerik hadisələr ideogenmi?

Biz „İlkin məlumatda“ „histerik fenomenlərin“ psixi mexanizmi haqqında danışırdıq; „histeriyanın“ yox, çünki biz nə onların hamısı, nə də histerik simptomların psixi nəzəriyyəsi üçün qeyd-şərtsiz etibarlılıq iddia etmək istəmirdik. Biz inanmırıq ki, histeriyanın bütün təzahürləri bizim şərh etdiyimiz üsulla meydana gəlir və həm də hamısının ideogen, yəni təsəvvürlərlə şərtlənmiş olduğuna. Biz burada Möbiusdan fərqlənirik, o, 1888-ci ildə belə bir tərif təklif etmişdi: „Histerik olan bütün o xəstəlik təzahürləridir ki, onlar təsəvvürlərlə törədilmişdir.“ Sonralar bu cümlə belə izah edildi ki, xəstəlik fenomenlərinin yalnız bir hissəsi məzmunca törədici təsəvvürlərə uyğun gəlir, yəni xarici və auto-təlqin vasitəsilə yaradılanlar: məsələn, qolu tərpədə bilməmək təsəvvürü onun iflicinə səbəb olduqda. Histerik fenomenlərin digər bir hissəsi isə təsəvvürlərlə törədilsə də, məzmunca onlara uyğun gəlmir: məsələn, bizim müşahidələrimizdən birində qolun iflici ilana bənzər cisimlərin görünüşü ilə yaradıldıqda.

Möbius bu təriflə terminologiyada dəyişiklik təklif etmək istəmir, yəni bundan sonra yalnız təsəvvürlərlə şərtlənmiş, ideogen xəstəlik hadisələri histerik adlandırılmalıdır; əksinə, o, bütün histerik xəstəlik hadisələrinin ideogen olduğunu nəzərdə tutur. «Çox vaxt təsəvvürlər histerik hadisələrin səbəbləri olduqlarına görə, onların həmişə belə olduqlarına inanırıq». O, bunu analoji nəticə adlandırır; mən isə bunu daha çox ümumiləşdirmə adlandırardım, bunun əsaslılığı isə hələ araşdırılmalıdır.⁴⁸

Mən histeriyanı, məhz vərəm ağciyər xəstəliyi kimi, empirik olaraq tapılmış, müşahidədən irəli gələn xəstəlik obrazı hesab edirəm. Möbius, Histeriya anlayışı haqqında. "Mohr-Möbius Həkimlik Tədqiqatları", I. Buraxılış, 1894-cü il, səh. 163. vərəm ağciyər xəstəliyi. Belə empirik olaraq qazanılmış xəstəlik obrazları bizim məlumatlarımızın irəliləyişi ilə təmizlənir, dərinləşir və izah olunur: lakin onlar bununla məhv edilməməli və ya edilməyə də bilməz. Etioloji tədqiqat göstərdi ki, vərəm ağciyər xəstəliyinin müxtəlif hissəvi prosesləri müxtəlif xəstəlik səbəbləri ilə şərtlənir; vərəm düyünü Kox bacili ilə, toxuma parçalanması, kaverna əmələgəlməsi və septik qızdırma isə digər mikroblarla. Buna baxmayaraq, vərəm ağciyər xəstəliyi klinik bir vahid olaraq qalır və yalnız Kox bacili ilə şərtlənmiş "xüsusi vərəm" toxuma dəyişikliklərini ona aid edib, digərlərini ondan ayırmaqla onu məhv etmək yanlış olardı. Eyni şəkildə, histeriyanın klinik vahidliyi də qorunub saxlanılmalıdır, hətta onun hadisələrinin müxtəlif səbəblərlə şərtləndiyi, birinin psixi mexanizm, digərinin isə həmin mexanizm olmadan baş verdiyi məlum olsa belə.

Mənim inancıma görə, vəziyyət həqiqətən belədir. Histerik hadisələrin yalnız bir hissəsi ideogendir və Möbiusun tərifinin qəbulu histeriyanın klinik vahidliyini, hətta eyni xəstədə eyni simptomun vahidliyini ortadan kəsir.

Möbiusun analoqiyasına tamamilə bənzər bir nəticə olardı: „Çünki təsəvvürlər və qavrayışlar çox vaxt ereksiyanı doğurur, biz güman edirik ki, onlar həmişə təkbaşına bunu edir və periferik qıcıqlar da yalnız psixikadan keçməklə həmin damar-hərəki prosesi oyadır.“ Biz bilirik ki, bu, səhv olardı, lakin bu nəticənin altında, şübhəsiz, Möbiusun histeriyaya dair müddəasındakı qədər çox fakt dayanırdı. Bir çox fizioloji proseslərə — tüpürcək və göz yaşı ifrazına, ürək fəaliyyətinin dəyişməsinə və b. — analoji olaraq, ehtimal etmək olar ki, eyni proses həm təsəvvürlərlə, həm də periferik və ya başqa, lakin psixi olmayan qıcıqlarla oyadıla bilər. Bunun əksini sübut etmək lazımdır və bunun üçün hələ çox şey çatışmır. Bəli, görünür, şübhəsizdir ki, histerik ul”

Hətta histerik adlandırılan hadisələrin çoxunun yalnız təsəvvürlərlə səbəblənmədiyi aydın görünür.

Gündəlik bir halı nəzərdən keçirək. Bir qadın hər emosional təsir zamanı boynunda, sinəsində və üzündə əvvəlcə ləkəli, sonra isə birləşən eritema alır. Bu, təsəvvürlərlə şərtlənir və Möbiusa görə bu, histerik bir hadisədir. Eyni eritema, lakin daha az yayılma ilə də olsa, dəri qıcığı zamanı, toxunma zamanı və s. baş verir. Bu isə artıq histerik deyil. Beləliklə, şübhəsiz tamamilə vahid bir hadisə bir dəfə histeriyaya aid olar, digər dəfə isə olmaz. İnsan, bu vazomotorların eretizmini ümumiyyətlə spesifik histerik hadisələrə aid edib-etməmək və ya onu sadə “nervozluq”a aid etməyin daha yaxşı olub-olmadığına şübhə edə bilər. Ancaq Möbiusa görə, vahid bir prosesin bu parçalanması hər halda baş verməlidir və emosional şərtlənmiş eritema tək başına histerik adlandırılmalıdır.

Praktiki baxımdan çox vacib olan histerik algiyalarda da vəziyyət tamamilə eynidir. Şübhəsiz, bunlar çox vaxt birbaşa təsəvvürlərlə şərtlənir; bunlar «ağrı hallüsinasiyaları»dır. Bunları bir az daha dəqiq araşdırsaq, görünür ki, onların yaranması üçün təsəvvürün böyük canlılığı kifayət etmir, əksinə ağrını ötürən və qəbul edən aparatların xüsusi anormal vəziyyəti zəruridir, necə ki, emosional eritemanın yaranması üçün vazomotorların anormal qıcıqlanma qabiliyyəti lazımdır. «Ağrı hallüsinasiyası» sözü şübhəsiz bu nevralgiyanın mahiyyətini ən aydın şəkildə ifadə edir, lakin bizə, ümumiyyətlə hallüsinasiya haqqında formalaşdırdığımız baxışları ona tətbiq etməyə də məcbur edir. Bunları ətraflı müzakirə etmək burada yerində deyil. Mən «təsəvvürün», yəni xatirə obrazının, tək başına, idrak aparatının oyanması olmadan, ən böyük canlılığı və intensivliyi ilə belə, heç vaxt hallüsinasiyanı təşkil edən obyektiv mövcudluq xarakterini qazanmadığı fikrinə qoşuluram.⁴⁹

Bu isə yalnız təsəvvürlərlə deyil, həm də periferik qıcıqlarla təhrik olunaraq meydana çıxır, tamamilə əvvəl _ nəzərdən keçirilən damar hərəkətvericilərinin eretizmi kimi.

Biz gündəlik müşahidə edirik ki, nevroz baxımından normal insanda periferik ağrılar başqa orqanlardakı patoloji, lakin özləri ağrısız olan proseslərlə şərtlənir; məsələn, baş ağrısı burunun və onun əlavə boşluqlarının nisbətən əhəmiyyətsiz dəyişikliklərindən; qabırğaarası və qol sinirlərinin nevralgiyaları ürəkdən və sairə. Əgər bir xəstədə bizim ağrı hallüsinasiyasının şərti kimi qəbul etməli olduğumuz həmin qeyri-normal oyanma qabiliyyəti varsa, deməli, o, belə desək, indicə qeyd olunan şüalanmaların da ixtiyarındadır. Nevrozlu olmayanlarda da rast gəlinənlər daha güclü olur və elə şüalanmalar yaranır ki, biz onlara yalnız sinir xəstələrində rast gəlsək də, onlar yenə də həmin mexanizmə əsaslanır. Beləliklə, zənnimcə, yumurtalıq cinsiyyət aparatının vəziyyətlərindən asılıdır. Onun psixi yolla vasitələndiyini sübut etmək lazım gələrdi və buna o, nail olmamışdır ki, bu ağrını, hər bir başqası kimi, hipnozda hallüsinasiya kimi yaratmaq və ya ovarie də psixi mənşəli ola bilər. O, eritem kimi və ya normal sekresiyalardan biri kimi həm psixi, həm də saf somatik səbəblərdən yaranır. İndi biz yalnız birinci növü histerik adlandırmalıyıq? Psixi mənşəyini bildiyimiz o növü? Onda biz əslində adi müşahidə olunan ovarieni histerik simptom kompleksindən çıxarmalı olardıq ki, bu isə çətin ki, mümkündür. Bu mənada ki, persepsiya aparatının oyanması müəyyən ifadədə deyil ki, subkortikal mərkəzlərin oyanması — hallüsinasiyaya obyektivlik xarakteri verir, Meynertlə razıyam. Lakin əgər xatirə obrazı vasitəsilə persepsiya orqanı oyanmalıdırsa, onda biz onun normaya qarşı dəyişdirilmiş oyanma qabiliyyətini qəbul etməliyik ki, bu da məhz hallüsinasiyanı mümkün edir.

Yüngül oynaq travmasından sonra tədricən ağır oynaq nevrozu inkişaf edirsə, bu prosesdə şübhəsiz psixi element var: diqqətin zədələnmiş hissəyə cəmlənməsi, bu isə müvafiq sinir yollarının oyanıqlığını artırır; lakin bunu hiperalgiyanın təsəvvürlərlə şərtləndiyi kimi ifadə etmək çətin ki, mümkün olsun.

Patoloji hissiyyatın aşağı düşməsi də eyni vəziyyətdədir. Ümumi analjezi və ya bədən hissələrinin analjeziyasının anesteziya olmadan təsəvvürlər tərəfindən törədildiyi iddiası tamamilə sübut olunmamış və ehtimal olunmazdır. Hətta Bine və Janetin kəşflərinin — hemianesteziyanın psixikanın parçalanması adlanan özünəməxsus psixi vəziyyət nəticəsində yaranması faktının — tamamilə təsdiqləndiyini fərz etsək belə, bu, əlbəttə ki, psixogen, lakin ideogen olmayan bir hadisə olardı və buna görə də Möbiusa görə histerik adlandırılmamalıdır.

Böyük sayda xarakterik histerik fenomenin ideogen olduğunu qəbul edə bilməyəcəyimiz halda, Möbiusun cümləsini daraltmaq daha düzgün görünür. Biz belə demirik: “Təsəvvürlərlə yaranan xəstəlik əlamətləri histerikdir”, yalnız belə deyirik: Histerik fenomenlərin çoxu, ehtimal ki, bu gün bildiyimizdən daha çoxu, ideogendir. Lakin həm təsəvvürlərə, həm də psixoloji olmayan qıcıqlara patogen təsir göstərməyə imkan verən ortaq və fundamental xəstəlik dəyişikliyi, sinir sisteminin anormal oyanma qabiliyyətidir. Bu oyanmanın özünün psixi mənşəli olub-olmaması isə ayrıca bir sualdır.

Beləliklə, histerik fenomenlərin yalnız bir hissəsi ideogen ola bilər, lakin məhz bunlara xüsusi histerik demək olar və onların tədqiqi, psixi mənşəyinin üzə çıxarılması xəstəliyin nəzəriyyəsində ən əhəmiyyətli yeni nailiyyəti təşkil edir. İndi isə növbəti sual ortaya çıxır: Onlar necə yaranır, bu fenomenlərin „psixi mexanizmi“ nədir?⁵⁰

Bu suala qarşı Möbiusun ayırd etdiyi iki ideogen simptom qrupu əsaslı surətdə fərqli davranır. Xəstəlik fenomeninin oyadıcı təsəvvürə məzmunca uyğun gəldiyi hallar nisbətən anlaşılan və şəffafdır. Əgər eşidilən səs təsəvvürü sağlam adamda olduğu kimi yalnız „daxili eşitmə“də sakitcə səslənmirsə, əksinə, həqiqi obyektiv eşitmə duyğusu kimi hallüsinasiya yolu ilə qavranılırsa, bu, sağlam həyatın məlum fenomenlərinə (yuxuya) uyğun gəlir və anormal oyanma qabiliyyəti fərziyyəsi altında tamamilə anlaşılandır. Biz bilirik ki, hər hansı iradi hərəkətdə əldə ediləcək nəticənin təsəvvürü uyğun əzələ yığılmasını doğurur; bu təsəvvürün, yəni bunun qeyri-mümkün olduğu təsəvvürünün hərəkətə mane olduğu tamamilə anlaşılmaz deyil. (Sugestiv iflic.)

Başqa cür də o hadisələrlə rastlaşırıq ki, onların təhrikedici təsəvvürlə heç bir məntiqi əlaqəsi yoxdur. (Onlar üçün də adi həyatda analoqlar var, məsələn, utanma zamanı üzün qızarması və buna bənzərlər.) Bəs bunlar necə meydana gəlir, nə üçün xəstə insanda bir təsəvvür elə bir tamamilə irrasional, ona heç uyğun gəlməyən hərəkət və ya hallüsinasiya doğurur?

«İlkin məlumat»da bu səbəb əlaqəsi barədə müşahidələrimizə əsaslanaraq bəzi şeylər deyə biləcəyimizi güman edirdik. Lakin izahımızda «axıb gedən və ya reaksiya ilə boşaldılmalı olan oyanma» anlayışını heç bir izah vermədən daxil edib istifadə etdik. Halbuki bu anlayış — həm mövzumuz, həm də ümumiyyətlə nevrozlar təlimi üçün fundamental əhəmiyyət daşıyır — daha ətraflı araşdırılmağı tələb edir və buna layiq görünür. Bu araşdırmaya keçməzdən əvvəl burada sinir sisteminin əsas problemlərinə qayıtmağımıza görə üzr istəməliyəm. Belə «anaların yanına enmə»nin həmişə bir sıxıntılı tərəfi olur; lakin bir hadisənin kökünü qazıb çıxarmaq cəhdi qaçılmaz olaraq insanın yan keçə bilmədiyi əsas problemlərə gətirib çıxarır. Qoy buna görə də aşağıdakı mülahizələrin anlaşılmazlığı mülayimliklə qiymətləndirilsin!

II. Beyindaxili tonik oyanma. — Affektlər.

A. Mərkəzi sinir sisteminin iki ifrat halını tanıyırıq: yuxusuz yuxu və aydın oyaqlıq. Aralarında daha az aydınlıqlı hallar bütün dərəcələrdə keçidi təşkil edir. Bizi burada yuxunun məqsədi və fiziki əsaslandırılması (kimyəvi və ya damar-hərəki şərtlər) məsələsi deyil, hər iki halın əsaslı fərqi maraqlandırır.

Ən dərin, yuxusuz yuxudan birbaşa heç nə deyə bilmərik. Deyə bilmərik, çünki tam şüursuzluq vəziyyəti hər cür müşahidə və təcrübəni istisna edir. Qonşu vəziyyət olan yuxu halından isə bilirik ki, orada iradəmizə tabe hərəkətləri niyyət edirik, danışırıq, gəzirik və s., lakin bu, oyandığımızda olduğu kimi, uyğun əzələ yığılmalarını həqiqətən doğurmur; hissəvi stimullar bəlkə də qavranılır (çünki tez-tez yuxuya daxil olurlar), lakin appersepsiya olunmur, yəni şüurlu qavrayışlara çevrilmir; ortaya çıxan təsəvvürlər, oyandığımızda olduğu kimi, onlarla əlaqəli olan və potensial şüurda mövcud olan bütün təsəvvürləri aktual etmir, əksinə, onların böyük kütləsi qıcıqlanmamış qalır (məsələn, vəfat etmiş biri ilə danışarkən, onun ölümünü xatırlamadan); eyni zamanda uyğun gəlməyən təsəvvürlər də mövcud ola bilər və oyandığımızda olduğu kimi bir-birini qarşılıqlı olaraq dayandırmır; beləliklə, assosiasiya qüsurlu və natamam baş verir. Ən dərin yuxuda psixi elementlər arasındakı əlaqənin bu ləğvi daha da tam və kamil olduğunu qəbul edə bilərik.

Bunun əksinə olaraq, aydın oyaqlıqda hər bir iradə aktı ona aid hərəkəti işə salır, həssas təəssüratlar qavrayışlara çevrilir, təsəvvürlər potensial şüurun bütün mülkü ilə assosiasiya olunur. O zaman beyin tam daxili əlaqə içində işləyən bir vahiddir.

Yuxuda beynin birləşdirici və keçirici yollarının psixi elementlərin (qabıq hüceyrələri?) oyanması üçün keçilməz, oyaq ikən isə tam keçilən olduğunu söyləməyimiz, bəlkə də, bu faktların yalnız bir təsviridir.

Bu iki fərqli keçirici yol vəziyyətinin mövcudluğu, yəqin ki, yalnız belə bir fərziyyə ilə aydınlaşır: onlar oyaqlıq zamanı tonik oyanmada olurlar (Exnerin hüceyrələrarası tetanusu); bu tonik beyindaxili oyanma onların keçiricilik qabiliyyətini şərtləndirir və onun enməsi və yox olması elə yuxu vəziyyətini yaradır.

Biz serebral keçiricilik yolunu, yalnız işlədiyi, yəni burada: bir işarəni ötürdüyü zaman elektrik cəhətdən oyanan bir telefon telinə bənzər təsəvvür etməməliyik; əksinə, daimi olaraq qalvanik cərəyanın axdığı və bu cərəyan kəsildikdə oyanmaz hala gələn telefon xətlərindən birinə bənzər təsəvvür etməliyik. — Və ya, bəlkə daha yaxşı, işıqlandırma və hərəkətverici qüvvənin ötürülməsi üçün çox budaqlanmış bir elektrik qurğusunu nəzərdə tutaq; bu qurğudan tələb olunur ki, hər bir lampa və hər bir qüvvə maşını sadəcə bir təmasın qurulması ilə işə salına bilsin. Bunu mümkün etmək, işə hazır olmaq məqsədi ilə, funksional istirahət zamanı da bütün keçiricilik şəbəkəsində müəyyən bir gərginliyin mövcud olması lazımdır və bu məqsədlə dinamo maşını müəyyən miqdarda enerji sərf etməlidir. — Eynilə, istirahət edən, ayıq, lakin işə hazır beyinin keçiricilik yollarında da müəyyən dərəcədə oyanma mövcuddur. Bu təsəvvürü dəstəkləyən fakt odur ki, ayıqlıq özü, hətta iş görmədən belə, yorur və yuxu ehtiyacı yaradır; o, öz-özlüyündən artıq enerji sərfiyyatını şərtləndirir.⁵¹

Gərgin, lakin ayrı-ayrı hiss sahəsinə aid olmayan gözlənti içində olan bir insanı təsəvvür edək. Onda qarşımızda sakit, lakin işə hazır bir beyin var. Güman edə bilərik ki, bu beyində bütün keçirici yollar öz keçiricilik qabiliyyətinin maksimumuna köklənib, tonik oyanma halındadır. Dil bu vəziyyəti səciyyəvi şəkildə elə belə adlandırır: gərginlik. Təcrübə öyrədir ki, bu vəziyyət nə qədər yorucu və tükəndiricidir, halbuki burada heç bir aktual motor və ya psixi iş görülməmişdir.

Bu, böyük enerji sərfi üzündən uzun müddət dözülməyən müstəsna bir haldır. Lakin aydın oyaqlığın normal halı da beyindaxili oyanmanın çox da geniş olmayan sərhədlər daxilində dəyişən həcmini şərtləndirir; oyaqlığın mürgüləməyə və həqiqi yuxuya qədər bütün dərəcələrinə daha aşağı oyanma səviyyələri uyğun gəlir.

Beynin həqiqi iş görməsi, şübhəsiz ki, sadəcə işə hazır olma vəziyyətindən daha böyük enerji sərfi tələb edir (necə ki, yuxarıda müqayisə üçün götürülmüş elektrik qurğusu çoxlu lampa və ya iş maşını qoşulduqda naqillərə daha çox elektrik enerjisi axıtmalıdır). Normal funksiyada dərhal fəaliyyətdə sərf ediləndən artıq enerji azad olunmur. Beyin isə məhdud gücə malik elə bir qurğu kimi davranır ki, eyni vaxtda böyük miqdarda həm işıq, həm də mexaniki iş istehsal edə bilməz. Qüvvə ötürülməsi işləyirsə, işıqlandırma üçün az enerji qalır və əksinə. Beləliklə, görürük ki, güclü əzələ gərginliyi zamanı davamlı düşünmək bizə mümkün olmur, diqqətin bir hiss sahəsinə cəmlənməsi digər beyin orqanlarının iş qabiliyyətini aşağı salır, deməli, beyin dəyişən, lakin məhdud miqdarda enerji ilə işləyir.

Enerjinin qeyri-bərabər paylanması, şübhəsiz ki, "diqqət yolu" (Exner) ilə şərtlənir, çünki istifadə olunan yolların keçiriciliyi artır, digərlərinin keçiriciliyi isə aşağı düşür və beləliklə, işləyən beyində də "intraserəbral tonik oyanma" qeyri-bərabər paylanır.1) Biz yatan birini oyadırıq, yəni ona canlı bir hissi oyanma təsir edərək, onun tonik intraserəbral oyanmanın miqdarını qəfildən artırırıq.

Biz yatan birini oyadırıq, yəni onun tonik intraserebral oyanma miqdarını qəflətən artırırıq, ona canlı bir hissi qıcıq təsir etdirərək. Mərkəzi sinir sisteminin enerjisini beyin üzrə dəyişən və fərqli paylanan bir kəmiyyət kimi qəbul etmək köhnə bir fikirdir. “Həssaslıq,” – deyə Kabani qeyd edirdi, – “ümumi miqdarı müəyyən edilmiş və hər dəfə öz kanallarından birinə daha böyük miqdarda axan bir maye kimi davranır kimi görünür, digərlərində isə mütənasib olaraq azalır.” (Janet, «Mental vəziyyət II», səh. 277-dən sitat gətirilib.) Bu zaman serebral qan dövranında baş verən dəyişikliklərin səbəb-zəncirinin əsas həlqələri olub-olmadığı, damarların ilkin olaraq qıcıqla genişlənib-genişlənmədiyi və ya bunun beyin elementlərinin oyanmasının nəticəsi olub-olmadığı, bunların hamısı həll olunmamış qalır. Əmin olmaq olar ki, hissi qapıdan daxil olan oyanma vəziyyəti oradan beyinə yayılır, diffuziya edir və bütün keçid yollarını daha yüksək keçiricilik vəziyyətinə gətirir.

Spontan oyanmanın necə baş verdiyi, həmişə eyni bir beyin hissəsinin ilk olaraq oyaqlıq oyanması vəziyyətinə keçib-keçmədiyi və bu vəziyyətin ondan yayılıb-yayılmadığı, yoxsa bəzən bir, bəzən də digər elementlər qrupunun oyadan kimi çıxış edib-etmədiyi hələ də tamamilə aydın deyil.

Lakin heç bir xarici qıcıq olmadan tam sakitlik və qaranlıqda da baş verən kortəbii oyanma sübut edir ki, enerjinin inkişafı beyin elementlərinin həyat prosesinin özündə əsaslanır.

Əzələ qıcıqlanmamış qalır, sakitdir, nə qədər uzun müddət dincəlsə və içində gərginlik qüvvələrinin maksimumunu toplasa da. Beyin elementləri belə deyil. Güman edirik ki, haqlı olaraq belə hesab edirik ki, bunlar yuxuda öz tərkibini bərpa edir və gərginlik qüvvələri toplayır. Bu müəyyən dərəcədə baş verdikdə, belə desək, müəyyən səviyyəyə çatdıqda, artıq hissə keçirici yollara axır, onları açır və oyaqlığın beyindaxili oyanmasını yaradır.

Eyni prosesi oyaq vaxtı da öyrədici şəkildə müşahidə edə bilərik. Oyaq baş beyin uzun müddət sakit qalırsa, fəaliyyət vasitəsilə gərginlik qüvvəsini canlı enerjiyə çevirməzsə, onda fəaliyyətə ehtiyac və meyl yaranır. Uzun müddət hərəki sakitlik hərəkət ehtiyacı doğurur (heyvanların qəfəsdə məqsədsiz gəzişməsi) və bu ehtiyac doyurula bilmədikdə xoşagəlməz bir hiss yaranır. Hiss qıcıqlarının çatışmazlığı, qaranlıq, səssiz sükut əzaba çevrilir; zehni sakitlik, qavrayışların, təsəvvürlərin, assosiasiya fəaliyyətinin çatışmazlığı darıxma əzabı doğurur. Bu xoşagəlməzlik hissləri bir „təhrikə“, normal beyindaxili oyanmanın güclənməsinə uyğun gəlir.

Tamamilə bərpa olunmuş beyin elementləri istirahət vəziyyətində də müəyyən miqdarda enerji sərbəst buraxır; bu enerji funksional olaraq istifadə edilmədikdə, beyin daxili oyanmanı artırır. Bu isə xoşagəlməzlik hissi yaradır. Belə hallar orqanizmin ehtiyacı doyum tapmadıqda həmişə yaranır. Burada müzakirə edilən xoşagəlməzliklər, sərbəst buraxılmış artıq oyanma miqdarı funksional olaraq istifadə edildikdə aradan qalxdığı üçün, bu oyanma artığının aradan qaldırılmasının orqanizm üçün bir ehtiyac olduğunu nəticə çıxarırıq və burada ilk dəfə olaraq orqanizmdə “beyin daxili oyanmanın sabit saxlanması təmayülü”nün (Freyd) mövcud olduğu faktı ilə qarşılaşırıq.

Onun artığı yüklənmə yaradır və xoşagəlməzlik doğurur, nəticədə həvəs yaranır ki, bu artığı sərf etsin. Əgər hissi və ya təsəvvür fəaliyyəti vasitəsilə sərf etmək mümkün deyilsə, artıq hissə məqsədsiz motor hərəkət fəaliyyəti ilə, yuxarı-aşağı gəlmək və s. ilə axıb gedir; biz bu cür halları həddindən artıq gərginliklərin ən çox rast gəlinən boşalma forması olaraq bundan sonra da qarşılaşmağa davam edəcəyik.

Bu baxımdan fərdi fərqliliyin nə qədər böyük olduğu məlumdur: canlı insanlar tənbəl, ləng insanlardan bu məsələdə nə qədər fərqlənir; “yerində sakit oturmayan” adamlar “divanda oturmağa doğuştan istedadı olan” adamlardan nə qədər fərqlidir; zəka baxımından hərəkətli olanlar, zəka sükunətinin ölçüsüz dərəcədə uzun müddətini qəbul edə bilən qəliz zəkali insanlardan nə qədər fərqlidir. Bu fərqliliklər, insanların “psixi mizacını” təşkil edən, şübhəsiz ki, onların sinir sistemlərinin dərin fərqliliklərinə; funksional olaraq istirahətdə olan beyin elementlərinin enerji ayrılmasına imkan verdiyi ölçüyə əsaslanır.

Biz orqanizmin tonik beyin oyanmasını sabit saxlamaq təmayülündən danışırdıq; belə bir təmayül bizə ancaq o halda aydın olar ki, onun vasitəsilə hansı ehtiyacın ödənildiyini dərk edə bilək. İstiqanlı canlının orta temperaturunu sabit saxlamaq təmayülünü başa düşürük, çünki təcrübədən bilirik ki, bu, orqanların fəaliyyəti üçün optimaldır. Və qanda su miqdarının sabitliyi və s. üçün də oxşar şeyi fərz edirik. Məncə, intraserebral tonik oyanmanın səviyyəsi barədə də onun bir optimumu olduğunu qəbul etmək olar. Tonik oyanmanın bu səviyyəsində beyin bütün xarici qıcıqlara açıqdır, reflekslər açılmışdır, lakin yalnız normal reflektor fəaliyyətin həddində; təsəvvürlərə sahiblik oyanmaya və assosiasiyaya ayrı-ayrı təsəvvürlərin o qarşılıqlı nisbi münasibətində açıqdır ki, bu, aydın şüurluluğa uyğun gəlir; bu, ən yaxşı işə hazırlıq halıdır. Artıq „gözləmə“ni təşkil edən tonik oyanmanın o bərabər artımı münasibətləri dəyişir. O, hiss qıcıqlarına qarşı hiperestetik edir, bunlar isə tezliklə xoşagəlməz olur, və refleks oyanabilirliyini faydalı həddən artıq yüksəldir (ürkəklik). Şübhəsiz, bu hal bəzi situasiyalar və məqsədlər üçün faydalıdır: lakin o, spontan, belə ilkin şərtlər olmadan baş verərsə, iş qabiliyyətimizi yaxşılaşdırmır, əksinə ona zərər vurur. Gündəlik həyatda biz buna „əsəbi olmaq“ deyirik. — Oyanma artımının formalarının qat-qat böyük əksəriyyətində isə söhbət iş qabiliyyətinə birbaşa ziyan vuran qeyri-bərabər həddən artıq oyanmadan gedir. Biz bunu „təşviş“ kimi işarə edirik. Orqanizmin digər tənzimləmələri ilə analogiya ilə, onda oyanmanın optimumunu saxlamaq və o aşıldıqdan sonra yenidən ona çatmaq cəhdinin olması anlaşılmaz deyil.

Burada yenidən elektrik işıqlandırma qurğusu ilə müqayisəyə müraciət etməyə icazə verilsin. Belə bir qurğunun naqil şəbəkəsindəki gərginliyin də bir optimumu var; bu hədd aşıldıqda funksiya asanlıqla zədələnir, məsələn, közərmə telləri tez yanıb qırılır. Qurğunun özünün izolyasiyanın pozulması və „qısa qapanma“ nəticəsində zədələnməsindən sonra da söhbət açılacaq. B. Dilimiz, çoxsaylı nəsillərin təcrübəsinin nəticəsi, oyanma artımının həmin formalarını və dərəcələrini heyrətamiz incəliklə fərqləndirir ki, onlar psixi fəaliyyət üçün hələ də faydalıdır, çünki bütün beyin funksiyalarının sərbəst enerjisini bərabər şəkildə artırırlar; bunlardan o formaları və dərəcələri ayırır ki, onlar həmin funksiyalara ziyan vurur, çünki psixi funksiyaları qeyri-bərabər şəkildə qismən artırır, qismən ləngidirlər.

O, birincilərə təhrik, ikincilərə oyanma deyir. Maraqlı söhbət, çay, qəhvə təhrik edir; mübahisə, daha böyük dozada alkoqol oyadır. Təhrik yalnız artmış oyanmanın funksional istifadəsinə doğru həvəsi oyadırsa, oyanma az-çox şiddətli, patolojiyə yaxınlaşan və ya həqiqətən patoloji proseslərdə boşalmağa çalışır. O, affektlərin psixi-fiziki əsasını təşkil edir və bundan sonra söhbət məhz bunlardan gedəcək. Lakin əvvəlcə oyanmanın artmasının fizioloji, endogen səbəblərinə qısaca toxunmaq lazımdır.

Bunlar ilk növbədə orqanizmin böyük fizioloji ehtiyacları və həvəsləridir: oksigen aclığı, qida aclığı və susuzluq. Onların yaratdığı oyanma müəyyən duyğular və məqsəd təsəvvürləri ilə bağlandığı üçün yuxarıda bəhs edilən və yalnız beyin elementlərinin rahatlığından qaynaqlanan oyanmanın artması kimi o qədər təmiz şəkildə müşahidə oluna bilməz. Onun həmişə özünəməxsus çaları olur. Lakin o, dispnenin təşvişli oyanmasında olduğu kimi, ac insanın narahatlığında da danılmazdır.

Bu mənbələrdən axan oyanma artımı, beyin elementlərinin özlərindəki kimyəvi dəyişmə ilə şərtlənir; onlar oksigendən, gərginlik qüvvələrindən və ya sudan yoxsullaşır; bu artım, təhrik edən ehtiyacın doyumuna aparan əvvəlcədən formalaşmış hərəki yollarla axıb gedir; nəfəs alma səylərindəki dispnoe, qida və suyun axtarılmasında və əldə edilməsində aclıq və susuzluq. Oyanmanın sabitliyi prinsipi bu həyəcana qarşı çətin ki, qüvvədə olsun; axı burada oyanma artımına xidmət edən mənafelər orqanizm üçün beynin normal funksiya münasibətlərinin bərpasından qat-qat vacibdir. Doğrudur, heyvanxanadakı heyvanların yemləmə saatından əvvəl həyəcanla ora-bura qaçdıqları görünür; lakin bu, çox güman ki, əvvəlcədən formalaşmış hərəki fəaliyyətin, qida axtarışının qalığı kimi qiymətləndirilə bilər; o qida axtarışı ki, indi əsirlik üzündən məqsədsiz olub, sinir sistemini həyəcandan azad etmək vasitəsi kimi deyil.

Sinir sisteminin kimyəvi quruluşu xarici maddələrin davamlı verilməsi ilə daimi olaraq dəyişdirildiyi təqdirdə, bu maddələrin çatışmazlığı da, eynilə sağlam insanda normal qida maddələrinin çatışmazlığı kimi, oyanma hallarını şərtləndirir; narkotik maddələrdən imtina zamanı yaranan oyanma.

Bu endogen oyanma artımlarından dar mənada psixi affektlərə keçidi cinsi oyanma və cinsi affekt təşkil edir. Cinsəllik yetkinlik dövründə ilk növbədə qeyri-müəyyən, təyin olunmamış, məqsədsiz oyanma artımı kimi görünür. Sonrakı inkişafda (adətən) bu endogen, cinsiyyət vəzilərinin funksiyası ilə şərtlənən oyanma artımının qarşı cinsin qavranılması və ya təsəvvürü ilə sabit əlaqəsi yaranır; hətta bir ayrı şəxsə vurulma kimi heyrətamiz hadisədə bu, həmin fərdi təsəvvürlə bağlanır. Bu təsəvvür cinsi həvəs tərəfindən sərbəst buraxılan bütün oyanma miqdarına yiyələnir; o, „affektiv təsəvvür“ olur. Yəni: şüurda aktuallaşdığı zaman o, əslində başqa mənbədən, cinsiyyət vəzilərindən qaynaqlanan oyanma artımını doğurur.

Cinsi həvəs, şübhəsiz ki, uzun sürən oyanma artımlarının ən güclü mənbəyidir (və belə olduğu üçün nevrozların da); bu oyanma yüksəlişi sinir sisteminə son dərəcə qeyri-bərabər paylanmışdır. Daha yüksək intensivlik dərəcələrində təsəvvür gedişi pozulur, təsəvvürlərin nisbi dəyəri dəyişir, cinsi aktın orqanizmində düşünmə demək olar ki, tamamilə sönür.

Həm də duyum, hissi duyğuların psixi emalı əziyyət çəkir; adətən ürkək və ehtiyatlı heyvan təhlükəyə qarşı kor və kar olur. Bunun əksinə olaraq (heç olmasa erkəkdə) aqressiv instinktin intensivliyi artır; dinc heyvan təhlükəli olur, ta ki oyanma cinsi aktın motor fəaliyyətlərində boşalana qədər.

C. Sinir sisteminin dinamik tarazlığında belə bir pozğunluq, artmış oyanmanın bərabərsiz paylanması məhz affektlərin psixi tərəfini təşkil edir.

Burada nə affektlər psixologiyası, nə də affektlər fiziologiyası araşdırılmalıdır. Yalnız patologiya üçün əhəmiyyətli olan tək bir məqam müzakirə olunmalıdır, o da yalnız ideogen affektlər üçün, yəni qavrayışlar və təsəvvürlər vasitəsilə doğulan affektlər üçün. (Lange! haqlı olaraq yenidən göstərmişdir ki, affektlər demək olar ki, tamamilə toksik maddələr vasitəsilə və psixiatriyanın sübut etdiyi kimi, ilkin olaraq patoloji dəyişikliklər vasitəsilə təsəvvürlər qədər şərtlənə bilər.)

