Örtük xatirələr haqqında

Psixoanalitik müalicələrimin (histeriya, məcburiyyət nevrozu və s.) kontekstində, uşaqlıqlarının ilk illərindən yaddaşlarında qalan xatirə fraqmentləri ilə məşğul olmaq vəziyyətinə çox vaxt düşmüşəm. Başqa bir yerdə qeyd etdiyim kimi, həyatın bu dövrünün təəssüratları üçün böyük bir patoloji əhəmiyyət qəbul edilməlidir. Lakin uşaqlıq xatirələri mövzusuna psixoloji maraq bütün hallarda təmin olunur, çünki burada uşağın və böyüyün psixi davranışları arasındakı fundamental fərq açıq şəkildə ortaya çıxır. Heç kim şübhə etmir ki, ilk uşaqlıq illərimizdəki hadisələr ruhumuzun dərinliyində silinməz izlər qoyub; lakin yaddaşımıza müraciət etdikdə, ömrümüzün sonuna qədər təsiri altında qalmağa məhkum olduğumuz təəssüratların hansılar olduğunu soruşduqda, o ya heç nə vermir, ya da çox vaxt şübhəli və ya sirli dəyərə malik olan, nisbətən az sayda tək-tük xatirə təqdim edir. Həyatın yaddaşda hadisələrin ardıcıl zənciri kimi təkrarlanması altıncı və ya yeddinci yaşdan əvvəl baş vermir, bir çox insanlarda isə onuncu yaşdan sonra formalaşır. Ondan sonra hadisənin psixi əhəmiyyəti ilə onun yaddaşda qalması arasında sabit bir əlaqə qurulur. Birbaşa və ya qısa müddət sonra baş verən təsirləri sayəsində vacib görünən şey qeyd olunur; əhəmiyyətsiz hesab edilən şey isə unudulur. Əgər mən uzun müddət ərzində bir hadisəni xatırlaya bilirəmsə, yaddaşda bu qorunma faktında, həmin hadisənin o vaxtlar mənə dərin təsir etdiyinə dair bir sübut tapıram. Vacib bir şeyi unutduğumda təəccüblənməyə adət etmişəm, bəlkə də daha çox, görünüşcə əhəmiyyətsiz bir şeyi yadda saxladığımda təəccüblənirəm.

Yalnız müəyyən patoloji ruhi vəziyyətlərdə normal yetkin şəxs üçün keçərli olan psixi əhəmiyyətlə bir təəssüratın yaddaşda saxlanması arasındakı əlaqə yenidən pozulur. Məsələn, histerik şəxs öz əzablarının baş verməsinə səbəb olmuş təcrübələrin hamısı və ya bir hissəsi üçün müntəzəm olaraq amnestik olduğunu göstərir; halbuki bu təcrübələr məhz bu səbəbə görə onun üçün əhəmiyyətli olmuşdur və ya bundan asılı olmayaraq, öz məzmununa görə də əhəmiyyətli ola bilər. Bu patoloji amneziyanın uşaqlıq illərimizə dair normal amneziya ilə oxşarlığını nevrozun psixi məzmunu ilə uşaq həyatımız arasındakı sıx əlaqələrə dair dəyərli bir işarə kimi qəbul etmək istərdim.

Uşaqlıq təəssüratlarının bu xatirəsizliyinə o qədər alışmışıq ki, arxasında gizlənən problemi görməzdən gəlməyə və onu uşağın psixi fəaliyyətlərinin ilkin vəziyyətindən gələn öz-özünə aydın bir şey kimi qəbul etməyə meylliyik. Həqiqətən, normal inkişaf edən uşaq üç-dörd yaşında müqayisələrində, nəticə çıxarmalarında və hisslərini ifadə etməsində yüksək mürəkkəbliyə malik psixi fəaliyyətlərin saysız miqdarını göstərir və sonrakı fəaliyyətlərlə tam bərabər olan bu psixi aktlar üçün amneziyanın mövcud olmalı olduğunu asanlıqla başa düşmək olmaz.

İlk uşaqlıq xatirələri ilə bağlı psixoloji problemlərin işlənməsi üçün zəruri bir şərt, təbii ki, sorğu vasitəsilə daha çox sayda normal böyüyün həyatın bu dövründən hansı xatirələri çatdıra biləcəyini müəyyən edərək material toplamaq olardı. Bu istiqamətdə ilk addımı V. və C. Henri 1895-ci ildə öz tərtib etdikləri sorğu kağızının yayılması ilə atmışdılar; yüz iyirmi üç nəfərin cavab verdiyi bu sorğunun son dərəcə ruhlandırıcı nəticələri daha sonra 1897-ci ildə hər iki müəllif tərəfindən L’année psychologique jurnalının T. III cildində dərc olundu. (Uşaqlığın ilk xatirələri haqqında sorğu.) Lakin hazırda mövzunu tam şəkildə işləmək niyyətimdən uzaq olduğum üçün, yalnız mənim "örtük xatirələr" adlandırdığım anlayışın təqdimatına keçə biləcəyim bir neçə məqamı vurğulamaqla kifayətlənəcəyəm.

Uşaq vaxtı ən erkən xatirələrin məzmununun aid edildiyi yaş dövrü, adətən, iki ilə dörd yaş arasındakı vaxtdır (Henrinin müşahidə sırasındakı səksən səkkiz nəfərdə belədir). Lakin yaddaşı daha uzağa, hətta tamamlanmış birinci ildən əvvəlki yaşa qədər gedib çıxan ayrı-ayrı adamlar da var; digər tərəfdən, ən erkən xatirəsi yalnız altıncı, yeddinci, hətta səkkizinci ildən başlayan adamlar da var. Bu fərdi fərqlərin başqa nə ilə bağlı olduğunu hələlik göstərmək mümkün deyil; lakin, deyirlər Henri, müşahidə olunur ki, ən erkən xatirəsi çox incə bir yaşa, məsələn, birinci yaş ilinə düşən bir adam sonrakı illərdən də ayrı-ayrı xatirələrə malik olur və onda yaşantının təkrar canlandırılması, davamlı xatirə zənciri kimi, digərlərindəkindən — ilk xatirəsi daha sonrakı vaxta düşənlərdəkindən — daha erkən bir tarixdən, məsələn, beşinci ildən başlayır. Deməli, söhbət yalnız ilk xatirənin meydana çıxması üçün vaxt anından deyil, ayrı-ayrı adamlarda xatırlama funksiyasının bütövlükdə vaxtından əvvəl və ya gec işə düşməsindən gedir.