Təbii ki, psixi tarazlığın kəskin affektlər adlandırdığımız bütün o pozulmalarının oyanmanın artması ilə müşayiət olunduğuna dair əlavə əsaslandırmaya ehtiyac yoxdur. (Xroniki affektlərdə, kədər və qayğıda, yəni uzadılmış təşvişdə, ağır yorğunluq halının komplikasiyası mövcuddur ki, bu da oyanmanın qeyri-bərabər bölünməsini və bununla da tarazlığın pozulmasını davam etdirir, lakin onun səviyyəsini aşağı salır.) Lakin bu artmış oyanma psixi fəaliyyətdə istifadə edilə bilməz. Bütün güclü affektlər assosiasiyaya, təsəvvür gedişinə zərər vurur. İnsan qəzəbdən və ya qorxudan „mənasız“ olur. Yalnız affekti oyatmış olan o təsəvvür qrupu şüurda ən yüksək intensivliklə davam edir. Beləliklə, oyanmanın assosiativ fəaliyyət vasitəsilə tarazlaşdırılması mümkünsüzdür.⁵²

Lakin „fəal“, „stenik“ affektlər motor boşalma yolu ilə oyanmanın artmasını tarazlaşdırır. Sevincin qışqırıb-tullanması, qəzəbin güclənmiş əzələ tonusu, qəzəbli nitq və intiqam əməli oyanmanın hərəkət aktlarına axıb getməsinə imkan verir. Psixi ağrı isə onu tənəffüs səylərinə və bir sekretor aktına — hıçqırıb ağlamağa boşaldır. Bu reaksiyaların təhriki azaltdığı və sakitləşdirdiyi gündəlik təcrübənin işidir. Artıq qeyd edildiyi kimi, dil bunu „ağlayıb boşalmaq, coşub-daşmaq“ və s. terminlərlə ifadə edir; burada xərclənən şey məhz güclənmiş beyin oyanmasıdır.

Bu reaksiyalardan yalnız bəziləri məqsədəuyğundur, çünki onların vasitəsilə vəziyyətdə nəyisə dəyişmək mümkündür, məsələn qəzəb hərəkəti və qəzəb nitqi ilə. Digərləri isə tamamilə məqsədsizdir, daha doğrusu, onların oyanmanın artmasını tarazlaşdırmaqdan və psixi tarazlığı bərpa etməkdən başqa heç bir məqsədi yoxdur. Bunu yerinə yetirməklə onlar „serebral oyanmanın sabit saxlanması təmayülü“na xidmət edirlər.

«Asthenik» (zəif) sayılan qorxu və təşviş emosiyalarında bu reaksiya boşalması yoxdur. Qorxu birbaşa hərəkət qabiliyyətini və assosiasiyaları iflic edir; təşviş də eyni şəkildə iflic edir, əgər təşviş emosiyasının səbəbi və şərait qaçmaq kimi məqsədəuyğun reaksiyanı istisna edirsə. Qorxu oyanması yalnız tədricən tarazlaşma yolu ilə aradan qalxır.

Qəzəbin adekvat, səbəbə uyğun reaksiyaları var. Bunlar mümkün olmadıqda və ya ləngidildikdə, onların yerinə surroqatlar keçir. Qəzəbli nitq də artıq belə bir surroqatdır. Lakin başqa, tamamilə məqsədsiz aktlar da bunları əvəz edir. Bismark kralın qarşısında qəzəbli oyanmanı boğmaq məcburiyyətində qaldıqda, qiymətli bir vazanı yerə çırpmaqla özünü rahatlaşdırır. Bir motor aktın digəri ilə bu ixtiyari əvəzlənməsi təbii ağrı reflekslərinin başqa əzələ yığılmaları ilə əvəzlənməsinə tamamilə uyğundur; diş çıxarılması zamanı əvvəlcədən formalaşmış refleks həkimi itələyib qışqırmaqdır. Əvəzində biz qol əzələlərini yığır və stulun arxalığını sıxırıqsa, ağrı ilə azad olunan oyanma kvantını bir əzələ qrupundan digərinə keçiririk. Öz-özünə yaranan, şiddətli diş ağrısında isə, ki onun iniltidən başqa heç bir əvvəlcədən formalaşmış refleksi yoxdur, oyanma məqsədsiz ora-bura qaçışda axıb gedir. Eyni şəkildə biz qəzəbin oyanmasını adekvat reaksiyadan başqasına köçürürük və o, yalnız hər hansı güclü motor innervasiya vasitəsilə sərf edildikdə özümüzü yüngülləşmiş hiss edirik.

Əgər affektə oyanmanın belə boşaldılması ümumiyyətlə qadağan edilirsə, onda vəziyyət qəzəbdə də, dəhşətdə və təşvişdə də eynidir: beyindaxili oyanma son dərəcə artmışdır, lakin o, nə assosiativ, nə də motor fəaliyyətdə sərf olunur. Normal insanda bu pozğunluq tədricən tarazlaşır; lakin bəzilərində anormal reaksiyalar meydana çıxır, „hissi hərəkətlərin anormal ifadəsi“ yaranır.

III. Histerik konversiya.

Çətin ki, mənim əsəb oyanmasını elektrik cərəyanı ilə eyniləşdirdiyim şübhəsi doğursun, əgər bir daha elektrik qurğusu ilə müqayisəyə qayıtsam. Belə bir qurğuda gərginlik həddindən artıq artdıqda, izolyasiyanın zəif yerlərinin dağılması təhlükəsi yaranır. Onda elektrik hadisələri qeyri-adi yerlərdə baş verir; ya da iki naqil yan-yana yerləşdikdə „qısa qapanma“ əmələ gəlir. Bu yerlərdə daimi dəyişiklik yarandığından, gərginlik kifayət qədər artdıqda bununla şərtlənən pozğunluq yenidən və yenidən görünə bilər. Qeyri-adi bir „yol açılması“ baş vermişdir.

Sinir sisteminin münasibətlərinin bir qədər oxşar olduğunu iddia etmək olar. O, tamamilə bir-biriylə bağlı bir bütövdür; lakin bir çox yerlərdə böyük, amma yenilməz olmayan müqavimətlər qoşulmuşdur ki, bunlar oyanmanın ümumi bərabər yayılmasına mane olur. Beləliklə, normal oyaq insanda təsəvvür orqanının oyanması qavrayış orqanlarına keçmir, biz hallüsinasiya görmürük. Həyati əhəmiyyətli orqan komplekslərinin, qan dövranı və həzm aparatlarının sinir cihazları, orqanizmin təhlükəsizliyi və iş qabiliyyəti naminə, güclü müqavimətlərlə təsəvvür orqanlarından ayrılmışdır, onların müstəqilliyi qorunub saxlanılmışdır; onlara təsəvvürlər vasitəsilə birbaşa təsir edilmir. Lakin yalnız fərdi olaraq müxtəlif gücdə olan müqavimətlər beyindaxili oyanmanın qan dövranı və həzm aparatlarına keçməsinə mane olur;

Lakin yenə də adi insanda beyin oyanmasının vegetativ orqanlara keçməsi üçün müqavimətlər mövcuddur. Onlar elektrik naqillərinin izolyasiyasına uyğun gəlir. Onların anomal dərəcədə az olduğu yerlərdə, yüksək gərginlikli beyin oyanması zamanı onlar yarılır və bu, affektin oyanması, periferik orqana keçir. „Əhval-ruhiyyə hərəkətinin anormal ifadəsi“ meydana çıxır.

Yuxarıda qeyd olunan iki şərtdən biri artıq ətraflı müzakirə edilmişdir. Bu, beyindaxili oyanmanın yüksək dərəcəsidir ki, ona nə təsəvvür gedişatı vasitəsilə tarazlaşma, nə də motor boşalması vasitəsilə tarazlaşma mümkündür: ya da o qədər yüksəkdir ki, sonuncu kifayət edə bilməz.

Digər şərt isə ayrı-ayrı keçid yollarında müqavimətlərin qeyri-adi zəifliyidir. Bu, insanın orijinal təbiətində (doğuşdan gələn meyillilik) ola bilər; sinir sisteminin quruluşunu, belə desək, boşaldan və bütün müqavimətləri aşağı salan uzunmüddətli oyanma halları ilə şərtlənə bilər (pubertet dövrünün meyilliliyi); zəiflədici təsirlər, xəstəlik, qidalanma çatışmazlığı və s. (bitkinlik hallarının meyilliliyi) ilə. Müvafiq orqanın əvvəlki xəstəliyi nəticəsində, bu da beyinə gedən və beyindən gələn yolları açmış olur, fərdi keçiricilik yollarının müqaviməti aşağı sala bilər. Xəstə ürək, sağlam ürəyə nisbətən affekt təsirinə daha çox məruz qalır. “Mənim qarnımda rezonans qutusu var”, – mənə xroniki parametritdən əziyyət çəkən bir qadın dedi, – “nə baş verirsə, köhnə ağrımı oyadır.” – (Yerli xəstəlik nəticəsində yaranan meyillilik.)

Normal şəraitdə affektlərin oyanmasının boşaldığı motor aktlar nizamlı, koordinasiyalı, hərçənd çox vaxt məqsədsiz olurlar. Lakin həddindən artıq oyanma koordinasiya mərkəzlərini yan keçə və ya onları yara bilər və elementar hərəkətlərlə axıb gedə bilər. Körpədə qışqırığın tənəffüs aktından başqa yalnız bu cür qeyri-koordinasiyalı əzələ yığılmaları, dikəlmə və təpikləmə affektin təsiri və ifadəsidir. Tədricən inkişaf etdikcə əzələlər getdikcə daha çox koordinasiyanın və iradənin hakimiyyəti altına düşür. Lakin bütün bədən əzələlərinin motor səyinin maksimumunu təmsil edən o opistotonus və qıcolma xarakterli oynama və təpikləmə hərəkətləri ömür boyu beynin maksimal oyanması üçün reaksiya forması olaraq qalır; həm epileptik tutmanın təmiz fiziki oyanması üçün, həm də maksimal affektlərin boşalması üçün az-çox epileptoid qıcolma kimi. (Histerik tutmanın təmiz motor hissəsi.)

Belə qeyri-adi emosional reaksiyalar histeriyaya aid olsa da, onlar bu xəstəliyin xaricində də rast gəlinir; onlar az və ya çox yüksək dərəcədə əsəbilikdən xəbər verir, histeriyadan yox. Belə fenomenlər yalnız o zaman histerik adlandırıla bilər ki, onlar yüksək dərəcəli, lakin obyektiv əsaslandırılmış emosional reaksiyanın nəticəsi kimi deyil, görünüşdə spontan, xəstəlik əlaməti kimi ortaya çıxır. Çoxlu müşahidələr, o cümlədən bizimkilər də sübut etmişdir ki, bu əlamətlər ilkin emosional reaksiyanı yeniləyən xatırlamalara əsaslanır; və ya daha dəqiq desək: yeniləyəcəkdi, əgər həmin reaksiyalar artıq bir dəfə baş verməmiş olsaydı.

Təbii ki, psixi cəhətdən daha canlı olan bütün insanlarda, psixi rahatlıq zamanı şüurdan sakit bir təsvir və xatirə axını keçir; çox vaxt təsvirlərin elə az canlılığı ilə ki, onlar yaddaşda heç bir iz qoymurlar və o zaman assosiasiyanın necə baş verdiyini demək mümkün olmur. Lakin əvvəlcə güclü affektlə bağlı olan bir təsvir ortaya çıxarsa, o, böyük və ya kiçik intensivliklə yenilənir. Belə affektiv „vurğulanmış“ təsvir o zaman aydın və canlı şəkildə şüura daxil olur. Bir xatirənin oyada biləcəyi affektin gücü çox müxtəlifdir, onun müxtəlif „qəsb edən“ təsirlərə nə dərəcədə məruz qaldığından asılı olaraq. Hər şeydən əvvəl, ilkin affektin „reaksiyadan çıxarıldığı“ndan asılı olaraq. Biz „İlkin məlumatda“ göstərmişdik ki, məsələn, bir təhqirə görə qəzəb affekti xatirə vasitəsilə nə qədər müxtəlif dərəcədə oyanır — bu təhqir əvəzi ödənildikdə və ya sükutla dözüldükdə. Əgər ilkin səbəb zamanı psixi refleks həqiqətən baş vermişdisə, xatirə daha az oyanma miqdarı oyadır! Əgər baş verməmişdisə, xatirə o zaman boğulmuş və o qıcığın psixi refleksi olacaq məzəmmət edən sözləri yenidən və yenidən dilə gətirir.

Əgər o, yerinə yetirilməyibsə və ya kifayətsiz yerinə yetirilibsə, o zaman 12* vasitəsilə... ...xatirə həmişə yenidən o zaman boğulmuş və həmin qıcığın psixi refleksinin olması lazım olan söhbət sözlərini dodaqlara tələb edir. Əgər ilkin affekt normal deyil, “qeyri-normal refleks”də boşalıbsa, bu da... ...xatirə tərəfindən yenidən oyanır; affektiv təsəvvürdən gələn oyanma fiziki fenomenə “çevrilir”. (Freyd.)

Bu anormal refleks dəfələrlə təkrarlanma nəticəsində tamamilə yol açmışsa, görünür, oyadan təsəvvürlərin təsiri o qədər tam tükənə bilər ki, təhrikin özü yalnız minimal gücdə yaranır, ya da heç yaranmır: onda „histerik konversiya“ tam olur. Artıq psixi təsirləri olmayan təsəvvürü isə fərd gözdən qaçıra bilər və ya onun meydana çıxması dərhal yenidən unudula bilər, necə ki, başqa təhriksiz təsəvvürlərdə olur.

Belə bir təsəvvürü şərtləndirməli olan serebral oyanmanın periferik yolların oyanması ilə əvəz edilməsi, bəlkə də, əvvəlcədən formalaşmış refleksin baş vermədiyi zaman əks davranışın xatırlanması ilə daha qəbul edilə bilər. Mən çox adi bir nümunə, aksırma refleksini seçirəm. Əgər burun selikli qişasına bir qıcıq hər hansı bir səbəbdən bu əvvəlcədən formalaşmış refleksi işə salmırsa, məlum olduğu kimi, oyanma və gərginlik hissi yaranır. Bu, hərəkət yolları ilə axıb gedə bilməyən və indi, hər hansı digər fəaliyyəti ləngidərək, beyin üzərinə yayılan oyanmadır. Bu ən adi nümunə belə, ən mürəkkəb psixi reflekslərin baş vermədiyi proses üçün sxemi təqdim edir. Yuxarıda bəhs edilən qisas həvəsinin oyanması mahiyyətcə eyni şeydir; və insan nailiyyətlərinin ən yüksək sferalarına qədər bu prosesi izləyə bilərik. Göte bir yaşantı ilə şeir yaradıcılığı fəaliyyətində onu həll edənə qədər barışa bilmir. Ondakı bu, bir affektin əvvəlcədən formalaşmış refleksidir və bu refleks baş verənə qədər ağrılı, güclənmiş oyanma davam edir.⁵³

Beyindəki oyanma ilə periferik yollardakı oyanma prosesi bir-birini əvəzləyən kəmiyyətlərdir; birincisi refleks meydana çıxmadıqca və çıxmadığı müddətcə artır, periferik sinir oyanmasına çevrildikdən sonra isə azalır və yox olur. Elə buna görə də aydın görünür ki, onu doğurmalı olan təsəvvür bilavasitə qeyri-adi bir refleks doğurduqda və meydana gələn oyanma dərhal oraya axıb getdikdə, hiss olunan heç bir affekt yaranmır. O zaman „histerik konversiya“ tamamlanmış olur: affektin ilkin beyindaxili oyanması periferik yolların oyanma prosesinə çevrilmişdir; ilkin affektiv təsəvvür artıq affekti deyil, yalnız qeyri-adi refleksi doğurur.

Bununla “hissi hərəkətlərin anormal ifadəsindən” bir addım da irəli getmiş olduq. Histerik fenomen (anormal refleks) ağıllı və yaxşı müşahidə edən xəstələrə də ideogen görünmür, çünki törədici təsəvvür artıq affektiv cəhətdən vurğulanmır və başqa təsəvvürlərdən və xatirələrdən artıq seçilmir; o, psixoloji kökü olmayan, sanki sırf somatik bir fenomen kimi görünür.

Bəs, affekt oyanmasının boşalması nə ilə müəyyənləşir ki, məhz bu anormal refleks yaranır, başqa hər hansı bir refleks deyil? Müşahidələrimiz bu suala bir çox hallar üçün belə cavab verir ki, bu boşalma da „ən az müqavimət prinsipi“nə tabe olur və müqavimətləri artıq rəqabət edən şərait tərəfindən azaldılmış olan yollarla baş verir. Buraya əvvəllər bəhs etdiyimiz hal daxildir ki, müəyyən bir refleks somatik xəstəlik vasitəsilə artıq açılmış olur; məsələn, kimsə tez-tez kardialgiyadan əziyyət çəkirsə, bu da affekt tərəfindən törədilir. — Yaxud bir refleks ona görə açılmış olur ki, aid əzələ innervasiyası ilkin affekt anında ixtiyari olaraq nəzərdə tutulmuşdu; belə ki, Anna O. (Müş. I) qorxu affektində təzyiq iflicindən hərəkətsiz qalmış sağ qolunu uzatmağa çalışır ki, ilanı dəf etsin; o vaxtdan sağ qolun tetanusu ilana bənzər hər şeyin görünüşü ilə törədilir. Yaxud o, affektdə saat əqrəblərini seçmək üçün gözləri ilə güclü konvergensiya edir və indi konvergent strabizm bu affektin reflekslərindən biri olur və sairə.⁵⁴

Bu, eyni vaxtlılığın təsiridir, hansı ki, əlbəttə, bizim normal assosiasiyamıza da hakimdir; hər bir hissi qavrayış, əslində onunla eyni vaxtda yaranmış olan başqa birini yenidən şüura gətirir (üz təsviri və qoyunun böyürməsi və s. haqqında məktəb nümunəsi).

Əgər ilkin affektlə eyni vaxtda canlı bir duyğu təəssüratı da mövcud olmuşdusa, bu təəssürat yenidən baş qaldıran affekt tərəfindən yenidən oyadılır və burada söhbət həddindən artıq oyanmanın boşalmasından getdiyi üçün o, xatirə kimi deyil, hallüsinasiya kimi meydana çıxır. Demək olar ki, bütün müşahidələrimiz buna misal göstərir. Bir qadının ağrılı bir affekt keçirdiyi zaman periostitdən şiddətli diş ağrısı çəkməsi və sonra bu affektin hər təzələnməsinin, hətta onun xatirəsinin infraorbital nevralgiya doğurması və sairə də belə bir misaldır.

Bu, qeyri-adi reflekslərin ümumi assosiasiya qanunlarına görə formalaşmasıdır. Bəzən isə (əlbəttə, yalnız histeriyanın daha yüksək dərəcələrində) affekt və onun refleksi arasında həqiqətən assosiasiya olunmuş təsəvvürlər ardıcıllığı yerləşir; bu, simvolizm vasitəsilə müəyyənləşdirmədir. Çox vaxt gülünc söz oyunları, səs assosiasiyaları affekti və onun refleksini birləşdirir; lakin bu, yalnız tənqidi azalmış yuxuabənzər vəziyyətlərdə baş verir və artıq burada nəzərdən keçirilən hadisələr qrupunun xaricindədir.

Çox hallarda determinasiya anlaşılmaz qalır, çünki psixi vəziyyətə dair baxışımız və histerik fenomenin yaranması zamanı aktual olan təsəvvürlər barədə biliklərimiz çox vaxt son dərəcə natamam olur. Lakin güman edə bilərik ki, bu proses bizə əlverişli hallarda aydın olan prosesdən tamamilə fərqlənməyəcəkdir.

İlkin affekti oyadan, sonra onun oyanması somatik bir hadisəyə çevrilən yaşantıları biz psixi travmalar, bu yolla meydana gələn xəstəlik təzahürlərini isə travmatik mənşəli histerik simptomlar adlandırdıq. (Axı „travmatik histeriya“ adı artıq bədən xəsarətlərinin, ən dar mənada travmaların nəticəsi kimi „travmatik nevroz“un bir hissəsini təşkil edən hadisələrə verilmişdir.)

Travmatik şərtlənmiş histerik hadisələrin yaranması ilə tam analogiyada, xarici qıcıqlardan deyil, normal psixi reflekslərin ləngiməsindən deyil, assosiasiya gedişatının ləngiməsindən qaynaqlanan psixi oyanmanın histerik konversiyası durur.

Bunun üçün elementar nümunə və paradiqma o oyanmadır ki, bizə bir ad yadımıza düşmədikdə, bir tapmacanı həll edə bilmədikdə və s. yaranır. Ad və ya tapmacanın sözü bizə deyildikdə, oyanma yox olur, çünki assosiasiya zənciri bağlanır — eynilə bir refleks zəncirinin sonunda olduğu kimi. Bir assosiasiya sırasının dayanmasından doğan oyanmanın gücü onun bizim üçün daşıdığı marağa, yəni iradəni hərəkətə gətirdiyi ölçüyə mütənasibdir. Lakin məsələnin həllini axtararkən və s. həmişə böyük, hətta nəticəsiz bir iş görüldüyündən, güclü oyanma da öz istifadəsini tapır və boşalmaya can atmır, buna görə də heç vaxt patogen olmur.

Ancaq assosiasiya axını, bərabər dəyərli təsəvvürlərin bir-biri ilə uzlaşmaz olması nəticəsində ləngidikdə, məsələn, yeni düşüncələrin köklənmiş təsəvvür kompleksləri ilə toqquşması zamanı bu baş verir. Dini şübhənin əzabı belə təbiətdədir və bir çox insan buna məruz qalır və daha çox məruz qalmışdır. Burada da oyanma və bununla birlikdə psixi ağrı, xoşagəlməzlik hissi yalnız fərdin iradə marağı işə düşdükdə, şübhə edən şəxs öz Mənini, ruhunun qurtuluşunu təhlükədə gördükdə əhəmiyyətli dərəcədə yüksəlir. Lakin bu, həmişə belədir, əgər toqquşma möhkəm, tərbiyə ilə qazanılmış əxlaqi təsəvvürlər kompleksi ilə, onunla uzlaşmayan öz hərəkətləri və ya sadəcə düşüncələri haqqında xatirələr arasındadırsa: vicdan əzabı. Şəxsiyyətindən zövq almaq, onunla barışmaq iradə marağı burada fəaliyyətə keçir və assosiasiya ləngiməsinin oyanmasını ən yüksək səviyyəyə qaldırır. Belə uzlaşmaz təsəvvürlərin toqquşmasının patogen təsir etməsi gündəlik təcrübənin məsələsidir. Bu, əsasən cinsi həyatın təsəvvürləri və prosesləri ilə bağlıdır: həssas əxlaqi gənclərdə masturbasiya, nəzakətli qadında başqa bir kişiyə qarşı meylin şüurunda olması. Bəli, çox vaxt cinsi hisslərin və təsəvvürlərin ilk dəfə ortaya çıxması belə kifayətdir, sabit köklənmiş əxlaqi təmizlik təsəvvürü ilə münaqişə vasitəsilə yüksək dərəcəli oyanma vəziyyəti yaratmaq üçün kifayətdir.

Adətən bu vəziyyətdən psixi nəticələr yaranır; patologik əhval-ruhiyyə, təşviş halları (Freyd). Bəzən isə rəqabət aparan şəraitlər, oyanmanın boşaldığı anomali somatik bir fenomenin müəyyən edilməsinə səbəb olur: əxlaqi ləkə hissi fiziki iyrənmə hissi yaradırsa, qusma; Anna O. (Müşahidə I) halında olduğu kimi, vicdan təşvişi glottis spazmı törətdikdə və s. kimi sinir öskürəyi (Tussis nervosa).⁵⁵,⁵⁶

Təsvir olunan (başgicəllənmə) təcrübələrində dəfələrlə məlum olmuşdur ki, iyrənmə hissi əsasən hərəkət duyğularını optik təəssüratlarla uzlaşdırmaq çətin olduqda meydana çıxırdı. Görünürdü ki, labirintdən çıxan qıcığın bir hissəsi başqa bir qıcıq tərəfindən ona bağlanmış optik yolları tərk etməyə və tamam başqa yollara düşməyə məcbur edilmişdir. . .. Güclü fərqləri olan stereoskop şəkillərini birləşdirmək təcrübəsində də mən dəfələrlə iyrənmə hissi müşahidə etmişəm.

Bu, canlı və bir-biri ilə uzlaşmayan təsəvvürlərin birgə mövcudluğu nəticəsində patologik, histerik hadisələrin yaranmasının tamamilə fizioloji sxemidir.

Çox canlı və bir-biri ilə uzlaşmayan təsəvvürlər vasitəsilə yaranan oyanma normal, adekvat reaksiyaya malikdir: nitq vasitəsilə bildirmə. Bu meyli biz Midasın bərbəri haqqındakı hekayədə komik şişirtmə ilə görürük — o, sirrini qamışlığa qışqırır; biz onu katolik qulaq etirafının böyük tarixi institusiyalarından birinin əsası kimi görürük. Bildirmə yüngülləşdirir, gərginliyi o halda da boşaldır ki, bu, keşişin qarşısında baş vermir və bağışlanma ilə müşayiət olunmur. Əgər oyanmanın bu çıxış yolu bağlanarsa, o, bəzən travmatik affektlərin oyanması kimi somatik bir fenomenə çevrilir və biz bu mənşəyə malik histerik təzahürlərin bütün qrupunu Freydlə birlikdə histerik saxlanma fenomenləri adlandıra bilərik.

Histerik fenomenlərin psixi yaranma mexanizminin indiyə qədərki izahı, onun sxemləşdirdiyi və prosesi həqiqətdə olduğundan daha sadə təqdim etdiyi ittihamına açıqdır. Bununla sağlam, orijinal neyropatik olmayan bir insanda psixikadan görünən asılılığı, öz müstəqil somatik mövcudluğu ilə həqiqi histerik simptom formalaşması üçün demək olar ki, həmişə çoxsaylı şərtlərin eyni vaxtda baş verməsi lazımdır.

Aşağıdakı hal prosesin bu mürəkkəbliyinə nümunə ola bilər: Əvvəllər gecə dəhşəti (Pavor nocturnus) əziyyəti çəkən və çox əsəbi atanın oğlu olan 12 yaşlı oğlan bir gün məktəbdən narahat halda qayıtdı. O, udma çətinliyindən şikayət edirdi — yəni yalnız çətinliklə udurdu — və baş ağrısından şikayət edirdi. Ailə həkimi səbəb kimi anginanı qəbul etdi. Amma bir neçə gündən sonra da vəziyyət yaxşılaşmadı. Oğlan yemək istəmirdi, ona yeməyi məcbur etdikdə qusurdu, yorğun və həvəssiz gəzirdi, həmişə yataqda uzanmaq istəyirdi və fiziki cəhətdən çox zəifləmişdi. Mən onu 5 həftədən sonra gördükdə o, qorxaq, daxili aləmini gizlədən uşaq təəssüratı yaradırdı və mən vəziyyətin psixi əsaslandığına inandım. İsrarlı suallara cavab olaraq o, adi bir səbəb, atasının ciddi qınanmasını göstərdi, lakin bu, xəstəliyin həqiqi əsası deyildi. Məktəbdən də heç nə öyrənmək mümkün olmadı. Mən sonra hipnozda məlumatı məcburi şəkildə almağı vəd etdim. Lakin bu lazım olmadı. Ağıllı və enerjili ana onu bir dəfə sərt şəkildə sorğuladıqda, o, gözyaşları içində danışmağa başladı. O vaxt məktəbdən evə gedərkən bir sidikxanaya girmişdi və orada bir kişi ona penisini göstərərək onu ağzına almağı təklif etmişdi. O, tam dəhşət içində qaçıb getmişdi və başqa heç nə baş verməmişdi. Amma həmin andan etibarən o, xəstə idi. Etiraf anından etibarən tam sağlamlıq vəziyyəti itdi. — Anoreksiya, udma çətinlikləri və qusma fenomenini yaratmaq üçün burada bir neçə amil lazım idi: doğuşdan gələn əsəbi təbiət, dəhşət, cinsəlliyin ən vəhşi formasında uşaq psixikasına hücumu və həlledici amil kimi iyrənmə təsəvvürü. Xəstəliyin davam etməsi susmağa borclu idi, nəticədə oyanmanın normal boşalması mümkün olmadı. Bu halda olduğu kimi, həmişə bir neçə amil birlikdə təsir etməlidir ki, indiyə qədər sağlam olan birində histerik simptom formalaşsın; bu, həmişə Freydin ifadəsi ilə «həddindən artıq müəyyən edilmiş» olur.

Belə artıq təyinetmə o zaman da qüvvədə ola bilər ki, eyni affekt bir neçə, təkrarlanan səbəbdən doğur. Xəstə və ətraf mühit histerik simptomu yalnız son səbəbə aid edir, halbuki bu səbəb çox vaxt yalnız başqa travmalar tərəfindən demək olar ki, tamamilə hazırlanmış olanı üzə çıxarmışdır.⁵⁷

Belə hallarda konversiyanın affektin təkrarı yolu ilə baş tutması üçün həmişə bir neçə xarici səbəb lazım olmur; çox vaxt affektin yaddaşda təzələnməsi də kifayət edir, əgər bu, travmadan dərhal sonra, affekt hələ zəifləməmiş, tez-tez və sürətlə təkrarlanırsa. Affekt çox güclü olduqda bu kifayət edir; dar mənada travmatik histeriyalarda vəziyyət belədir.

Dəmiryol qəzasından sonrakı günlərdə, məsələn, yuxuda və oyaq ikən dəhşət səhnəsi yenidən yaşanır, hər dəfə dəhşət affektinin təzələnməsi ilə, nəhayət bu müddətdən sonra „psixi emal“ (Şarko) və ya inkubasiya nəticəsində somatik fenomenə çevrilmə baş verənə qədər. (Doğrudur, burada sonra müzakirə ediləcək bir amil də iştirak edir.) Lakin adətən affektiv təsəvvür tezliklə usur-a, yəni „İlkin məlumat“da toxunulan bütün o təsirlərə məruz qalır ki, onlar da onu tədricən affekt dəyərindən məhrum edir. Onun yenidən üzə çıxması getdikcə daha az oyanma miqdarı şərtləndirir, və Bu halı mən assistent doktor Paul Karplusa borcluyam.

Bununla xatirə somatik bir hadisənin yaranmasına kömək etmək qabiliyyətini itirir. Qeyri-normal refleksin yolu itir və bununla da əvvəlki vəziyyət yenidən bərpa olunur.

Usurpasiya edən təsirlər isə tamamilə assosiasiyanın, düşüncənin, başqa təsəvvürlərlə düzəlişin işidir. Əgər affekt təsəvvürü „assosiasiya mübadiləsindən“ çıxarılırsa, bu qeyri-mümkün olur; və belə halda həmin təsəvvür bütün affekt dəyərini saxlayır. Hər yenilənmədə ilkin affektin bütün oyanma cəmini yenidən azad etməklə, o vaxt başlanmış anormal refleksin yolu nəhayət tamamlanır, ya da o vaxt meydana gəlmiş yol saxlanılır və sabitləşir. Histerik konversiya fenomeni bundan sonra tamamilə davamlı olaraq qurulur.

Müşahidələrimizdən affekt-təsəvvürlərinin assosiasiyadan belə kənarlaşdırılmasının iki formasını bilirik.

Birincisi “müdafiə”dir — insanın öz həyat sevincini və ya özünə hörmətini təhlükə altında hiss etdiyi xoşagəlməz təsəvvürlərin ixtiyari boğulması. Freyd “Müdafiə-nevro-psixozları” haqqındakı məlumatında (Neurol. Zentralblatt Nr. 10, 1894) və burada təqdim olunan xəstəlik tarixçələrində şübhəsiz çox yüksək patoloji əhəmiyyəti olan bu prosesdən bəhs etmişdir. Bir təsəvvürün ixtiyari surətdə şüurdan necə sıxışdırıla biləcəyi, yəqin ki, anlaşılan deyil; lakin biz uyğun müsbət prosesi tanıyırıq: diqqətin bir təsəvvürə cəmlənməsi, və onu necə həyata keçirdiyimizi də eyni dərəcədə deyə bilmirik.

Şüurun üz döndərdiyi, üzərində düşünülməyən təsəvvürlər də Usur-dan məhrum qalır və öz affekt yüklərini azalmadan saxlayır.

Daha sonra gördük ki, təsəvvürlərin başqa bir növü düşünmə yolu ilə istifadə olunmaqdan kənarda qalır — nə ona görə ki, adam onları xatırlamaq istəmir, nə də ona görə ki, xatırlaya bilmir; ona görə ki, onlar əvvəlcə elə hallarda meydana çıxmış və elə hallarda affektlə yüklənmişlər ki, oyaq şüur üçün həmin hallarda amneziya mövcuddur, hipnotik və hipnoza bənzər hallarda isə yox. Bu sonuncular histeriya təlimi üçün ən böyük əhəmiyyətə malik görünür və buna görə də bir qədər daha ətraflı müzakirəyə layiqdirlər.⁵⁸

IV. Hipnoid vəziyyətlər.

“İlkin məlumat”da biz belə bir cümlə söylədik: (Histeriyanın əsası və şərti hipnoid vəziyyətlərin mövcudluğudur) — bununla biz Möbiusun 1890-cu ildə artıq tamamilə eyni şeyi dediyini gözdən qaçırdıq. “Təsəvvürlərin (patogen) təsirinin ön şərti bir tərəfdən anadangəlmə, yəni histerik meyl, digər tərəfdən isə xüsusi bir ruh halıdır. Bu (ruh halı) barədə yalnız qeyri-aydın bir təsəvvür yaratmaq olar. O, hipnotik vəziyyətə bənzəməlidir, şüurun müəyyən bir boşluğuna uyğun gəlməlidir; orada ortaya çıxan bir təsəvvürə digər tərəflərdən heç bir müqavimət göstərilmir, belə demək mümkünsə, taxt ilk rast gələn üçün sərbəstdir. Bilirik ki, belə bir vəziyyət hipnozlaşdırma yolu ilə olduğu kimi, ruhi sarsıntı (qorxu, qəzəb və s.) və tükəndirici təsirlər (yuxusuzluq, aclıq və s.) vasitəsilə də yaradıla bilər.”⁵⁹

Möbiusun bu şəkildə təxmini həllini axtardığı sual, təsəvvürlər vasitəsilə somatik fenomenlərin yaranması sualıdır. O, hipnozda belə bir prosesin nə qədər asan baş verdiyini xatırladır və affektlərin təsirini analog hesab edir. Bu affekt təsirinə dair bizim, bir qədər fərqli olan baxışımız yuxarıda ətraflı izah edilmişdir. Buna görə də burada M-nin qəzəb zamanı „şüur boşluğu“nu (həqiqətən də qorxu və uzadılmış təşviş zamanı mövcud olan) qəbul etməsi ilə bağlı çətinliyə və affektin oyanma vəziyyətini hipnozun sakitliyi ilə analoji şəkildə izah etməyin nə qədər çətin olduğuna daha çox toxunmağa ehtiyac yoxdur. Lakin Möbiusun, məncə, vacib bir həqiqəti ehtiva edən cümlələrinə sonradan qayıdacağıq.⁶⁰

Bizim üçün hipnoza bənzər, „hipnoid“ vəziyyətlərin əhəmiyyəti bundan başqa və hər şeydən əvvəl amneziyada və psixikanın sonradan bəhs ediləcək o parçalanmasını şərtləndirmək qabiliyyətindədir ki, bu, „böyük histeriya“ üçün fundamental əhəmiyyət daşıyır. Bu əhəmiyyəti biz onlara indi də aid edirik. Lakin mən fikrimizi xeyli məhdudlaşdırmalıyam. Somatik hadisələrin ideogen yaranması olan konversiya hipnoid hallardan kənarda da baş verir və assosiasiya əlaqəsindən kənarda qalan təsəvvür komplekslərinin yaranması üçün Freyd müdafiənin ixtiyari amneziyasında hipnoid hallardan asılı olmayan ikinci bir mənbə tapmışdır. Amma bu məhdudlaşdırma ilə mən hələ də hesab edirəm ki, bu sonuncular bir çox, hətta ən böyük və mürəkkəb histeriyaların səbəbi və şərtidir.

Hipnoid vəziyyətlərə, təbii ki, hər şeydən əvvəl, süni hipnozlardan yalnız öz-özünə yaranması ilə fərqlənən real avto-hipnozlar daxildir. Biz onları bəzi tam inkişaf etmiş histeriyalarda dəyişən tezliklə və müxtəlif müddətlərlə, çox vaxt normal oyanma vəziyyəti ilə ən sürətli növbəli şəkildə tapırıq. Yuxuabənzər təsəvvür məzmununa görə onlar çox vaxt histerik delirium adını haqq edirlər. Oyanıq halda bu vəziyyətlərin daxili prosesləri üçün az və ya çox dərəcədə tam amneziya mövcuddur, halbuki süni hipnozda onlar tamamilə xatırlanır. Bu vəziyyətlərin nəticələri, yəni onlarda formalaşan assosiasiyalar, amneziya səbəbindən oyanıq düşüncədə hər hansı bir düzəlişdən məhrumdur. Və avto-hipnozda tənqid və digər təsəvvürlər tərəfindən nəzarət aşağı salındığı və əksər hallar demək olar ki, tamamilə itdiyi üçün, ona ən dəli sayıqlama təsəvvürləri mənbə ola bilər və uzun müddət bütövlükdə qala bilər. Beləliklə, səbəb və patoloji fenomen arasında bir qədər mürəkkəb irrasional, "simvolik əlaqə" yaranır ki, bu da çox vaxt ən gülünc səs oxşarlıqlarına və söz assosiasiyalarına əsaslanır, demək olar ki, yalnız belə vəziyyətlərdə. Onların tənqidsizliyi, onlardan çox vaxt avto-təlqinlərin yaranmasına səbəb olur, məsələn, B. histerik növbəsindən sonra iflic qalırsa. Amma, bəlkə də təsadüfən, analizlərimizdə bu histerik fenomenin yaranmasına demək olar ki, heç vaxt rast gəlməmişik. Biz bu fenomeni həmişə, o cümlədən avtohipnozda da, hipnozdan kənarda olduğu kimi, eyni proseslə, yəni affekt həyəcanının çevrilməsi ilə şərtlənmiş tapmışıq.⁶¹

Bu „histerik konversiya“ avtohipnozda oyaq vəziyyətdə olduğundan hər halda daha asan baş verir; necə ki, süni hipnozda da təlqin təsəvvürləri hallüsinasiya və hərəkətlər kimi çox daha asan bədəndə reallaşır. Lakin oyanmanın konversiyası prosesi mahiyyətcə yenə də yuxarıda göstərildiyi kimidir. Bir dəfə baş verdikdən sonra, əgər affekt və avtohipnoz yenidən üz-üzə gəlsə, somatik fenomen təkrarlanır. Və elə görünür ki, hipnotik vəziyyət bundan sonra affektin özü tərəfindən yaradılır. Beləliklə, hipnoz tam oyaqlıqla sırf növbələşdiyi müddətcə, histerik simptom əvvəlcə hipnotik vəziyyətlə məhdudlaşır və bu vəziyyətdə təkrarlanma sayəsində güclənir; lakin səbəb olan təsəvvür oyaq düşüncənin və onun tənqidinin düzəlişindən qorunub qalır, çünki o, aydın oyaqlıqda heç vaxt üzə çıxmır.