Xüsusi bir maraq, bu ən erkən uşaqlıq xatirələrinin məzmununun adətən nədən ibarət olduğu sualına yönələcəkdir. Böyüklərin psixologiyasından belə bir gözlənti götürmək lazım gələrdi ki, yaşanmışların materialından güclü bir affekt doğuran və ya yaxın sonrakı nəticələrinə görə əhəmiyyətli kimi tanınan təəssüratlar diqqətəlayiq seçilib çıxarılır. Henri tərəfindən toplanmış təcrübələrin bir qismi bu gözləntini təsdiqləyir görünür, çünki onlar ilk uşaqlıq xatirələrinin ən tez-tez rast gəlinən məzmunu kimi bir tərəfdən qorxu, utanma, bədən ağrıları və buna bənzər hallara səbəb olan hadisələri, digər tərəfdən xəstəliklər, ölüm halları, yanğınlar, qardaş-bacıların doğulması və s. kimi mühüm hadisələri göstərirlər. Beləliklə, insan asanlıqla belə bir fərziyyəyə meyl edərdi ki, uşaq ruhu üçün yaddaş seçimi prinsipi böyüklər üçün olanın eynisidir. Aydındır, lakin yenə də açıq şəkildə qeyd edilməyə layiqdir ki, saxlanılmış uşaqlıq xatirələri uşağın marağının böyüklərin marağından fərqli olaraq hansı təəssüratlara yönəldiyinə dair bir şəhadət verməlidir. Beləliklə, asanlıqla izah olunur ki, məsələn, bir şəxs bildirir ki, iki yaşından etibarən kuklalarının başına gəlmiş müxtəlif bədbəxt hadisələri xatırlayır, lakin o vaxt qavraya biləcəyi ciddi və kədərli hadisələrə qarşı amnestikdir.

Bu gözlənti ilə ən kəskin ziddiyyət təşkil edir və haqlı təəccüb doğurmalıdır: bəzi şəxslərdə ən erkən uşaqlıq xatirələrinin məzmunu, təcrübə zamanı uşağa belə heç bir affekt təsiri göstərə bilməyən gündəlik və əhəmiyyətsiz təəssüratlardır; bunlar bütün detalları ilə — demək olar ki, həddindən artıq aydın — yaddaşda qalmışdır, halbuki eyni dövrdə baş verən hadisələr, valideynlərin şahidliyinə görə uşağı o vaxt intensiv təsir etsə belə, yaddaşda saxlanmamışdır. Henri filologiya professorundan bəhs edir; onun üç-dörd yaş arasına aid olan ən erkən xatirəsi ona örtülmüş bir süfrənin görüntüsünü, üstündə buz dolu qabın olduğunu göstərirmiş. Nənəsinin ölümü də eyni dövrə təsadüf edir və valideynlərinin sözlərinə görə, bu hadisə uşağı çox sarsıtmışdır. Lakin indiki filologiya professoru bu ölümdən heç nə bilmir, bu dövrdən yalnız buz dolu qabı xatırlayır.

Başqa biri uşaqlıqdan ilk xatirə kimi bir gəzinti epizodunu danışır; həmin gəzintidə o, ağacdan bir budaq qırmışdı. O, bu gün də bunun hansı yerdə baş verdiyini göstərə biləcəyinə inanır. Yanında bir neçə adam var idi və biri ona kömək etdi.

Henri belə halları nadir sayır; mənim — əsasən nevrozlu xəstələr arasında toplanmış — təcrübələrimə görə isə onlar kifayət qədər çoxdur. Henrinin mənbə şəxslərindən biri, zərərsizliyinə görə anlaşılmaz olan bu xatirə görüntüləri üçün bir izah cəhdi etmişdir ki, mən bunu tamamilə doğru hesab edirəm. Onun fikrincə, belə hallarda həmin səhnə yaddaşda yalnız qismən saxlanıla bilər; məhz buna görə də mənasız görünür; unudulmuş hissələrdə təəssüratı yaddaşda qalmağa layiq edən bütün detallar yer alırdı. Mən bunun həqiqətən belə olduğunu təsdiq edə bilərəm; yalnız “təcrübənin unudulmuş elementləri” əvəzinə “buraxılmış” deməyi üstün tuturam. Psixoanalitik müalicə vasitəsilə uşaq təcrübəsinin çatışmayan hissələrini aşkar etmək və beləliklə, yaddaşda qismən saxlanılan təəssüratın, tamamlandıqdan sonra “ən vacib olanın yaddaşda saxlanması” şərtinə həqiqətən uyğun gəldiyini sübut etmək mənə çox vaxt mümkün olub. Bu, yaddaşın bir təcrübənin elementləri arasında apardığı qəribə seçimin izahını vermir; əvvəlcə niyə məhz əhəmiyyətli olanın boğulub, əhəmiyyətsiz olanın saxlandığını soruşmaq lazımdır. Bu cür proseslərin mexanizminə daha dərin nüfuz etdikdə izaha nail olmaq mümkündür; o zaman belə bir təsəvvür yaranır ki, bu xatirələrin yaranmasında iki psixi qüvvə iştirak edir: onlardan biri təcrübənin əhəmiyyətini motiv götürərək onu xatırlamaq istəyir, digəri isə — bir müqavimət — bu üstünlüyə qarşı çıxır. Bu əks istiqamətdə təsir edən iki qüvvə bir-birini ləğv etmir; bir motivin digərini — itki ilə və ya itkisiz — üstələməsi baş vermir, əksinə, qüvvələr paraleloqramında nəticə qüvvəsinin yaranmasına analog olan bir kompromis effekti əmələ gəlir. Kompromis burada ondan ibarətdir ki, həmin təcrübənin özü xatirə görüntüsü vermir — bu baxımdan müqavimət haqlıdır — lakin həmin xoşagəlməz təcrübə ilə yaxın assosiasiya yolları ilə bağlı olan başqa bir psixi element xatirəyə çevrilir; bu da öz növbəsində, əhəmiyyətli təəssüratları təkrarlana bilən xatirə görüntüləri vasitəsilə sabitləşdirmək istəyən ilk prinsipin gücünü göstərir. Konfliktin nəticəsi ondan ibarətdir ki, əslində haqlı olan xatirə görüntüsü əvəzinə, birincidən assosiasiyada bir qədər yerdəyişməyə uğramış başqa bir xatirə görüntüsü yaranır. Təəssüratın vacib hissələri məhz qıcıq doğuran amillər olduğu üçün, əvəzedici xatırlama bu vacib elementdən məhrum olmalıdır; buna görə də o, asanlıqla bayağı çıxacaq. Onu bizə anlaşılmaz edən, yaddaşda saxlanılma səbəbini onun öz məzmunundan çıxarmaq istəməyimizdir, halbuki bu səbəb həmin məzmunun başqa, boğulmuş məzmunla əlaqəsində dayanır. Populyar bir təşbehə müraciət edərək deyim ki, uşaqlıqdan olan müəyyən bir təcrübə yaddaşda ona görə yer almır ki, özü qızıldır, ona görə ki, qızılın yanındadır.