Beləliklə, Anna O.-da (Müşahidə I) sağ qolun kontrakturası, avtohipnozda təşviş affekti və ilan təsəvvürü ilə assosiasiyaya girmişdi, 4 ay boyunca hipnotik (yaxud — çox qısa sürən absenslər üçün bu adı uyğun saymırlarsa — hipnoid) halın anları ilə məhdudlaşdı, lakin tez-tez təkrarlanırdı. Hipnoid halda baş verən digər konversiyalarla da eyni şey oldu və beləliklə, tam latentlikdə histerik fenomenlərin o böyük kompleksi formalaşdı ki, hipnoid hal davamlı olduqda üzə çıxdı.

Ayıq oyaqlıqda bu cür yaranmış hadisələr yalnız psixikanın sonradan bəhs ediləcək parçalanması baş verdikdən və oyaq vəziyyətlə hipnoid vəziyyət arasındakı növbələşmənin yerini normal və hipnoid təsəvvür komplekslərinin birgə mövcudluğu tutduqdan sonra meydana çıxır.

Belə hipnoid hallar xəstəlikdən əvvəl də mövcud olurmu və necə meydana gəlir? Bu barədə deyəcək az şeyim var, çünki Anna O. işindən başqa bu məsələyə aydınlıq gətirə biləcək heç bir müşahidəmiz yoxdur. Bu xəstədə özünühipnozun adi xəyalpərəstliklə hazırlandığı, sonra isə uzun sürən təşviş affekti ilə tam şəkildə yarandığı görünür; bu affekt özü də hipnoid bir hala əsas verir. Bu gedişatın daha ümumi qüvvəyə malik olması ehtimalı da az deyil.

Çox müxtəlif vəziyyətlər “diqqətsizliyə” səbəb olur, lakin yalnız bəziləri avtohipnoza meyillilik yaradır və ya birbaşa ona keçir. Bir problemə dalan tədqiqatçı da müəyyən dərəcədə anestezikdir və böyük qruplar halında hissiyyatdan şüurlu qavrayışlar yaratmır; eyni şəkildə canlı fantaziya ilə yazan “Anna O.-nun xüsusi teatrı” kimi. Lakin bu vəziyyətlərdə şiddətli psixi iş görülür; sərbəst buraxılan sinir sistemi oyanması bu işdə sərf olunur. — Diqqətsizlikdə, yarım yuxu vəziyyətində isə beyin daxili oyanma ayıq vəziyyətinin səviyyəsindən aşağı düşür; bu vəziyyətlər yuxululuğa yaxındır və yuxuya keçir. Lakin belə "dalğınlıq" vəziyyətlərində və təsəvvür axını ləngidildikdə affektiv vurğulanmış təsəvvürlər qrupu canlı olarsa, batqanlıq və ləngimiş təsəvvür gedişində bir qrup o, psixi işlə sərf edilməyən və anormal fəaliyyətlər, konversiya üçün mövcud olan yüksək səviyyəli beyin daxili oyanma yaradır.

Beləliklə, nə şiddətli iş zamanı «ruhi qeybət», nə də affektsiz yarım yuxu vəziyyəti patogendir; lakin affektlə dolu xəyallər və uzadılmış affektlərin yaratdığı yorğunluq vəziyyəti patogendir. Kədərlinin fikrə dalması, əziz bir insanın xəstə yatağının başında qalanın təşvişi, aşiqanə xəyallar belə vəziyyətlərdir. Affektiv təsəvvür qrupuna diqqətin cəmlənməsi əvvəlcə «qeybəti» yaradır. Tədricən təsəvvür axını ləngiyir və nəhayət demək olar ki, dayanır; lakin affektiv təsəvvür və onun affekti canlı qalır və beləliklə funksional olaraq sərf edilməmiş oyanmanın böyük miqdarı da qalır. Şərtlərin hipnoz şərtləri ilə oxşarlığı aydın görünür. Hipnoza çəkilən şəxs də həqiqətən yuxuya getməməlidir, yəni onun beyin daxili oyanması yuxu səviyyəsinə düşməməlidir; lakin təsəvvür axını ləngidilməlidir. Onda təlqin olunan təsəvvürə bütün oyanma kütləsi mövcud olur.

Beləliklə, bəzi insanlarda affektin adətən edilən xəyallara daxil olması ilə patogen avtohipnoz yarana bilər. Bu, bəlkə də histeriya anamnezində iki böyük patogen amillə: aşiq olma və xəstə baxımı ilə bu qədər tez-tez qarşılaşmağımızın səbəblərindən biridir. Birincisi, yoxluqda olan sevgiliyə olan arzululu düşüncə ilə “uzaqlaşma”nı, ətraf reallığın qaralmasını və sonra emosional dolğunluqla düşüncənin sakit dayanmasını yaradır; xəstəyə qulluq isə xarici sakitlik, bir obyektə diqqətin mərkəzləşdirilməsi, nəfəs almasını dinləmə vasitəsilə bir çox hipnoz metodlarının yaratdığı eyni şəraiti yaradır və beləliklə yaranan qaralıq vəziyyətini təşviş emosiyası ilə doldurur. Bəlkə bu vəziyyətlər real avtohipnozlardan yalnız miqdarca fərqlənir və onlara çevrilir.

Bu bir dəfə baş verdikdə, hipnoza bənzər vəziyyət eyni şəraitlə həmişə təkrarlanır və fərd artıq normal iki psixi vəziyyət əvəzinə üç vəziyyətə malik olur: oyaqlıq, yuxu və hipnoid; biz dərin süni hipnozun təkrarlanması zamanı da bunu müşahidə edirik.

Spontan hipnotik vəziyyətlərin belə bir emosional müdaxilə olmadan da inkişaf edib-edə bilməyəcəyini, yəni orijinal quruluşun nəticəsi kimi baş verib-verməyəcəyini söyləyə bilmirəm; lakin bunu çox ehtimal olunur hesab edirəm. Sağlam və xəstə insanlarda süni hipnoza qabiliyyətinin necə fərqli olduğunu, bəzilərdə bunun necə asan baş verdiyini gördükdə, belə hallarda onun spontan olaraq da baş verdiyi fərziyyəsi ehtimal olunur. Və buna olan meyl, xəyalların avtohipnoza çevrilməsi üçün bəlkə də zəruri şərtidir. Beləliklə, mən Anna O.-nun bizə öyrətdiyi yaranma mexanizmini bütün histerik xəstələrdə qabaqcadan fərz etməkdən çox uzağam.

Mən hipnoid vəziyyətlərdən danışıram, hipnozun özündən yox, çünki histeriyanın inkişafında bu qədər mühüm rol oynayan bu vəziyyətlər çox zəif sərhədlənmişdir. Bilmirik ki, yuxarıda avtohipnozun ilkin mərhələsi adlandırılan xəyalpərəstlik özü də artıq bunun kimi patogen təsiri göstərə bilərmi, və uzun sürən təşviş affekti də eyni şeyi etmirmi. Qorxudan bu şübhəsizdir. O, təsəvvür gedişatını ləngidərkən, halbuki affektiv bir təsəvvür (təhlükə) çox canlıdır, affektlə dolu xəyalpərəstliklə tam paralellikdə durur; və getdikcə yenilənən xatırlama bu ruhi vəziyyəti yenidən və yenidən yaratdıqca, bir „qorxu-hipnoidi“ meydana gəlir ki, orada konversiya həyata keçirilir və ya sabitləşir; „travmatik histeriyanın“ inkubasiya mərhələsi sens. strict.

Çünki çox müxtəlif, lakin ən vacib nöqtədə üst-üstə düşən vəziyyətlər öz-özünə hipnoza qoşulduğundan, bu daxili oxşarlığı vurğulayan “Hipnoid” termini tövsiyə olunur. O, Möbiusun yuxarıda sitat gətirilən cümlələrdə təmsil etdiyi o şeyi xülasə edir. Ən əsası isə, o, öz-özünə hipnozun özünü təyin edir, onun histerik fenomenlərin yaranmasındakı əhəmiyyəti konversiyanın asanlaşdırılmasına, amneziya vasitəsilə çevrilmiş təsəvvürlərin işğaldan qorunmasına və nəticədə buradan yaranan psixi parçalanmaya əsaslanır.

Əgər indi bir bədən simptomu hansısa təsəvvürdən yaranırsa və həmin təsəvvürlə yenidən-yenidən oyanırsa, o zaman gözləmək olardı ki, ağıllı və özünü müşahidə etməyə qadir xəstələr bu əlaqədən şüurlu olsunlar; təcrübəyə görə bilsinlər ki, somatik hadisə müəyyən bir hadisənin xatırlanması ilə birlikdə gəlir. Daxili səbəb əlaqəsi, əlbəttə, onlara məlum deyil; lakin biz hamımız həmişə bilirik ki, hansı təsəvvür bizi ağladır, güldürür və ya qızardır, hərçənd bu ideogen hadisələrin əsəb mexanizmi bizə heç də aydın deyil. — Bəzən xəstələr bu əlaqəni həqiqətən müşahidə edir və ondan şüurlu olurlar; məsələn, bir qadın deyir ki, yüngül histerik tutma (titrəmə və ürək döyüntüsü kimi) böyük bir ruhi oyanmadan qaynaqlanır və yalnız onu xatırladan hər bir hadisə zamanı təkrarlanır. Lakin bu, histerik simptomların çoxuna, bəlkə də əksəriyyətinə aid deyil. Hətta ağıllı xəstələr də bilmirlər ki, onlar hansısa təsəvvürün ardınca meydana çıxır və onları müstəqil bədən hadisələri hesab edirlər. Əgər bu başqa cür olsaydı, histeriyanın psixi nəzəriyyəsi artıq hörmətəlayiq bir yaşa malik olardı.

İndi belə bir fikir yaxın gəlir ki, sözügedən xəstəlik təzahürləri əvvəlcə həqiqətən ideogen yaranmış olsalar da, təkrar onları — Rombergin ifadəsini işlətmək üçün — bədənə „xəyal etdirmişdir“, və artıq onlar psixi bir prosesə deyil, bu arada yaranmış sinir sistemi dəyişikliklərinə əsaslanır; onlar müstəqil, həqiqi somatik simptomlara çevrilmişdir.

Əvvəlcədən bu baxış nə qeyri-mümkün, nə də qeyri-əhtimaldır. Ancaq mən inanıram ki, müşahidələrimizin histeriya nəzəriyyəsinə gətirdiyi yeni şey, tam da onun sübutunda yatar: histeriya nəzəriyyəsi — ən azı çox hallarda — yanlışdır. Biz gördük ki, müxtəlif histeriya simptomları illərlə davam etdikdən sonra, səbəb olan hadisəyə aid xatirəni tam aydınlıqla canlandırmaq, ona eşlik edən təəssüratı oyatmaq və xəstə hadisəni mümkün qədər ətraflı təsvir edib təəssürata sözlərlə ifadə vermək mümkün olduqda, dərhal və təkrarlanmadan yox olurdular. Burada bəyan edilən iddiaya bu xəstəlik tarixçələri bir neçə dəlil təqdim edir. Bu çətin və qaranlıq sahəyə bir qədər toxunmağa icazə verilsin; istifadə olunan terminlərin mənasını müəyyən etmək zərurəti, nəzəri müzakirəni bir qədər əsaslandıra bilər. Xatirələr (yəni onların xatırlanması) illər sonra da təsir göstərməyə davam edir, səbəbiyyət zəncirinin dolayı vasitəçiliyi ilə deyil, birbaşa törədici səbəb kimi fəaliyyət göstərir; necə ki, oyaq şüurda xatırlanan psixi ağrı sonralar da göz yaşı ifrazını törədə bilir: histerik əsasən reminissensiyalardan əziyyət çəkir. Əgər belədirsə, əgər psixi travmaya aid xatirə, bir xarici cisim kimi, daxil olduqdan çox sonra da hazırda təsir edən bir amil kimi qəbul edilməlidirsə, lakin xəstə bu xatirələrin və onların ortaya çıxmasının şüurunda deyilsə, onda biz qəbul etməliyik ki, şüursuz təsəvvürlər mövcuddur və təsir edir. Lakin biz histeriya fenomenlərinin təhlili zamanı belə təsəvvürləri yalnız tək-tük deyil, əksinə, layiqli fransız tədqiqatçıların göstərdiyi kimi, böyük təsəvvür komplekslərinin və mürəkkəb, nəticəli psixi proseslərin bəzi xəstələrdə tamamilə şüursuz qaldığını və şüurlu psixi həyatla yanaşı mövcud olduğunu, psixi fəaliyyətdə parçalanmanın baş verdiyini və bunun mürəkkəb histeriyaların anlaşılmasında fundamental əhəmiyyət kəsb etdiyini etiraf etməliyik.

Lakin biz bunlara histerik hadisələrin təhlilində təkcə tək-tək rast gəlmirik, həm də etiraf etməliyik ki, həqiqətən də, dəyərli fransız tədqiqatçılarının göstərdiyi kimi, bəzi xəstələrdə böyük təsəvvür kompleksləri və mürəkkəb, ağır nəticəli psixi proseslər tamamilə şüursuz qalır və şüurlu psixi həyatla yanaşı mövcud olur; psixi fəaliyyətin parçalanması baş verir və bunun mürəkkəb histeriyaların anlaşılması üçün əsaslı əhəmiyyəti var.

Çətin və qaranlıq bir sahəyə bir qədər toxunmağa icazə verilsin; istifadə olunan ifadələrin mənasını müəyyən etmək zərurəti nəzəri mülahizəni müəyyən dərəcədə bəraət qazandıra bilər.

V. Şüursuz və şüur qabiliyyəti olmayan təsəvvürlər. Psixikanın parçalanması.

Biz o fikirləri şüurlu adlandırırıq ki, onları bilirik. İnsanda özünüşüurlandırmanın möcüzəli faktı mövcuddur; bizdə peyda olan və bir-birini izləyən fikirlərə obyektlər kimi baxa və onları müşahidə edə bilərik. Bu həmişə baş vermir, çünki özünü müşahidə etməyə nadir hallarda əsas olur. Lakin bu, bütün insanlara xas olan qabiliyyətdir, çünki hər kəs deyir: Mən filan şeyi düşündüm. Bizdə canlı kimi müşahidə etdiyimiz və ya diqqət yetirsəydik müşahidə edəcəyimiz o fikirləri şüurlu adlandırırıq. Bunlar hər zaman anında yalnız çox az sayda olur; və əgər bunlardan başqa hələ başqaları da aktuallıq kəsb etsəydi, onları şüursuz fikirlər adlandırmalı olardıq.

Aktual, lakin şüursuz və ya şüuraltı təsəvvürlərin mövcudluğunu müdafiə etmək artıq demək olar ki, zəruri deyil. Bu, ən gündəlik həyatın faktlarıdır. Əgər mən həkimə baş çəkməyi unutmuşamsa, şiddətli narahatlıq hiss edirəm. Təcrübədən bilirəm ki, bu hissin nə demək olduğunu: unutma. Boşuna yaddaşımı yoxlayıram, səbəbini tapmıram, ta ki çox vaxt saatlar sonra o, mənə birdən-birə şüura gələnə qədər. Amma bütün bu müddət ərzində narahatam. Deməli, bu ziyarət təsəvvürü həmişə fəaldır, deməli, həmişə mövcuddur, amma şüurda deyil. — Məşğul bir adam səhər bir narazılıq yaşayıb. Vəzifəsi onu tamamilə məşğul edir; fəaliyyət zamanı onun şüurlu düşüncəsi tamamilə məşğuldur və o, öz qəzəbi haqqında düşünmür. Amma onun qərarları bundan təsirlənir və o, bəlkə də başqa yerdə Bəli deyəcəyi yerlərdə Xeyr deyir. Deməli, yaddaş buna baxmayaraq fəaldır, deməli, mövcuddur. Bizim əhval-ruhiyyə adlandırdığımız şeyin böyük bir hissəsi belə bir mənbədən, şüur astanasının altında mövcud olan və təsir edən təsəvvürlərdən qaynaqlanır. — Bəli, bütün həyat tərzimiz davamlı olaraq şüuraltı təsəvvürlərlə təsirlənir. Biz gündəlik olaraq görürük ki, zehni zəifləmə zamanı, məsələn, paralizin başlanğıcında, əks halda bir çox hərəkətlərə mane olan ləngimələr zəifləyir və yox olur. Amma indi qadınlara qarşı müstəhəcən danışan paralitik sağlam günlərində bundan şüurlu xatırlama və düşünmə ilə çəkindirilməmişdir. O, bunu “instinktiv” və “avtomatik” olaraq çəkinirdi, yəni o, belə bir hərəkətə təkan verən təsəvvürlərlə saxlanılırdı, lakin bu təsəvvürlər şüur astanasının altında qalır və yenə də təkanı ləngimə törədirdi. — Bütün intuitiv fəaliyyət böyük ölçüdə şüuraltı olan təsəvvürlərlə idarə olunur. Yalnız ən parlaq, ən intensiv təsəvvürlər özünüdərketmə tərəfindən qavranılır, halbuki böyük kütləvi aktual, lakin daha zəif təsəvvürlər şüursuz qalır.

Şüursuz təsəvvürlərin varlığına və təsirinə qarşı irəli sürülən etirazlar böyük ölçüdə söz oyunu kimi görünür. Şübhəsiz ki, „təsəvvür“ şüurlu düşüncənin terminologiyasından götürülmüş bir sözdür və buna görə də „şüursuz təsəvvür“ ziddiyyətli 15* bir ifadədir. Lakin təsəvvürün əsasında duran fiziki proses məzmunca və formaca (hətta kəmiyyətcə olmasa da) eynidir — təsəvvür şüurun astanasını keçir, yoxsa onun altında qalır. Ziddiyyətdən qaçmaq və o etirazdan yaxa qurtarmaq üçün „təsəvvür substratı“ kimi bir termin yaratmaq kifayət edərdi.

Deməli, şüursuz təsəvvürlərin patoloji hadisələrin səbəbləri kimi də tanınmasına qarşı heç bir prinsipial maneə yox kimi görünür. Lakin işin içinə daha yaxından girdikdə başqa çətinliklər üzə çıxır. Əgər başqa hallarda şüursuz təsəvvürlərin intensivliyi artırsa, onlar eo ipso şüura keçirlər. Onlar yalnız az intensivlikdə şüursuz qalırlar. Lakin bir təsəvvürün, məsələn, canlı bir motor hərəkəti doğurmaq üçün kifayət qədər intensiv olub, eyni zamanda şüurlu olmaq üçün kifayət etməməsini başa düşmək çətin görünür.

Mən artıq bir baxışı qeyd etmişəm ki, bəlkə də onu qısa yolla rədd etmək olmaz. Təsəvvürlərimizin aydınlığı və bununla da özünüdərk tərəfindən müşahidə olunma, şüurlu olma qabiliyyəti onların oyatdığı həzz və ya xoşagəlməzlik hissindən, onların affekt dəyərindən asılıdır. Əgər bir təsəvvür dərhal canlı bir somatik nəticə doğurursa, oyanma həmin yola axıb gedir ki, əks halda o, bu təsəvvürdən çıxaraq beyində yayılacaqdı, və elə buna görə də, onun bədəni nəticələri olduğu üçün, onun psixi qıcıq miqdarının somatikə konversiyası baş verdiyi üçün, o, təsəvvürlər axınında əks halda onu fərqləndirəcək aydınlığı itirir; o, digərlərinin arasında yox olur.

Məsələn, kiminsə yemək yeyərkən şiddətli affekti olub və o, „reaksiya verməyib“. Sonradan yemək yeməyə cəhd edərkən öyümə və qusma baş verir ki, bu da xəstəyə sırf bədəni simptom kimi görünür. Uzun müddət histerik qusma davam edir, hipnozda affekt yenidən canlandırılıb danışıldıqdan və buna reaksiya verildikdən sonra o, keçib gedir. Şübhəsiz ki, hər dəfə yemək yeməyə cəhd o xatirəni oyadıb və qusma aktını törədib. Lakin o, şüura aydın şəkildə çıxmır, çünki artıq affektsizdir, qusma isə diqqəti tamamilə özünə çəkir.

Təsəvvür etmək olar ki, bu səbəbdən histerik hadisələri doğuran bəzi təsəvvürlər onların səbəbi kimi tanınmır. Lakin affektsiz hala gəlmiş, çünki konversiya olunmuş təsəvvürlərin bu cür gözdən qaçırılması, başqa hallarda heç də affektsiz olmayan təsəvvür kompleksləri şüura daxil olmadıqda, bunun səbəbi ola bilməz. Bizim xəstəlik tarixçələrimizdə buna dair çoxsaylı misallar gətirilmişdir.

Belə xəstələrdə qayda odur ki, əhval-ruhiyyə dəyişikliyi, təşviş, qəzəbli qıcıqlanma və kədər somatik simptomun ortaya çıxmasından əvvəl gəlir və ya dərhal ondan sonra gəlir; bu vəziyyət ya danışmaqla həll olunana, ya da affekt və somatik fenomenlər tədricən yox olana qədər artır. Əgər birincisi baş veribsə, affektin keyfiyyəti həmişə tam aydın olurdu, hətta onun intensivliyi sağlam insana və həll olunduqdan sonra xəstənin özünə də qeyri-mütənasib görünməli idi. Bunlar, yalnız güclü fiziki fenomenlərə səbəb olmaq üçün kifayət qədər intensiv olan, həm də uyğun affekti yaradan, yaxın düşüncələrin üstünlük təşkil etməsi ilə assosiasiyaya təsir edən, lakin özünün şüurdan kənarda qaldığı təsəvvürlərdir. Onları şüura gətirmək üçün, I və II müşahidələrdə olduğu kimi hipnoza və ya IV və V müşahidələrdə olduğu kimi ən çətin axtarışlarda həkimin intensiv köməyinə ehtiyac var.

Belə təsəvvürlər, nisbətən zəif canlılığa görə deyil, böyük intensivliyə baxmayaraq, aktual, lakin şüursuz olduqları üçün, onları şüura girməyə qadir olmayan təsəvvürlər adlandıra bilərik.

Belə şüura qadir olmayan təsəvvürlərin varlığı patoloji haldır. Sağlam adamda ümumiyyətlə aktuallaşa bilən bütün təsəvvürlər kifayət qədər intensivlikdə şüura da daxil olur. Xəstələrimizdə isə şüura qadir olan böyük kompleksi və şüura qadir olmayan daha kiçik bir kompleksi yanaşı görürük. Deməli, onlarda təsəvvür edən psixi fəaliyyətin sahəsi potensial şüurla üst-üstə düşmür; əksinə, bu, ondan daha məhduddur. Psixi təsəvvür fəaliyyəti burada şüurlu və şüursuz olmaqla iki yerə parçalanır, təsəvvürlər isə şüura qadir olanlara və şüura qadir olmayanlara ayrılır. Deməli, biz şüurun parçalanmasından deyil, psixikanın parçalanmasından danışa bilərik.⁶²

Əksinə, bu şüuraltı təsəvvürlərə şüurlu düşüncə ilə də təsir etmək və onları düzəltmək mümkün deyil. Çox vaxt söhbət o vaxtdan məzmunsuz qalmış yaşantılardan gedir: baş verməmiş hadisələrə qarşı qorxu, xilas olmağa görə gülüşə və ya sevincə çevrilmiş dəhşət. Bu nəticələr şüurlu düşüncə üçün xatirədən hər cür affektivliyi alır; somatik hadisələr doğuran şüuraltı təsəvvür isə bundan tamamilə toxunulmaz qalır.

Buna bir nümunə də gətirməyə icazə verilsin: Gənc bir qadın kiçik bacısının taleyi haqqında bir müddət canlı təşviş içində idi. Bu təəssürat altında, əksinə olaraq, mütəntəzəm olan menstruasiya dövrü iki həftə uzandı, sol hipogastriyada ağrılılıq yarandı və xəstə iki dəfə „bayğınlıq“dan ayılaraq bədəni bütöv şəkildə yerə yapışmış halda tapıldı. Bundan sonra ağır peritonit əlamətləri ilə sol xaya iltihabı baş verdi. Qızdırmasızlıq, sol ayağın (və belin) kontrakturası xəstəliyi psödo-peritonit kimi xarakterizə etdi və xəstə bir neçə il sonra ölüb müayinə edildikdə, hər iki xayada yalnız „kiçik kistik degenerasiya“ aşkar edildi, keçmiş peritonitin qalıqları isə yox idi. Ağır əlamətlər tədricən aradan qalxdı və geridə xaya iltihabı, bel əzələlərinin kontrakturası (belin dirək kimi bütöv olması) və sol ayağın kontrakturası qaldı. Sonuncusu hipnoz zamanı birbaşa təlqinlə aradan qaldırıldı. Bel kontrakturası isə təsirsiz qaldı. Bu vaxt bacının məsələsi tamamilə həll olunmuş və bütün qorxular aradan qalxmışdı. Lakin bundan törədilməli olan histerik hadisələr dəyişməz şəkildə davam edirdi. Ehtimal ki, bunlar innervasiyada müstəqil şəkildə baş vermiş dəyişikliklər idi və artıq səbəb olan təsəvvürə bağlı deyildi. Ancaq hipnoz zamanı xəstə „peritonit“ xəstəliyinə qədər olan bütün hekayəni danışmağa məcbur edildikdə (bunu çox istəmədən edirdi), dərhal sonra yataqda sərbəst oturmağa başladı və bel kontrakturası əbədi olaraq aradan qalxdı. (İlk mənşəyi çox qədim olan xaya iltihabı təsirsiz qaldı) — Deməli, aylar boyu patoloji təşviş təsəvvürü effektiv şəkildə canlı qalmışdı; və hadisələrin hər hansı bir düzəlişinə tamamilə əlçatmaz idi.

Əgər biz heç vaxt ayıq şüura daxil olmayan və şüurlu düşüncə tərəfindən təsirlənməyən təsəvvür komplekslərinin mövcudluğunu qəbul etməliyiksə, deməli, bununla biz indicə təsvir etdiyimiz kimi sadə histeriyalar üçün də psixikanın iki nisbətən müstəqil hissəyə parçalanmasını qəbul etmiş oluruq. Mən histerik adlandırılan hər şeyin əsasında və şərtində belə bir parçalanmanın durduğunu iddia etmirəm; lakin o parçalanma ki, məlum hallarda double conscience kimi bu qədər diqqəti cəlb edir, hər bir „böyük“ histeriyada rudimentar şəkildə mövcuddur və bu dissosiasiyaya qabiliyyət və meyl bu nevrozun əsas fenomenidir.

Lakin bu hadisələrin müzakirəsinə keçməzdən əvvəl, somatik təzahürlərə səbəb olan şüursuz təsəvvürlər barədə bir qeydi də əlavə etmək lazımdır. Yuxarıda danışılan halda kontraktura olduğu kimi, histerik hadisələrin çoxu da uzunmüddətli davamlı gedişə malikdir. Məgər biz güman edə bilərikmi ki, bütün bu müddət ərzində səbəb olan təsəvvür həmişə canlı, aktual mövcud olub? Məncə: bəli. Şübhəsiz ki, sağlam adamda psixi fəaliyyətin təsəvvürlərin sürətli dəyişməsi ilə baş verdiyini görürük. Amma ağır melanxoliyalı adamın uzun müddət davamlı surətdə eyni ağrılı təsəvvürə qərq olduğunu görürük — o təsəvvür ki, həmişə canlı, aktualdır. Bəli, biz əminliklə inana bilərik ki, sağlam adamda da ağır bir qayğı həmişə mövcuddur, çünki o, üz ifadəsinə hakim kəsilir, hətta şüur başqa düşüncələrlə dolu olsa belə. Lakin histerikdə şüursuz təsəvvürlərlə dolu hesab etdiyimiz psixi fəaliyyətin həmin ayrılmış hissəsi, çox vaxt bununla o qədər yoxsul yüklənmiş, xarici təəssüratların dəyişməsinə o qədər əlçatmazdır ki, burada bir təsəvvürün davamlı canlılığının mümkün olduğuna inana bilərik.

Əgər bizə, Bine və Janet kimi, histeriyanın mərkəzində psixi fəaliyyətin bir hissəsinin parçalanması dayanırmış kimi görünürsə, onda biz bu fenomen barədə mümkün qədər aydınlıq axtarmağa borcluyuq. İnsan çox asanlıqla bir ismin arxasında bir substansiya varsaymaq vərdişinə düşür, „şüur“, „conscience“ altında tədricən bir şey anlamağa başlayır; və əgər kimsə „şüuraltı“ kimi yer münasibətlərini metaforik olaraq işlətməyə öyrəşibsə, zamanla həqiqətən elə bir təsəvvür yaranır ki, orada metafor unudulur və onunla real bir şeylə davrandığı kimi asanlıqla davranılır. Onda mifologiya hazır olur.

Bütün düşüncəmizə yoldaş və köməkçi kimi məkan təsəvvürləri özünü sıxışdırır və biz məkan metaforaları ilə danışırıq. Beləliklə, işıqda duran ağac gövdəsinin və onun qaranlıqdakı köklərinin, yaxud binanın və onun qaranlıq yeraltı qatının təsvirləri, işıqlı şüur sahəsində təsadüf edilən təsəvvürlərdən və heç vaxt özünüşüurun aydınlığına daxil olmayan şüursuz təsəvvürlərdən danışarkən, demək olar ki, qaçılmaz surətdə özlərini göstərir. Lakin burada hər məkani şeyin metafora olduğunu daim yadda saxlasaq və özümüzü onu beyində lokallaşdırmağa yönəltməyə qoymasaq, onda yenə də bir şüur və bir şüuraltından danışa bilərik. Amma yalnız bu şərtlə.

Biz öz nitq fiqurlarımızın bizi aldatması təhlükəsindən əminik, əgər həmişə yadda saxlasaq ki, şüurlu təsəvvürlərlə yanaşı şüursuz təsəvvürlərin də „meydana gəldiyi“ eyni beyin və çox güman ki, eyni böyük beyin qabığıdır. Bunun necə mümkün olduğunu söyləmək mümkün deyil. Lakin biz beyin qabığının psixi fəaliyyəti haqqında o qədər az şey bilirik ki, bir sirli mürəkkəbləşmə bizim sonsuz nadanlığımızı çətin ki, daha da artırsın. Bu faktı qəbul etməliyik ki, histeriklərdə psixi fəaliyyətin bir hissəsi oyaq şəxsin özünü dərk etməsi üçün əlçatmaz olur və bununla da psixika parçalanır.

Psixi fəaliyyətin bu cür bölünməsinin hamıya məlum bir halı histerik tutmanın bəzi formaları və mərhələləridir. Onun başlanğıcında şüurlu düşüncə çox vaxt tamamilə sönür; sonra isə tədricən oyanır. Bir çox ağıllı xəstələrdən belə bir etiraf eşidilir ki, tutma zamanı onların şüurlu Məni tamamilə aydın olub və gördüyü və danışdığı bütün o dəli şeyləri maraq və təəccüblə müşahidə edib. Belə xəstələr sonra çox vaxt (səhv) fikirdə olurlar ki, guya yaxşı iradə ilə tutmanı ləngidə bilərdilər, və onu özlərinə günah saymağa meyillidirlər. „Onlar bunu etməməli idilər.“ (Simulyasiyanın özünü ittiham etmələri də böyük ölçüdə bu hissə əsaslanır.) Növbəti tutmada şüurlu Mən əvvəlkində olduğu kimi proseslərə hakim ola bilmir. — Beləliklə, şüurlu oyaq Mənin düşüncəsi və təsəvvürü, adətən şüursuzun qaranlığında olub indi əzələlərə və dilə, hətta təsəvvür fəaliyyətinin özünün böyük bir hissəsinə də hakimiyyət qazanmış təsəvvürlərin yanında dayanır, və psixikanın parçalanması aşkar olur.

Bir parçalanmanın təkcə psixi fəaliyyətin deyil, həm də şüurun parçalanması adını haqq etdiyini isə, həqiqətən, Binenin və Janetin tapıntıları təsdiqləyir; məlum olduğu kimi, bu müşahidəçilər xəstələrinin „şüuraltı“ ilə əlaqə saxlamağa müvəffəq olmuşlar — psixi fəaliyyətin o hissəsi ilə ki, oyaq şüurlu Mən ondan heç nə bilmir; və onlar bəzi hallarda orada özünüşüur da daxil olmaqla bütün psixi funksiyaları aşkar etmişlər. Çünki orada əvvəlki psixi proseslərin xatirəsi tapılır. Deməli, bu yarım psixika tamamilə bütöv, öz-özündə şüurlu bir şeydir. Psixikanın ayrılmış hissəsi bizim hallarımızda „qaranlığa salınmışdır“, necə ki titanlar Etna dağının uçurumuna salınmış, yeri lərzəyə gətirə bilər, amma heç vaxt işıqda görünməzlər. Janetin hallarında isə səltənətin tam bölünməsi baş vermişdir. Hələ bir rütbə fərqi ilə. Amma bu da yox olur, əgər şüurun iki yarısı tanınmış double conscience hallarındakı kimi növbələşirsə və qabiliyyət baxımından bir-birindən fərqlənmirsə.

Lakin gəlin o xəyallara qayıdaq ki, xəstələrimizdə histerik hadisələrinin səbəbləri kimi aşkar etmişik. Hamısını sadəcə „şüursuz“ və „şüur qabiliyyəti olmayan“ adlandıra bilməyimizdən çox şey əskikdir. Qeyri-adi refleks doğuran tamamilə şüurlu xəyaldan tutmuş o xəyala qədər ki, heç vaxt oyaqlıqda deyil, yalnız hipnozda şüura çıxır, bütün kölgəlilik və qeyri-aydınlıq dərəcələrindən keçən, demək olar ki, kəsilməz bir pilləkən uzanır. Buna baxmayaraq, biz sübutu tamamlanmış hesab edirik ki, histeriyanın yüksək dərəcələrində psixi fəaliyyətin parçalanması mövcuddur və yalnız bu, xəstəliyin psixi nəzəriyyəsini mümkün edir.

Bu fenomenin səbəbi və yaranması haqqında indi ehtimalla nə deyilə və ya təxmin edilə bilər?

Janet, histeriya nəzəriyyəsinin ona çox şey borclu olduğu və əksər məqamlarda bizimlə razılaşdığımız şəxs, bu mövzuda bizim qəbul etmədiyimiz bir baxış inkişaf etdirib.

Janet belə hesab edir ki, “şəxsiyyətin parçalanması” ilkin ruhi zəifliyə (insuffisance psychologique) əsaslanır; hər normal ruhi fəaliyyət müəyyən “sintez” qabiliyyətini, bir neçə təsəvvürü bir kompleksə birləşdirmək imkanını öncədən tələb edir. Belə sintetik fəaliyyət artıq müxtəlif hiss qavrayışlarının ətraf mühitin bir təsvirinə birləşməsidir; psixikanın bu göstəricisi histeriklərdə normadan xeyli aşağı olduğu müşahidə olunur. Normal bir insan, diqqəti maksimal dərəcədə bir nöqtəyə, məsələn, bir hiss vasitəsilə qavrayışa yönəldikdə, çox güman ki, müvəqqəti olaraq digər hisslərin təəssüratlarını appersepsiya etmək, yəni şüurlu düşüncəyə qəbul etmək qabiliyyətini itirir. Histeriklərdə bu, diqqətin hər hansı xüsusi təmərküzləşməsi olmadan baş verir. Onlar hər hansı bir şeyi persepsiya edirlərsə, digər hiss qavrayışları üçün əlçatmaz olurlar. Üstəlik, onlar hətta bir hissin təəssüratlarını da toplu şəkildə qavramağa qadir deyillər; məsələn, yalnız bədənin bir yarısının toxunma qavrayışlarını appersepsiya edə bilirlər; digər tərəfin qavrayışları mərkəzə çatır, hərəkət koordinasiyası üçün istifadə olunur, lakin appersepsiya edilmir. Belə bir insan hemianestetikdir.

Adi insanda bir təsəvvür şüura assosiativ yolla başqa bir çox təsəvvürlər gətirir; bunlar birinciyə, məsələn, dəstəkləyici və ya ləngidici münasibətdə olur və yalnız ən canlı təsəvvürlər elə güclü olur ki, assosiasiyalar şüur həddinin altında qalır. Histeriklərdə isə bu həmişə belədir. Hər təsəvvür bütün az miqdarda olan zehni fəaliyyəti özünə yükləyir; bu da xəstələrin həddindən artıq affektivliyini şərtləndirir.