Psixi məzmunun başqası ilə əvəz olunmasının, müxtəlif psixi konstellasiyalarda reallaşan çoxsaylı mümkün halları arasında, burada nəzərdən keçirilən uşaqlıq xatirələrində mövcud olan hal, yəni bir təcrübənin qeyri-vacib hissələrinin həmin təcrübənin vacib hissələrini yaddaşda təmsil etməsi, açıq-aydın ən sadə hallardan biridir. Bu, qonşuluq assosiasiyasında bir yerdəyişmədir, və ya bütün prosesi nəzərə alsaq, qonşu bir şeylə (məkan və zaman əlaqəsində) əvəz olunmaqla sıxışdırmadır. Bir dəfə mənə bir paranoya analizindən əvəzləmənin çox bənzər bir halını bildirmək imkanı yaranmışdı. Mən hallüsinasiya görən bir qadından danışdım, onun səsləri O. Lüdviqin „Heiterethei“ əsərindən böyük hissələr təkrarlayırdı, üstəlik də şeirin ən əhəmiyyətsiz və əlaqəsiz yerlərini. Təhlil göstərdi ki, xəstədə ən xoşagəlməz fikirləri oyadan həmin hekayənin başqa yerləri idi. Xoşagəlməz affekt müdafiə üçün bir motiv idi, bu fikirlərin davamı üçün motivlər boğula bilməzdi və nəticədə kompromis kimi zərərsiz yerlər patoloji güclə və aydınlıqla yaddaşda ortaya çıxdı. Burada aşkarlanan proses: konflikt, sıxışdırma, kompromis yaranması ilə əvəzetmə, bütün psixonevroz simptomlarında təkrarlanır, o, simptom yaranmasını anlamaq üçün açardır; buna görə də, onun normal fərdlərin psixi həyatında da aşkarlana bilməsi əhəmiyyətsiz deyil; onun normal insanlarda uşaqlıq xatirələrinin seçilməsinə təsir etməsi, artıq vurğulanmış olan uşağın ruh həyatı ilə nevrozların psixi materialı arasındakı sıx əlaqələrə yeni bir işarə kimi görünür.¹⁰¹

Normal və patoloji müdafiənin açıq-aşkar çox əhəmiyyətli prosesləri və onların gətirdiyi yerdəyişmə nəticələri, bildiyim qədərincə, psixoloqlar tərəfindən hələ heç öyrənilməmişdir və onların psixi fəaliyyətin hansı qatlarında və hansı şəraitdə özünü göstərdiyi hələ müəyyən edilməlidir. Bu laqeydliyin səbəbi, ola bilsin ki, psixi həyatımız şüurlu daxili qavrayışımızın obyektinə çevrildiyi dərəcədə bu proseslərdən heç nə göstərmir — yalnız “düşüncə xətası” kimi təsnif etdiyimiz hallarda və ya komik effekt üçün qurulmuş bəzi psixi əməliyyatlarda. Bir təsəvvürdən — sonra tərk edilən təsəvvürdən — psixi intensivliyin başqasına yerdəyişə bilməsi və həmin başqasının artıq birincinin psixoloji rolunu oynaması iddiası bizə təxminən yunan mifinin bəzi cizgiləri qədər yad görünür; məsələn, tanrılar bir insanı gözəlliklə sanki bir örtüklə örtdükdə, halbuki biz yalnız dəyişmiş üz ifadəsi ilə işıqlanmanı tanıyırıq.

Uşaq yaşlarına aid laqeyd xatirələr barədə sonrakı araşdırmalar mənə öyrətdi ki, onların yaranması başqa cür də ola bilər və onların zahiri zərərsizliyinin arxasında adətən ağıla gəlməyən bir məna bolluğu gizlənir. Lakin bunun üçün mən yalnız iddia ilə kifayətlənmək istəmirəm, əksinə, oxşar nümunələrin daha böyük bir sayı arasından mənə ən ibrətamiz görünən və nevrotik olmayan, yaxud çox az nevrotik bir fərdə aid olması ilə şübhəsiz dəyər qazanan ayrıca bir nümunəni geniş şəkildə izah etmək istəyirəm.

Otuz səkkiz yaşlı, ali təhsilli bir kişi — peşəsi uzaq bir sahədə olsa da, məni psixoanaliz vasitəsilə kiçik bir fobiyadan xilas etdiyimdən bəri psixoloji məsələlərə marağını saxlamışdı — keçən il diqqətimi uşaqlıq xatirələrinə yönəltdi; bu xatirələr artıq analizdə müəyyən rol oynamışdı. V. və C. Henrinin tədqiqatı ilə tanış olduqdan sonra o, mənə aşağıdakı ümumiləşdirici təsviri bildirdi:

"Erkən uşaqlıq xatirələrimin kifayət qədər çox sayda nümunəsinə malikəm, onları böyük əminliklə tarixləndirə bilirəm. Tam üç yaşımda kiçik doğulduğum yeri tərk edərək böyük bir şəhərə köçmüşəm; xatirələrim hamısı doğulduğum yerdə baş verir, yəni ikinci ilə üçüncü ilə aid olur. Bunlar əksərən qısa səhnələrdir, amma çox yaxşı qorunub və bütün hissi qavrayış detalları ilə formalaşıb, tamamilə yetkinlik illərimdən olan xatirə təsvirlərimin əksinə, onlarda vizual element tamamilə yoxdur. Üçüncü ildən başlayaraq xatirələr daha az və daha az aydın olur; bir ildən çoxunu əhatə etməli olan boşluqlar var; yalnız altıncı və ya yeddinci ildən başlayaraq, xatirə axınının davamlı olduğunu düşünürəm. İlk qalmağımı tərk etdiyim ana qədər olan xatirələri üç qrupa bölürəm. Birinci qrupu valideynlərimin sonradan dəfələrlə danışdığı səhnələr təşkil edir; bu xatirə obrazını əvvəldən yadda saxlayıb-saxlamadığımdan və ya belə bir hekayədən sonra özüm yaratdığımdan əmin deyiləm. Qeyd edirəm ki, valideynlərim tərəfindən dəfələrlə təsvir edilməsinə baxmayaraq, mənə uyğun heç bir xatirə obrazı olmayan hadisələr də var. İkinci qrupa daha çox dəyər verirəm; bunlar, bildiyim qədər, mənə danışılmamış səhnələrdir, qismən də birlikdə iştirak edən şəxsləri — uşaq baxıcısını və gənclik oyun yoldaşlarımı — yenidən görmədiyim üçün danışıla bilməmişdir. Üçüncü qrup haqqında sonra danışacağam. Bu səhnələrin məzmununa və beləliklə yaddaşda qorunub-saxlanma iddiasına gəldikdə, bu məsələdə tamamilə istiqamətsiz olmadığımı iddia etmək istərdim. Qorunub-saxlanmış xatirələrin həmin dövrün ən vacib hadisələrinə və ya bu gün belə qiymətləndirəcəyim şeylərə uyğun gəldiyini deyə bilmərəm. Məndən iki yarım yaş kiçik olan bacımın doğulması haqqında heç nə bilmirəm; yola düşmə, dəmiryolunun görünüşü, əvvəlki uzun vaqon səfəri yaddaşımda heç bir iz qoymayıb. Əksinə, dəmiryolu səfəri zamanı baş verən iki kiçik hadisəni yaddaşımda saxlamışam; xatırladığınız kimi, bunlar fobiyamın təhlilində ortaya çıxmışdır. Üzündəki bir yaralanma məndə ən çox təsir bağışlamalı idi, çünki çox qan itirmişdim və cərrah tərəfindən tikiş atılmışdım. Bu qəzanı sübut edən yara izini bu gün də hiss edə bilirəm, lakin bu hadisəyə birbaşa və ya dolayısı ilə işarə edən heç bir xatirə bilmirəm. Bəlkə də o vaxt hələ iki yaşım tamam olmamışdı. Deməli, ilk iki qrupun obraz və səhnələrinə təəccüblənmirəm. Bunlar əlbəttə ki, əsas hissəsi çox vaxt itmiş olan yerdəyişdirilmiş xatirələrdir; lakin bəzilərində ən azı işarə olunub, digərlərində isə bəzi ipuçularına əsasən tamamlamaq mənə asan gəlir və belə etdikdə, ayrı-ayrı xatirə parçaları arasında yaxşı bir əlaqə yaranır və hansı uşaq marağının məhz bu hadisələri yaddaşa tövsiyə etdiyini aydın görürəm. Ancaq üçüncü qrupun məzmunu fərqlidir, onun müzakirəsini indiyə qədər özümə saxlamışam. Burada söhbət bir materialdan gedir — uzun bir səhnə və bir neçə kiçik obraz — ki, bunlarla həqiqətən nə edəcəyimi bilmirəm. Səhnə mənə olduqca əhəmiyyətsiz görünür, onun qorunub-saxlanması anlaşılmazdır. İcazə verin, onu sizə təsvir edim: Bir az meyilli, dördtərəfli bir çəmənlik görürəm, yaşıl və sıx bitki örtüklüdür; yaşılın içində çoxlu sarı çiçəklər, açıq-aydın adi zəncirotu. Çəmənliyin yuxarısında bir kənd evi var, qapısının qarşısında bir-biri ilə ciddi söhbət edən iki qadın dayanır: başında önlük olan kəndli qadın və bir uşaq baxıcısı. Çəmənlikdə üç uşaq oynayır, onlardan biri mənəm (iki-üç yaş arası), digər ikisi isə məndən bir yaş böyük olan əmioğlum və onun bacısı olan, yaşca mənə demək olar ki, bərabər olan əmisi qızıdır. Sarı çiçəkləri toplayırıq və hər birimiz artıq toplanmış bir neçə çiçəyi əlimizdə saxlayırıq. Ən gözəl dəstə kiçik qızın əlindədir; biz oğlanlar isə sanki əvvəlcədən razılaşmış kimi ona hücum edib çiçəkləri əlindən alırıq. O, ağlayaraq çəmənliyin yuxarısına qaçır və kəndli qadından təskinlik olaraq böyük bir qara çörək parçası alır. Bunu gördüyümüz kimi, çiçəkləri atırıq, biz də evə tələsirik və eyni şəkildə çörək istəyirik. Biz də çörək alırıq, kəndli qadın çörəyi uzun bir bıçaqla kəsir. Bu çörək xatirəmdə mənə çox dadlı gəlir və səhnə elə burada kəsilir.

„Bu hadisədə nədir ki, məni buna vadar etdiyi yaddaş sərfiyyatını haqlı edir? Başımı boşuna qırdım; vurğu kiçik qıza qarşı xoşagəlməzliyimizdədirmi; təbii ki, bu gün heç də gözəl tapmadığım pıqqanın sarı rəngi o vaxt gözümdə belə xoşmu gəlirdi; yoxsa çəmənlikdə oynadıqdan sonra çörək mənə həmişəkindən o qədər dadlı gəldi ki, bundan silinməz bir təəssürat yarandı? Digər uşaqlıq səhnələrini bir-birinə bağlayan asanlıqla təxmin edilə bilən maraqla bu səhnə arasındakı əlaqəni də tapa bilmirəm. Ümumiyyətlə, belə bir təəssüratım var ki, bu səhnədə bir şey düzgün deyil; çiçəklərin sarı rəngi ümumi mənzərədən həddindən artıq çox fərqlənir və çörəyin dadı da mənə hallüsinativ şəkildə şişirdilmiş kimi görünür. Bir dəfə parodiyalı bir sərgidə gördüyüm və müəyyən hissələrin boyanmaq əvəzinə, təbii ki, ən uyğunsuz olanları, məsələn, üçölçülü qabartma kimi işlənmiş şəkildə təsvir olunduğu rəsm əsərlərini xatırlamalıyam. Məsələn, boyanmış xanımların turnürləri. İndi mənə bu artıq uşaqlıq xatirəsinin aydınlaşdırılmasına və ya yozumuna aparan bir yol göstərə bilərsinizmi?“

Uşaq vaxtından bəri bu xatirənin onu nə vaxtdan məşğul etdiyini soruşmağı məsləhət bildim: məgər o, bu xatirənin uşaqlıqdan bəri yaddaşında dövri olaraq təkrarlandığını düşünürdü, yoxsa o, bəlkə də sonralar xatırlanmalı olan hansısa bir səbəbdən sonra üzə çıxmışdı? Bu sual məsələnin həllinə verə biləcəyim töhfənin hamısı idi; qalanını bu cür işlərdə yeni olmayan tərəfdaşım özü tapdı.