Psixikasının bu xassəsini Janet histeriklərin “şüur sahəsinin daralması” adlandırır, “görüş sahəsinin daralması” ilə analogiya əsasında. Appersepsiya olunmayan hiss təəssüratları və oyanmış, lakin şüura daxil olmayan təsəvvürlər çox vaxt heç bir nəticə vermədən sönür, bəzən isə toplanaraq komplekslər əmələ gətirir: şüurdan çıxarılmış psixi təbəqə, şüuraltı.

Əsasən psixikanın bu parçalanmasına əsaslanan histeriya, “zəiflik xəstəliyi”dir; buna görə də, ilkin zəif psixikaya əlavə zəiflədici təsirlər təsir etdikdə və ya zəka gücünün daha da az göründüyü yüksək tələblər qoyulduqda ən tez inkişaf edir.

Janet öz baxışlarını izah edərkən histeriyaya meyllilik haqqında vacib sualı da cavablandırmışdır; hystericus tipinə görə (bu söz, phtisieus tipindən danışarkən və bununla uzun, dar döş qəfəsi, kiçik ürək və s. nəzərdə tutulduğu eyni mənada götürülmüşdür). Janet doğuşdan gələn zəka zəifliyinin müəyyən bir formasını histeriyaya meyllilik hesab edir. Buna qarşı biz öz baxışımızı aşağıdakı kimi qısa şəkildə formalaşdırmaq istəyirik: Şüurun parçalanması xəstələrin zəka qüsurlu olduğu üçün baş vermir, əksinə, xəstələr zəka qüsurlu görünür, çünki onların psixi fəaliyyəti bölünüb və şüurlu düşünməyə qabiliyyətin yalnız bir hissəsi mövcuddur. Histeriya tipi, histeriyaya meylliliyin cəmi kimi zəka zəifliyini qəbul edə bilmərik.

Birinci cümlə ilə nə nəzərdə tutulduğunu bir nümunə aydınlada bilər. Çox vaxt xəstələrimizdən birində (Xanım Sesiliya M.) aşağıdakı gedişatı müşahidə edə bildik: Nisbi yaxşı vəziyyətdə histerik bir simptom ortaya çıxdı: əzabverici, obsessiv hallüsinasiya, nevralgiya və ya buna bənzər bir şey, şiddəti bir müddət ərzində artdı. Eyni zamanda zehni fəaliyyət qabiliyyəti davamlı olaraq azaldı və bir neçə gündən sonra hər bir kənar müşahidəçi xəstəni axmaq adlandırmalı idi. Sonra o, şüursuz təsəvvürdən (çox vaxt çoxdan keçmiş bir psixi travmanın xatirəsindən) qurtuldu; ya həkim tərəfindən hipnozda, ya da həyəcan vəziyyətində canlı bir duyğu ilə hadisəni birdən-birə danışması nəticəsində. Sonra o, təkcə sakit və şən deyil, həm də əzabverici simptomdan azad oldu, lakin hər dəfə onun zəngin, aydın intellektinə, ağlının və mühakiməsinin kəskinliyinə təəccübləndilər. O, böyük həvəslə (mükəmməl) şahmat oynayırdı və eyni anda iki oyun oynamağı sevirdi, bu da zehni sintezin çatışmazlığının əlaməti deyil. Belə bir gedişatda şüursuz təsəvvürün psixi fəaliyyətin getdikcə artan bir hissəsini özünə çəkdiyi, bu nə qədər çox baş verirsə, şüurlu düşüncənin payının o qədər kiçildiyi və nəhayət tam qabiliyyətsizliyə qədər aşağı düşdüyü; lakin o, Vyananın maraqlı ifadəsi ilə desək, "özündə" olduqda, əla zehni fəaliyyət qabiliyyətinə sahib olduğu təəssüratı qaçılmaz idi.

Normal insanların vəziyyətlərini müqayisə etmək üçün diqqətin cəmləşməsini deyil, məşğuliyyəti (preokupasiyanı) nəzərə almaq istərdik. Əgər bir insan canlı bir təsəvvür, məsələn, bir qayğı ilə "məşğuldursa", onun zehni fəaliyyət qabiliyyəti oxşar şəkildə aşağı düşür.

Hər müşahidəçi əsasən öz müşahidə obyektlərinin təsiri altında olur və biz inanmaq istərdik ki, Janetin anlayışı əsasən xəstəxanada və ya qayğı evində olan o zəif düşüncəli histerik qadınların dərindən öyrənilməsi nəticəsində formalaşmışdır; çünki onlar xəstəlikləri və bununla şərtlənən zehni zəiflikləri üzündən həyatda özlərini saxlaya bilmirlər. Təhsilli histerikləri müşahidəmiz bizi onların psixikası haqqında əsaslı surətdə başqa fikrə məcbur edir. Biz inanırıq ki, „histeriklər arasında zehni ən aydın, iradəsi ən güclü, xaraktercə ən möhkəm və ən tənqidçi insanlara rast gəlmək olar“. Histeriya nəticəsində heç bir həqiqi, qabiliyyətli, psixi istedad ölçüsü istisna edilmir, hərçənd ki, çox vaxt xəstəlik üzündən real fəaliyyət qeyri-mümkün olur. Axı histeriyanın himayədar müqəddəsi, Müqəddəs Tereza da ən böyük praktik qabiliyyətə malik istedadlı bir qadın idi.

Amma əlbəttə, axmaqlıq, yararsızlıq və iradə zəifliyinin heç bir dərəcəsi histeriyadan qoruma təmin etmir. Hətta xəstəliyin yalnız nəticəsi olan hər şeyi nəzərə almasaq belə, axmaq histerik xəstələrin tipini tez-tez rast gəlinən bir tip kimi tanımaq lazımdır. Yalnız burada söhbət ləng, flegmatik axmaqlıqdan deyil, daha çox insanı yararsız edən həddindən artıq yüksək dərəcəli zehni hərəkətlilikdən gedir. Mən sonradan orijinal təbiətə görə müzakirə edəcəyəm. Burada yalnız qeyd edilməlidir ki, Janetin zəka zəifliyinin ümumiyyətlə histeriya və psixi parçalanmanın əsasında dayandığı fikri qəbuledilməzdir.

Janetin baxışına tamamilə zidd olaraq, mən çox hallarda dezagreqasiyanın əsasında psixi aşırı yüklənmənin — iki heterojen təsəvvür silsiləsinin adətən birgə mövcudluğunun — dayandığını düşünürəm. Çox vaxt qeyd edilmişdir ki, biz çox vaxt təkcə ‘mexaniki’ fəaliyyət göstərmirik, şüurlu düşüncəmizdə fəaliyyətimizlə heç bir əlaqəsi olmayan təsəvvür silsilələri axarkən; əksinə, düşüncələrimiz ‘başqa yerdə məşğul’ ikən də şübhəsiz psixi nailiyyətlərə qadirdik; məsələn, düzgün və uyğun intonasiya ilə oxuyub, sonra oxuduğumuzu tamamilə bilmədiyimiz halda.

Elə fəaliyyətlər var ki, onların sayı kifayət qədər çoxdur — mexaniki olanlardan, məsələn, toxuculuq, miqyas oyunlarından tutmuş müəyyən psixi güc tələb edənlərə qədər — və bir çox insanlar bunları ruhun yarımcıq iştirakı ilə yerinə yetirir. Xüsusilə də böyük canlılıqla yanaşı, monoton, sadə, qıcıqsız məşğuliyyətdən əziyyət çəkənlər və əvvəlcə sanki qəsdən özlərinə əyləncə yaradaraq başqa şeylər haqqında düşünənlər belə edir. (Anna O.-da „öz teatrı“, xəstəlik tarixçəsi Nr. I.) Başqa, lakin buna bənzər bir hal da var: maraqlı bir təsəvvür silsiləsi, məsələn, oxuduqlardan, teatrdan və buna bənzərlərdən qaynaqlanaraq özünü qabağa verib irəli çıxır. Bu irəli çıxma daha da güclü olur, əgər yad təsəvvür silsiləsi güclü „affektiv vurğulanmışdırsa“ — qayğı, aşiqanə həsrət kimi. Onda yuxarıda toxunulan dalğıclıq halı meydana çıxır; lakin bu, bir çox insanlara orta mürəkkəblikdə olan işləri yenə də başa çatdırmağa mane olmur. Sosial şərait çox vaxt intensiv düşüncənin belə ikiləşməsini zorla tələb edir; məsələn, bir qadın əzabverici qayğı və ya ehtiraslı oyanma içində ikən öz cəmiyyət vəzifələrini və mehriban ev sahibəsinin funksiyalarını yerinə yetirir. Bu cür daha kiçik işləri peşədə hamımız bacarırıq; lakin özünü müşahidə də hər kəsə göstərir ki, affektiv təsəvvür qrupu assosiativ yolla ara-sıra oyanmır, psixikada daim aktual olaraq mövcuddur və şüura çıxır — nə qədər ki, heç bir canlı xarici təəssürat və ya iradə aktı onu özünə yükləməmişdir.

Adi fəaliyyətlə yanaşı, vərdiş halında oyaq xəyallar axıtmayan adamlarda da bəzi vəziyyətlər uzun zaman kəsiyində xarici həyatın dəyişən təəssüratları və reaksiyaları ilə affektiv cəhətdən vurğulanmış təsəvvür qrupunun belə bir yanaşılığını şərtləndirir. ‘Post equitem sedet atra cura‘. Belə vəziyyətlər başqalarından əvvəl əziz adamların xəstə qayğısı və sevgi meylidir. Təcrübəyə görə, xəstə qayğısı və cinsi affekt histerik xəstələrin daha dəqiq təhlil edilmiş xəstəlik tarixçələrinin çoxunda da baş rolu oynayır.

Mən güman edirəm ki, psixi qabiliyyətin adət halını almış və ya affektli həyat vəziyyətlərindən doğan ikiləşməsi psixikanın həqiqi patoloji parçalanmasına əsaslı surətdə meydan verir. Bu ikiləşmə o zaman həmin parçalanmaya keçir ki, yanaşı mövcud olan iki təsəvvür sırası artıq eyni məzmunda olmasın, onlardan biri şüura çıxa bilməyən təsəvvürlər saxlasın: dəf edilmiş və hipnoid vəziyyətlərdən gələn təsəvvürlər. Onda müəyyən vaxt üçün ayrılmış iki axının sağlam adamda həmişə yenidən baş verən qovuşması qeyri-mümkün olur və şüursuz psixi fəaliyyətin ayrılmış bir sahəsi daimi olaraq qərarlaşır. Psixikanın bu histerik parçalanması sağlam adamın „Doppel-Ich“inə necə ki hipnoid adi xəyalpərvərliyə, eləcə də yanaşır. Burada amneziya təsəvvürlərin patoloji keyfiyyətinə, orada isə onların şüura çıxa bilməməsinə şərait yaradır.

Mən həmişə qayıtmağa məcbur olduğum I müşahidə (Anna O.) hadisənin gedişatına aydın baxış təmin edir. Qız tam sağlamlıqda, məşğuliyyətləri ilə yanaşı fantastik təsəvvür ardıcıllarını axmağa öyrəşmişdi. Avtomatik hipnoza əlverişli bir vəziyyətdə təşviş affekti xəyala daxil olur və amneziyanın mövcud olduğu bir hipnoid yaradır. Bu, müxtəlif hallarda təkrarlanır, onun təsəvvür məzmunu tədricən daha da zənginləşir; lakin hələ də tamamilə normal oyaq düşüncə vəziyyəti ilə növbələşir.

4 aydan sonra hipnoid vəziyyət xəstəyə tamamilə yiyələnir; ayrı-ayrı tutmalar birləşdikcə bir etat de mal, ən ağır kəskin histeriya əmələ gəlir. Bir neçə ay müddətində müxtəlif formalarda (somnambul dövr) davam etdikdən sonra o, zorla kəsilir və artıq yenidən normal psixi davranışla növbələşir. Lakin bunda da burada hipnoidin təsəvvürlərinə əsaslandığını bildiyimiz somatik və psixi hadisələr (kontraktura, hemianesteziya, dilin dəyişməsi) davam edir. Bununla sübut olunur ki, normal davranış zamanı da hipnoidin təsəvvür kompleksi, „şüuraltı“, aktualdır, psixikanın parçalanması davam edir.

İkinci bir misal gətirə bilmirəm. Lakin inanıram ki, bu, travmatik nevrozun formalaşmasına müəyyən işıq salır. Bu nevrozda qəzadan sonrakı ilk günlərdə onunla bağlı xatirə ilə birlikdə həmin qorxu hipnoidi təkrarlanır: bu getdikcə daha tez-tez baş verdikcə, intensivliyi o qədər azalır ki, artıq oyaq düşüncə ilə növbələşmir, yalnız onun yanında mövcud olur. Sonra isə davamlı olur və əvvəllər yalnız qorxu tutmasında mövcud olan somatik simptomlar daimi varlıq qazanır. Lakin mən yalnız təxmin edə bilərəm ki, iş belə gedir, çünki belə bir halı təhlil etməmişəm.

Freydin müşahidələri və təhlilləri sübut edir ki, psixikanın parçalanması həm də “müdafiə” ilə, şüurun xoşagəlməz təsəvvürlərdən iradi uzaqlaşması ilə şərtlənə bilər. Lakin yalnız bəzi insanlarda, biz onlara görə psixi xüsusiyyət aid etməliyik. Normal insanlarda bu cür təsəvvürlərin boğulması uğurlu olur və sonra onlar tamamilə yox olur, ya da uğursuz olur və sonra onlar şüurda yenidən və yenidən üzə çıxır. Həmin xüsusiyyətin nədən ibarət olduğunu deməyi bilmirəm. Yalnız fərziyyə irəli sürməyə cəsarət edirəm: əgər müdafiə təkcə bəzi çevrilmiş təsəvvürləri şüursuz etməklə kifayətlənmirsə, əksinə, psixikanın həqiqi parçalanması baş verməlidirsə, hipnotik kömək zəruri olmalıdır. Avtomatik hipnoz, belə demək mümkünsə, müdafiə edilən təsəvvürlərin içərisinə itələndiyi şüursuz psixi fəaliyyət sahəsini, məkanını yaratdı. Lakin necə olursa olsun, “müdafiə”nin patogen əhəmiyyəti haqqında faktı biz qəbul etməliyik.

Ancaq inanıram ki, müzakirə olunan, qismən başa düşülən proseslərlə psixi parçalanmanın genezisi hətta təxmini olaraq da tükənməyib. Beləliklə, yüksək dərəcəli histeriya başlanğıcları adətən bir müddət ərzində kəskin histeriya adlandırıla bilən bir sindromu müşahidə etməyə imkan verir. (Kişi histeriklərin anamnezlərində bu xəstəlik formasına adətən beyin iltihabı adı altında rast gəlinir; qadın histeriyalarında isə yumurtalıqlar peritonit diaqnozu üçün əsas verir.)

Histeriyanın bu kəskin mərhələsində psixotik cizgilər çox aydın görünür; manik və qəzəbli oyanma halları, histerik hadisələrin sürətli dəyişməsi, hallüsinasiyalar və s. Bu vəziyyətdə psixikanın parçalanması bəlkə də yuxarıda göstərməyə çalışdığımızdan başqa bir tərzdə baş verir.

Bəlkə də bütün bu mərhələ, qalıqları şüursuz təsəvvür kompleksinin nüvəsini təşkil edən, oyanıq düşünmənin isə amnestik olduğu uzun bir hipnotik vəziyyət kimi qəbul edilməlidir. Belə bir kəskin histeriyanın yaranma şərtləri bizə adətən məlum olmadığından (Anna O.-nun hadisələrini ümumi qəbul edilən kimi qəbul etməyə cəsarət etmirəm), bu, yuxarıda müzakirə olunanlardan fərqli olaraq, psixi parçalanmanın daha bir, qeyri-rasional adlandırıla bilən növü olardı. Və beləliklə, bu prosesin gənc psixoloji elmə hələ də məlum olmayan digər növləri də mövcud olacaqdır. Çünki şübhəsiz ki, bu sahədə yalnız ilk addımları atmışıq və gələcək təcrübələr bugünkü baxışları köklü şəkildə dəyişdirəcəkdir.

İndi isə son illərdə qazanılan psixi parçalanma haqqında biliklərin histeriyanın başa düşülməsinə nə qazandırdığını soruşaq. Çox və əhəmiyyətli görünür.⁶³

Bu kəşf, görünüşdə tamamilə somatik olan simptomları xəstələrin şüurunda tapıla bilməyən təsəvvürlərə gətirib çıxarmağa imkan verir. Bunun üzərində yenidən dayanmaq artıqdır.

O, tutmanı şüursuz təsəvvür kompleksinin ən azı qismən bir nailiyyəti kimi başa düşməyi öyrətdi (Şarko).

Lakin o, histeriyanın bəzi psixi xüsusiyyətlərini də izah edir və bu məqam bəlkə də daha ətraflı araşdırmaya layiqdir. „Şüursuz təsəvvürlər“ oyaq düşüncəyə heç vaxt, ya da yalnız nadir hallarda və çətinliklə daxil olur, lakin ona təsir edir. Birincisi, öz təsirləri ilə, məsələn, tamamilə anlaşılmaz, mənasız bir hallüsinasiya xəstəni əzablandırdıqda, onun mənası və motivi hipnozda aydınlaşır.

Sonra onlar assosiasiyaya təsir edir, ayrı-ayrı təsəvvürləri şüursuzdan gələn bu gücləndirmə olmadan olduqlarından daha canlı edirlər. Beləliklə, xəstələrə müəyyən bir məcburiyyətlə həmişə müəyyən təsəvvür qrupları qəbul etdirilir ki, onlar da mütləq bunları düşünməlidirlər. (Bənzəri Janetin hemianestezik xəstələrindədir: onlar hissiz əllərinə təkrar toxunulmasını hiss etməsələr də, hər hansı bir rəqəm söyləməyə çağırıldıqda həmişə toxunmaların sayına uyğun olanı seçirlər.) Daha sonra onlar əhval-ruhiyyəyə, kökə hakim olurlar. Anna O. xatirələrini işləyib qurtararkən əvvəlcə canlı affektlə bağlı olmuş bir hadisəyə yaxınlaşdıqda, uyğun əhval-ruhiyyə hələ xatirə hipnotik şüurda aydın görünməmişdən günlər əvvəl meydana çıxırdı. Bu, xəstələrin oyanıq düşüncə üçün səbəbsiz, əsassız, izahsız olan "nazını" bizə anlaşılan edir. Histerik xəstələrin təəssürat qabiliyyəti böyük ölçüdə sadəcə onların ilkin oyanma qabiliyyətindən irəli gəlir; lakin nisbətən cüzi səbəblərdən düşdükləri canlı affektlər, "ayrılmış psixikanın" diapazon çəngəlinin tonuna rezonator kimi təsir etdiyini nəzərə alsaq, daha başa düşülən olur. "Şüursuz" xatirələri oyadan hər bir hadisə bu mənimsənilməmiş təsəvvürlərin bütün affektiv qüvvəsini azad edir və o zaman yaranan affekt yalnız şüurlu psixikada meydana gəlmiş olanla tamamilə mütənasib olmur.

Yuxarıda (s. 203) psixi fəaliyyəti öz şüursuz təsəvvürlərinin canlılığı ilə həmişə tərs mütənasib olan bir xəstədən bəhs edilmişdi. Onun şüurlu düşüncəsinin aşağı düşməsi qismən, lakin yalnız qismən, “bir növ özünəməxsus dağınıqlıq”a əsaslanır; hər dəfə baş verən ani “qeyb”dən sonra o, həmin müddət ərzində nə barədə düşündüyünü bilmir. O, “condition prime” ilə “seconde” arasında, şüurlu və şüursuz təsəvvür kompleksi arasında yellənir. Lakin onun psixi fəaliyyəti təkcə bununla aşağı düşmür və təkcə şüursuzdan onu idarə edən affektlə də deyil. Onun oyaq düşüncəsi bu vəziyyətdə enerjisizdir, mühakiməsi uşaq kimidir, dediyim kimi, o, sadəcə olaraq imbesil görünür. Məncə, bunun əsası ondadır ki, psixi oyanmanın böyük bir miqdarı şüursuz tərəfindən ələ keçirildikdə, oyaq düşüncənin sərəncamında daha az enerji olur.

Əgər bu təkcə müvəqqəti deyilsə, əgər ayrılmış psixika daimi oyanma vəziyyətindədirsə, məsələn, Janetin hemi-anestetik xəstələrində olduğu kimi, hətta bədənin bir yarısının bütün hissləri yalnız şüursuz psixika tərəfindən qəbul edilirsə, onda ayıq düşüncə üçün beyin fəaliyyətindən o qədər az hissə qalır ki, bu, Janetin təsvir etdiyi və orijinal hesab etdiyi psixi zəifliyi tamamilə izah edir. İnsanların çox azı haqqında Uhlandın Bertrand de Born-u kimi demək olar ki, „onlara heç vaxt zəkasının yarısından çoxu lazım deyil“. Əksəriyyəti isə psixi enerjilərinin belə azalması zamanı zəka geriliyindən əziyyət çəkir.

Bu, psixi parçalanma ilə şərtlənən əqli zəifliyə görə, bəzi histerik xəstələrin nəticələri ağır olan bir xüsusiyyəti, onların təlqinə meyilliliyi də əsaslanır. (Mən „bəzi histerik xəstələrin“ deyirəm, çünki bu cür xəstələr arasında ən sağlam mühakimə yürüdən, ən tənqidi insanların da tapıldığı şübhəsizdir.)

Biz suggestibillik altında ilk növbədə öz şüurunda peyda olan və ya kənardan həmin şüura daxil edilən təsəvvürlərə və təsəvvür komplekslərinə (mühakimələrə) qarşı tənqidsizliyi — başqasının nitqini eşitmək və ya oxumaq yolu ilə — başa düşürük. Şüura təzəcə daxil olan belə təsəvvürlərin hər bir tənqidi onların assosiativ yolla başqalarını, o cümlədən onlarla uzlaşmayanları oyatmasına əsaslanır. Deməli, onlara qarşı müqavimət potensial şüurun belə əks duran təsəvvürlərə malik olmasından asılıdır və onun gücü təzə təsəvvürlərin canlılığı ilə yaddaşdan oyadılanlar arasındakı nisbətə uyğun gəlir. Bu nisbət normal intellektlərdə də çox fərqlidir. İntellektual temperament adlandırdığımız şey böyük ölçüdə bundan asılıdır. Yeni insanlar və şeylər tərəfindən həmişə valeh olan sankvinik, yəqin ki, elə buna görə belədir: onun yaddaş obrazlarının intensivliyi yeni təəssüratların intensivliyi ilə müqayisədə daha sakit, „„„fleqmatik“ insanlardakından azdır. Patoloji hallarda təzə təsəvvürlərin üstünlüyü və onlara qarşı müqavimətsizlik bir o qədər artır ki, nə qədər az yaddaş obrazı oyadılır, yəni assosiasiya nə qədər zəif və kasıbdırsa; belə ki, artıq yuxuda və röyada, hipnozda, hər hansı zehni enerjinin azalmasında — o, təzə təsəvvürlərin canlılığına da zərər vurmadıqca.

Histeriyanın şüursuz, parçalanmış psixikası təsəvvür məzmununun yoxsulluğu və natamamlığı üzündən son dərəcə təlqinəbənzərdir. Lakin bəzi histeriklərin şüurlu psixikasının təlqinəbənzərliyi də, görünür, buna əsaslanır. İlkin quruluşuna görə onlar oyanmağa meyillidir; təzə təsəvvürlər onlarda böyük canlılıq kəsb edir. Əksinə, əsl intellektual fəaliyyət, assosiasiya zəifləmişdir, çünki oyaq düşüncəyə, bir „şüursuz“un ayrılması üzündən, psixi enerjinin yalnız bir hissəsi sərf edilir.

Bununla onların həm özünə, həm də başqalarına edilən təlqinlərə qarşı davamlılığı azalır, bəzən isə tamamilə məhv olur. Onların iradəsinin təlqinəuyğunluğu da yalnız buradan qaynaqlana bilər. Halbuki hər hansı təsəvvürü dərhal qavrayışın özünə çevirən hallüsinasiyalı təlqinəuyğunluq, hər bir hallüsinasiya kimi, qavrayış orqanının qeyri-adi dərəcədə oyanma qabiliyyətini tələb edir və yalnız psixi parçalanmadan çıxarıla bilməz.

VI. İlkin meyillilik; Histeriyanın inkişafı.

Bu izahlarda demək olar ki, hər mərhələdə etiraf etməli oldum ki, anlamağa çalışdığımız hadisələrin çoxu doğuşdan gələn xüsusiyyətə əsaslanır. Bu xüsusiyyət, faktların təsbitindən kənara çıxan hər hansı izahdan yayınır. Lakin histeriyaya tutulma qabiliyyəti də şübhəsiz insanlara məxsus xüsusiyyətlə bağlıdır və bu xüsusiyyəti bir qədər dəqiq təyin etmək cəhdi bəlkə də tamamilə dəyərsiz olmazdı.

Yuxarıda Janetin baxışının nə üçün qəbuledilməz olduğunu izah etdim: histeriyaya meyl anadangəlmə psixi zəifliyə əsaslanır. Histerik ailələrin üzvlərini bütün yaş dövrlərində ailə həkimi kimi müşahidə edən təcrübəli həkim, şübhəsiz ki, bu meyli çatışmazlıqda deyil, artıqlıqda axtarmağa daha çox meylli olacaq. Sonralar histerik olan yeniyetmələr xəstələnmələrindən əvvəl çox vaxt canlı, istedadlı, mənəvi maraqlarla dolu olurlar; onların iradə enerjisi çox vaxt diqqətəlayiq olur. Onlara valideynlərinin həddindən artıq yorulma qorxusu üzündən qadağan etdiyi hansısa təhsili gecələr gizlicə davam etdirmək üçün yataqdan qalxan qızlar da daxildir. Ayıq mühakimə qabiliyyəti, şübhəsiz ki, onlara digər insanlardan daha bol verilməmişdir. Lakin onların arasında sadə, küt ruhi tənbəllik və axmaqlığa nadir hallarda rast gəlinir. Onların psixikasının daşqın məhsuldarlığı dostlarımdan birini belə bir iddiaya gətirib çıxardı: histeriklər bəşəriyyətin çiçəyidir, doğrudur, o qədər də sonsuz, amma dolu çiçəklər qədər gözəldir.

Onların canlılığı və dincəlmə bilməməsi, sensasiyalara və əqli fəaliyyətə olan ehtiyacı, monotonluğa və darıxmağa dözmək qabiliyyətsizliyi belə ifadə oluna bilər: onlar sakitlikdə sinir sistemləri istifadə tələb edən həddindən artıq oyanma ifraz edən insanlardandırlar (bax səh. 172). Yetkinlik dövrünün inkişafı zamanı və nəticəsində ilkin artıq miqdara oyanmanın o güclü artımı da əlavə olunur ki, bu, oyanan cinsəllikdən, cinsiyyət vəzilərindən qaynaqlanır. İndi patoloji hadisələr üçün həddindən artıq böyük miqdarda sərbəst sinir oyanması mövcuddur: lakin bunların histerik xəstəlik əlamətləri şəklində meydana çıxması üçün, açıq-aydın, fərdin başqa bir spesifik xüsusiyyəti də lazımdır. Çünki canlı, oyanmış insanların böyük əksəriyyəti yenə də histerik olmur.

Bu özünəməxsusluğu yuxarıda yalnız qeyri-müəyyən və məzmunca kasıb sözlərlə: „sinir sisteminin anormal oyanma qabiliyyəti“ kimi ifadə edə bilmişdim. Lakin bəlkə də daha irəli getmək və demək olar ki, bu anormallıq elə bundan ibarətdir ki, belə adamların duyumun – ki, qayda üzrə yalnız periferik qıcıqlara açıqdır – sinir aparatlarına və vegetativ orqanların – ki, güclü müqavimətlərlə mərkəzi sinir sistemindən təcrid olunmuşdur – aparatlarına mərkəzi orqanın oyanması axıb girə bilər. Həssas, vazomotor və visseral aparatların açıq olduğu bu daim mövcud olan artıq oyanma təsəvvürü bəlkə də artıq bəzi patoloji hadisələri örtə bilər.

Belə xüsusiyyətlərə malik insanlarda diqqət məcburi olaraq bir bədən hissəsinə yönəldildiyi kimi, müvafiq həssas keçiriciliyin “diqqət yolu” (Exner) normal həddi aşır; sərbəst, dalğalanan oyanma, belə desək, bu yola keçir və bütün müxtəlif səbəblərdən yaranan ağrıların maksimum intensivləşməsinə, bütün əzabların “dəhşətli” və “dözülməz” olmasına səbəb olan lokal hiperəlgəziya yaranır. Lakin bir dəfə həssas yolu yükləmiş oyanma miqdarı, normal insanda olduğu kimi, həmişə onu tərk etmir; o, sadəcə qalmır, hətta yeni oyanmaların axını ilə daha da artır. Beləliklə, yüngül oynaq travmasından sonra oynaq nevrozu inkişaf edir; yumurtalıq şişkinliyinin ağrı hissləri davamlı ovariyaya çevrilir.

Qan dövranının sinir aparatları normal insana nisbətən serebral təsirlərə daha çox həssasdır: əsəbi ürək döyüntüsü, senkop meylli, həddindən artıq qızarma və solğunlaşma və s. mövcuddur.

Lakin, həqiqətən də, periferik sinir aparatları yalnız mərkəzi təsirlərə qarşı deyil, daha asan oyanır: onlar adekvat, funksional qıcıqlara da həddindən artıq və pozğun şəkildə reaksiya verir. Ürək döyüntüsü orta dərəcəli zəhmətdən sonra da, rahat həyəcandan sonra da baş verir, damar hərəkətvericiləri isə heç bir psixi təsir olmadan arteriyaları daraldır (“ölən barmaqlar”). Və necə ki, yüngül travmadan sonra oynaq nevrozu gəlir, eləcə də qısa bronxitdən sonra nevrotik astma, həzm pozğunluğundan sonra isə tez-tez kardialgiya qalır. Beləliklə, etiraf etməliyik ki, mərkəzi mənşəli oyanma məbləğlərinə açıqlıq ümumi anormal oyanma qabiliyyətinin yalnız bir xüsusi halıdır, hərçənd ki, mövzumuz üçün ən mühümü də elə budur.⁶⁴

Buna görə də hesab etmirəm ki, bu simptomların, bəlkə də daha sadəcə „nervöz“ adlandırılmalı olan, lakin histeriyanın empirik xəstəlik mənzərəsinə aid olan köhnə „refleks nəzəriyyəsi“ tamamilə rədd edilməlidir. Hamiləlikdə uşaqlığın genişlənməsini müşayiət edən qusma, anormal oyanma qabiliyyəti halında, çox cüzi uterin qıcıqlardan da tamamilə reflektor yolla oyadıla bilər: bəlkə də yumurtalıqların dəyişkən şişmələrindən. Biz orqan dəyişikliklərinin o qədər uzaq təsirlərini, o qədər qəribə „konjuqasiya olunmuş nöqtələri“ tanıyırıq ki, bir halda psixi şərtlənmiş bir çox əsəb simptomlarının başqa hallarda reflektor uzaq təsirlər olmasını inkar etmək mümkün deyil. Bəli, mən ən qeyri-müasir küfrü deməyə cəsarət edirəm: bir ayağın hərəkət zəifliyi də bir vaxt psixi deyil, birbaşa reflektor yolla cinsi orqan xəstəliyindən şərtlənmiş ola bilər. Məncə, yeni anlayışlarımızın həddindən artıq müstəsna hökm sürməsinə və hər hal üçün ümumiləşdirilməsinə imkan verməməyimiz yaxşıdır.

Digər anormal həssas oyanma formaları hələ də tamamilə anlayışımızdan kənarda qalır; məsələn, ümumi analgeziya, anestetik lövhələr, real görmə sahəsinin daralması və b. k. Mümkündür və bəlkə də ehtimal olunandır ki, sonrakı müşahidələr bu stigmalardan birinin və ya digərinin psixi mənşəyini sübut edəcək və bununla da simptomu izah edəcək; indiyə qədər bu baş verməmişdir (müşahidəmizin I verdiyi dayaq nöqtələrini ümumiləşdirməyə cəsarət etmirəm) və belə bir törəmə əldə olunmadan əvvəl onları ehtimal kimi qəbul etməyi əsaslı saymıram.

Əksinə, sinir sisteminin və psixikanın qeyd olunan xüsusiyyəti, bir çox histerik xəstənin hamıya məlum olan bəzi xüsusiyyətlərini izah etməyə imkan verir. Onların sinir sisteminin istirahət zamanı sərbəst buraxdığı oyanma artıqlığı, monoton həyatı və canı sıxılmanı dözmə qabiliyyətsizliyini şərtləndirir; həssasiyyət ehtiyacı isə onları xəstəlikdən sonra xəstə həyatının təkdüzənliyini müxtəlif „hadisələr“lə pozmağa sövq edir ki, təbii olaraq ilk növbədə patologik fenomenlər təqdim olunur. Avtosugestiya onlara tez-tez kömək edir. Onlar xəstəlik ehtiyacı ilə daha da irəli aparılır; bu, histeriya üçün hipoxondriyada xəstəlik qorxusu qədər patognomonik olan o qəribə xüsusiyyətdir. Mən tez-tez kifayət qədər ciddi özünə zərər vermələri yalnız öz istifadəsi üçün edən, ətrafındakılar və həkim bundan xəbərsiz olan bir histerik qadını tanıyıram. Başqa heç nə olmasa belə, o, tək otaqda, yalnız özünə normal olmadığını sübut etmək üçün müxtəlif əməllər törədirdi. O, xəstəliyinin açıq hissinə malikdir, vəzifələrini qeyri-kafi yerinə yetirir və belə aktlarla özünə qarşı haqlılıq yaradır. Başqa bir xəstə, xəstə hisslərə malik olan ağır əziyyət çəkən qadın, hər bir histerik fenomeni günah kimi qəbul edir: „çünki o, əgər sadəcə istəsəydi, bunu etməməli idi“. Ayaqlarının pareziyası səhvən spinal xəstəlik kimi açıqlandığında, o, bunu qurtuluş kimi hiss etdi və „sadəcə sinirvi“ olduğu və keçəcəyi izahatı, ona ağır vicdan təşvişi yaratmaq üçün kifayət idi. Xəstəlik ehtiyacı xəstənin özünü və başqalarını xəstəliyinin reallığına inandırmaq istəyindən qaynaqlanır. Əgər xəstə otağının təkdüzənliyi ilə yaranan əzab buna əlavə olunarsa, həmişə yeni simptomlara malik olmağa meyl ən güclü şəkildə inkişaf edir.

Əgər bu, yalançıqlığa və həqiqi simulyasiyaya çevrilirsə — və mən inanıram ki, biz indi simulyasiyanı rədd etməkdə əvvəllər onu qəbul etməkdə olduğu qədər uzağa gedirik —, onda bu, histerik təbiətdən deyil, Möbiusun çox gözəl qeyd etdiyi kimi, onun digər degenerasiyalarla, doğuşdan gələn mənəvi aşağılıqla qarışığından qaynaqlanır. Elə “şər histerik” də orijinal olaraq həvəsli, lakin qəlbən kasıb olan insanın, xroniki xəstəliyi asanlıqla yaradan eqoist xarakter zəifləməsinə məruz qalması nəticəsində yaranır. “Şər histerik” əslində son mərhələlərdəki şər tabiklərdən heç də daha çox rast gəlinmir.

Hərəkət sahəsində də oyanma artığı patologik fenomenlər yaradır. Belə uşaqlar, gözlərdə və ya üzdəki hər hansı bir hissdən və ya geyim parçasının qırışından qaynaqlanan, dərhal mübarizə aparılmadığı təqdirdə davamlı hala gələn tikvari hərəkətləri çox asanlıqla inkişaf etdirirlər. Refleks yolları çox asanlıqla və sürətlə "aşınır".

Hər hansı bir psixi amildən asılı olmayan, yalnız toplanma nəticəsində yığılmış oyanma kütləsinin, anatomik dəyişikliklərlə şərtlənən qıcıq kütləsinin epileptik tutmada olduğu kimi boşaldığı, təmiz hərəkətə bağlı bir tutmanın mövcud olduğunu inkar etmək olmaz. Bu, ideogen olmayan histerik tutma olardı.

Biz o qədər tez-tez görürük ki, həyəcanlanan, lakin sağlam olan yeniyetmələr yetkinlik dövrünün inkişafı zamanı histeriyaya tutulurlar ki, özümüzdən soruşmalıyıq: görəsən, bu proses orada, hələ ilkin olaraq mövcud olmayan meyli yaratmırmı? Və həqiqətən də, biz ona oyanma miqdarının sadəcə artmasından daha çoxunu aid etməliyik; cinsi yetkinləşmə bütün sinir sisteminə toxunur, hər yerdə oyanma qabiliyyətini artırır və müqavimətləri azaldır. Bunu histerik olmayan yeniyetmələrin müşahidəsi öyrədir və buna görə də inanmağa haqqımız var ki, o, həm də histerik meyli yaradır, o dərəcədə ki, bu meyl məhz sinir sisteminin bu xassəsindən ibarətdir. Bununla biz artıq cinsəlliyi histeriyanın böyük komponentlərindən biri kimi tanıyırıq. Görəcəyik ki, onun bunda payı daha da böyükdür və o, ən müxtəlif yollarla xəstəliyin qurulmasında iştirak edir.