O cavab verdi: „Bu barədə hələ düşünməmişəm. Siz mənə bu sualı verdikdən sonra, demək olar ki, əminliyə çevrilir ki, bu uşaqlıq xatirəsi məni cavan illərimdə heç məşğul etməmişdir. Amma mən bu və bir çox başqa xatirələrin ilk yaşlarıma aid oyanmasının hansı səbəbdən baş verdiyini də təsəvvür edə bilirəm. On yeddi yaşımda, yəni ilk dəfə yenidən gimnaziya şagirdi kimi tətil keçirmək üçün doğma yurduma gəlmişdim, həm də o qədim zamandan bəri bizimlə dost olan bir ailənin qonağı kimi. O vaxt məni nə qədər bol oyanmanın tutduğunu çox yaxşı bilirəm. Amma görürəm ki, indi sizə həyat hekayəmin böyük bir parçasını danışmalıyam; bu ona aiddir və siz onu sualınızla çağırıb ortaya çıxartdınız. Elə isə qulaq asın: mən əvvəlcə varlı olan, zənnimcə, o kiçik əyalət yuvasında kifayət qədər rahat yaşamış adamların övladıyam. Təxminən üç yaşım olanda, atamın məşğul olduğu sənaye sahəsində bir fəlakət baş verdi. O, varını itirdi və biz böyük bir şəhərə köçmək üçün məcburiyyət qarşısında yurdumuzu tərk etdik. Sonra uzun çətin illər gəldi; zənnimcə, onlar özlərindən bir şey xatırlamağa dəyməzdilər. Şəhərdə özümü heç vaxt tam rahat hiss etmədim; indi düşünürəm ki, vətənin gözəl meşələrinə olan həsrət — o meşələrə ki, hələ yeriyə bilmədiyim vaxtlardan atanın dalınca qaçmağı adət etmişdim, bunu o vaxtdan qalmış bir xatirə təsdiqləyir — məni heç vaxt tərk etmədi. On yeddi yaşımda kənddə keçirdiyim ilk tətilim idi və dediyim kimi, köçümüzdən sonra çox yüksəlmiş dost bir ailənin qonağı idim. Orada hökm sürən firavanlığı evimizdəki şəhər həyat tərzi ilə müqayisə etmək imkanım oldu. Artıq yayınmaqdan fayda yoxdur; etiraf etməliyəm ki, məni başqa bir şey də güclü surətdə oyadırdı. On yeddi yaşım var idi və qonaqpərvər ailədə on beş yaşlı bir qız vardı ki, dərhal ona vuruldum. Bu mənim ilk ehtirasım idi, kifayət qədər şiddətli, amma tamamilə gizli saxlanılmışdı. Qız bir neçə gün sonra, özü də tətilə gəldiyi tərbiyə institutuna yola düşdü və bu qədər qısa tanışlıqdan sonra bu ayrılıq həsrəti daha da yüksəklərə qaldırdı. Uzun saatlar boyu yenidən tapılmış möhtəşəm meşələrdə tənha gəzintilər edərək, qəribədir ki, gələcəyə can atmayan, əksinə keçmişi yaxşılaşdırmağa çalışan hava qəsrləri qurmaqla məşğul olurdum. Əgər o vaxt çöküş baş verməsəydi, əgər mən vətəndə qalsaydım, kənddə böyüsaydim, evin cavan kişiləri, sevgilinin qardaşları kimi güclü olsaydım və sonra atanın peşəsini davam etdirsəydim və nəhayət, bütün bu illər boyu mənə yaxın olmalı olan qızla evlənsəydim! Təbii ki, bir an da şübhə etmirdim ki, təxəyyülümün yaratdığı şəraitdə onu o vaxt həqiqətən hiss etdiyim kimi eyni şiddətlə sevərdim. Qəribədir, indi onu bəzən görəndə — təsadüfən buraya ərə gedib — mənim üçün tamamilə fövqəladə dərəcədə biganədir, amma dəqiq xatırlaya bilirəm ki, sonralar ilk görüşdə geyindiyi paltarın sarı rəngi mənə nə qədər uzun müddət təsir etmişdi, hər yerdə həmin rəngi yenidən görəndə.“ Bu, sizin əlavə etdiyiniz qeydinizə tamamilə bənzəyir ki, adi zəncirotu indi artıq xoşunuza gəlmir. Qızın paltarındakı sarı ilə uşaqlıq səhnənizdəki o qədər aydın sarı çiçəklər arasında bir əlaqə olduğunu təxmin etmirsinizmi?

„Mümkündür, amma o eyni sarı deyildi. Paltar daha çox qızılı-sarımtıl idi, sanki sarı lak. Ancaq heç olmasa sizə yarayacaq bir aralıq təsəvvürü təqdim edə bilərəm. Sonralar Alplarda görmüşdüm ki, düzənlikdə açıq rəngləri olan bəzi çiçəklər yüksəkliklərdə daha tünd çalarlara bürünür. Çox yanılmıramsa, dağlarda zəncirotuna çox bənzəyən, lakin tünd sarı olan bir çiçək var ki, o vaxt sevdiyim qadının paltarına rəngcə tam uyğun gələrdi. Amma hələ bitirməmişəm, zaman baxımından yaxın olan ikinci bir səbəbə gəlirəm ki, bu da məndə uşaqlıq təəssüratlarımı oyadıb. On yeddi yaşımda o yeri yenidən görmüşdüm; üç il sonra tətildə əmimin yanına qonaq getmişdim, deməli, ilk oyun yoldaşlarım olan uşaqlarla yenidən rastlaşdım — məndən bir yaş böyük olan həmin əmioğlu ilə və mənimlə yaşıd olan həmin əmiqızı ilə, hansılar ki, zəncirotu çəmənliyindəki uşaqlıq səhnəsində çıxış edirlər. Bu ailə bizimlə eyni vaxtda doğulduğum yeri tərk etmiş və uzaq şəhərdə yenidən gözəl rifaha qovuşmuşdu.“

Və siz orada da yenidən aşiq oldunuz, bu dəfə əmisi qızına, və yeni xəyallar qurdunuz?

„Xeyr, bu dəfə iş başqa cür oldu. Mən artıq universitetdə idim və bütünlüklə kitablara bağlı idim; bibim qızı üçün ürəyimdə heç nə yox idi. O vaxt bildiyimə görə, belə xəyallar qurmamışdım. Amma hesab edirəm ki, atamla əmim arasında belə bir plan var idi: mən absurd təhsilimi praktikada daha yaxşı istifadə oluna bilən bir təhsillə dəyişməli, təhsilimi bitirdikdən sonra əmimin yaşadığı yerdə məskunlaşmalı və bibim qızını arvad almalı idim. Mənim öz niyyətlərimə necə daldığımı görəndə, yəqin ki, bu plandan yenidən əl çəkdilər; amma düşünürəm ki, mən onu mütləq təxmin etmişdim. Yalnız sonralar, gənc bir alim kimi, həyatın ehtiyacı məni sərt yaxalayanda və bu şəhərdə bir vəzifə üçün bu qədər uzun müddət gözləməli olanda, bəlkə də bəzən fikirləşmişəm ki, atam əslində mənim üçün yaxşı istəyirmiş, o ilk fəlakətin mənə bütün həyatım boyu gətirdiyi itkini bu evlilik layihəsi ilə kompensasiya etmək istəyirmiş.“

Elə buna görə də çörək uğrunda ağır mübarizələriniz dövrünə sözügedən uşaqlıq səhnəsinin meydana çıxmasını aid etmək istəyirəm, əgər həmin illərdə Alp dünyası ilə ilk tanışlığınızın baş verdiyini təsdiqləsəniz.