Əgər stigmalar histeriyanın orijinal ana torpağından birbaşa qaynaqlanırsa və ideogen mənşəli deyilsə, onda ideogenliyi, bu gün bəzən edildiyi kimi, histeriyanın mərkəzinə yerləşdirmək mümkün deyil. Diaqnozu təsdiqləyən patognomonik tapıntılar olan stigmalar kimi daha həqiqi histerik nə ola bilər, halbuki məhz bunlar ideogen görünmür. Amma histeriyanın təməli bütün sinir sisteminin xüsusiyyətidirsə, ideogen, psixi şərtlənmiş simptomlar kompleksi təməllər üzərində bir bina kimi qalxır. Və bu çoxmərtəbəli bir binadır. Belə bir binanın strukturunu yalnız müxtəlif mərtəbələrin planını fərqləndirdikdə başa düşmək mümkün olduğu kimi, məncə, histeriyanı başa düşmək də simptom səbəblərinin müxtəlif mürəkkəbliyinin nəzərə alınmasından asılıdır. Bundan yayınmaq və tək bir səbəb-nəticə əlaqəsindən istifadə edərək histeriyanı izah etməyə çalışmaq, həmişə izah olunmamış fenomenlərin çox böyük bir qismini buraxır; sanki çoxmərtəbəli bir evin müxtəlif mərtəbələrini tək bir mərtəbənin planına yerləşdirmək istəyirsən.

Stigmalar kimi, bir sıra başqa nevroz simptomları da, yuxarıda gördüyümüz kimi, təsəvvürlərlə törədilmir, əksinə sinir sisteminin əsas anomaliyasının birbaşa nəticəsidir: bəzi algiyalar, vazomotor hadisələr, bəlkə də təmiz motor qıcolma tutması.

Onlara ən yaxın olanlar, sadəcə affektiv oyanmanın konversiyaları olan ideogen fenomenlərdir (səh. 177). Onlar histerik predispozisiyalı insanlarda affektlərin təsiri kimi yaranır və əvvəlcə yalnız "hisslərin qeyri-adi ifadəsi"dir (Oppenheym).

(Oppenheym). Bu, təkrarlanma yolu ilə həqiqi, zahirən sırf somatik histerik simptoma çevrilir, halbuki səbəb olan təsəvvür hiss olunmaz olur (səh. 181) ya da dəf edilir və buna görə şüurdan sıxışdırılır. Dəf edilmiş və konversiya olunmuş təsəvvürlərin çoxu və ən mühümləri cinsi məzmuna malikdir. Onlar yetkinlik dövrü histeriyasının böyük bir hissəsinin əsasını təşkil edir. Yetişməkdə olan qızlar — əsasən söhbət onlardan gedir — onlara təsir edən cinsi təsəvvürlərə və hisslərə çox müxtəlif yanaşırlar. Bəziləri tam sərbəstliklə, bu zaman bəziləri bütün sahəni görməmazlığa vurur və nəzərdən qaçırır. Digərləri onları oğlanlar kimi qəbul edir; kəndli və fəhlə qızlarında bu, yəqin ki, qaydadır. Yenə başqaları az-çox pozğun maraqla söhbətin və oxuduqlarının onlara gətirdiyi hər cinsi şeyin ardınca qaçır; və nəhayət, böyük cinsi oyanma qabiliyyətinə, lakin eyni dərəcədə böyük əxlaqi saflığa malik incə təşkilatlı təbiətlər, hansı ki, hər cinsi şeyi öz əxlaqi məzmunu ilə uzlaşmaz hesab edir, ləkə və murdarlıq kimi duyur. Bunlar cinsəlliyi öz şüurundan sıxışdırır və bu məzmunda olan, somatik hadisələrə səbəb olmuş affektiv təsəvvürlər «dəf edilmiş» kimi şüursuz olur.

Cinsi olana qarşı müdafiə meyli gənc qızda həssas oyanmanın təşviş qarışığı olması ilə daha da güclənir — qarşılaşacağı, duyduğu, gələcək bilinməyənin qorxusu; halbuki təbii, sağlam, gənc kişidə bu, qarışıqsız aqressiv bir həvəsdir. Qız Erosda öz taleyinə hökm edən və onu həll edən qorxunc qüvvəni duyur və ondan təşvişə düşür. Buna görə də gözünü çevirmək və təşviş doğuranı şüurdan sıxışdırmaq meyli bir o qədər böyük olur.

Nikah yeni cinsi travmalar gətirir. Təəccüblənmək lazımdır ki, toy gecəsi daha tez-tez patogen təsir göstərmir, halbuki o, təəssüf ki, çox vaxt erotik yoldan çıxarma deyil, zorlama məzmununa malikdir. Lakin, əlbəttə, buna aid edilə bilən və zaman keçdikcə cinsi həzz meydana çıxdıqda və travma silindikdə yox olan gənc qadınlarda histeriyalar da nadir deyil. Bir çox nikahların sonrakı gedişində də cinsi travmalar baş verir. Nəşrindən imtina etməli olduğumuz o xəstəlik tarixçələri bunlardan çoxlu sayda ehtiva edir: kişinin pozğun tələbləri, qeyri-təbii praktikalar və s. İddia edərkən şişirtmədiyimə inanıram ki, qadınlarda ağır nevrozların böyük əksəriyyəti nikah yatağından qaynaqlanır.⁶⁵,⁶⁶

Cinsi ziyanvericilərin bir hissəsi — ki, əsasən qeyri-kafi doyumdan ibarətdir (coitus interruptus, ejaculatio praecox və s.) — Freydin kəşfindən sonra histeriyaya deyil, təşviş nevrozuna gətirib çıxarır. Lakin məncə, belə hallarda da cinsi affektin oyanması kifayət qədər tez-tez histerik somatik fenomenlərə çevrilir.

Aydındır ki, öz müşahidələrimizdən də belə çıxır: qorxu, təşviş, qəzəb kimi cinsi olmayan affektlər də histerik hadisələrin yaranmasına gətirib çıxarır. Lakin yenə də təkrar-təkrar vurğulamaq, bəlkə də, artıq olmaz ki, cinsi amil cismən ən mühüm və patoloji baxımdan ən bəhrəli olandır. Sələflərimizin sadəlövh müşahidəsi — ki onun qalığını „Histeriya“ sözündə saxlayırıq — həqiqətə daha yaxın düşmüşdür, nəinki cinsəlliyi demək olar ki, son sıraya qoyan yeni baxış; bu, xəstələri əxlaqi töhmətdən qorumaq üçün edilir. Şübhəsiz ki, histerik xəstələrin cinsi ehtiyacları da eynilə fərdi surətdə müxtəlif dərəcədə böyükdür və sağlam adamlardakından güclü deyildir. Lakin onlar bu ehtiyaclardan xəstələnirlər və bu, böyük ölçüdə məhz onlarla mübarizə nəticəsində, cinsəlliyin dəf edilməsi nəticəsində baş verir.⁶⁷

Cinsi amillə yanaşı, burada əsl travmatik histeriya olan qorxu histeriyasını da xatırlatmaq lazımdır. O, ən yaxşı tanınan və qəbul edilmiş histeriya formalarından birini təşkil edir.

Sözün əsl mənasında, affekt oyanmasının konversiyası nəticəsində yaranan fenomenlərlə eyni qatda ilkin olaraq təlqinə həssas fərdlərdə öz mənşəyini təlqinə (çox vaxt avtotəlqinə) borclu olan fenomenlər yerləşir. Yüksək dərəcəli təlqinə həssaslıq, yəni təzəcə oyanmış təsəvvürlərin ləngiməsiz üstünlüyü, histeriyanın mahiyyətinə aid deyil; lakin histerik meyilli olanlarda, yəni sinir sisteminin məhz bu xüsusiyyəti üstün qiymətli təsəvvürlərin bədəni reallaşmasına imkan verdiyi adamlarda, o, ağırlaşma kimi təsadüf edə bilər. Yeri gəlmişkən, somatik fenomenlərdə təlqin yolu ilə reallaşan şey çox vaxt yenə də yalnız affektiv təsəvvürlərdir və beləliklə, bu prosesi çox vaxt müşayiət edən qorxu və ya təşviş affektinin konversiyası kimi də başa düşmək olar.⁶⁸

Bu affekt konversiyası və təlqin prosesləri histeriyanın indi nəzərdən keçiriləcək mürəkkəb formalarında da eyni qalır; onlar orada yalnız daha əlverişli şərait tapırlar; lakin psixi şərtlənmiş histerik hadisələr həmişə bu iki prosesdən biri vasitəsilə yaranır.

Histerik meylin həmin üçüncü tərkib hissəsi ki, bəzi hallarda əvvəl bəhs etdiyimizə qatılır, konversiyanı da, təlqini də ən yüksək dərəcədə əlverişli edir və asanlaşdırır və bununla da, belə deyilsə, yalnız ayrı-ayrı histerik hadisələr göstərən kiçik histeriyaların üzərində böyük histeriyanın növbəti mərtəbəsini qurur, — bu, hipnoiddir, avtohipnoza meyldir (səh. 188). Bu, əvvəlcə yalnız müvəqqəti olan və normal vəziyyətlə növbələşən bir vəziyyət yaradır ki, ona psixi təsirin bədənə o artımını aid etməyə haqqımız var ki, onu süni hipnozda müşahidə edirik; bu təsir burada bir o qədər güclü və dərin təsirlidir ki, o, artıq hipnozdan kənarda da anormal oyanma qabiliyyəti olan bir sinir sisteminə aiddir. Avtohipnoza meylinin nə dərəcədə və hansı hallarda orqanizmin ilkin xassəsi olduğunu bilmirik. Yuxarıda mən⁶⁹

(səh. 191) fikri söylənilmişdir ki, o, təhrikdolu xəyalpərəstlikdən inkişaf edir. Lakin şübhəsiz ki, burada da ilkin meyl də aiddir. Əgər bu fikir doğrudursa, burada da aydın olur ki, histeriyanın inkişafına cinsəlliyin nə qədər böyük təsiri aid edilməlidir. Çünki xəstəyə qulluqdan başqa elə bir psixi amil yoxdur ki, sevgi həsrəti kimi təhrikdolu xəyalpərəstlik yaratmağa yararlı olsun. Üstəlik, cinsi orqazm özü də təhrik bolluğu və şüurun daralması ilə hipnoid hallara yaxından yaxındır.

Hipnoid ən aydın şəkildə histerik tutma kimi və akut histeriya adlandırıla bilən, görünür, böyük histeriyanın inkişafında bu qədər əhəmiyyətli rol oynayan vəziyyətdə (səh. 207) ortaya çıxır. Bunlar uzun, çox vaxt bir neçə ay davam edən, aydın psixotik vəziyyətlərdir; bunlara çox vaxt birbaşa hallüsinativ şüur bulanıqlığı demək lazımdır: pozğunluq bu qədər uzağa getməsə belə, belə vəziyyətlərdə müxtəlif histerik fenomenlər ortaya çıxır və bəziləri bundan sonra da davam edir. Bu vəziyyətlərin psixi məzmunu qismən məhz oyaq həyatda müdafiə edilmiş və şüurdan sıxışdırılmış təsəvvürlərdən ibarətdir („Müqəddəslərin və rahibələrin, iffətli qadınların, tərbiyəli uşaqların histerik deliriumları“).

Bu hallar çox vaxt elə psixozlar olduğu və buna baxmayaraq birbaşa və yalnız histeriyadan qaynaqlandığı üçün mən Möbiusun fikri ilə razılaşa bilmirəm: „tutma ilə bağlı deliriumlar bir yana qalsa, əsl histerik dəlilikdən danışmaq olmaz“. Bu hallar bir çox halda elə belə bir dəlilikdir; histeriyanın sonrakı gedişində də bu cür psixozlar təkrarlanır; bunlar, həqiqətən, mahiyyətcə tutmanın psixotik mərhələsindən başqa bir şey deyildir, lakin aylarla davam etdikdə yenə də tutma adlandırıla bilməz.

Bu kəskin histeriyalar necə yaranır? Ən yaxşı bilinən halda (I müşahidə) o, hipnoid tutmaların yığılmasından inkişaf etmişdi; başqa bir halda (artıq mövcud olan, mürəkkəbləşmiş histeriyada) morfin çəkilməsi ilə əlaqədar. Çox vaxt bu proses tamamilə qaranlıq qalır və sonrakı müşahidələrlə aydınlaşdırılmasını gözləyir.⁷⁰

Burada müzakirə olunan histeriyalara görə Möbiusun hökmü belədir: „Histeriyaya xas olan əsas dəyişiklik ondan ibarətdir ki, histerik şəxsin psixi vəziyyəti müvəqqəti və ya daimi olaraq hipnotizə olunmuş şəxsin vəziyyətinə bənzəyir.

Hipnoid daxilində yaranmış histerik simptomların normal vəziyyət zamanı davam etməsi posthipnotik təlqin haqqındakı təcrübələrimizə tamamilə uyğundur. Bununla belə, artıq deyilmişdir ki, şüur qabiliyyəti olmayan təsəvvürlər kompleksləri şüurlu surətdə axan fikir sıraları ilə yanaşı mövcuddur, psixikanın parçalanması (səh. 197) baş vermişdir. Görünür, şübhəsizdir ki, bu, hipnoid olmadan da yarana bilər — dəf edilmiş, şüurdan sıxışdırılmış, lakin boğulmamış təsəvvürlərin bolluğundan. Bu və ya digər yolla, bəzən fikir cəhətdən kasıb, rudimentar, bəzən isə oyaq düşüncəyə az-çox bənzəyən bir psixi həyat sahəsi yaranır ki, onun dərk edilməsini ilk növbədə Bine və Janetə borcluyuq. Psixikanın parçalanması histeriyanın tamamlanmasıdır; əvvəllər (V fəsil) onun xəstəliyin əsas xarakterik cizgilərini necə izah etdiyi göstərilmişdi. Xəstənin psixikasının bir hissəsi davamlı olaraq, lakin təsəvvürlərinin dəyişkən canlılığı ilə hipnoiddə qalır və oyaq düşüncənin zəiflədiyi anda bütün insan üzərində hakimiyyəti ələ keçirməyə həmişə hazırdır (tutma, deliriya). Bu, güclü bir affekt normal təsəvvür gedişatını pozan kimi, alaqaranlıq və tükənmə vəziyyətlərində baş verir. Bu davam edən hipnoiddən şüura əsassız, normal assosiasiyaya yad təsəvvürlər nüfuz edir, qavrayışa hallüsinasiyalar atılır, hərəki aktlar şüurlu iradədən asılı olmayaraq innervasiya olunur. Bu hipnoid psixika affekt konversiyasına və təlqinə ən yüksək dərəcədə qadirdir və beləliklə, psixi parçalanma olmadan yalnız çox çətinliklə və təkrar affektlərin təzyiqi altında meydana gələ biləcək yeni histerik fenomenlər asanlıqla yaranır. Ayrılmış psixika, qədim, xurafatçı dövrlərin sadəlövh müşahidəsinin xəstələrin ondan ələ keçdiyinə inandığı o şeytandır. Xəstənin oyaq şüuruna yad bir ruhun onda hökm sürməsi doğrudur; yalnız o, həqiqətən yad deyil, onun özünün bir hissəsidir.

Burada edilən, müasir biliklərimizə əsaslanaraq histeriyanı sintetik olaraq qurmaq cəhdi, əgər ümumiyyətlə haqlı sayılırsa, eklektisizm ittihamına açıqdır. Histeriyanın köhnə "refleks nəzəriyyəsi"ndən başlayaraq "şəxsiyyətin dissosiasiyası"na qədər olan bir çox formulyasiya burada yer tapmalı olmuşdur. Amma başqa cür ola bilməz. Bir çox əla müşahidəçi və dərin fikirli alim histeriya ilə məşğul olmuşdur. Onların hər bir formulyasiyasının həqiqətin bir hissəsini ehtiva etməməsi inandırıcı deyil. Gələcəkdə real vəziyyətin təsviri şübhəsiz ki, hamısını ehtiva edəcək və yalnız bütün birtərəfli baxışları mövzunun bədənvari bir reallığa birləşdirəcək. Buna görə eklektisizm mənə qınaq kimi görünmür.

Amma bu gün biz histeriyanın belə tam dərk edilməsi imkanından nə qədər uzağıq! Burada konturlar necə də qeyri-müəyyən cizgilərlə çəkilmişdir, açıq-aydın boşluqlar necə də kobud köməkçi təsəvvürlərlə doldurulmaqdan çox örtülmüşdür. Yalnız bir mülahizə bir qədər rahatlıq verir: bu qüsur mürəkkəb psixi proseslərin bütün fizioloji təsvirlərinə xasdır və xas olmalıdır. Onlar haqqında həmişə doğrudur ki, Tesey „Yay gecəsi yuxusunda“ faciə barədə deyir: „Bu cür ən yaxşısı da yalnız kölgə oyunudur.“ Ən zəifi də dəyərsiz deyil, əgər sədaqət və təvazökarlıqla naməlum həqiqi obyektlərin divara saldığı kölgə siluetlərini saxlamağa çalışırsa. Onda yenə də ümid haqlıdır ki, həqiqi proseslərlə onlar haqqındakı təsəvvürümüz arasında müəyyən dərəcədə uyğunluq və oxşarlıq mövcud olacaqdır.

IV. Histeriyanın psixoterapiyası haqqında. (Ziqm. Freyd.)

„İlkin məlumat“da bildirmişdik ki, histerik simptomların etiologiyası ilə bağlı tədqiqat zamanı bizim üçün praktik əhəmiyyətli hesab etdiyimiz bir terapevtik üsul da meydana çıxdı. „Belə ki, əvvəlcə ən böyük təəccübümüzə səbəb olan bir şeyi aşkar etdik: ayrı-ayrı histerik simptomlar o zaman dərhal və bir daha qayıtmamaqla yox olurdu ki, səbəb olan hadisənin xatirəsini tam aydınlığa qaldırmaq, bununla da müşayiət edən affekti oyatmaq mümkün olurdu və bundan sonra xəstə həmin hadisəni mümkün qədər ətraflı təsvir edib affektə söz verirdi“ (səh. 4).

Biz daha sonra psixoterapevtik metodumuzun necə təsir etdiyini özümüzə aydınlaşdırmağa çalışırdıq: „O, ilkin olaraq reaksiya vermədiyi təsəvvürün təsir qüvvəsini ona görə aradan qaldırır ki, həmin təsəvvürün sıxılmış affektinə nitq vasitəsilə axın imkanı verir və onu assosiativ düzəlişə gətirir: bunu ya həmin təsəvvürü (yüngül hipnozda) normal şüura çəkərək, ya da həkim təlqini ilə aradan qaldıraraq edir, necə ki, amneziyalı somnambulizmdə baş verir“ (səh. 13).

İndi bu üsulun hansı dərəcədə işlədiyini, digərlərindən nə ilə fərqləndiyini, hansı texnika və hansı çətinliklərlə işlədiyini ardıcıl şəkildə izah etməyə çalışacağam, baxmayaraq ki, bunun əsas hissəsi artıq əvvəlki xəstəlik tarixçələrində mövcuddur və mən bu təsvirdə təkrarlanmaqdan qaça bilmirəm.

Mən də öz tərəfimdən deyə bilərəm ki, „İlkin məlumat“ın məzmununa sadiq qala bilərəm; lakin etiraf etməliyəm ki, o vaxtdan keçən illərdə — orada toxunulan problemlərlə fasiləsiz məşğul olarkən — mənə yeni baxış bucaqları özünü qəbul etdirdi ki, bu da o dövrdə məlum olan faktik materialın heç olmasa qismən başqa cür qruplaşdırılması və anlaşılması ilə nəticələndi. Hörmətli dostum J. Breyerə bu inkişaf üçün məsuliyyətin həddindən artıq hissəsini yükləməyə çalışmaq haqsızlıq olardı. Aşağıdakı izahları buna görə əsasən öz adımdan təqdim edirəm.

Breyerin hipnozda araşdırma və abreaksiya yolu ilə histerik simptomları sağaltma üsulunu daha böyük bir xəstə qrupuna tətbiq etməyə çalışdığımda, mən iki çətinliklə qarşılaşdım; bu çətinliklərin ardınca texnikada və qavrayışda dəyişikliklərə getdim. 1. Şübhəsiz ki, histerik simptomlar göstərən və ehtimal ki, eyni psixi mexanizmə malik olan bütün şəxslər hipnotizə olunmurdu; 2. Mən histeriyanı əsasən nəyin xarakterizə etdiyi və onun digər nevrozlardan nə ilə fərqləndiyi sualına mövqe tutmalı idim.

Bunu sonraya saxlayıram ki, birinci çətinliyi necə öhdəsindən gəldiyimi və ondan nə öyrəndiyimi danışım. Əvvəlcə gündəlik təcrübədə ikinci problemə qarşı necə mövqe tutduğuma toxunuram. Bir nevroz halını düzgün dərk etmək, ona hərtərəfli analiz tətbiq etməzdən əvvəl çox çətindir; elə bir analiz ki, yalnız Breyer üsulunun tətbiqi ilə nəticə verir. Lakin diaqnoz və terapiya növü barədə qərar belə hərtərəfli biliyə qədər verilməlidir. Deməli, mənə yalnız o halları katartik üsul üçün seçmək qalırdı ki, onları ilkin olaraq histeriya kimi diaqnoz etmək mümkün idi, hansı ki, histeriyanın ayrı-ayrı və ya bir neçə stigmasını və ya xarakterik simptomlarını göstərirdilər. Sonra bəzən elə olurdu ki, histeriya diaqnozuna baxmayaraq, terapevtik nəticələr olduqca yoxsul çıxırdı, hətta analiz heç bir əhəmiyyətli şey üzə çıxarmırdı. Başqa vaxtlar mən Breyer üsulu ilə elə nevrozlara müalicə etməyə çalışırdım ki, onlar heç kimə histeriya kimi görünməzdi, və gördüm ki, bu yolla onlara təsir etmək, hətta onları həll etmək mümkündür. Məsələn, məcburiyyət təsəvvürləri ilə, Vestfal nümunəsinə uyğun əsl məcburiyyət təsəvvürləri ilə, histeriyaya bir cizgi ilə də olsa xatırlatmayan hallarda belə oldu. Beləliklə, „İlkin məlumat“ın üzə çıxardığı psixi mexanizm histeriya üçün patognomonik ola bilməzdi; bu mexanizmin xatirinə başqa nevrozu histeriya ilə bir qazana atmağa da qərar verə bilmirdim. Bütün bu oyadan şübhələrdən məni nəhayət o plan qurtardı ki, bütün digər söz mövzusu olan nevrozlara histeriya kimi yanaşmaq, hər yerdə etiologiyanı və psixi mexanizmin növünü araşdırmaq və histeriya diaqnozunun haqlılığı barədə qərarı bu tədqiqatın nəticəsindən asılı etmək.

Beləliklə, Breyerin metodundan çıxış edərək, ümumiyyətlə nevrozların etiologiyası və mexanizmi ilə məşğul olmağa gəlib çatdım. Sonra nisbətən qısa bir zamanda yararlı nəticələrə gəlmək bəxti mənə güldü. Əvvəlcə bu anlayış özünü mənə qəbul etdirdi ki, əgər nevrozların qazanıldığı bir səbəbdən danışmaq olarsa, etiologiyanı cinsi məqamlarda axtarmaq lazımdır. Buna o tapıntı sıralandı ki, müxtəlif cinsi məqamlar, tam ümumi götürüldükdə, nevrotik xəstəliklərin müxtəlif mənzərələrini də yaradır. İndi isə, mən bu sonuncu münasibəti təsdiqlədikcə, etiologiyadan nevrozların xarakteristikası üçün istifadə etməyə və nevrozların xəstəlik mənzərələrinin kəskin ayrılığını qurmağa da cəsarət etmək olardı. Əgər etioloji xarakterlər klinik xarakterlərlə daim üst-üstə düşürdüsə, bu, doğrudan da haqlı idi.

Bu şəkildə mənə aydın oldu ki, nevrasteniya əslində, analizlərin göstərdiyi kimi, “psixi mexanizm”in rol oynamadığı monoton bir xəstəlik obrazına uyğun gəlir. Nevrasteniyadan kəskin şəkildə məcburiyyət nevrozu, yəni həqiqi məcburiyyət təsəvvürlərinin nevrozu ayrıldı; bu nevroz üçün mürəkkəb psixi mexanizm, histerikə bənzər etiologiya və psixoterapiya vasitəsilə geri dönüşün geniş imkanı aşkar edilə bilərdi. Digər tərəfdən, mənə nevrasteniyadan tamamilə fərqli, hətta əsasən əks olan etiologiyadan asılı olan bir nevroz simptom kompleksini ayırmaq məqsədəuyğun görünürdü; halbuki bu kompleksin hissəvi simptomları artıq E. Hekker tərəfindən tanınan xarakterlə bir yerdə saxlanılırdı. Onlar ya təşviş ifadələrinin simptomları, ya da ekvivalentləri və qalıqlarıdır; buna görə də mən nevrasteniyadan ayrılmalı olan bu kompleksi təşviş nevrozu adlandırdım. Mən onun haqqında iddia etdim ki, o, fiziki gərginliyin toplanması nəticəsində yaranır; bu gərginlik isə öz növbəsində cinsi mənşəlidir. Bu nevrozun hələ psixi mexanizmi yoxdur, lakin psixi həyatı tamamilə qanunauyğun şəkildə təsir edir, belə ki, “təşvişli gözləmə”, fobiyalar, ağrılara qarşı hiperesteziya və s. onun qanunauyğun ifadələrinə aiddir. Mənim təşviş nevrozum, əlbəttə ki, bir çox təsvirlərdə histeriya və nevrasteniya ilə yanaşı “hipoxondriya” adı altında tanınan nevrozla qismən üst-üstə düşür; yalnız mən mövcud işləmələrdə bu nevrozun sərhədlərinin düzgün olduğunu düşünə bilmirəm və “hipoxondriya” adının “xəstəlik qorxusu” simptomuna sabit bağlılığı səbəbindən faydalılığının zədələndiyini hesab edirəm.⁷¹

Beləliklə, sadə obrazlarını nevrasteniya, təşviş nevrozu və obsessiv ideyaları sabitləşdirdikdən sonra, histeriya diaqnozu nəzərə alınan, adətən rast gəlinən nevroz hallarının qavranmasına keçdim. İndi özümə deməliyəm ki, nevrozun bir neçə histeriya əlaməti göstərdiyi üçün onu tamamilə histeriya adlandırmaq olmaz. Bu təcrübəni çox asan izah edə bilərdim, çünki histeriya nəzərdə tutulan nevrozlar arasında ən qədimi, ən yaxşı tanınanı və ən nəzərə çarpanıdır; lakin bu, yenə də sui-istifadə idi, eyni sui-istifadə ki, histeriyanın hesabına bir çox sapma və degenerasiya əlamətləri yazılmışdı. Psixi degenerasiyanın mürəkkəb halında hər hansı bir histeriya əlaməti, anesteziya və ya xarakterik hücum aşkar edildikdə, bütün vəziyyət “Histeriya” adlandırılırdı və sonra bu etiket altında ən pis və ən ziddiyyətli şeyləri birlikdə tapmaq olardı. Bu diaqnostika nə qədər yanlış idisə, nevroz tərəfinə də ayırmaq o qədər vacib idi; və nevrasteniya, narahatlıq nevrozu və s.-ni təmiz halda bildiyimiz üçün, onları kombinasiyada artıq nəzərdən qaçırmaq lazım deyildi. Beləliklə, aşağıdakı baxış daha haqlı görünürdü: Adətən rast gəlinən nevrozlar əksər hallarda “qarışıq” adlandırılmalıdır; nevrasteniya və təşviş nevrozunun təmiz formalarını asanlıqla tapmaq olar, xüsusilə gənc insanlarda. Histeriya və məcburiyyət nevrozunun təmiz halları nadirdir, adətən bu iki nevroz təşviş nevrozu ilə kombinasiya olunur. Qarışıq nevrozların bu qədər tez-tez rast gəlməsi, onların etioloji amillərinin çox vaxt qarışması, bəzən təsadüfən, bəzən isə həmin amillərin qaynaqlandığı proseslər arasında səbəb-nəticə əlaqələri nəticəsində baş verməsi ilə bağlıdır. Keçidlər nevrozların etioloji amillərinin qaynağı olan keçidlər. Bunu ayrı-ayrılıqda asanlıqla izah etmək və sübut etmək olar; lakin histeriya üçün buradan belə nəticə çıxır ki, onu cinsi nevrozlar kontekstindən çıxarmaq demək olar ki, mümkün deyil; o, adətən mürəkkəb nevroz halının yalnız bir tərəfini, bir aspektini təşkil edir və yalnız sərhəd halında təcrid olunmuş nevroz kimi tapıla və müalicə oluna bilər. Bir sıra hallarda təxminən belə demək olar: a potiori fit denominatio (əsas səbəbə görə adlandırma aparılır).

Burada təqdim olunan xəstəlik tarixçələrini, histeriyanın klinik müstəqilliyinin olmaması haqqındakı baxışıma uyğun olub-olmadığını yoxlamaq istəyirəm. Breyerin xəstəsi Anna O. buna zidd görünür və təmiz histeriya xəstəliyini nümunə kimi göstərir. Lakin histeriyanın tanınması üçün bu qədər məhsuldar olan bu hal, müşahidəçi tərəfindən cinsi nevroz nöqteyi-nəzərinə gətirilməmişdir və bu gün sadəcə olaraq bu məqsəd üçün istifadə edilə bilməz. İkinci xəstə, xanım Emmi fon N.-ni təhlil etməyə başladığımda, məndə cinsi nevrozun histeriya üçün zəmin olması gözləntisi kifayət qədər uzaq idi; mən Şarkonun məktəbindən təzəcə çıxmışdım və histeriyanın cinsəllik mövzusu ilə əlaqələndirilməsini bir növ təhqir kimi qəbul edirdim — xəstələrin özlərinin də adətən etdiyi kimi. Bu gün bu hal haqqında qeydlərimi nəzərdən keçirdikdə, təşvişli gözlənti və fobiyalarla ağır təşviş nevrozu halını tanıdığım qəti şəkildə aydındır ki, bu cinsi imtina nəticəsində yaranmış və histeriya ilə kombinasiya olunmuşdu.

Hal III, miss Lüsi R., bəlkə də ən çox saf histeriyadan sərhəd halı adlandırıla bilər; bu, danılmaz cinsi etiologiyalı, qısa, epizodik gedişli bir histeriyadır və anestnevroza uyğun gələrdi; həddindən artıq yetişmiş, sevgiyə ehtiyacı olan bir qızcığaz, meyli bir anlaşılmazlıq üzündən çox tez oyanır. Yalnız təşviş nevrozunu aşkar etmək mümkün olmadı və ya o, mənim nəzərimdən yayındı. Hal IV, Katarina, düz mənim «ilkin təşviş» adlandırdığım şeyin nümunəsidir; bu, təşviş nevrozu ilə histeriyanın birləşməsidir; birincisi simptomları yaradır, ikincisi onları təkrarlayır və onlarla işləyir. Həm də «histeriya» adlandırılan bir çox gənclik nevrozları üçün tipik bir haldır. Hal V, miss Elizabet fon R.-in halı, yenə də cinsi nevroz kimi araşdırılmamışdır: bir spinal nevrasteniyanın əsas təşkil etdiyi barədə yalnız bir şübhə ifadə edə bildim, təsdiqləyə bilmədim. Lakin əlavə etməliyəm ki, o vaxtdan bəri təcrübəmdə saf histeriyalar daha da seyrəldi; bu dörd halı histeriya kimi birləşdirə və onların müzakirəsində cinsi nevrozlar üçün həlledici olan nöqteyi-nəzərlərdən mücərrəd qala bildimsə, bunun səbəbi onların daha qədim hallar olmasıdır ki, o zamanlarda nevrotik cinsi əsasın qəsdən və təcili araşdırılmasını hələ həyata keçirməmişdim. Və bu dörd halın yerinə on iki hal təqdim etməmişəmsə, onların təhlilindən histerik hadisələrin bizim iddia etdiyimiz psixi mexanizminin təsdiqini almaq mümkün olsaydı, məni çəkinməyə məcbur edən yalnız o hal oldu ki, təhlil bu xəstəlik hallarını eyni zamanda cinsi nevrozlar kimi aşkara çıxarırdı, halbuki heç bir diaqnostik onlara «histeriya» adını verməkdən boyun qaçırmazdı. Lakin bu cür cinsi nevrozların aydınlaşdırılması bizim bu birgə nəşrimizin çərçivəsini aşır.

Mən səhv başa düşülmək istəməzdim ki, guya histeriyanı müstəqil nevrotik təsir kimi qəbul etmək istəmirəm, guya mən onu yalnız təşviş nevrozunun psixi təzahürü kimi qavrayıram, guya ona yalnız „ideogen“ simptomlar aid edirəm və somatik simptomları (histerogen nöqtələr, anesteziyalar) təşviş nevrozuna keçirirəm. Bunların heç biri deyil; mən hesab edirəm ki, hər cəhətdən bütün qarışıqlardan təmizlənmiş histeriyanı müstəqil şəkildə araşdırmaq olar, yalnız terapiya cəhətindən başqa. Çünki terapiyada söhbət praktik məqsədlərdən, bütün əziyyətverici vəziyyətin aradan qaldırılmasından gedir və əgər histeriya çox vaxt qarışıq nevrozun komponenti kimi təsadüf edilirsə, bu hal, yəqin ki, qarışıq infeksiyalarda olduğu kimidir; orada həyatın qorunub saxlanması vəzifə kimi qarşıya qoyulur ki, bu da bir xəstəliktörədicinin təsiri ilə mübarizə ilə üst-üstə düşmür.

Mənim üçün histeriyanın qarışıq nevrozların mənzərələrindəki payını nevrasteniyanın, təşviş nevrozunun və s.-nin payından ayırmaq ona görə bu qədər vacibdir ki, bu ayırmadan sonra katartik metodun terapevtik dəyəri üçün qısa bir ifadə verə bilərəm. Yəni mən iddia etməyə cəsarət etmək istərdim ki, o — prinsipcə — hər hansı bir histerik simptomu aradan qaldırmağa tamamilə qadirdir, halbuki, asanlıqla göründüyü kimi, nevrasteniya fenomenlərinə qarşı tamamilə gücsüzdür və təşviş nevrozunun psixi nəticələrinə yalnız ‚nadir hallarda və dolayı yollarla təsir edir. Deməli, onun terapevtik təsir gücü ayrı-ayrı hallarda xəstəlik mənzərəsinin histerik komponentinin digər nevrotik komponentlərlə müqayisədə praktiki baxımdan əhəmiyyətli bir yer tutub-tutmamasından asılı olacaqdır.

Katartik metodun təsir dairəsinə ikinci bir maneə də qoyulmuşdur ki, biz artıq „İlkin məlumat“da buna işarə etmişdik. Bu metod histeriyanın səbəb şərtlərinə təsir göstərmir, ona görə də aradan qaldırılmış simptomların yerində yenilərinin yaranmasının qarşısını ala bilmir. Bütövlükdə isə mən terapevtik metodumuz üçün nevrozların müalicəsi çərçivəsində görkəmli bir yer tələb etməliyəm, lakin onu bu əlaqədən kənarda qiymətləndirməkdən və ya tətbiq etməkdən çəkinməyi məsləhət görürəm. Bu yerdə təcrübəli həkimə lazım olan bir „nevrozların müalicəsi“ni verə bilmədiyim üçün, yuxarıdakı fikirlər guya sonrakı məlumatlara edilən təxirəsalınmış bir istinadla eyni dəyərdədir; bununla belə, izah və şərh üçün aşağıdakı qeydləri də əlavə edə biləcəyimi düşünürəm:

1. Mən katartik üsulla təsir etməyi öhdəmə götürdüyüm bütün histerik simptomları həqiqətən də aradan qaldırdığımı iddia etmirəm. Lakin hesab edirəm ki, maneələr halların şəxsi şəraitindən irəli gəlirdi və prinsipial xarakter daşımırdı. Mühakimə yürütərkən bu uğursuzluq hallarını nəzərdən kənarda qoya bilərəm, necə ki cərrah yeni texnika barədə qərar verərkən narkoz altında ölüm, sonrakı qanaxma, təsadüfi sepsis və buna bənzər halları kənara qoyur. Sonralar üsulun çətinliklərindən və nöqsanlarından bəhs edəcəyim zaman, bu mənşəli uğursuzluqlar yenidən qiymətləndirilməlidir.

2. Katartik metod, simptomatik olduğu və səbəbi olmadığı üçün dəyərsiz deyildir. Çünki səbəbi terapiya əslində çox vaxt yalnız profilaktikdir; o, zərərli amilin təsirini dayandırır, lakin bununla zərərli amilin indiyə qədər yaratdığı məhsulları mütləq aradan qaldırmır. Adətən sonuncu vəzifəni yerinə yetirən ikinci bir təsirə ehtiyac duyulur və histeriya halında bu məqsəd üçün katartik metod tamamilə əvəzsiz dərəcədə yararlıdır.