„Bu düzdür; o vaxtlar dağ gəzintiləri özümə icazə verdiyim yeganə həzz idi. Amma mən sizi hələ də tam başa düşmürəm.“

Dərhal. Uşaqlıq səhnənizdən ən güclü element kimi kənd çörəyinin sizə necə də dadlı gəldiyini önə çıxarırsınız. Görmürsünüzmü ki, demək olar ki, hallüsinasiya kimi duyulan bu təsəvvür fantaziyanızın ideyası ilə üst-üstə düşür: vətəndə qalsaydınız, o qızla evlənsəydiniz, həyatınız necə də rahat qurulardı, simvolik desək, sonralar uğrunda vuruşduğunuz çörəyiniz sizə necə də dadlı gələrdi? Çiçəklərin sarı rəngi də həmin qıza işarə edir. Yeri gəlmişkən, uşaqlıq səhnəsində elə elementlər var ki, onları yalnız ikinci fantaziyaya — əmioğlunuzun qızı ilə evlənsəydiniz — aid etmək olar. Çiçəkləri atıb əvəzində bir çörək almaq, məncə, atanızın sizinlə bağlı niyyəti üçün pis bir maskalanma deyil. Siz qeyri-praktik ideallarınızdan əl çəkib bir „çörək təhsili“nə başlamalıydınız, elə deyilmi?

„Beləliklə, mən həyatımın necə daha rahat qura biləcəyimə dair iki fantaziya sırasını bir-birinə qarışdırmış, birindən „sarı“ və „kənd“ çörəyini, digərindən isə güllərin atılmasını və şəxsləri götürmüşdüm?“

Elədir; hər iki fantaziya bir-birinin üzərinə proyeksiya edilib və onlardan bir uşaqlıq xatirəsi düzəldilib. Alp çiçəkləri olan qatar o zaman sanki bu düzəltmə vaxtının nişanəsidir. Sizi əmin edə bilərəm ki, insan belə şeyləri çox tez-tez şüursuz surətdə edir, sanki şeir düzəldir.

„Amma onda bu, uşaqlıq xatirəsi deyil, uşaqlığa geri salınmış fantaziya olardı. Lakin mənə bir hiss deyir ki, səhnə həqiqidir. Bu necə uzlaşır?“

Yaddaşımızın verdiyi məlumatlar üçün heç bir təminat yoxdur. Amma sizə güzəştə gedirəm ki, səhnə həqiqidir; o halda siz onu saysız-hesabsız oxşar və ya başqa səhnələr arasından seçib çıxarmısınız, çünki o, özünün — özlüyündə biganə olan — məzmunu sayəsində sizin üçün kifayət qədər mənalı olan iki fantaziyanın təsvirinə yararlı idi. Dəyəri yaddaşda sonrakı dövrün təəssüratlarını və düşüncələrini təmsil etməsindən ibarət olan, məzmunu isə öz məzmunu ilə simvolik və oxşar əlaqələr vasitəsilə bağlı olan belə bir xatirəni mən örtük xatirəsi adlandırardım. Hər halda, bu səhnənin yaddaşınızda tez-tez təkrarlanmasına təəccüblənməyi dayandıracaqsınız. Onu artıq zərərsiz adlandırmaq olmaz, əgər bizim aşkar etdiyimiz kimi, o, həyat tarixinizdəki ən mühüm dönüşləri, iki ən qüdrətli həvəs mənbəyinin — aclığın və sevginin — təsirini göstərmək üçün nəzərdə tutulubsa.

"Bəli, aclığı yaxşı təsvir edir, amma məhəbbəti?"

Sarıda, güllərin sarısında, demək istəyirəm. Yeri gəlmişkən, inkar edə bilmərəm ki, sizin uşaqlıq səhnənizdə məhəbbətin təsviri mənim digər təcrübələrimdən xeyli geri qalır.

„Xeyr, heç də belə deyil. Axı məhəbbətin təsviri burada əsas şeydir. İndi ancaq başa düşürəm! Bir düşünün: bir qızdan çiçəyi almaq, bu, axı: qızlığını pozmaq deməkdir. Bu fantaziyanın həyasızlığı ilə birinci fürsətdəki utancaqlığım, ikinci fürsətdəki biganəliyim arasında necə bir ziddiyyət!“

Sizi əmin edə bilərəm ki, bu kimi cəsarətli fantaziyalar yeniyetmə utancaqlığının müntəzəm tamamlayıcısını təşkil edir.

“Amma onda bu, mənim xatırlaya bildiyim şüurlu fantaziya deyil, əksinə, bu uşaqlıq xatirələrinə çevrilən şüursuz fantaziya olardı?”

Şüursuz düşüncələr ki, şüurlu olanları davam etdirir. Sən belə düşünürsən: əgər mən filan və ya filanla evlənsəydim, və bunun arxasında bu evlənməni təsəvvür etmək təhriki yaranır.

„Mən bunu indi özüm davam etdirə bilərəm. Bütün bu mövzuda ən cəlbedici şey yaramaz gənc üçün toy gecəsi təsəvvürüdür; ondan sonra nə gələcəyini nə bilir. Lakin bu təsəvvür üzə çıxmağa cəsarət etmir, qızlara qarşı hörmət və təvazökarlığın hökm sürən əhval-ruhiyyəsi onu boğulmuş vəziyyətdə saxlayır. Beləliklə, o, şüursuz olaraq qalır.

Və uşaqlıq xatirəsinə yayınır. Haqlısınız, məhz fantaziyadakı kobud-hissi cəhət onun şüurlu bir fantaziyaya çevrilməməsinin, əvəzində uşaqlıq səhnəsinə eyham kimi, örtülü formada qəbul tapmaqla kifayətlənməli olmasının səbəbidir.

„Bəs niyə məhz uşaqlıq səhnəsinə, soruşmaq istərdim?“

Bəlkə də məhz zərərsizliyə görə. Uşaqlıq oyunlarından daha güclü ziddiyyətli olan belə pis cinsi təcavüz niyyətlərini təsəvvür edə bilərsinizmi? Qeyd edim ki, sıxışdırılmış düşüncələrin və istəklərin uşaqlıq xatirələrinə keçməsi üçün daha ümumi səbəblər əsas rol oynayır, çünki bu davranışı histerik şəxslərdə tamamilə müntəzəm şəkildə aşkar edə bilərsiniz. Həmçinin görünür ki, çoxdan keçmişin xatırlanması özlüyündə həzz motivi ilə asanlaşdırılır. “Bəlkə də bir gün bunları xatırlamaq xoş olacaq.” “Əgər belədirsə, bu çörək səhnəsinin həqiqiliyinə olan bütün inamımı itirmişəm. Mən özümə qeyd edirəm ki, içərimdə qeyd olunan iki səbəbə görə, çox konkret real motivlərlə dəstəklənərək, belə bir fikir yaranır: Əgər bu və ya digər qızı ərə alsaydın, həyatın çox daha xoş olardı. İçərimdəki duyğusal axın şərt cümləsinin fikrini ona həzz verə bilən belə təsəvvürlərdə təkrarlayır; eyni fikrin bu ikinci variantı hökm sürən cinsi dispozisiyası ilə uyğun gəlmədiyi üçün şüursuz qalır, lakin məhz buna görə də şüurlu variant artıq dəyişmiş reallıq tərəfindən aradan qaldırılmış olsa belə, psixi həyatda davam etmək imkanı qazanır; şüursuz qalmış cümlə, dediyiniz kimi, qüvvədə olan qanuna əsasən, zərərsizliyinə görə şüurlu ola biləcək bir uşaqlıq səhnəsinə çevrilməyə can atır; bu məqsədlə o, yeni bir yenidənqurma, və ya daha doğrusu iki yenidənqurma keçməlidir: biri, şərt hissəsinin incitici tərəfini obrazlı ifadə edərək alır, ikincisi isə nəticə hissəsini vizual təsvirə uyğun formaya salır, bunun üçün vasitəçi təsəvvür kimi çörək—çörək təhsili istifadə olunur. Belə bir fantaziyanın yaradılması ilə mən, sanki, iki boğulmuş istəyin — bəkarət pozma və maddi rifah istəyinin — yerinə yetirilməsini təmin etdiyimi görürəm. Amma qarğıdalı fantaziyasının yaranmasına səbəb olan motivlər haqqında bu qədər tam hesabat verə bildiyimdən sonra, burada heç vaxt baş verməmiş, əksinə, qanunsuz olaraq uşaqlıq xatirələrimə sızdırılmış bir şeyin olduğunu qəbul etməliyəm.”

Amma indi mən həqiqiliyin müdafiəçisi rolunu oynamalıyam. Siz həddi aşırsınız. Siz məndən eşitmisiniz ki, hər bir belə boğulmuş fantaziya uşaqlıq səhnəsinə yayınmaq təmayülünə malikdir; indi buna əlavə edin ki, bu, yalnız məzmunu fantaziyanın məzmunu ilə təmas nöqtələri təklif edən, sanki ona doğru gələn belə bir xatirə izi olduqda baş verir. Belə bir təmas nöqtəsi tapıldıqdan sonra — burada bu, qızlığın pozulması, çiçəyin alınmasıdır — fantaziyanın qalan məzmunu bütün yol verilən aralıq təsəvvürlər vasitəsilə (çörəyi xatırlayın!) o qədər dəyişdirilir ki, uşaqlıq səhnəsinin məzmunu ilə yeni təmas nöqtələri meydana çıxsın. Çox mümkündür ki, bu prosesdə uşaqlıq səhnəsinin özü də dəyişikliklərə məruz qalır; mən əminəm ki, bu yolla xatirə saxtalaşdırmaları da meydana gəlir. Sizin halınızda uşaqlıq səhnəsi yalnız cilalanmış görünür; sarının həddindən artıq vurğulanmasını və çörəyin ifrat dadlılığını xatırlayın. Lakin xam material yararlı idi. Əgər belə olmasaydı, bu xatirə bütün digərləri arasından şüura qalxa bilməzdi. Siz uşaqlıq xatirəsi kimi belə bir səhnə almazdınız, ya da bəlkə başqa birini, çünki bilirsiniz ki, bizim zarafatımız hər yerdən hər yerə birləşdirici körpülər salmaqda nə qədər asandır. Yeri gəlmişkən, sizin zəncirotu xatirənizin həqiqiliyinin lehinə, kiçik hesab etmək istəmədiyim hissinizdən başqa, bir şey də var. O, sizin məlumatlarınızla həll edilə bilməyən, həmçinin fantaziyadan gələn mənalara da uyğun gəlməyən cizgilər ehtiva edir. Məsələn, əmioğlunuzun kiçik qızdan çiçəkləri almaqda sizə kömək etməsi. Qızlığın pozulmasında belə bir köməklə bir məna birləşdirə bilərdinizmi? Yoxsa evin qarşısında yuxarıda kəndli qadın və dayə qrupunun olması ilə?

"Belə düşünmürəm."

Deməli, təxəyyül uşaqlıq səhnəsi ilə tam üst-üstə düşmür, yalnız bəzi nöqtələrdə ona söykənir. Bu, uşaqlıq xatirəsinin həqiqiliyini təsdiqləyir. „Belə zənn edirsiniz ki, görünüşcə zərərsiz uşaqlıq xatirələrinin bu cür şərhləri çox vaxt yerində olarmı?“

Təcrübələrimə görə çox vaxt belə olur. Henriyə aid etdiyiniz iki nümunənin sonrakı yaşantılar və arzular üçün örtük xatirələri kimi yozulmasına yol verib-vermədiyini zarafatla yoxlamaq istərdinizmi? Mən üstü örtülü masanın, üstündə dondurma qabı olan və nənənin ölümü ilə bağlı olduğu güman edilən xatirəni, ikincisini isə uşağın gəzinti zamanı qırdığı, başqasının ona kömək etdiyi budağı nəzərdə tuturam?

O bir müddət fikrə getdi: „Birinci ilə nə edəcəyimi bilmirəm. Çox güman ki, burada yerdəyişmə oyundadır, amma ara halqaları təxmin etmək mümkün deyil. İkincisinə gəldikdə, onu özününkü kimi danışan şəxs fransız olmasaydı, yozum verməyə cəsarət edərdim.“

İndi sizi başa düşmürəm. Bu nəyi dəyişir?

Çox şey dəyişir, çünki dil ifadəsi, ehtimal ki, örtük xatirə ilə örtülmüş xatirə arasındakı əlaqəni vasitəçilik edir. Alman dilində „sich einen ausreißen“ onanizmə kifayət qədər tanınmış, kobud bir işarədir. Səhnə, sonralar baş vermiş onanizmə təhriki erkən uşaqlığa geri köçürərdi, çünki axı kimsə ona bu işdə kömək edir. Amma bu yenə də düz deyil, çünki uşaqlıq səhnəsində bir çox başqa şəxslər də iştirak edir.

Masturbasiyaya təhrik, şübhəsiz ki, tənhalıqda və gizlində baş vermiş olmalıdır. Elə bu təzad mənim üçün sizin anlayışınızın lehinə danışır; o, yenə də səhnəni zərərsiz etməyə xidmət edir. Bilirsinizmi, yuxuda “çoxlu yad adamlar” görmək nə deməkdir — soyunma yuxularında, o qədər tez-tez rast gəlinən və özümüzü son dərəcə utanmış hiss etdiyimiz yuxularda? Heç nədən başqa — sirr, deməli, öz təzadı ilə ifadə olunan şey. Yeri gəlmişkən, yozum zarafat olaraq qalır; axı biz həqiqətən bilmirik ki, fransız casser une branche d’un arbre sözlərində, yoxsa bir qədər düzəliş edilmiş bir ifadədə masturbasiyaya işarə görəcəkmi.