3. Histerik məhsul dövrü, kəskin histerik paroksizm keçib qurtardıqdan və yalnız histerik simptomlar qalıq təzahürlər kimi qaldıqdan sonra, katartik metod bütün göstərişlərə cavab verir və tam və davamlı uğurlar qazandırır. Terapiya üçün belə əlverişli şərait çox vaxt elə cinsi həyat sahəsində yaranır — cinsi ehtiyacın intensivliyindəki böyük dalğalanmalar və cinsi travma üçün tələb olunan şərtlərin mürəkkəbliyi nəticəsində. Burada katartik metod ona qoyula biləcək hər bir vəzifəni yerinə yetirir, çünki həkim histerik konstitusiya kimi bir konstitusiyanı dəyişdirməyi qarşısına məqsəd qoya bilməz; o, belə bir konstitusiyanın meylli olduğu və xarici şərtlərin köməyi ilə ondan yarana bilən əzabı aradan qaldırdıqda bununla kifayətlənməlidir. Xəstə yenidən iş qabiliyyətli olduqda o, razı qalacaq. Bundan başqa, təkrarlanma ehtimalını nəzərə aldıqda, gələcək üçün bir təsəllidən də məhrum deyil. O, nevrozların etiologiyasındakı əsas xarakteri bilir: onların yaranması çox vaxt həddindən artıq təyin olunmuşdur, bu təsirin meydana gəlməsi üçün bir neçə amil birləşməlidir; o, ümid edə bilər ki, etioloji amillərdən bəziləri qüvvədə qalsa da, bu birləşmə tezliklə yenidən baş verməyəcək.

Buna etiraz etmək olar ki, histeriyanın belə keçmiş hallarında qalan simptomlar onsuz da öz-özünə keçib gedir; lakin buna cavab vermək olar ki, bu cür öz-özünə sağalma çox vaxt nə tez, nə də kifayət qədər tam baş verir və terapiyanın müdaxiləsi ilə son dərəcə sürətləndirilə bilər. Katartik terapiya ilə yalnız öz-özünə sağalma qabiliyyəti olanı, yoxsa bəzən öz-özünə həll olunmayacaq başqa şeyləri də sağaltdığını hələlik həll olunmamış saxlamaq olar.

4. Kəskin histeriya ilə qarşılaşdıqda, yəni histerik simptomların ən canlı istehsalı dövründə və xəstəlik məhsulları tərəfindən Mənin ardıcıl məğlub edilməsi (histerik psixoz) olan bir halda, katartik metod xəstəlik halının təsirini və gedişini çox az dəyişəcək. O zaman insan nevroza qarşı, həkimin kəskin infeksiya xəstəliyinə qarşı tutduğu mövqedə olur. Etioloji amillər keçmişdə, indi təsirdən çıxarılmış vaxtda kifayət qədər təsir göstərdilər; indi inkubasiya intervalının aşılmasından sonra eyni amillər aşkar olunur; xəstəlik dayandırıla bilməz; onun gedişini gözləmək və bu müddətdə xəstə üçün ən əlverişli şərait yaratmaq lazımdır. Belə kəskin bir dövr ərzində xəstəlik məhsullarını, yəni yeni yaranan histerik simptomları aradan qaldırmaq istəsək, onda aradan qaldırılanların dərhal yeniləri ilə əvəz olunacağına hazır olmalıyıq. Danaidaların işi, "Moorların yuyunması" kimi təəssürat həkimdən qaçmayacaq, nəhəng səy, yaxınların narazılığı, ki, onlara kəskin nevrozun lazım olan müddəti haqqında təsəvvür, analoji kəskin infeksiya xəstəliyi halında olduğu qədər tanış olmaya bilər, bu və digərləri, güman ki, qəbul edilmiş halda katartik metodun ardıcıl tətbiqini əksər hallarda qeyri-mümkün edəcək. Lakin kəskin histeriyada da hər dəfə xəstəlik məhsullarının aradan qaldırılmasının sağaldıcı təsir göstərib-göstərmədiyini nəzərə almaq çox vacibdir, çünki bu, müdafiə ilə məşğul olan xəstənin normal Mənini dəstəkləyir və onu üstünlük qazanmadan, psixoz halına düşmədən, bəlkə də son dərəcə qarışıqlıqdan qoruyur.

Katartik metodun kəskin histeriyada da nəyə qadir olduğunu və xəstəlik simptomlarının yeni yaranmasını praktiki olaraq nəzərəçarpan dərəcədə məhdudlaşdırdığını, şübhəsiz ki, Anna O.-nun tarixçəsi aydınlaşdırır; Breyer bu psixoterapevtik üsulu ilk dəfə məhz onun üzərində tətbiq etməyi öyrənmişdi.

5. Orta, lakin fasiləsiz histerik simptomların istehsalı ilə xroniki gedən histeriyalar söhbət gedəndə, səbəb təsirli terapiyanın çatışmazlığını ən çox təəssüf hissi ilə qarşılayırıq, lakin həm də katartik prosedurun simptomatik terapiya kimi əhəmiyyətini ən çox qiymətləndiririk. O zaman xroniki davam edən etiologiyanın yaratdığı zərərlə qarşı-qarşıya qalırıq: hər şey xəstənin sinir sisteminin müqavimət qabiliyyətini gücləndirməkdən asılıdır və insan özünə deməlidir ki, histerik simptomun mövcudluğu bu sinir sistemi üçün müqavimətinin zəifləməsi deməkdir və histeriyaya meyllilik yaradan bir amil təşkil edir. Təksimptomlu histeriyanın mexanizmindən göründüyü kimi, yeni histerik simptom ən asan şəkildə mövcud olan bir simptomun ardınca və onun analoji olaraq formalaşır; artıq bir dəfə „delinmiş“ yer (bax. s. 177), zəif nöqtə təşkil edir və növbəti dəfə də oradan delinəcək; bir dəfə ayrışmış psixi qrup, əks halda baş verməyəcək kristallaşmanın böyük asanlıqla başladığı tətikləyən kristal rolunu oynayır. Artıq mövcud olan simptomları aradan qaldırmaq, onların əsasında duran psixi dəyişiklikləri ləğv etmək, xəstəyə müqavimət qabiliyyətinin tam miqdarını yenidən qaytarmaq deməkdir, ki, bu da ona zərərli təsirlərə uğurla qarşı durmağa imkan verir. Belə xəstələrə daha uzun müddət davam edən nəzarət və müvəqqəti „boru təmizləmə“ (bax. s. 23) ilə çox kömək etmək olar.

6. Histerik simptomların hamısının psixogen olmadığına dair güzəştlə onların hamısının psixoterapevtik üsulla aradan qaldırıla bilməsi iddiası arasında görünən ziddiyyəti də yada salmalıyam. Həll yolu bundadır ki, bu psixogen olmayan simptomların bir qismi həqiqətən xəstəlik əlaməti təşkil edir, lakin əzab kimi adlandırıla bilməz, məsələn, stigmalar; beləliklə, onlar xəstəlik halının terapevtik həllini keçib də qalsa, praktikada özünü büruzə vermir. Digər bu kimi simptomlara gəldikdə isə, görünür, onlar hansısa dolayı yolla psixogen simptomlar tərəfindən özü ilə aparılır, necə ki, yəqin onlar da hansısa dolayı yolla yenə də psixi səbəblilikdən asılıdır.

İndi terapevtik üsulumuzun çətinliklərini və nöqsanlarını xatırlamalıyam, o qədər ki, bunlar nə yuxarıdakı xəstəlik tarixçələrindən, nə də metodun texnikası haqqında aşağıdakı qeydlərdən hər kəsə aydın ola bilər. — Mən izah etməkdən çox sadalamaq və işarə etmək istəyirəm: bu üsul həkim üçün zəhmətli və vaxt aparandır, o, psixoloji hadisələrə böyük marağı və eyni zamanda xəstəyə şəxsi iştirakı tələb edir. Təsəvvür edə bilməzdim ki, mənə adi və iyrənc görünən, yaxından tanışlıqda insani rəğbət oyada bilməyən bir şəxsin histeriyasının psixi mexanizminə dalmağı bacarardım, halbuki tabesə və ya revmatizmə müalicəni belə şəxsi xoşməramlılıqdan asılı olmayaraq apara bilərəm. Xəstələr tərəfindən də az olmayan şərtlər tələb olunur. Müəyyən bir zəka səviyyəsindən aşağı bu üsul heç cür tətbiq oluna bilməz, hər hansı bir kütbeyinlik qarışığı onu son dərəcə çətinləşdirir.

Xəstələrin tam razılığı, tam diqqəti, ən başlıcası isə onların etimadı lazımdır, çünki analiz müntəzəm olaraq ən intim və ən gizli saxlanılan psixi proseslərə aparır. Belə müalicəyə yararlı olan xəstələrin xeyli hissəsi, həkimin tədqiqatının hansı istiqamətə doğru hərəkət edəcəyini duyduqları anda, həkimdən uzaqlaşırlar. Onlar üçün həkim yad adam olaraq qalmışdır. Digərləri isə, özlərini həkimə təslim etməyə və ona elə bir etimad göstərməyə qərar veriblər ki, bu, başqa şəraitdə yalnız könüllü verilir, amma heç vaxt tələb olunmur; bu digərləri, deyirəm, o zaman qaçılmaz olur ki, həkimə şəxsi münasibət heç olmasa bir müddət yersiz surətdə ön plana keçməsin; hətta elə görünür ki, həkimin bu cür təsiri problemin həllinə yalnız bu şərtlə yol verilən bir şərtdir. Mən hesab etmirəm ki, hipnozdan istifadə etmək mümkün olub, yoxsa ondan yan keçmək və onu əvəz etmək lazım gəlmişdir — bu, vəziyyətin mahiyyətində nəyisə dəyişir. Yalnız ədalət tələb edir ki, qeyd edim: bu nöqsanlar, hərçənd ki, bizim üsulumuzdan ayrılmazdır, buna baxmayaraq, onların boynuna yazıla bilməz. Əksinə, tam aydındır ki, onlar müalicə edilməli olan nevrozların ilkin şərtlərində əsaslanır və xəstəyə qarşı intensiv qayğı ilə müşayiət olunan və onda psixi dəyişiklik yaradan hər hansı həkim fəaliyyətinə yapışacaqlar. Hipnozun tətbiqindən heç bir zərər və heç bir təhlükə çıxara bilmədim, hərçənd ki, ayrı-ayrı hallarda bu vasitədən çox geniş istifadə etmişəm. Zərər vurduğum yerlərdə səbəblər başqa və daha dərin idi. Hörmətli müəllimim və dostum J. Breyerin məlumatları mənə katartik metodu verəndən bəri bu illərin terapevtik səylərinə nəzər saldıqda, hesab edirəm ki, zərər verməkdənsə, qat-qat çox və daha tez-tez fayda vermişəm və başqa heç bir terapevtik vasitənin çata bilməyəcəyi bir çox şeyə nail olmuşam. Bütövlükdə bu, „İlkin məlumat“ın ifadə etdiyi kimi, „əhəmiyyətli terapevtik qazanc“ idi. Bu üsulun tətbiqində daha bir qazancı da qeyd etməliyəm. Az və ya çox histeriya qarışığı olan mürəkkəb nevrozun ağır halını Breyer üsulu ilə analizə məruz qoymaqdan başqa yolla özüm üçün aydınlaşdıra bilmirəm. Bu zaman əvvəlcə histerik mexanizmi göstərən şey aradan gedir: qalan hadisələri isə bu analiz zamanı yozmağı və onların etiologiyasına qaytarmağı öyrənmişəm və bununla da konkret halda nevroz terapiyasının ləvazimatından nəyin göstərildiyi üçün dayaq nöqtələri əldə etmişəm. Bir nevroz halı haqqında belə bir analizdən əvvəl və sonrakı hökmüm arasındakı adi fərqi düşünəndə, demək olar ki, bu analizi nevrotik xəstəliyi bilmək üçün əvəzolunmaz hesab etmək istəyirəm. Bundan başqa, mən katartik psixoterapiyanın tətbiqini ehtiyaca görə tam Veyr-Mitçell kökəlmə kürünə çevrilən yataq kürü ilə birləşdirməyə öyrəşmişəm. Bununla bir tərəfdən psixoterapiya zamanı çox mane olan yeni psixi təəssüratların qarışmasının qarşısını alıram, digər tərəfdən isə xəstələrin az qala zərərli xəyalpərəstliyə düşdüyü kökəlmə kürünün darıxdırıcılığını aradan qaldırıram. Gözləmək olardı ki, katartik kür zamanı xəstələrin üzərinə qoyulan çox vaxt olduqca əhəmiyyətli psixi iş, travmatik yaşantıların reproduksiyası nəticəsində yaranan oyanmalar Veyr-Mitçell sakitlik kürünün mənasına zidd gedər və ondan görməyə öyrəşdiyimiz nəticələrə mane olar. Lakin bunun əksi baş verir; Breyer üsulunun Veyr-Mitçell terapiyası ilə bu cür birləşmələri sayəsində sonuncudan gözlənilən bütün bədəni yaxşılaşdırmaya və psixoterapiya olmadan sakitlik küründə heç vaxt əldə olunmayan dərəcədə geniş psixi təsirə nail olunur.

Mən indi öz əvvəlki qeydlərimə bağlanıram: Breyerin metodunu daha geniş miqyasda tətbiq etmək cəhdlərimdə çətinliklə üzləşdim ki, bir sıra xəstələri hipnoza sala bilmirdim, halbuki diaqnoz histeriya idi və təsvir etdiyimiz psixi mexanizmin qüvvədə olması ehtimalı bunu dəstəkləyirdi. Axı mən yaddaşı genişləndirmək üçün hipnoza ehtiyac duyurdum ki, adi şüurda mövcud olmayan patogen xatirələri tapa bilim; deməli, ya belə xəstələrdən əl çəkməli, ya da bu genişlənməni başqa yolla əldə etməyə çalışmalı idim.

Bunun səbəbi nədir ki, biri hipnoza salına bilir, digəri yox — bunu mən də başqaları kimi izah edə bilmirdim, ona görə də çətinliyin aradan qaldırılmasına səbəb yolu ilə gedə bilməzdim. Yalnız fərqinə vardım ki, bəzi xəstələrdə maneə daha da geridə idi; onlar artıq hipnoz cəhdinə də razı olmurdular. Bir dəfə ağlıma belə bir fikir gəldi ki, hər iki hal eyni ola bilər və hər ikisi bir istəməməzlik mənasına gələ bilər. Hipnoza salına bilməyən o kəsdir ki, hipnoza qarşı psixi bir şübhəsi var — bunu istəməməzlik kimi ifadə etsin, ya etməsin, fərqi yoxdur. Bu anlayışı saxlaya biləcəyimmi, mənə aydın olmadı.

Lakin hipnozu yan keçmək və yenə də patogen xatirələri əldə etmək lazım idi. Buna mən aşağıdakı yolla nail oldum:

Buna aşağıdakı yolla nail oldum: İlk görüşdə xəstələrimə müvafiq simptomun ilk səbəbini xatırlayıb-xatırlamadıqlarını soruşduqda, bəziləri heç nə bilmədiklərini deyirdilər, digərləri isə qaranlıq bir xatirə adlandırdıqları və daha da inkişaf etdirə bilmədikləri bir şeyi ortaya qoyurdular. Bernheymin nümunəsinə uyğun olaraq, somnambulizmdən iddia olunan unudulmuş təəssüratların oyadılmasında israr etdikdə, hər ikisinə bildiklərini, xatırlayacaqlarını və s. (bax. səh. 93) təsdiqlədikdə, bəzilərinin ağlına bir şey gəlirdi, digərlərində isə xatirə bir az daha irəli gedirdi. Sonra daha da israr etdim, xəstələrin uzanmasını və “konsentrasiya” etmək üçün gözlərini iradə ilə yummasını əmr etdim, bu, ən azı hipnozla müəyyən oxşarlıq yaradırdı və heç bir hipnoz olmadan yeni və daha geriyə uzanan, ehtimal ki, mövzumuzla bağlı olan xatirələrin üzə çıxdığı təcrübəsini etdim. Belə təcrübələrlə, bunun həqiqətən mümkün olduğu təəssüratını qazandım. Mütləq mövcud olan patogen təsəvvür zəncirlərini yalnız israrla üzə çıxarmaq mümkün idi və bu israr mənə səy başına gətirdiyi üçün və mənə belə bir təəssürat verdi ki, bir müqaviməti dəf etməliyəm, ona görə də vəziyyət birbaşa nəzəriyyəyə çevrildi: mən psixi işimlə xəstədə patogen təsəvvürlərin şüura çıxmasına (xatırlanmasına) qarşı çıxan psixi qüvvəni dəf etməliyəm. Mənə yeni bir başa düşmə açıldı, çünki ağlıma gəldi ki, bu, ehtimal ki, histerik simptomun yaranmasında iştirak edən və o vaxt patogen təsəvvürün şüura çıxmasının qarşısını alan eyni psixi qüvvədir. Burada hansı qüvvənin fəal olduğunu qəbul etmək olar və hansı motiv onu təsirə məcbur edə bilər? Bu barədə asanlıqla bir fikir yarada bilərdim; artıq əlimdə bir neçə tamamlanmış analiz var idi, onlarda patogen, unudulmuş və şüurdan kənara atılmış təsəvvürlərin nümunələrini öyrənmişdim. Bunlardan belə təsəvvürlərin ümumi xarakterini gördüm; hamısı ağrılı təbiətli idi, utanc, qınama, psixi ağrı və zərər görmə hisslərini doğurmağa uyğun idi, hamısı insanın yaşamaq istəmədiyi, ən çox unutmaq istədiyi xarakter daşıyırdı. Bütün bunlardan öz-özünə ortaya çıxdı. Psixoloqlar tərəfindən ümumi qəbul edilir ki, yeni bir təsəvvürün qəbulu (inanmaq, reallığını tanımaq mənasında) artıq “Mən”də birləşmiş təsəvvürlərin təbiətindən və istiqamətindən asılıdır və onlar gələn yeni təsəvvürün məruz qaldığı senzura prosesi üçün xüsusi terminlər yaratmışlar. Xəstənin Məninə belə bir təsəvvür yaxınlaşmışdı ki, bu təsəvvür uyğun gəlməyən kimi görünürdü, Mən tərəfindən itələmə qüvvəsini oyatmışdı və məqsədi bu uyğun gəlməyən təsəvvürün müdafiəsi idi. Bu müdafiə həqiqətən uğurlu oldu, müvafiq təsəvvür şüurdan və yaddaşdan sıxışdırılıb çıxarıldı, onun psixoloji izi görünür ki, tapıla bilməzdi. Lakin bu iz mövcud olmalı idi. Diqqəti ona yönəltməyə çalışdığımda, simptomun yaranması zamanı itələmə kimi özünü göstərən eyni qüvvəni müqavimət kimi hiss etdim. Əgər təsəvvürün məhz itələmə və sıxışdırma nəticəsində patogen olduğunu ehtimal etmək mümkün idisə, zəncir bağlanmış kimi görünürdü. Bizim xəstəlik tarixçələrimizin bir neçə epikrizində və müdafiə-nevropsixozlar haqqında kiçik bir işdə (1894) bu əlaqəni — konversiya faktını — aydınlaşdırmağa kömək edən psixoloji fərziyyələri qeyd etməyə çalışmışam.

Deməli, Mənin xoşagəlməzliyi olan bir psixi qüvvə əvvəlcə patogen təsəvvürü assosiasiyadan sıxışdırmış və onun yaddaşda qayıtmasına müqavimət göstərmişdi. Histerik xəstələrin bilməməsi əslində — az-çox şüurlu — bilməmək istəyi idi və "terapevtin vəzifəsi bu assosiasiya müqavimətini psixi işlə məğlub etməkdən ibarət idi. Bu iş əvvəlcə „təkid“ vasitəsilə, xəstələrin diqqətini axtarılan təsəvvür izlərinə yönəltmək üçün psixi məcburiyyətin tətbiqi ilə baş verir. Lakin bununla tükənmir, əksinə, göstərəcəyim kimi, analizin gedişində başqa formalar alır və köməyə başqa psixi qüvvələri çağırır.

Əvvəlcə təzyiq məsələsində dayanıram. Sadəcə «Siz bunu bilirsiniz, buyurun deyin, dərhal ağlınıza gələcək» kimi təsdiqlərlə çox irəli getmək mümkün deyil. Bir neçə cümlədən sonra «konsentrasiya» vəziyyətində olan xəstədə də ip qopur. Lakin burada hər yerdə miqdar müqayisəsi, müxtəlif güclü və ya intensiv motivlər arasındakı mübarizə haqqında söhbət getdiyini unutmamalıyıq. Ciddi histeriyada «assosiasiya müqaviməti» qarşısında yad və məsələni bilməyən həkimin təzyiqi güc baxımından kifayət etmir. Daha güclü vasitələr düşünmək lazımdır.

Bu zaman mən ilk növbədə kiçik bir texniki fənddən istifadə edirəm. Xəstəyə bildirirəm ki, növbəti anda onun alnına bir təzyiq edəcəyəm, ona əmin edirəm ki, bu təzyiq boyu o, qarşısında bir xatirəni şəkil kimi görəcək və ya fikir kimi ağlına gələn bir şey olacaq, və onu bu şəkli və ya bu fikri mənə danışmağı öhdəsinə qoyuram, nə olursa olsun. O, bunu özünə saxlamamalıdır, guya bunun axtarılan, düzgün olan şey olmadığını düşündüyünə görə, ya da bunu demək ona çox xoşagəlməz gəldiyinə görə. Nə tənqid, nə çəkinmə — nə təsirdən, nə də kiçiltmədən! Yalnız bu yolla axtarılanı tapa bilərik, bu yolla onu şübhəsiz tapardıq. Sonra qarşımda uzanan xəstənin alnına bir neçə saniyə təzyiq edirəm, alnını sərbəst buraxıram və sanki bir məyusluq istisna olunurmuş kimi sakit tonda soruşuram: Nə gördünüz? Yaxud: Ağlınıza nə gəldi?

Bu üsul mənə çox şey öyrətdi və hər dəfə məqsədə çatdırdı; indi onsuz da yaşaya bilmərəm. Əlbəttə bilirəm ki, alına edilən təzyiqi hər hansı digər siqnal və ya xəstənin fiziki təsirlənməsi ilə əvəz edə bilərəm, lakin qarşımda uzanan xəstənin vəziyyətinə görə, alına təzyiq etmək və ya başını iki əlimin arasında tutmaq bu məqsədlə edə biləcəyim ən təlqinli və ən rahat şeydir. Bu hiylənin təsirini izah etmək üçün deyə bilərəm ki, o, “müvəqqəti gücləndirilmiş hipnoza” uyğundur, lakin hipnozun mexanizmi mənə o qədər sirrlidir ki, izah üçün ona istinad etmək istəmirəm. Daha çox belə düşünürəm ki, bu üsulun üstünlüyü ondadır ki, bununla xəstənin diqqətini onun şüurlu axtarışından və düşünməsindən, qısası, iradəsinin bağlı olduğu hər şeydən, kristal kürəyə və ya oxşar şeylərə baxarkən baş verdiyi kimi, dissosiasiya yarada bilər. Lakin əlimin təzyiqi altında hər dəfə axtardığım şeyin ortaya çıxmasından çıxardığım nəticə budur: İddia edilən unudulmuş patojen təsəvvür hər dəfə “yaxınlıqda” hazır dayanır, asan əlaqələrlə əldə edilə bilər; məsələ yalnız hər hansı bir maneəni aradan qaldırmaqdan ibarətdir. Bu maneə yenə də şəxsin iradəsi kimi görünür və müxtəlif şəxslər niyyətlərindən imtina etməyi və daxili psixi proseslərə tamamilə obyektiv müşahidəçi kimi yanaşmağı fərqli dərəcədə asan öyrənirlər. Əl təzyiqi altında ortaya çıxan həmişə “unudulmuş” bir xatirə deyil; ən nadir hallarda əsl patojen xatirələr bu qədər səthi şəkildə tapıla bilən vəziyyətdə olur. Çox daha tez-tez, əlaqə zəncirində başlanğıc təsəvvür ilə axtarılan patojen təsəvvür arasında orta həlqə olan bir təsəvvür, və ya sonunda patojen təsəvvürün dayandığı yeni bir fikir və xatirə silsiləsinin başlanğıc nöqtəsini təşkil edən bir təsəvvür ortaya çıxır. Təzyiq o zaman patojen təsəvvürü açmasa da — ki, bu da əslində hazırlıqsız, kontekstdən qopmuş halda anlaşılmaz olardı — lakin ona gedən yolu göstərdi, tədqiqatın hansı istiqamətdə davam etməli olduğunu müəyyən etdi. Təzyiq nəticəsində ilk olaraq oyadılan təsəvvür, yaxşı tanınan, heç vaxt sıxışdırılmamış bir xatirəyə uyğun gələ bilər. Patojen təsəvvürə gedən yolda əlaqə yenidən kəsildikdə, yeni istiqamət və bağlanış yaratmaq üçün prosedurun, yəni təzyiqin təkrarlanması kifayətdir. Daha digər hallarda, əl təzyiqi ilə xəstənin özünün yaxşı tanıdığı, lakin başlanğıc təsəvvür ilə əlaqəsini unutmış olduğu üçün ortaya çıxması ilə təəccübləndiyi bir xatirə oyadılır. Təhlilin gedişatında bu əlaqə sonra sübut edilir. Bu təzyiq nəticələrindən, xəstənin şüurundan kənarda olan, böyük bir psixi materialı müəyyən məqsədlər üçün nizamlayan və onun şüura qayıtması üçün mənalı bir tərtibat hazırlayan üstün bir zəka haqqında aldadıcı bir təəssürat əldə edilir. Fikrimcə, bu şüursuz ikinci zəka sadəcə bir görünüşdür.

Hər hansı daha mürəkkəb analizdə bu prosedurun (alna basma) köməyi ilə dönə-dönə, hətta əslində durmadan işlənir; bu prosedur bəzən xəstənin ayıq şüurlu qaytarmalarının kəsildiyi yerdən başlayaraq tanış qalmış xatirələr üzərindən sonrakı yolu göstərir, bəzən unudulmuş əlaqələrə diqqəti cəlb edir, sonra uzun illər boyu assosiasiyadan kənarda qalmış, lakin hələ də xatirə kimi tanına bilən xatirələri oyadıb sıralayır və nəhayət, reproduksiyanın ən yüksək göstəricisi kimi elə düşüncələr üzə çıxarır ki, xəstə onları heç vaxt özününkü kimi qəbul etmək istəmir, onları xatırlamır, baxmayaraq ki, onların bu əlaqədən amansızcasına tələb olunduğunu boynuna alır və bununla da əmin olur ki, məhz bu təsəvvür analizin sonunu və simptomların kəsilməsini gətirib çıxarır.

Mən bu texniki üsulun görkəmli nəticələrindən bəzi nümunələri sıralamağa çalışacağam: altı ildir davam edən, dözülməz bir tussis nervosa ilə xəstə olan bir gənc qızı müalicə edirdim; bu xəstəlik hər adi kataradan qida alırdı, lakin yenə də güclü psixi motivləri olmalı idi. Hər başqa terapiya çoxdan aciz olduğunu göstərmişdi; buna görə də simptomu psixi analiz yolu ilə aradan qaldırmağa çalışıram. O, yalnız onu bilir ki, nevrotik öskürəyi on dörd yaşında bir xalasının yanında pansionda olanda başlamışdı; o dövrdəki psixi oyanmalar barədə heç nə bilmək istəmir, əzabın motivləşdirilməsinə inanmır. Əlimin təzyiqi altında əvvəlcə böyük bir iti xatırlayır. Sonra o xatirə şəklini tanıyır: bu, xalasının bir iti idi, ona qoşulur, hər yerə onu müşayiət edirdi və s. Bəli, və indi, əlavə kömək olmadan, ağlına gəlir ki, bu it ölmüşdü, uşaqlar onu təntənəli şəkildə basdırmışdılar və bu dəfndən geri qayıdarkən onun öskürəyi baş vermişdi. Soruşuram ki, niyə, lakin yenə də təzyiq vasitəsilə kömək etməli oluram; o zaman bu fikir meydana çıxır: İndi mən dünyada tamamilə təkəm. Burada heç kim məni sevmir, bu heyvan mənim yeganə dostum idi, onu da indi itirmişəm. — O, indi hekayəni davam etdirir: Xalasından ayrılanda öskürək yox oldu, lakin 1 il sonra yenidən meydana çıxdı. — Onda səbəb nə idi? — Bilmirəm. — Yenidən təzyiq edirəm; o, əmisinin ölüm xəbərini xatırlayır, bu xəbərlə öskürək yenidən qopmuşdu və buna bənzər bir fikir gedişatını xatırlayır. Əmi, deyilənə görə, ailədə ona qarşı ürəyi olan, onu sevən yeganə adam olmuşdu. Bu, indi patogen təsəvvür idi: Adamı sevmirlər, ona hər kəsi üstün tuturlar, o da sevilməyə layiq deyil və s. Lakin „sevgi“ təsəvvürünə elə bir şey yapışmışdı ki, onun bildirilməsi zamanı şiddətli bir müqavimət qalxmışdı. Analiz hələ aydınlaşdırmadan əvvəl kəsildi.

Bir müddət əvvəl yaşlı bir xanımı təşviş tutmalarından azad etməli idim; xarakter xüsusiyyətlərinə görə o, bu cür təsirə az uyğun idi. Menopauzadan sonra həddindən artıq dindar olmuşdu və məni hər dəfə şeytan kimi qarşılayır, əlində gizlətdiyi kiçik fil sümüyündən xaçla silahlanırdı. Histerik xarakter daşıyan təşviş tutmaları erkən qız illərinə gedib çıxırdı və guya qalxanabənzər vəzinin orta dərəcəli şişməsini aradan qaldırmaq üçün istifadə olunan bir yod preparatından irəli gəlirdi. Mən təbii ki, bu izahı rədd edir və onu nevrotik simptomların etiologiyasına dair baxışlarımla daha yaxşı uyuşan başqası ilə əvəz etməyə çalışırdım. Gənclikdən təşviş tutmaları ilə səbəbiyyət əlaqəsində olan bir təəssürat barədə ilk suala, əlimin təzyiqi altında sözdə bir ibrət kitabının oxunması xatirəsi üzə çıxdı; o kitabda cinsi proseslərin kifayət qədər pietist ruhda qeyd edilməsinə rast gəlinirdi. Həmin yer qızda müəllifin niyyətinin əksinə bir təəssürat doğurdu; qız göz yaşlarına boğuldu və kitabı özündən uzağa atdı. Bu, ilk təşviş tutmasından əvvəl idi. Xəstənin alnına ikinci təzyiq növbəti bir xatirəni, qardaşların bir müəlliminin xatirəsini çağırıb üzə çıxardı; o, qıza böyük ehtiram göstərmiş və qızın özü də ona qarşı daha isti bir hiss duymuşdu. Bu xatirə ata evində bir axşamın təkrarında zirvəyə çatırdı; o axşam hamısı gənc kişinin ətrafında süfrə başında oturmuş və canlı söhbətdə özlərini çox gözəl əyləndirmişdilər. Bu axşamdan sonrakı gecə onu ilk təşviş tutması oyatdı; bu tutmanın eyni vaxtda istifadə olunan yodla deyil, daha çox cinsi bir təhrikə qarşı üsyanla əlaqəsi var idi. — Bu inadkar, mənə və hər bir dünyəvi terapiyaya qarşı qərəzli xəstədə belə bir əlaqəni onun öz fikrinə və iddiasına zidd olaraq aşkara çıxarmaq üçün başqa hansı yolla ümidim ola bilərdi?

Bir başqa dəfə söhbət gənc, xoşbəxt evli bir qadından gedirdi; o, hələ qızlıq illərinin əvvəllərində bir müddət hər səhər bədəni donmuş, ağzı açıq və dili çölə çıxmış vəziyyətdə huşsuz halda tapılırdı və indi oyanarkən oxşar, lakin o qədər də ağır olmayan tutulmaları təkrarlayırdı. Dərin hipnoz əlçatmaz olduğu ortaya çıxdı; buna görə də mən diqqəti cəmləşdirmə vəziyyətində araşdırmaya başladım və ilk təzyiqdə ona uşaqlıq vəziyyətinin səbəbləri ilə birbaşa əlaqəli bir şey görəcəyini əmin etdim. O, sakit və itaətkar davrandı, ilk qız uşaqlıq illərini keçirdiyi mənzili, öz otağını, yatağının yerini, o vaxt onlarla yaşayan nənəsini və çox sevdiyi tərbiyəçilərindən birini yenidən gördü. Bu otaqlarda və bu şəxslər arasında baş verən, əslində hamısı əhəmiyyətsiz olan bir neçə kiçik səhnə bir-birini izlədi; sonu evdən çıxıb evlənməyə gedən tərbiyəçinin vidalaşması ilə bitdi. Bu xatirələrlə mən artıq heç nə edə bilməzdim, onların tutmalara səbəb olan amillərlə əlaqəsini qura bilməzdim. Həqiqətən də, müxtəlif şərtlərlə tanınan, tutmaların ilk dəfə göründüyü eyni dövr idi.

Lakin təhlili davam etdirməzdən əvvəl, keçmiş illərdə xəstəmin valideyn evinin həkimi olmuş bir həmkarımla danışmaq imkanı əldə etdim. Ondan aşağıdakı izahatı aldım: O, yetkinləşən, fiziki cəhətdən çox yaxşı inkişaf etmiş qızda həmin ilk tutmaları müalicə etdiyi vaxt, onunla evdə olan tərbiyəçi arasındakı ünsiyyətdəki həddindən artıq nəvaziş diqqətini çəkdi. O, şübhələndi və nənəni bu ünsiyyətin nəzarətini öz üzərinə götürməyə vadar etdi. Qısa müddət sonra yaşlı xanım ona bildirdi ki, tərbiyəçi uşağa gecələr yatağında baş çəkməyə adət edirmiş və belə gecələrdən sonra uşaq səhər tezdən tutma halında tapılırmış. Onlar artıq bu gənclik pozucusunun səssiz uzaqlaşdırılmasını təmin etməkdən çəkinmədilər. Uşaqlar və hətta ana, tərbiyəçinin evi evlənmək üçün tərk etdiyi fikri ilə saxlanıldı.

İlk vaxtlar uğurlu olan terapiya bundan ibarət idi ki, mən gənc qadına mənə verilmiş məlumatı çatdırdım.

Bəzən təzyiq proseduru ilə əldə edilən izahatlar çox qəribə formada və şüursuz ağıllılıq fərzini daha da inandırıcı edən şərtlər altında baş verir. Beləliklə, illərlə məcburi düşüncələr və fobiyalardan əziyyət çəkən bir xanımı xatırlayıram; o, əziyyətinin yaranması barədə məni uşaqlıq illərinə yönləndirdi, lakin bununla bağlı ittiham edilə biləcək heç nə deməyi bilmirdi. O, dürüst və ağıllı idi və yalnız diqqətəlayiq dərəcədə az, şüurlu müqavimət göstərirdi. (Burada qeyd edirəm ki, məcburi düşüncələrin psixi mexanizmi histerik simptomların mexanizmi ilə çox yaxın qohumluğa malikdir və təhlil texnikası hər ikisi üçün eynidir.) Mən bu xanıma əlimin təzyiqi altında bir şey görüb-görmədiyini və ya bir xatirə alıb-almadığını soruşanda, cavab verdi: İkisi də yox, amma mənə birdən bir söz gəldi. — Tək bir söz. Bir söz? — Bəli, amma çox axmaq səslənir. — Deyin, zəhmət olmasa. — „Ev idarəçisi.“ — Başqa heç nə? — Xeyr. — İkinci dəfə təzyiq etdim və yenidən onun ağlından keçən tək bir söz gəldi: „Köynək.“ — Mən burada cavab verməyin yeni bir üsulunun mövcud olduğunu nəzərə aldım və təkrarlanan təzyiqlərlə görünüşdə mənasız bir söz sırası çıxardım: Ev idarəçisi — Köynək — Yataq — Şəhər — Merdivənli vaqon. Bunun mənası nədir, deyə soruşdum? O, bir an düşündü, sonra ağlına gəldi: Bu, yalnız indi ağlıma gələn həmin hekayə ola bilər. Mən 10 yaşında, böyük bacım isə 12 yaşında olanda, bir gecə ona dəlicəsinə tutma gəldi və onu bağlayıb merdivənli vaqonla şəhərə aparmaq məcburiyyətində qaldılar. Onu məğlub edən və sonra da müalicəxanaya qədər müşayiət edən şəxsin ev idarəçisi olduğunu dəqiq bilirəm. — Biz bu araşdırma üsulunu davam etdirdik və orakulumuzdan, hamısını şifrəsini açmasaq da, bu hekayənin davamı və başqa bir hekayənin bağlanması üçün istifadə edilə bilən başqa söz sıraları aldıq. Aylar sonra xəstəni yenidən gördüm, o mənə dedi: O vaxtkı ağrı tövsiyə olunan müalicədən sonra keçdi və uzun müddət yox idi, amma indi əsəbi ağrı kimi geri qayıtdı. Mən bunu ondan tanıyıram ki, artıq əvvəlki kimi hərəkətlərdə deyil, yalnız müəyyən saatlarda, məsələn, səhər yuxudan oyandıqda və müəyyən təəssüratlarda hiss edirəm. Xanımın diaqnozu tamamilə doğru idi; indi bu ağrının səbəbini tapmaq lazımdır və o, təsirsiz vəziyyətdə mənə kömək edə bilməzdi. Konsentrasiya və əlimin təzyiqi altında, ona bir şeyin ağlına gəlib-gəlmədiyini və ya bir şey görüb-görmədiyini soruşduqda, o, görməyə üstünlük verdi və mənə təsvir etdiyi təsvirləri danışmağa başladı. O, şüalı bir günəş kimi bir şey gördü, mən isə bunu təbii ki, gözlərə edilən təzyiq nəticəsində yaranan fosfen kimi qəbul etməli idim. Daha faydalı bir şeyin gələcəyini gözləyirdim, lakin o davam etdi: Ay işığı kimi qəribə solğun mavi işıqlı ulduzlar və s., gözlərin qarşısında yalnız titrəmə, parıltı və işıqlı nöqtələr, mənim fikrimcə. Mən artıq bu cəhdi uğursuz cəhdlər arasında saymağa hazırlaşmışdım və bu işdən necə diqqəti cəlb etmədən çıxacağımı düşünürdüm, lakin onun təsvir etdiyi hadisələrdən biri mənim diqqətimi çəkdi. Onun gördüyü böyük qara xaç, əyilmiş dururdu, kənarlarında indiyə qədər bütün təsvirlərin parladığı ay işığından olan eyni işıq parıltısı var idi və onun qollarında kiçik bir alov pıçıltı ilə titrəyirdi; bu artıq açıq-aydın fosfen deyildi. Mən indi diqqətlə qulaq asırdım; eyni işıqda çoxlu təsvirlər gəldi, təxminən sanskrit dilinə bənzəyən qəribə işarələr, sonra üçbucaqlar kimi fiqurlar, altında böyük bir üçbucaq; yenidən xaç... Bu dəfə məcazi məna ehtimal etdim və soruşdum: Bu xaç nə deməkdir? — Çox güman ki, ağrını nəzərdə tutur, cavab verir. — Mən etiraz edirəm, “xaç” altında adətən mənəvi yük başa düşülür; ağrının arxasında nə gizlənir? — O bunu deyə bilmir və təsvirlərinə davam edir: Qızıl şüalı bir günəş, onu da şərh etməyi bilir, — bu Tanrıdır, ilkin qüvvə; sonra nəhəng bir kərtənkələ, ona baxır, sorğu-sual edir, amma qorxutmur, sonra bir dəstə ilan, sonra yenidən bir günəş, amma yumşaq, gümüşü şüalı, və onun qarşısında, onun şəxsiyyəti ilə bu işıq mənbəyi arasında bir barmaqlıq var ki, günəşin mərkəzini örtür.

Çoxdan bilirəm ki, burada alleqoriyalarla işim var və dərhal sonuncu təsvirin mənasını soruşuram. O, heç fikirləşmədən cavab verir: Günəş kamillikdir, idealdır, barmaqlıq isə mənim zəifliklərim və qüsurlarımdır ki, mənimlə ideal arasında durur. — Bəs siz özünüzə irad tutursunuzmu, özünüzdən narazısınızmı? — Əlbəttə. — Bəs nə vaxtdan? — Teosofiya cəmiyyətinin üzvü olduğumdan və onun nəşr etdiyi yazıları oxuduğumdan bəri. Özüm haqqında həmişə az fikirim olub. — Bəs son vaxtlar sizə ən güclü təsir edən nə olub? — Sanskrit dilindən bir tərcümə, indi hissə-hissə çıxır. — Bir dəqiqə sonra mən onun ruh mübarizələrinə, özünə tutduğu iradlara bələd oluram və kiçik bir hadisədən xəbər tuturam ki, bir irada səbəb olub və orada əvvəlki orqanik ağrı ilk dəfə bir oyanma konversiyasının nəticəsi kimi meydana çıxmışdı. — Əvvəlcə fosfen hesab etdiyim təsvirlər okkultist düşüncə gedişlərinin simvolları, bəlkə də birbaşa emblemləri idi. İndi mən basma köməkçi prosedurunun göstərdiyi xidmətləri o qədər hərarətlə təriflədim və müdafiə yaxud müqavimət nöqteyi-nəzərini bütün müddət o qədər laqeyd buraxdım ki, şübhəsiz ki, belə bir təəssürat yaratmış ola bilərəm: guya bu kiçik hiylə sayəsində katartik müalicəyə qarşı duran psixi maneəyə qalib gəlmək mümkündür. Ancaq buna inanmaq kobud bir yanlış olardı; gördüyüm qədərilə terapiyada belə qazanclar yoxdur; böyük dəyişiklik üçün burada da, hər yerdə olduğu kimi, böyük zəhmət tələb olunur. Basma proseduru ancaq müdafiəyə həvəsli Məni bir müddət çaşdırmaq üçün bir hiylədir; bütün ciddi hallarda o, yenidən öz niyyətlərini xatırlayır və müqavimətini davam etdirir.

Mən bu müqavimətin təzahür etdiyi müxtəlif formaları yada salmalıyam. Əvvəlcə birinci və ya ikinci dəfə təzyiq cəhdi adətən uğursuz olur. Xəstə sonra çox məyus halda deyir: „Elə bilirdim ki, ağlıma bir şey gələcək, amma ancaq bunu düşündüm ki, nə qədər həyəcanla gözləyirəm; heç nə gəlmədi.“ Xəstənin bu cür özünü vəziyyətə qoyması hələ maneələr sırasına aid edilməməlidir; buna cavabda deyilir: „Siz sadəcə çox maraqlı idiniz; ikinci dəfə bunun əvəzi çıxacaq.“ Və doğrudan da çıxır. Təəccüblüdür ki, xəstələr — hətta ən itaətkar və ən ağıllıları da — əvvəlcədən razılaşdıqları şərti nə qədər tamamilə unuda bilirlər. Onlar əl təzyiqi altında ağıllarına nə gəlirsə, hamısını deməyə söz vermişdilər — istər onlara mənalı görünsün, istərsə də görünməsin, istər demək onlara xoş olsun, istərsə də olmasın, yəni seçim etmədən, tənqidin və ya affektin təsiri olmadan. Lakin onlar bu sözə əməl etmirlər, açıq-aydın ki, bu onların gücündən artıqdır. Hər dəfə iş dayanır, onlar yenidən və yenidən iddia edirlər ki, bu dəfə ağıllarına heç nə gəlməyib. Onlara buna inanmaq olmaz, o zaman həmişə güman etmək və həm də bildirmək lazımdır ki, onlar nəyisə gizlədirlər, çünki onu əhəmiyyətsiz sayırlar və ya onu xoşagəlməz hiss edirlər. Təkid edilir, təzyiq təkrarlanır, həqiqətən nə isə eşidənə qədər özünü yanılmaz qələmə verirsən. Sonra xəstə əlavə edir: „Bunu sizə artıq birinci dəfə deyə bilərdim.“ — Niyə demədiniz? — „Düşünə bilməzdim ki, bu olsun. Yalnız hər dəfə yenidən gələndə deməyə qərar verdim.“ — Yaxud: „Ümid edirdim ki, elə bu olmayacaq; bunu deməkdən özümü xilas edə bilərəm; yalnız sıxışdırmaq mümkün olmayanda gördüm ki, mənə heç nə bağışlanmır.“ — Beləliklə, xəstə sonradan başlanğıcda heç boynuna almaq istəmədiyi müqavimətin motivlərini açıb deyir. Açıq-aydın ki, o, müqavimət göstərməkdən başqa cür edə bilmir.

Qəribədir ki, bu müqavimət çox vaxt hansı bəhanələrin arxasında gizlənir. «Bu gün diqqətsizəm, saat və ya yan otaqdakı piano səsi mənə mane olur». Mən buna cavab verməyi öyrəndim: «Heç də yox, siz indi söyləmək istəmədiyiniz bir şeyə rast gəlmisiniz. Bu, sizə heç bir fayda vermir. Sadəcə, bunun üzərində dayanın». Əlimin təzyiqi ilə xəstənin ifadəsi arasındakı fasilə nə qədər uzun olarsa, mən bir o qədər şübhələnirəm, xəstənin ağlına gələn fikri özünə uyğunlaşdırması və onu təkrar istehsal zamanı qüsurlu şəkildə ifadə etməsi ehtimalı bir o qədər artır. Ən vacib aydınlaşdırmalar çox vaxt lazımsız əlavə kimi, operada dilənçi geyimində olan şahzadələr kimi elanla gəlir: «amma bunun onunla əlaqəsi yoxdur. Mən bunu sizə yalnız ona görə deyirəm ki, siz hər şeyi bilmək istəyirsiniz». Bu girişlə adətən uzun gözlənilən həll gəlir; xəstənin bir fikri belə kiçik hesab etdiyini eşidəndə həmişə diqqətimi cəmləyirəm. Belə ki, patogen təsəvvürlərin yenidən ortaya çıxanda bu qədər əhəmiyyətsiz görünməsi uğurlu müdafiənin əlamətidir; insan müdafiə prosesinin nədən ibarət olduğunu buradan nəticə çıxara bilər; o, güclü təsəvvürü zəif təsəvvürə çevirməkdən, ondan affekti qoparmaqdan ibarət idi.

Patogen xatirəni başqa əlamətlər sırasında ondan da tanıyırlar ki, xəstə onu əhəmiyyətsiz adlandırır, lakin yenə də yalnız müqavimətlə dilə gətirir. Elə hallar da olur ki, xəstə onun qayıtması zamanı hələ də onu inkar etməyə çalışır; „İndi ağlıma bir şey gəldi, amma bunu açıq-aşkar siz mənə yeritmisiniz“, yaxud: „Bu sualda sizin nə gözlədiyinizi bilirəm. Siz, şübhəsiz, elə bilirsiniz ki, mən filan və filan şeyi düşünmüşəm“. İnkarın xüsusilə ağıllı bir üsulu da budur ki, deyəsən: „İndi doğrudan da ağlıma bir şey gəldi; amma bu mənə elə gəlir ki, onu özbaşına əlavə etmişəm; mənə elə gəlir ki, bu, bərpa olunmuş bir düşüncə deyil“. — Bütün bu hallarda mən sarsılmaz surətdə öz yerimdə qalıram, bu fərqləndirmələrin heç birinə girmirəm, əksinə, xəstəyə izah edirəm ki, bunlar yalnız həmin bir xatirənin bərpasına qarşı müqavimətin formaları və bəhanələridir və biz hər halda onu qəbul etməliyik.

Təsvirlərin qayıtması zamanı ümumiyyətlə düşüncələrin qayıtmasına nisbətən iş daha asan gedir; çox vaxt vizual olan histeriklər analitikin işini məcburiyyət təsəvvürləri olan adamlardakı qədər çətinləşdirmir. Yaddaşdan bir təsvir bir dəfə üzə çıxdıqdan sonra xəstənin onu təsvir etdikcə dağıldığını və bulanıqlaşdığını söylədiyini eşitmək olar. Xəstə onu sanki sözlərə çevirməklə köhnəldib tükədir. İndi işin hansı istiqamətdə davam etdiriləcəyini tapmaq üçün yaddaş təsvirinin özünə istiqamət verilir. „Bu təsvirə bir daha baxın. Yox olubmu?“ — „Bütövlükdə bəli, amma bu detalı hələ də görürəm.“ — „Deməli, bunun hələ bir mənası var. Ya buna dair yeni bir şey görəcəksiniz, ya da bu qalıqla bağlı ağlınıza bir şey gələcək.“ — İş başa çatdıqda görüş sahəsi yenidən açıq görünür, başqa bir təsviri üzə çıxarmaq olar. Digər hallarda isə belə bir təsvir, xəstənin təsvirinə baxmayaraq, onun daxili gözü önündə inadla qalır və bu, mənim üçün onun təsvirin mövzusu barədə mənə hələ vacib bir şey söyləməli olduğunun əlamətidir. O, bunu yerinə yetirən kimi təsvir, azad olunmuş bir ruhun rahatlığa qovuşması kimi yox olur.

Təbii ki, analizin gedişi üçün xəstəyə qarşı hər dəfə haqlı çıxmaq böyük dəyər daşıyır, əks halda onun nəyi bildirməyi münasib saymasından asılı qalırsan. Buna görə də təzyiq prosedurunun əslində heç vaxt uğursuz olmadığını eşitmək təsəllivericidir; yalnız sonralar qiymətləndirəcəyim bir hal istisna olmaqla, lakin həmin halı dərhal onunla səciyyələndirə bilərəm ki, o, müqavimətə qarşı xüsusi bir motivə uyğun gəlir. Əlbəttə, elə ola bilər ki, insan proseduru heç bir şey üzə çıxarmamağa borclu olduğu şəraitdə tətbiq edir; məsələn, bir simptomun sonrakı etiologiyasını soruşur, halbuki o, artıq tam şəkildə mövcuddur, ya da bir simptomun, məsələn, əslində somatik bir ağrı olan ağrının psixi şəcərəsini araşdırır; bu hallarda xəstə də eyni şəkildə ağlına heç nə gəlmədiyini iddia edir və haqlıdır. İnsan analiz zamanı sakit uzanan adamın simasını gözdən qaçırmamağı tamamilə ümumi bir qayda halına gətirsə, ona haqsızlıq etməkdən özünü qoruyar. O zaman heç bir çətinlik çəkmədən, həqiqi bir xatırlamanın olmaması halındakı ruhi sakitliyi, xəstənin müdafiə xidmətində üzə çıxan xatırlamanı inkar etməyə çalışdığı gərginlikdən və affekt əlamətlərindən ayırmağı öyrənir. Yeri gəlmişkən, təzyiq prosedurunun diferensial-diaqnostik tətbiqi də məhz bu cür təcrübələrə dayanır.

Deməli, bu iş həm də sıxma üsulunun köməyi ilə heç də zəhmətsiz deyil. Yalnız bir üstünlük qazanılmışdır: bu üsulun nəticələrindən öyrənmişik ki, hansı istiqamətdə araşdırmaq və xəstəyə hansı şeyləri qəbul etdirmək lazımdır... Bəzi hallarda bu kifayət edir; əsas məsələ ondadır ki, mən sirri təxmin edim və onu xəstənin üzünə deyim; o zaman xəstə çox vaxt öz etirazından əl çəkməlidir. Digər hallarda mənə daha çoxu lazım olur; xəstənin davam edən müqaviməti onda özünü göstərir ki, əlaqələr qırılır, həll yolları tapılmır, xatırlanan şəkillər qeyri-aydın və natamam gəlir. İnsan tez-tez təəccüblənir ki, analizin sonrakı dövründən əvvəlki dövrlərə geriyə baxanda, xəstədən sıxma üsulu ilə qoparıb çıxardığımız bütün o fikirlər və səhnələr nə qədər şikəst olub. Məhz onların əsas cəhəti — şəxsə və ya mövzuya aidiyyəti çatışmırdı və buna görə də şəkil anlaşılmaz qalırdı. Patogen xatirələrin ilk üzə çıxması zamanı belə bir senzuranın təsirinə dair bir-iki misal göstərmək istəyirəm. Məsələn, xəstə qadın bədəninin yuxarı hissəsini görür, onun paltarında sanki səhlənkarlıq üzündən bir yeri açıq qalır; yalnız çox sonra o, bu torsoya başı da əlavə edir ki, bununla bir şəxsi və bir əlaqəni bəyan etsin. Yaxud o, uşaqlığından iki oğlan barədə bir xatirə danışır; onların siması ona tamam qaranlıqdır, onlara müəyyən bir ədəbsizlik aid edilmişdi. Bu xatirəni yenidən görməsi və uşaqlardan birində özünü, digərində qardaşını tanıması üçün aylarla vaxt və analizin gedişində böyük irəliləyişlər lazım gəlir. Bəs bu davam edən müqaviməti aradan qaldırmaq üçün insanın əlində hansı vasitələr var?

Az, lakin demək olar ki, hamısı insanın digərinə psixi təsir göstərdiyi vasitələrdir. Əvvəlcə özünə deməlisən ki, psixi müqavimət, xüsusən də çoxdan bərqərar olmuş müqavimət yalnız yavaş-yavaş və addım-addım həll oluna bilər və səbrlə gözləmək lazımdır. Sonra xəstədə qısa bir işdən sonra oyanmağa başlayan intellektual marağa arxalana bilərsən. Ona aydınlıq gətirərək, psixi proseslərin möcüzəli dünyasından — özünün də ilk dəfə bu cür analizlər sayəsində baxış qazandığı o dünyadan — xəbər verdikcə, onu özünə həmkar qazanırsan, onu özünə tədqiqatçının obyektiv marağı ilə baxmağa vadar edirsən və beləliklə, affektiv əsasda dayanan müqaviməti geri sıxışdırırsan. Nəhayət — və bu, ən güclü rıçaq olaraq qalır — onun müdafiəsinin motivlərini təxmin etdikdən sonra, bu motivləri dəyərdən salmağa, ya da onları daha güclüləri ilə əvəz etməyə çalışmalısan. Burada psixoterapevtik fəaliyyəti formullara sığdırmaq imkanı artıq sona çatır. Sən bacardığın qədər təsir edirsən: cahilliyin çəkingənlik doğurduğu yerdə maarifləndirən kimi, müəllim kimi, daha azad və ya üstün bir dünyagörüşünün təmsilçisi kimi, etirafdan sonra öz iştirakının və hörmətinin davamı ilə sanki bağışlanma verən etiraf dinləyən kimi; xəstəyə bəşəri olaraq nəsə etməyə çalışırsan, nə qədər ki öz şəxsiyyətinin həcmi və bu konkret hal üçün göstərə biləcəyin rəğbətin ölçüsü buna imkan verir. Belə psixi fəaliyyət üçün qaçılmaz ön şərt olaraq tələb olunur ki, halın təbiətini və burada təsir edən müdafiənin motivlərini təxminən təxmin etmiş olasan, və xoşbəxtlikdən təkid etmə və təzyiq proseduru texnikası məhz bu qədər kömək edir. Bu cür tapmacalardan nə qədər çoxunu artıq həll etmisənsə, yenisini təxmin etmək bir o qədər asan olacaq və əsl sağaldıcı psixi işə bir o qədər tez başlaya biləcəksən. Çünki bunu tam aydınlaşdırmaq yaxşıdır: xəstə histerik simptomdan yalnız onu törədən patogen təəssüratları reproduksiya edib affekt ifadəsi ilə dilə gətirməklə azad olsa da, terapevtik vəzifə yalnız onu buna həvəsləndirməkdən ibarətdir və bu vəzifə bir dəfə həll olunduqdan sonra həkim üçün düzəldiləcək və ya aradan qaldırılacaq heç nə qalmır. Bunun üçün lazım olan bütün əks-təlqinlər artıq müqavimətlə mübarizə zamanı sərf edilmişdir. Halı bağlı bir qapının açılmasına bənzətmək olar: bundan sonra onu açmaq üçün dəstəyi aşağı basmağın artıq heç bir çətinliyi yoxdur.

İntellektual motivlərlə yanaşı, müqavimətin üstələnməsi üçün işə salınan affektiv bir amili — həkimin şəxsi nüfuzunu — nadir hallarda əldən vermək olar; bir sıra hallarda isə yalnız bu sonuncu müqaviməti aradan qaldırmağa qadir olacaq. Burada vəziyyət tibbdəki digər hallardan fərqlənmir və heç bir terapiya metodundan bu şəxsi amilin iştirakından tamamilə imtina etməyi tələb etmək olmaz.

Yuxarıdakı bölmənin izahatlarını, heç bir çəkinmə olmadan üzə çıxardığım texnikamın çətinliklərini nəzərə alsaq — mən onları əslində ən ağır hallardan topladım, çox vaxt iş çox daha asan gedəcək —; bu vəziyyəti nəzərə alsaq, yəqin ki, hər kəs bu bütün əziyyətlər əvəzinə hipnoza daha enerjili şəkildə müraciət etmək və ya katartik metodun tətbiqini dərin hipnoza salına bilən xəstələrlə məhdudlaşdırmağın daha məqsədəuyğun olub-olmadığını sual etmək istəyəcək. Sonuncu təklifə cavab olaraq, onda mənim bacarığım üçün yararlı xəstələrin sayı həddindən artıq azalardı; ilk məsləhətə isə, hipnozun məcburi tətbiqi ilə müqavimətdən çox az şey qazana biləcəyimiz ehtimalını qarşı qoyacağam. Bu mövzuda təcrübələrim təəccüblü şəkildə çox azdır, ona görə də ehtimaldan kənara çıxa bilmirəm: amma hipnozdakı katartik müalicəni konsentrasiya əvəzinə apardığım yerlərdə, mənə düşən işin azaldığını görmədim. Yaxın vaxtlarda belə bir müalicəni bitirdim, onun gedişində ayaqların histerik iflicini geri çəkməyə məcbur etdim. Xəstə, psixi olaraq ayıqlıqdan çox fərqli və somatik olaraq, mən ona «İndi ayılın» deyə qışqırmadan gözlərini açmaq və ya qalxmaq qabiliyyətinin olmaması ilə seçilən bir vəziyyətə düşdü, lakin heç bir halda bu haldakından daha böyük müqavimət tapmadım. Bu fiziki əlamətlərə dəyər vermədim və on ay davam edən müalicənin sonunda onlar da nəzərə çarpmaz hala gəldi; işlədiyimiz xəstənin vəziyyəti, şüursuz olanı xatırlamaq qabiliyyəti və həkimin şəxsiyyəti ilə xüsusi əlaqə kimi psixi xüsusiyyətlərini itirmədi. Emmi xanım fon N.-in tarixçəsində mən, əlbəttə, ən dərin somnabulizm vəziyyətində aparılan katartik müalicənin bir nümunəsini təsvir etmişəm, burada müqavimət demək olar ki, heç bir rol oynamırdı. Ancaq bu qadından mən, xüsusi bir üstələmə tələb edəcək heç nə öyrənmədim, uzun müddət tanışlıq və bir qədər hörmət olduqda, oyaq halında da mənə danışa bilməyəcəyi heç nə. Onun xəstəliyinin əsl səbəblərinə gəldikdə, müalicəmdən sonra onun nükslərinin səbəbləri ilə eyni olan səbəblərə mən heç vaxt çatmadım; — bu, bu terapiyada mənim ilk cəhdim idi, — və təsadüfən ondan erotizmin qarışdığı bir xatirə tələb etdiyim yeganə dəfə, mən onu, sonradan somnabul olmayan digər xəstələrimin heç birindən daha çox istəksiz və etibarsız tapdım. Bu qadının somnabulizm vəziyyətində belə digər tələblərə və müraciətlərə qarşı müqaviməti haqqında mən artıq onun xəstəlik tarixçəsində danışmışam. Ümumiyyətlə, dərin somnabulizm vəziyyətində tamamilə fərqli bir itaət göstərdiyi halda, mütləq terapevtik itaətsizlik nümunələrinə rast gəldiyim vaxtdan bəri, hipnozun katartik müalicələrin asanlaşdırılmasında dəyəri mənim üçün şübhəli oldu. Bu cür bir halı mən qısa şəkildə S. 85-də təqdim etmişəm; başqalarını da əlavə edə bilərəm. Qeyd edim ki, bu təcrübə psixi sahədə də səbəb və nəticə arasında kəmiyyət əlaqəsi ehtiyacıma pis uyğun gəlmədi.

İndiyə qədərki təsvirdə müqavimət ideyası özünü bizə ön plana çıxardı; mən göstərdim ki, terapevtik iş zamanı belə bir anlayışa gəlinir: histeriya bir uzlaşmaz təsəvvürün müdafiə motivindən sıxışdırılması nəticəsində yaranır, sıxışdırılmış təsəvvür zəif (az intensiv) bir xatirə izi kimi qalır, ondan qoparılmış affekt isə somatik innervasiya üçün istifadə olunur: oyanmanın konversiyası. Deməli, təsəvvür elə öz sıxışdırılması sayəsində xəstəlik simptomlarının səbəbi, yəni patogen olur. Bu psixi mexanizmi göstərən histeriyaya „müdafiə histeriyası“ adı verilə bilər. İndi isə biz ikimiz, Breyer və mən, dəfələrlə iki başqa histeriya növündən danışmışıq və onlar üçün „hipnoid və saxlama histeriya“ adlarını işlətmişik. Hipnoid histeriya ümumiyyətlə ilk dəfə diqqətimizi cəlb edən histeriyadır; axı belə bir nümunə üçün Breyerin xəstəlik tarixçələrimiz arasında birinci yerdə duran ilk halından yaxşısını göstərə bilmərəm. Belə bir hipnoid histeriya üçün Breyer konversiya müdafiəsindən mahiyyətcə fərqli bir psixi mexanizm göstərmişdir. Burada deməli, bir təsəvvür ona görə patogen olmalıdır ki, xüsusi bir psixi vəziyyətdə qəbul edilərək əvvəlcədən Məndən kənarda qalmışdır. Deməli, onu Məndən uzaq tutmaq üçün heç bir psixi gücə ehtiyac olmamışdır və somnambul psixi fəaliyyətin köməyi ilə onu Mənə daxil etdikdə heç bir müqavimət doğurmamalıdır. Anna O.-nun xəstəlik tarixçəsi də həqiqətən belə bir müqavimətdən heç nə göstərmir.

Mən bu fərqi o qədər mahiyyətli hesab edirəm ki, hipnoid histeriyası fikrində qalmağıma onun özü rəvac verir. Təəccüblüdür ki, mənim öz təcrübəmə heç bir həqiqi hipnoid histeriyası rast gəlməmişdir; əl atdığım hər şey müdafiə histeriyasına çevrilirdi. Elə deyil ki, mən heç vaxt ayrılmış şüur hallarında yaranmış və buna görə də Mənə qəbuldan kənarda qalmalı olan simptomlarla işim olmamışdır. Bu, mənim hallarımda da bəzən baş verirdi, lakin o zaman sübut edə bilirdim ki, sözdə hipnoid hal öz ayrılmasını ona borcludur ki, onda əvvəlcə müdafiə yolu ilə parçalanmış psixi qrup üzə çıxırdı. Qısası, şübhəni boğa bilmirəm ki, hipnoid və müdafiə histeriyası haradasa kökündə birləşir və bu zaman müdafiə ilkin olandır. Amma bu barədə heç nə bilmirəm. Eyni dərəcədə qeyri-müəyyəndir hazırda “saxlama histeriyası” barədə hökmüm; burada da terapevtik iş müqavimətsiz baş verməli idi. Elə bir halım olmuşdur ki, onu tipik saxlama histeriyası hesab etmişdim; asan və əmin-amanlıqla nəticə gözləyirdim, lakin bu nəticə gəlmədi, iş həqiqətən də nə qədər asan olsa da. Buna görə də, yenə də cahilliyə yaraşan bütün ehtiyatlılıqla güman edirəm ki, saxlama histeriyasında da dibində bütün gedişatı histeriyaya sürükləmiş bir parça müdafiə tapılır. Müdafiə anlayışını bütün histeriyaya yaymaq təmayülümlə birtərəfliliyə və yanlışlığa düşmək təhlükəsi qarşısında olub-olmadığımı, ümid edirəm ki, tezliklə yeni təcrübələr həll edəcəkdir.

İndiyə qədər katarsis metodunun çətinliklərindən və texnikasından danışdım və bu texnika ilə analizin necə qurulduğuna dair bəzi işarələr əlavə etmək istəyirəm. Bu, mənim üçün çox maraqlı bir mövzudur, lakin gözləyə bilmərəm ki, hələ belə bir analiz aparmamış başqalarında da oxşar maraq doğursun. Əslində yenə texnikadan söhbət gedəcək, amma bu dəfə məzmun çətinliklərindən, ki bunlara görə xəstəni məsul saymaq olmaz, və ki qismən hipnoid və saxlama histeriyasında da mənim nümunə kimi göz önünə gətirdiyim müdafiə histeriyalarındakı kimi olmalı idi. Təqdimatın bu son hissəsinə onu gözləməklə yaxınlaşıram ki, burada aşkara çıxarılacaq psixi xüsusiyyətlər bir gün təsəvvür dinamikası üçün xam material kimi müəyyən dəyər qazana bilər.

Belə bir analizdə əldə edilən ilk və ən güclü təəssürat, şübhəsiz ki, budur: guya unudulmuş patogen psixi material Mənin sərəncamında deyil, assosiasiyada və xatırlamada heç bir rol oynamır, — lakin hər hansı bir şəkildə hazır vəziyyətdə, üstəlik düzgün və yaxşı nizamda durur. Söhbət yalnız ora aparan yolu bağlayan müqavimətləri aradan qaldırmaqdan gedir. Bundan başqa isə o, bizim ümumiyyətlə nəyisə bilə bildiyimiz kimi şüurlu olur: ayrı-ayrı təsəvvürlərin bir-biri ilə və patogen olmayan, tez-tez xatırlanan təsəvvürlərlə düzgün əlaqələri mövcuddur, vaxtilə həyata keçirilmiş və yaddaşda saxlanılmışdır. Patogen psixi material normal Mənin intellektindən heç də geri qalmayan bir intellektin mülkiyyəti kimi görünür. İkinci şəxsiyyət görüntüsü çox vaxt ən aldadıcı şəkildə yaradılır.

Bu təəssüratın əsaslı olub-olmadığı, beləliklə psixi materialın həlli başa çatdıqdan sonra meydana çıxan düzümünün xəstəlik dövrünə geri köçürülüb-köçürülmədiyi — bunlar hələ baxmadığım və bu yerdə baxmaq istəmədiyim məsələlərdir. Hər halda, bu cür analizlərdə əldə edilən təcrübələri, həll başa çatdıqdan sonra bütövə baxış üçün tutula bilən mövqedən durmaqdan daha rahat və daha aydın təsvir etmək mümkün deyil.

Vəziyyət adətən, xüsusi hallar, məsələn, böyük bir travma nəticəsində yaranan tək bir simptom üçün təsvir edildiyi qədər sadə deyil. Adətən tək bir histerik simptom deyil, qismən bir-birindən asılı olmayan, qismən bir-biri ilə əlaqəli olan bir neçə simptom mövcuddur. Tək bir travmatik xatirə və onun nüvəsində tək bir patoloji təsəvvür gözləmək olmaz; əksinə, qismən travmalar ardıcıllığına və patoloji düşüncə zəncirlərinin əlaqələnməsinə hazır olmaq lazımdır. Monosimptomatik travmatik histeriya, adi qarşılaşdığımız ağır histerik nevrozun mürəkkəb quruluşu ilə müqayisədə, sanki elementar orqanizm, tək hüceyrəli varlıqdır.

Belə bir histeriyanın psixi materialı indi ən azı üçqat təbəqələnmədən ibarət çoxölçülü bir quruluş kimi təzahür edir. Ümid edirəm ki, bu obrazlı ifadə tərzini tezliklə əsaslandıra biləcəyəm. Əvvəlcə elə xatirələrdən (yaşantılardan və ya düşüncə gedişlərindən) ibarət bir nüvə mövcuddur ki, onlarda travmatik an öz zirvəsinə çatmış və ya patogen ideya özünün ən saf formalaşmasını tapmışdır. Bu nüvənin ətrafında tez-tez inanılmaz dərəcədə bol miqdarda başqa xatirə materialına rast gəlinir ki, analiz zamanı onu, qeyd edildiyi kimi, üçqat düzüm şəklində işləyib başa çatdırmaq lazım gəlir. Birincisi, hər bir ayrı mövzu daxilində baş verən xətti xronoloji düzüm danılmazdır. Buna misal olaraq yalnız Breyerin Anna O. analizindəki düzümləri göstərirəm. Mövzu kar olma, eşitməmə olsun (s. 28); bu sonra 7 şərtə görə fərqləndirilirdi və hər başlıq altında xronoloji ardıcıllıqla 10-dan 100-dən çox ayrı-ayrı xatirə toplanmışdı. Sanki yaxşı qaydada saxlanılan bir arxivi açıb çıxarırdılar. Emmi fon N. adlı pasiyentimin analizində də oxşar, hərçənd bu qədər tam şəkildə təqdim edilməmiş xatirə dəstələri vardır: lakin onlar hər analizdə tamamilə adi bir hadisə təşkil edir, hər dəfə elə bir xronoloji qaydada meydana çıxırlar ki, bu, psixi cəhətdən normal insanda həftə günlərinin və ya ay adlarının ardıcıllığı qədər yanılmaz etibarlıdır və analiz işini çətinləşdirirlər – o özünəməxsusluğu ilə ki, reproduksiya zamanı yaranma ardıcıllığını tərsinə çevirirlər; dəstənin ən təzə, ən gənc yaşantısı „üz qabığı“ kimi birinci gəlir və sonda əslində sıranı başlayan o təəssürat durur.

Eynicinsli xatirələrin bir xətti ardıcıllıqla düzülmüş çoxluğa — bir sənəd dəstəsi, bir paket və s. kimi — qruplaşdırılmasını mən bir mövzunun yaranması adlandırdım. Bu mövzular isə ikinci bir düzülmə növü göstərir; onlar, bunu başqa cür ifadə edə bilmirəm, patogen nüvə ətrafında konsentrik şəkildə qatlanmışdır. Bu qatlanmanın nədən ibarət olduğunu, bu düzülmənin hansı azalan və ya artan ölçüyə görə baş verdiyini söyləmək çətin deyil. Bunlar nüvəyə doğru artan eyni müqavimət qatları və bununla da ayrı-ayrı mövzuların uzandığı eyni şüur dəyişikliyi zonalarıdır. Ən kənar qatlar müxtəlif mövzulardan asanlıqla xatırlanan və həmişə aydın şüurlu olmuş o xatirələri (yaxud fascikulları) ehtiva edir; nə qədər dərinə getsən, üzə çıxan xatirələr bir o qədər çətin tanınır, nəhayət nüvənin yaxınlığında elələrinə rast gəlirsən ki, xəstə onları hələ reproduksiya zamanı da inkar edir.

Patoloji psixi materialın konsentrik qatlanmasındakı bu xüsusiyyət, eşidəcəyimiz kimi, belə təhlillərin gedişinə xarakterik cizgilərini verən şeydir. İndi daha bir üçüncü düzülüş növünü qeyd etmək lazımdır; bu, əsasən, ümumi bir ifadə verməyin ən az asan olduğu növdür. Bu, düşüncə məzmununa görə düzülüşdür, nüvəyə qədər uzanan məntiqi ip vasitəsilə əlaqələndirmədir; bu ip, hər bir halda xüsusi, qeyri-müntəzəm və çoxlu qırılmalara malik olan bir yola uyğun gələ bilər. Bu düzülüşün, əvvəlcə qeyd olunan iki qatlanmanın morfoloji xarakterinə qarşı, dinamik bir xarakteri var. Sonuncular fəza icra olunmuş sxemdə bərk, qövsvari və düz xətlərlə təsvir edilməli idi, məntiqi əlaqələndirmənin gedişini isə, səthi qatlardan dərin qatlara və geri, lakin ümumiyyətlə periferiyadan mərkəzi nüvəyə doğru irəliləyən və bütün stansiyalara toxunmalı olan, ən dolambaçlı yollarda bir çubuqla izləmək lazım idi; bu da at həlletmə məsələsinin həllinin zikzakı kimi sahənin çəkilişi üzərindən keçməsinə bənzəyir.

Mən bu müqayisəni bir anlıq da olsa saxlayıram ki, onun müqayisə olunanın xassələrinə uyğun gəlmədiyi bir məqamı qeyd edim. Məntiqi əlaqə təkcə ziqzaqvari qırılmış xəttə uyğun gəlmir, daha çox budaqlanan, xüsusilə də bir nöqtədə birləşən xətlər sisteminə uyğundur. Onun elə düyün nöqtələri var ki, orada iki və ya daha çox sap birləşir ki, bundan sonra birləşmiş halda davam etsin, nüvəyə isə, bir qayda olaraq, bir-birindən asılı olmayaraq uzanan və ya yan yollarla yer-yer əlaqələnən bir neçə sap tökülür. Başqa sözlə desək, bir simptomun nə qədər tez-tez çoxsaylı şəkildə müəyyənləşdiyini, yəni artıqmüəyyənləşdiyini qeyd etmək çox diqqətəlayiqdir.

Patogen psixi materialın təşkilini göz önündə canlandırmaq cəhdimi, daha bir mürəkkəbliyi təqdim etsəm, başa çatmış olacağam. Belə ki, patogen materialda birdən çox özəyin olması halı da mümkündür; məsələn, öz etiologiyası olan, lakin illər əvvəl keçirilmiş kəskin histeriyanın ilk tutması ilə yenə də bağlı olan ikinci bir histerik tutmanın təhlil edilməsi lazım gəldikdə. O zaman iki patogen özək arasında əlaqə yaratmaq üçün hansı təbəqələrin və düşüncə yollarının əlavə olunması lazım gəldiyini asanlıqla təsəvvür etmək olar.

Patogen materialın təşkilatı haqqında belə əldə edilmiş şəkildən sonra bir və ya digər qeydlərlə əlaqə qurmaq istəyirəm. Bu material haqqında dedik ki, o, xarici cisim kimi davranır; terapiya da canlı toxumadan xarici cismin çıxarılması kimi təsir edir. İndi bu müqayisənin harada çatışmaz olduğunu başa düşə bilərik. Xarici cisim onu əhatə edən toxuma qatları ilə heç bir əlaqə qurmur, baxmayaraq ki, onları dəyişdirir və reaktiv iltihaba məcbur edir. Əksinə, bizim patogen psixi qrupu Məndən təmiz şəkildə soyulub çıxarıla bilməz, onun xarici qatları hər tərəfdən normal Mənin hissələrinə keçir və əslində normal Mənə də patogen təşkilata olduğu qədər aiddir. İkisi arasındakı sərhəd analiz zamanı tamamilə konvansionaldır, bəzən burada, bəzən orada qoyulur, bəzi yerlərdə isə ümumiyyətlə göstərilə bilməz. Daxili qatlar Məndən getdikcə daha çox uzaqlaşır, lakin patogenin sərhədi heç bir yerdə görünən şəkildə başlamır. Patogen təşkilat əslində xarici cisim kimi deyil, daha çox infiltrat kimi davranır. Bu bənzətmədə nüfuz edən kimi müqavimət qəbul edilməlidir. Terapiya heç də bir şeyi kəsib çıxarmaqdan ibarət deyil — psixoterapiya bu gün bunu bacarmır — əksinə, müqaviməti əridib beləliklə, indiyə qədər bağlı olan sahəyə dövran üçün yol açmaqdır.

Mən burada mövzumla yalnız çox məhdud oxşarlığı olan və bir-biri ilə də uzlaşmayan bənzətmələrdən istifadə edirəm. Mən bunu bilirəm və onların dəyərini şişirtmək təhlükəsində deyiləm, lakin məni ən mürəkkəb və hələ heç vaxt təsvir edilməmiş düşünmə obyektini müxtəlif tərəflərdən aydınlaşdırmaq niyyəti yönləndirir; buna görə də növbəti səhifələrdə də belə, tam qüsursuz olmayan şəkildə müqayisələrlə işləmək azadlığını özümə istəyirəm.

Əgər tam yerinə yetirildikdən sonra patogen materialı artıq tanınmış, mürəkkəb, çoxölçülü təşkilində üçüncü bir şəxsə göstərmək mümkün olsaydı, o, haqlı olaraq belə bir sual verərdi: Belə bir dəvə iynə gözündən necə keçdi? Doğrudan da, “şüurun darlığı”ndan haqsız yerə danışılmır. Bu termin belə bir analizi aparan həkim üçün məna və həyati təravət qazanır. Onun şüuruna hər dəfə yalnız bir tək xatirə daxil ola bilər; bu birinin işlənməsi ilə məşğul olan xəstə, arxadan gələnlərdən heç nə görmür və artıq keçmiş olanı unudur. Bu bir patogen xatirənin öhdəsindən gəlmək çətinliklərə rast gəlirsə, məsələn, xəstə ona qarşı müqavimətdən əl çəkmirsə, onu sıxışdırmaq və ya təhrif etmək istəyirsə, onda dar keçid sanki tutulmuş olur; iş dayanır, başqa heç nə gələ bilmir və keçiddə olan bu bir xatirə xəstənin qarşısında dayanıb qalır, ta ki o, onu Mənin genişliyinə qəbul edənə qədər. Patogen materialın bütün məkan baxımından geniş kütləsi beləcə dar bir yarıqdan keçirilir, yəni hissələrə və ya lentlərə bölünmüş halda şüura çatır. Psixoterapevtin vəzifəsi bundan təxmin edilən təşkili yenidən bərpa etməkdir. Hələ də bənzətmələrə həvəsi olan, burada bir səbir oyununu xatırlaya bilər.

Belə bir təhlilə başlamaqdan əvvəl, patojen materialın belə bir təşkilatını gözləmək olarsa, təcrübədən aşağıdakı nəticələrdən istifadə etmək olar: Patojen təşkilatın nüvəsinə birbaşa nüfuz etmək tamamilə ümidsizdir. Hətta bu nüvəni təxmin etmək mümkün olsa belə, xəstə ona verilən izahatla heç nə edə bilməz və psixi olaraq dəyişməz.

Patogen psixi quruluşun periferiyasına yapışmaqdan başqa bir şey qalmır. Buna xəstənin bildiklərini və xatırladıqlarını danışmasına imkan verməklə başlanır; bu zaman artıq onun diqqəti yönəldilir və təzyiq prosedurunun tətbiqi ilə daha yüngül müqavimətlər aşılır. Hər dəfə təzyiq vasitəsilə yeni bir yol açdıqda, xəstənin həmin yolu bir müddət yeni müqavimət göstərmədən davam etdirəcəyini gözləmək olar.

Kifayət qədər uzun müddət bu üsulla işlədikdən sonra xəstədə adətən birgə işləyən bir fəaliyyət oyanır. İndi ona suallar və tapşırıqlar verməyə ehtiyac olmadan yadına bir çox xatirələr gəlir; belə ki, artıq daxili bir təbəqəyə yol açılmışdır və xəstə həmin təbəqə daxilində eyni müqavimətə malik materialı özbaşına sərəncamına götürür. Ona bir müddət təsirsiz buraxıb reproduksiya etməyə imkan vermək yaxşıdır; o, özü mühüm əlaqələri aşkara çıxarmağa qadir olmasa da, həmin təbəqə daxilində aradan qaldırılmasını ona etibar etmək olar. Onun bu yolla gətirdiyi şeylər çox vaxt əlaqəsiz görünür, lakin sonradan aşkar edilən əlaqə ilə canlanan materialı təşkil edir.

Burada ümumiyyətlə iki şeydən qorunmaq lazımdır. Əgər xəstəni ona gələn fikirləri təkrar etməkdə ləngidirsənsə, sonradan böyük zəhmətlə yenə də açılmalı olan çox şeyi „‚basdırmış‘“ ola bilərsən. Digər tərəfdən, onun şüursuz "intellektini" həddindən artıq qiymətləndirmək və bütün işin rəhbərliyini ona vermək olmaz. İş üsulunu sxemləşdirmək istəsəydim, təxminən belə deyə bilərdim: daxili qatların açılmasını, radial istiqamətdə irəliləməni insan özü öz üzərinə götürür, xəstə isə periferik genişlənməni yerinə yetirir.

İrəliləyiş, həqiqətən də, az əvvəl işarə etdiyimiz üsulla müqavimətin aradan qaldırılması sayəsində baş verir. Lakin adətən bundan əvvəl daha bir başqa vəzifəni həll etmək lazım gəlir. Məntiqi sapın bir parçasını ələ keçirmək lazımdır ki, yalnız onun rəhbərliyi altında içəriyə nüfuz etməyə ümid etmək olar. Xəstənin sərbəst məlumatlarının, ən səthi təbəqələrin materialının analitik üçün asanlaşdıracağını gözləmək lazım deyil ki, hansı yerlərdə dərinliyə gedir, axtarılan düşüncə əlaqələri hansı nöqtələrə bağlanır. Əksinə; elə bu, diqqətlə örtülmüşdür, xəstənin təqdimatı tam və öz daxilində möhkəmlənmiş kimi səslənir. İnsan əvvəlcə onun qarşısında hər mənzərəni bağlayan və arxasında nə isə bir şeyin olub-olmadığını, nə olduğunu duymağa imkan verməyən bir divar qarşısında durmuş kimi dayanır.

Xəstələrdən çox əziyyət və müqavimət olmadan alınan təsviri tənqidi gözlə nəzərdən keçirsək, onda şübhəsiz boşluqlar və qüsurlar aşkar edərik. Burada əlaqə açıq-aşkar pozulmuşdur və xəstə tərəfindən bir ifadə, qeyri-kafi bir məlumatla çətinliklə tamamlanır; orada isə normal bir insanda aciz adlandırıla biləcək bir motivə rast gəlirik. Xəstə diqqət yetirildikdə bu boşluqları qəbul etmək istəmir. Lakin həkim bu zəif yerlərin arxasında olduqda düzgün hərəkət edir. Yəni histerikdə bir düşüncə gedişatına, hətta şüursuza qədər uzansa da, normal bir fərddə irəli sürüləcək məntiqi əlaqə və kifayət qədər motivasiya tələblərini eyni şəkildə tətbiq etmək olar. Bu əlaqələrin gevşəməsi nevrozun güc dairəsində deyil. Əgər nevrotiklərin və xüsusilə histeriklərin təsəvvür əlaqələri başqa təəssürat yaradırsa, əgər burada müxtəlif təsəvvürlərin intensivlik nisbəti yalnız psixoloji şərtlərlə izah edilə bilməzsə, biz bu görünüşün səbəbini artıq öyrənmişik və onu gizli, şüursuz motivlərin mövcudluğu kimi adlandırmağı bilirik. Deməli, əlaqədə belə bir sıçrayış, normal əsaslı motivasiya ölçüsünün aşılması aşkar edilə bilən hər yerdə belə gizli motivləri güman edə bilərik.

Təbii ki, belə bir işdə insan özünü o nəzəri qərəzdən azad saxlamalıdır ki, guya burada anormal (degenerasiya və desequilibre) beyinlərlə işi var; guya onlara təsəvvürlərin assosiasiyasına dair adi psixoloji qanunları bir tərəfə atmaq azadlığı stigma kimi xasdır; guya onlarda hər hansı təsəvvür motivsiz həddindən artıq güclü böyüyə, başqası isə psixoloji əsas olmadan məhv edilə bilməz şəkildə qala bilər. Təcrübə histeriya üçün bunun əksini göstərir; gizli — çox vaxt şüursuz qalmış — motivlər tapılıb nəzərə alındıqda, histerik düşüncə əlaqəsində də tapmacalı və qaydaya zidd heç nə qalmır.

Beləliklə, xəstənin ilk təqdimindəki boşluqları — ki, çox vaxt „yalançı bağlantılar“la örtülür — aşkara çıxarmaqla, məntiqi sapın bir parçasını periferiyada tutur və sıxma proseduru vasitəsilə oradan sonrakı yolu açırsan.

Bu işdə çox nadir hallarda eyni sap boyunca içəriyə qədər işləyib keçmək mümkün olur; çox vaxt sap yolda qırılır, çünki təzyiq dayanır, heç bir nəticə vermir, ya da bütün zəhmətlə aydınlaşdırıla bilməyən və davam etdirilə bilməyən bir nəticə verir. Bu halda yaxınlıqdakı qarışıqlıqlardan özünü qorumağı tez öyrənir insan. Xəstənin siması qərar verməlidir: həqiqətən sona çatmışıqmı, yoxsa psixi aydınlaşdırmaya ehtiyacı olmayan bir hala rast gəlmişik, yoxsa işə dayanma əmr edən həddindən artıq müqavimətdir. Əgər bu müqaviməti dərhal məğlub etmək mümkün olmursa, o zaman güman etmək olar ki, sapı hələlik keçilməz olan bir təbəqəyə qədər izləmişik. Sapı buraxırıq ki, bəlkə eyni dərəcədə uzağa izləniləcək başqa bir sapdan yapışaq. Bütün saplarla bu təbəqəyə qədər gəlib çatmışıqsa, ayrı-ayrı sapın təcrid olunmuş halda artıq izlənilə bilməməsinin səbəbi olan düyünləri orada tapmışıqsa, o zaman qarşıdakı müqavimətə yenidən hücum etməyi düşünmək olar.

Belə bir işin nə qədər mürəkkəbləşə biləcəyini təsəvvür etmək asandır. Davamlı müqaviməti aradan qaldırmaqla daxili qatlara soxulur, bu qatda yığılmış mövzular və boyunca uzanan iplər barədə biliyə yiyələnir, hazırkı vasitələri və qazandığı biliyi ilə nə qədər irəli gedə biləcəyini yoxlayır, sıxma proseduru vasitəsilə növbəti qatların məzmunu barədə ilk məlumatı əldə edir, ipləri buraxır və yenidən götürür, onları düyün nöqtələrinə qədər izləyir, durmadan yeni material əlavə edir və bir xatirə dəstəsini izləyərkən hər dəfə bir yan yola düşür ki, o da nəhayət yenidən əsas yola qovuşur. Nəhayət, bu yolla o yerə çatılır ki, qat-qat işləmə tərk edilə və əsas yolla birbaşa patogen təşkilatın nüvəsinə doğru irəlilənə bilər. Bununla mübarizə qazanılmış olur, amma hələ başa çatmamışdır. Digər ipləri də yetirmək, materialı tükətmək lazımdır; lakin artıq xəstə özü də güclə kömək edir, onun müqaviməti çox vaxt artıq qırılmış olur.

İşin bu sonrakı mərhələlərində əlaqəni təxmin edib, onu üzə çıxarmazdan əvvəl xəstəyə bildirmək faydalı olur. Əgər düzgün təxmin etmisənsə, analizin gedişini sürətləndirirsən, lakin yanlış fərziyyə ilə də özünə kömək edirsən: xəstəni tərəf tutmağa məcbur edir və ondan qəti etirazlar qoparıb çıxarırsan ki, bunlar da əslində daha yaxşı bilməyi büruzə verir.

Bu zaman adam heyrətlə əmin olur ki, xəstənin guya bilmədiyi şeyləri ona zorla qəbul etdirmək və ya onun gözləntisini oyatmaqla analizin nəticələrinə təsir göstərmək mümkün deyil. Mənə heç bir dəfə xatirələrin bərpasını (yaxud hadisələrin əlaqəsini) öz qabaqcadan deyimimlə dəyişmək və saxtalaşdırmaq nəsib olmamışdır ki, bu da nəhayət quruluşdakı bir ziddiyyətlə özünü büruzə verməli idi. Əgər bir şey qabaqcadan deyildiyi kimi baş verdisə, bu, həmişə çoxsaylı, şübhə doğurmayan xatırlamalarla təsdiqlənirdi ki, mən sadəcə düz tapmışdım. Deməli, xəstənin yanında yaxınlaşan əlaqə barədə hər hansı bir fikir söyləməkdən qorxmaq lazım deyil; bunun heç bir ziyanı yoxdur.

Hər dəfə təkrarlamaq imkanı olan başqa bir müşahidə xəstənin müstəqil təkrar istehsallarına aiddir. İddia etmək olar ki, belə bir analiz zamanı heç bir xatirə öz mənası olmadan üzə çıxmır. Əhəmiyyətli xatirələrlə hər hansı şəkildə assosiasiya olunan əlaqəsiz xatirə şəkillərinin qarışması əslində heç vaxt baş vermir. Özlüyündə əhəmiyyətsiz, lakin keçid halqaları kimi əvəzolunmaz olan, iki mənalı xatirə arasındakı assosiasiyanın yalnız onların vasitəsilə getdiyi xatirələr üçün qaydaya zidd olmayan bir istisna irəli sürmək olar. — Bir xatirənin xəstənin şüuru qarşısındakı dar keçiddə qaldığı müddət, artıq qeyd edildiyi kimi, onun mənası ilə birbaşa əlaqədədir. Sönmək istəməyən bir şəkil hələ də öz qiymətləndirilməsini tələb edir, qurtulmaq mümkün olmayan bir düşüncə hələ də daha da izlənmək istəyir. Bir xatirə də heç vaxt tamamlandıqdan sonra ikinci dəfə təkrar qayıtmır; hökmü verilmiş bir şəkil bir daha görünmür. (Bu yenə baş verirsə, o zaman əminliklə gözləmək olar ki, ikinci dəfə şəklə yeni bir düşüncə məzmunu, ağlına gələn fikrə yeni bir nəticə bağlanacaq, yəni tam bir tamamlanma baş verməmişdir. Fərqli intensivlikdə qayıtma, əvvəlcə işarə kimi, sonra tam parlaqlıqda isə tez-tez baş verir, lakin indicə irəli sürülən iddiaya zidd deyil. — Əgər analizin vəzifələri arasında intensivliyin artmasına və ya qayıtmasına qadir olan bir simptomun (ağrılar, qusma kimi qıcıq simptomları, həssaslıqlar, kontrakturalar) aradan qaldırılması varsa, iş zamanı bu simptom tərəfindən maraqlı və arzuolunmaz olmayan „birgə danışma“ fenomeni müşahidə olunur. Sözügedən simptom, bu simptomun etiologiyasını ehtiva edən patogen təşkilatın bölgəsinə girildiyi kimi yenidən görünür və ya güclənmiş intensivlikdə görünür və bundan sonra işi xarakterik və həkim üçün öyrədici olan dalğalanmalarla müşayiət edir. Onun (deyək ki, qusma meylinin) intensivliyi bunun üçün patogen olan xatirələrdən birinə nə qədər dərin girilirsə, bir o qədər artır, sonuncunun dilə gətirilməsindən az əvvəl ən yüksək həddə çatır və dilə gətirilmə tamamlandıqca qəflətən enir və ya bir müddət tamamilə yox olur. Əgər xəstə müqavimət üzündən dilə gətirməni uzun müddət gecikdirirsə, həssaslığın, qusma meylinin gərginliyi dözülməz olur və dilə gətirməni məcbur etmək mümkün olmursa, o zaman həqiqətən qusma baş verir. Beləliklə, histeriyanın konversiya nəzəriyyəsinin iddia etdiyi kimi, „qusma“nın psixi bir aktın (burada dilə gətirmənin) yerində durduğuna dair plastik bir təəssürat qazanılır.

Histerik simptom tərəfindən bu intensivlik dəyişkənliyi, bu üçün patojen olan yeni bir xatırlamaya əl atdığımız hər dəfə təkrarlanır; simptom demək olar ki, bütün müddət ərzində gündəmdə qalır. Bu simptomun asıldığı ipi bir müddətə buraxmağa məcbur qalsaq, simptom da qaranlığa geri çəkilir və təhlilin daha sonrakı bir dövründə yenidən üzə çıxır. Bu oyun, bu simptom üçün patojen materialın işlənməsi ilə son həll yaradılana qədər davam edir.

Düzünü desək, burada histerik simptom yaddaş obrazından və ya əlin təzyiqi altında çağırılan təkrarlanmış fikirdən heç də fərqli davranmır. Burada da, orada da xəstənin yaddaşında təkrar-təkrar qayıdan, həllini tələb edən həmin məcburi israrlılıq var. Fərq yalnız histerik simptomların zahirən özbaşına meydana çıxmasındadır; halbuki səhnələri və ağlına gələn fikirləri özünün törətdiyini insan yaxşı xatırlayır. Lakin əslində dəyişməmiş yaddaş qalıqlarından — təsirli yaşantılardan və düşünmə aktlarından — onların yaddaş simvolları olan histerik simptomlara qədər fasiləsiz bir sıra uzanır.

Histerik simptomun analiz zamanı birlikdə dilə gətirilməsi fenomeni özü ilə elə bir praktik narahatlıq gətirir ki, xəstəni onunla barışmağa alışdırmaq lazım gəlir. Axı bir simptomun analizini bir nəfəsdə aparmaq, yaxud işdəki fasilələri elə bölmək ki, onlar tam da həllindəki rahatlıq nöqtələrinə düşsün, heç cür mümkün deyil. Əksinə, müalicənin yan şəraiti, saatın gec olması və sair tərəfindən hökmən qabaqcadan müəyyən edilən kəsinti çox vaxt ən yararsız yerlərə düşür — tam da bir qərara yaxınlaşmaq mümkün olan yerdə, tam da yeni bir mövzunun üzə çıxdığı yerdə. Bu, hər qəzet oxucusuna öz qəzet romanının gündəlik parçasını oxumaqdan zövqünü qaçıran o narahatlıqların eynisidir: qəhrəmanın həlledici nitqindən, güllənin partlayışından və sairdən dərhal sonra oxumaq gəlir: (Ardı var). Bizim halda isə təhrik edilmiş, lakin həll olunmamış mövzu, əvvəlcə güclənmiş və hələ izah edilməmiş simptom xəstənin psixi həyatında qalır və onu, bəlkə də, əvvəlki halda olduğundan daha çox narahat edir. Xəstə bununla barışmağı bacarmalıdır; başqa cür qurmaq mümkün deyil. Ümumiyyətlə, elə xəstələr var ki, belə bir analiz zamanı bir dəfə toxunulmuş mövzunu bir daha buraxa bilmirlər, iki müalicə arasındakı fasilədə də onun təsiri altında qalırlar və təkbaşına həllə çata bilmədikləri üçün əvvəlcə müalicədən əvvəlkindən daha çox əziyyət çəkirlər. Bu cür xəstələr də nəhayət həkim gözləməyi öyrənirlər, patogen materialın həllinə olan bütün maraqlarını müalicə saatlarına keçirirlər və bundan sonra özlərini fasilələrdə daha azad hiss etməyə başlayırlar.

Həmin analiz zamanı xəstələrin ümumi vəziyyəti də diqqətəlayiq görünür. Bir müddət hələ də müalicədən təsirlənməyərək əvvəllər təsirli olan amillərin ifadəsi olaraq qalır, sonra isə elə bir an gəlir ki, xəstə „tutulur“, marağı bağlanır və bundan sonra onun ümumi vəziyyəti də getdikcə işin gedişindən asılı vəziyyətə düşür. Hər dəfə yeni bir aydınlaşdırma əldə edildikdə, analizin bölgüsündə mühüm bir mərhələyə çatıldıqda, xəstə özünü yüngülləşmiş hiss edir, yaxınlaşan azadlığın öncəgörgüsü kimi həzz alır; işin hər dayanmasında, hər təhdid edən qarışıqlıqda onu əzən psixi yük artır, onun bədbəxtlik duyğusu güclənir, iş görmə qabiliyyətsizliyi çoxalır. Hər ikisi, həqiqətən, yalnız qısa müddət üçün; çünki analiz davam edir, rifah anı ilə öyünməkdən çəkinir və qaranlıq dövrləri laqeyd şəkildə keçib gedir. Ümumiyyətlə, insan xəstənin vəziyyətindəki kortəbii dalğalanmaları özünün törətdiyi və başa düşdüyü dalğalanmalarla əvəz etdikdə sevinir, necə ki, simptomların kortəbii ayrılması yerinə analizin gedişinə uyğun gələn o gündəlik nizamın keçməsini də məmnuniyyətlə görür.

(Adətən, əvvəlcə təsvir edilən qatlı psixi quruluşun dərinliklərinə nə qədər çox nüfuz etsəniz, iş bir o qədər qaranlıq və çətin olur. Lakin bir dəfə nüvəyə qədər işlədikdən sonra işıqlanır və xəstənin ümumi vəziyyəti artıq güclü qaranlıqdan qorxmur. Lakin işin mükafatını, xəstəlik simptomlarının dayandırılmasını yalnız hər bir simptom üçün tam təhlili yerinə yetirdikdən sonra gözləmək olar; bəli, fərdi simptomlar bir-birinə çoxsaylı düyünlərlə bağlı olduqda, iş zamanı qismən uğurlarla belə ruhlanmırsınız. Bol miqdarda mövcud olan səbəb əlaqələrinin gücü ilə hər bir həll edilməmiş patogen təsəvvür nevrozun bütün məhsulları üçün motiv kimi təsir edir və yalnız təhlilin son sözü ilə bütün xəstəlik mənzərəsi, eyni şəkildə, tək bir reproduksiya edilmiş xatirənin davranışı kimi yox olur. Əvvəllər Mən şüurundan qaçırılmış bir patogen xatirə və ya patogen əlaqə təhlil işi ilə üzə çıxarılıb Mənə daxil edildikdə, bu cür zənginləşdirilmiş psixi şəxsiyyətdə qazancını ifadə etməyin müxtəlif növləri müşahidə olunur. Çox xüsusi olaraq, tez-tez baş verir ki, xəstələr, onları çətinliklə müəyyən bir məlumat səviyyəsinə məcbur etdikdən sonra, belə izah edirlər: Mən bunu həmişə bilirdim, sizə əvvəlcə deyə bilərdim. Daha aydın başa düşənlər bunu özünü aldatma kimi tanıyır və nankorluqda özünü ittiham edirlər. Əks halda, ümumiyyətlə, Mənin yeni qazanc qarşısındakı mövqeyi, onun təhlilin hansı qatından gəldiyindən asılı olur. Ən xarici qatlara aid olan şey çətinlik olmadan qəbul edilir, o, artıq Mənin mülkiyyətində qalmışdı və yalnız patogen materialın daha dərin qatları ilə əlaqəsi Mən üçün yenilik idi. Bu daha dərin qatlardan gün işığına çıxarılan şey də tanıma və qəbul tapır, lakin çox vaxt uzun tərəddüd və şübhələrdən sonra. Vizual xatirə təsvirləri burada, təbii ki, sadəcə düşüncə axınlarının xatirə izlərindən inkar etmək üçün daha çətindir. Xəstə çox vaxt əvvəlcə deyir: “Mümkündür ki, mən bunu düşünmüşəm, amma xatırlaya bilmirəm” və yalnız bu ehtimalla uzun müddət tanışlıqdan sonra buna dərk etmə də əlavə olunur; o, xatırlayır və yan əlaqələr vasitəsilə də təsdiqləyir ki, o, bu fikri həqiqətən bir dəfə düşünüb. Analiz zamanı ortaya çıxan xatirələrin qiymətləndirilməsini xəstənin təsdiqindən asılı olmayaraq saxlamağı qayda edirəm. Yorulmadan təkrar etməkdən çəkinmirəm ki, biz öz vasitələrimizlə üzə çıxardığımız hər şeyi qəbul etməyə bağlıyıq. Əgər bunların arasında qeyri-həqiqi və ya yanlış bir şey olsaydı, əlaqə sonradan onu ayırd etməyi öyrədərdi. Yeri gəlmişkən, mən demək olar ki, heç vaxt ilkin olaraq qəbul edilmiş bir xatirəni sonradan tanımaqdan imtina etmək üçün əsas görməmişəm. Nə ortaya çıxdısa, ən aldadıcı görünüşünə və məcburi ziddiyyətə baxmayaraq, nəhayət doğru olduğu sübut olundu.

Ən dərin qatdan gələn və patogen təşkilatın nüvəsini təşkil edən təsəvvürlər xəstələr tərəfindən ən çətinliklə xatirə kimi tanınır. Hər şey keçib getdikdən sonra, xəstələr məntiqi məcburiyyətə məğlub olub, məhz bu təsəvvürlərin üzə çıxmasını müşayiət edən şəfa təsirinə əmin olduqdan sonra — deyirəm ki, xəstələr özləri belə düşündüklərini qəbul etdikdən sonra da tez-tez əlavə edirlər: Amma düşündüyümü xatırlaya bilmirəm. O zaman onlarla asanlıqla razılığa gəlmək olar: bunlar şüursuz düşüncələr idi. Bəs bu vəziyyətin özünü öz psixoloji baxışlarına necə daxil etməli? Xəstələrin bu etiraz etdiyi, görülən işdən sonra əsassız qalan "tanıması"na göz yummalı; elə hesab etməli ki, bu, həqiqətən baş tutmamış, yalnız mövcud olma imkanı olan düşüncələrdir və terapiya o vaxt baş tutmamış psixi aktın icrasından ibarətdir? Aydındır ki, şüurun mahiyyəti barədə, xüsusən də, psixoloji əsas baxışlarını hərtərəfli aydınlaşdırmadan bu barədə, yəni patogen materialın analizdən əvvəlki vəziyyəti haqqında heç nə demək mümkün deyil. Belə analizlərdə bir düşüncə gedişini şüurludan şüursuza (yəni xatirə kimi qətiyyən tanınmayana) qədər izləmək, oradan yenidən bir müddət şüurlunun içindən keçirmək və yenə şüursuzda bitdiyini görmək — bu "psixi işıqlandırma" dəyişməsinin onun özündə, onun ardıcıllığında, ayrı-ayrı hissələrinin əlaqəsində heç nə dəyişməməsi, doğrudan da düşünməyə layiq bir faktdır. Bu düşüncə gedişini tam qarşımda gördükdə isə, xəstənin hansı hissəsini xatirə kimi tanıdığını, hansını tanımadığını təxmin edə bilməzdim. Mən yalnız müəyyən mənada düşüncə gedişinin uclarının şüursuza batdığını görürəm — normal psixi proseslərimiz haqqında deyilənin əksi olaraq.

Nəhayət, hələ bir mövzunu araşdırmalıyam ki, bu cür katartik analizin aparılmasında arzuolunmaz dərəcədə böyük rol oynayır. Artıq mümkün kimi qəbul etmişəm ki, sıxma proseduru bütün əmin etmələrə və təkidlərə baxmayaraq heç bir xatirəni üzə çıxarmır. Onda, demişəm, iki hal mümkündür: ya elə həmin yerdə, harda ki təzəcə araşdırılır, həqiqətən heç nə yoxdur — bunu xəstənin tamamilə sakit simasından bilmək olar; ya da yalnız sonralar qalib gəlmək mümkün olan bir müqavimətə rast gəlinmişdir, insan hələ daxil ola bilmədiyi yeni bir təbəqənin qarşısında dayanır və bunu yenə xəstənin gərgin və zehni səydən xəbər verən simasından oxuyur. Lakin üçüncü bir hal da mümkündür ki, o da maneə deməkdir, amma məzmunca deyil, zahirən. Bu hal xəstənin həkimə münasibəti pozulduqda baş verir və rast gəlinə biləcək ən pis maneəni ifadə edir. Lakin hər ciddi analizdə buna gözləmək olar.

Artıq işarə etmişəm ki, xəstənin psixi müqavimət qüvvəsini məğlub etməli olan motivlərin yaradılmasında həkimin şəxsiyyətinə nə qədər mühüm rol düşür. Az olmayan hallarda, xüsusən qadınlarda və söhbət erotik fikir gedişatının aydınlaşdırılmasından getdikdə, xəstələrin bu işdə iştirakı şəxsi fədakarlığa çevrilir ki, bunun əvəzi hər hansı bir sevgi surroqatı ilə ödənilməlidir. Həkimin zəhməti və səbirli mehribanlığı belə bir surroqat kimi kifayət etməlidir. Əgər indi xəstənin həkimə münasibəti pozularsa, xəstənin hazırlığı da puça çıxır; həkim növbəti patogen fikri öyrənmək istədikdə, xəstənin həkimə qarşı yığılmış şikayətlərinin şüuru onun qabağına keçir. Təcrübəmdən gördüyümə görə, bu maneə üç əsas halda meydana çıxır:

l. Şəxsi yadlaşma zamanı, xəstə özünü geri plana atılmış, kiçildilmiş, təhqir olunmuş hesab edəndə və ya həkim və müalicə üsulu haqqında əlverişsiz bir şey eşidəndə. Bu, ən az ciddi haldır; maneəni dilə gətirməklə və aydınlaşdırmaqla asanlıqla aradan qaldırmaq olar, hərçənd histerik şəxslərin həssaslığı və şübhəçiliyi bəzən gözlənilməz ölçülərdə təzahür edə bilər.

2. Xəstə həkimin şəxsinə həddindən artıq öyrəşdiyindən, ona qarşı müstəqilliyini itirdiyindən, hətta ondan cinsi asılılığa düşə biləcəyindən qorxuya düşərsə. Bu hal daha əhəmiyyətlidir, çünki daha az fərdi şərtlənmişdir. Bu ləngiməyə səbəb müalicə qayğısının təbiətində mövcuddur. Xəstənin artıq müqavimət üçün yeni bir motivi var ki, bu da yalnız müəyyən bir xatırlama zamanı deyil, müalicənin hər cəhdində özünü göstərir. Adətən xəstə təzyiq proseduru aparılarkən baş ağrısından şikayət edir. Belə ki, onun müqavimət üçün yeni motivi çox vaxt şüursuz qalır və o, bunu yeni yaranmış histerik simptom vasitəsilə ifadə edir. Baş ağrısı təsir altına düşməyə qarşı ikrahı bildirir.

3. Xəstə analizin məzmunundan çıxan xoşagəlməz təsəvvürləri həkimin şəxsinə transfer etdiyindən qorxduqda. Bu tez-tez olur, hətta bəzi analizlərdə müntəzəm bir hadisədir. Həkimə transfer yanlış bağlama vasitəsilə baş verir (bax 8.55). Burada bir misal gətirməliyəm: bir xəstəmdə müəyyən bir histerik simptomun mənbəyi illər əvvəl bəslənmiş və dərhal şüursuza göndərilmiş arzu idi ki, o vaxt söhbət etdiyi kişi ürəkdən yapışıb ona bir öpüş qəbul etdirsin. İndi bir seans bitdikdən sonra xəstədə mənim şəxsimə aid belə bir arzu peyda olur; o, bundan dəhşətə gəlir, yuxusuz bir gecə keçirir və növbəti dəfə müalicədən imtina etməsə də, iş üçün tamamilə yararsız olur. Maneəni öyrənib aradan qaldırdıqdan sonra iş davam edir və görün, xəstəni belə qorxudan arzu patogen xatirələrin məntiqi əlaqəsi ilə tələb olunan növbəti arzu kimi üzə çıxır. Deməli, belə olmuşdu: əvvəlcə arzunun məzmunu xəstənin şüurunda peyda olmuşdu, bu arzunu keçmişə aid edə biləcək yan halların xatirələri olmadan; indi mövcud olan arzu şüurda hökm sürən assosiasiya məcburiyyəti ilə mənim şəxsimlə bağlanmışdı, halbuki bu şəxs xəstəni məşğul etməyə haqqı olan biridir, və bu qeyri-bərabər nikahda — ki mən ona yanlış bağlama deyirəm — vaxtilə xəstəni bu icazəsiz arzunu göndərməyə sövq edən həmin affekt oyanır. İndi bunu bir dəfə öyrəndiyim üçün, mənim şəxsimə hər hansı bənzər müraciəti gördükdə güman edə bilərəm ki, yenə bir transfer və yanlış bağlama baş vermişdir. Xəstə təəccüblü şəkildə hər dəfə bu aldanmanın qurbanı olur.

Analizi sona çatdırmaq mümkün deyil, əgər bu üç hadisədən doğan müqavimətlə üzləşməyi bacarmırsa. Amma buna da yol tapılır, əgər qarşıya məqsəd qoyulsa ki, köhnə nümunə üzrə yenidən hasil edilmiş bu simptoma köhnələrə etdiyi kimi yanaşılsın. Əvvəlcə xəstənin „maneə“sini şüurlu etmək vəzifəsi durur. Məsələn, xəstələrimdən birində birdən sıxma proseduru iflic olmuşdu və məndə 2-ci bənddə qeyd olunan kimi şüursuz bir fikir güman etməyə əsas var idi; ilk dəfə onu qəflətən yaxalamaqla tutdum. Ona dedim ki, yəqin ki, müalicənin davamına qarşı bir maneə meydana çıxmışdır, lakin sıxma proseduru heç olmasa bu maneəni ona göstərmək gücünə malikdir, və onun başına sıxdım. O, təəccüblə dedi: Sizi burada kürsüdə oturmuş görürəm, bu ki cəfəngiyyatdır; bunun mənası nədir? — Artıq ona izahat verə bildim.

Digər bir xəstədə „ləngimə“ özünü birbaşa təzyiq kimi göstərmirdi, lakin xəstəni onun meydana gəldiyi ana qaytardıqca mən bunu hər dəfə sübut edə bilirdim. Bu anı geri gətirməkdən təzyiq proseduru bizi heç vaxt yarı yolda qoymurdu. Ləngimənin tapılması və sübut edilməsi ilə ilk çətinlik aradan qalxmışdı, daha böyüyü isə hələ də qalırdı. Bu da xəstəni, görünür, şəxsi münasibətlərin işə qarışdığı, üçüncü şəxsin həkimlə üst-üstə düşdüyü yeri danışmağa hərəkətə gətirməkdən ibarət idi. Əvvəlcə psixi işimin bu artmasına görə kifayət qədər qəzəblənirdim, ta ki bütün bu prosesin qanunauyğunluğunu anlamağı öyrənənə qədər, və sonra gördüm ki, bu cür transfer vasitəsilə əhəmiyyətli bir əlavə iş yaranmır. Xəstə üçün iş eyni qalırdı: onun bir anlıq belə bir arzu bəsləyə bilməsinin yaratdığı xoşagəlməz affekti aradan qaldırmaq, və bu psixi dəf etməni tarixi halda, yoxsa mənimlə olan yeni halda işin mövzusuna çevirməsinin nəticə üçün fərqi yox idi. Xəstələr də tədricən anlayırdılar ki, həkimin şəxsinə edilən bu cür transferlərdə söhbət bir məcburiyyətdən və analizin bitməsi ilə dağılıb gedən bir aldatmadan gedir. Lakin mən hesab edirəm ki, əgər mən onlara „ləngimə“nin mahiyyətini aydınlaşdırmağı buraxmış olsaydım, sadəcə olaraq onlara bir spontan şəkildə inkişaf etmiş simptomun yerinə yeni bir histerik simptom, hərçənd daha yumşaq bir simptom qoymuş olardım.

İndi, fikrimcə, belə təhlillərin aparılması və bu prosesdə əldə edilən təcrübələr haqqında işarələr kifayətdir. Onlar bəlkə də bəzi məqamları olduqlarından daha mürəkkəb göstərirlər; çox şey insan belə bir işlə məşğul olduqda öz-özünə aydınlaşır. Mən işin çətinliklərini, həkim və xəstələrə belə tələblər qoyulduqda katartik analizi aparmağın yalnız nadir hallarda məqsədəuyğun olduğu təəssüratını yaratmaq üçün sadalamadım. Mən tibbi fəaliyyətimi əksinə olan bir fərziyyənin təsiri altında qururam. — Burada təsvir edilən terapevtik metodun tətbiqi üçün ən qəti göstərişləri, nevrozların ümumi terapiyası kimi daha əhəmiyyətli və geniş mövzuya toxunmadan verə bilmərəm. Mən özüm tez-tez katartik psixoterapiyanı cərrahi müdaxilələrlə müqayisə etmiş, müalicələrimi psixoterapevtik əməliyyatlar adlandırmış, irinlə dolu boşluğun açılması, çürük yerin qazılması və s. ilə analoqiyaları izləmişəm. Belə bir analoqiya öz haqlılığını daha çox xəstəliyin aradan qaldırılmasında deyil, prosesin gedişi üçün daha yaxşı sağalma şəraiti yaradılmasında tapır. Mən xəstələrimdən, onlara katartik müalicə ilə kömək və ya yüngüllük vəd etdikdə, təkrar-təkrar belə bir etiraz eşitməli oldum: Siz özünüz deyirsiniz ki, mənim əziyyətim çox güman ki, şəraitim və taleyimlə bağlıdır; siz buna heç nə dəyişə bilməzsiniz; bəs mənə hansı yolla kömək etmək istəyirsiniz? Buna cavab verə bildim: — Mən şübhə etmirəm ki, əziyyətinizi aradan qaldırmaq taleyə mənə olduğundan daha asan düşməli idi; amma siz əmin olacaqsınız ki, histerik bədbəxtliyinizi adi bədbəxtliyə çevirməyə nail olsaq, çox şey qazanılmış olar. İkincisinə qarşı siz daha sağlam sinir sistemi ilə daha yaxşı mübarizə apara bilərsiniz.