Örtük xatirə anlayışı — yəni öz yaddaş dəyərini öz məzmununa deyil, başqa bir boğulmuş məzmuna olan münasibətinə borclu olan belə bir xatirə — yuxarıdakı, mümkün qədər sədaqətlə çatdırılmış təhlildən az-çox aydın olmuş olsa gərək. Bu münasibətin xarakterindən asılı olaraq örtük xatirələrin müxtəlif siniflərini ayırd etmək olar. Bu siniflərdən ikisinin nümunələrini biz özümüzün sözdə ən erkən uşaqlıq xatirələrimiz arasında tapmışıq, yəni natamam və bu natamamlığı sayəsində zərərsiz olan infantil səhnəni örtük xatirə anlayışı altına düşdüyü halda. Qabaqcadan görmək olar ki, örtük xatirələr sonrakı həyat dövrlərinin yaddaş qalıqlarından da yaranacaqdır. Onların əsas xarakterini — tamamilə biganə məzmun yanında böyük yaddaş qabiliyyətini — nəzərdə saxlayan hər kəs öz yaddaşında bu cür nümunələri asanlıqla çoxsaylı şəkildə aşkar edə bilər. Sonrakı dövrdə yaşanmış məzmuna malik bu örtük xatirələrin bir qismi öz əhəmiyyətini erkən gəncliyin boğulmuş qalmış yaşantılarına olan münasibətinə borclu olur, yəni mənim təhlil etdiyim halın əksinə olaraq, o halda ki, bir uşaq xatirəsi sonradan yaşanmışla özünə haqq qazandırılır. Örtən ilə örtülən arasında bu və ya digər zaman münasibətinin yer almasından asılı olaraq, örtük xatirəni geriyə doğru və ya qabaqlayıcı adlandırmaq olar. Başqa bir münasibətə görə isə müsbət və mənfi örtük xatirələri (yaxud inad xatirələri) ayırd edilir ki, bunların məzmunu boğulmuş məzmuna qarşılıq münasibətində durur. ‘Bu mövzu, şübhəsiz, daha əsaslı bir qiymətləndirməyə layiqdir; mən burada yalnız ona diqqət çəkməklə kifayətlənirəm ki, yaddaş xəzinəmizin qurulmasında nə qədər mürəkkəb — yeri gəlmişkən, histerik simptom yaranmasına tamamilə analoji olan — proseslər iştirak edir.

Bizim ən erkən uşaqlıq xatirələrimiz həmişə xüsusi bir marağın obyekti olacaq, çünki burada əvvəlcə qeyd olunan problem — gələcək üçün ən təsirli olan təəssüratların niyə heç bir xatirə obrazı buraxmaması — şüurlu xatirələrin ümumiyyətlə necə yarandığı barədə düşünməyə təşviq edir. Şübhəsiz ki, insan əvvəlcə uşaqlıq yaddaşı qalıqları arasında yenicə bəhs etdiyimiz örtük xatirələrini heterogen tərkib hissələri kimi ayırmağa və qalan obrazlar haqqında sadə təsəvvür yaratmağa meylli olacaq ki, onlar yaşantı ilə eyni vaxtda, yaşananın təsirinin bilavasitə nəticəsi kimi yaranır və bundan sonra məlum reproduksiya qanunlarına uyğun olaraq müvəqqəti olaraq yenidən qayıdır. Lakin daha incə müşahidə bu anlayışa pis uyğun gələn ayrı-ayrı cizgilər aşkar edir. Xüsusilə də aşağıdakı: Ən mühüm və başqa cəhətdən qüsursuz uşaq səhnələrində insan xatirədə öz şəxsiyyətini uşaq kimi görür, halbuki bilir ki, bu uşaq elə özüdür; lakin bu uşağı səhnədən kənarda duran bir müşahidəçinin görəcəyi kimi görür. Henri onu qeyd etməyi unutmur ki, onların bir çox məlumat verənləri uşaq səhnələrinin bu xüsusiyyətini açıq şəkildə vurğulayırlar. Aydındır ki, bu xatirə obrazı o vaxt alınan təəssüratın sadiq təkrarı ola bilməz. Axı insan elə vəziyyətin ortasında idi və özünə deyil, xarici aləmə diqqət yetirirdi.

Bir xatirədə öz şəxsiyyəti hər hansı yerdə başqa obyektlər arasında bir obyekt kimi çıxırsa, hərəkət edən və xatırlayan Mənin bu qarşı-qarşıya qoyulmasını ona dəlil kimi qəbul etmək olar ki, ilkin təəssürat bir yenidən işlənməyə məruz qalmışdır. Burada sanki uşaqlıq xatirəsinin bir izi sonrakı (oyanma) dövrə plastik və vizual şəkildə geriyə çevrilmişdir. Lakin ilkin təəssüratın reproduksiyasından bizim şüurumuza heç vaxt heç nə çatmamışdır.

Uşaq səhnələrinin bu başqa anlayışının lehinə daha çox sübut qüvvəsini ikinci bir fakta da güzəşt etmək lazımdır. Mühüm yaşantılara aid eyni qətiyyət və aydınlıqla ortaya çıxan uşaqlıq xatirələri arasında elə səhnələr var ki, nəzarət tətbiq edildikdə — məsələn, böyüklərin xatirəsi vasitəsilə — saxta olduqları üzə çıxır. Onlar sərbəst uydurulmuş deyillər; o mənada yanlışdırlar ki, bir vəziyyəti baş vermədiyi bir yerə köçürürlər (Henrinin çatdırdığı bir nümunədə olduğu kimi), şəxsləri bir-birinə qarışdırır və ya dəyişdirir, yaxud da ümumiyyətlə iki ayrı yaşantının birləşməsindən ibarət olduqlarını göstərirlər. Sadəcə yaddaşın sədaqətsizliyi məhz burada, təsvirlərin böyük həssas intensivliyi və gənc yaddaş funksiyasının gücü şəraitində ciddi rol oynamır; ətraflı tədqiqat göstərir ki, bu cür xatirə saxtalaşdırmaları təmayüllüdür, yəni onlar təhrikedici və ya xoşagəlməz təəssüratların sıxışdırılması və əvəzlənməsi məqsədlərinə xidmət edir. Deməli, bu saxta xatirələr də elə bir ömür dövründə yaranmış olmalıdır ki, o zaman bu cür konfliktlər və sıxışdırma təhrikləri artıq ruhi həyatda özünü göstərə bilirdi, yəni məzmununda xatırladıqları dövrdən çox sonra. Lakin burada da bizim bildiyimiz ilk xatirə saxta xatirədir; onun döyüldüyü xatirə izləri materialı bizə ilkin formasında naməlum qalmışdır.

Belə bir anlayış sayəsində uşaqlıqdan qalan örtük xatirələri ilə digər xatirələr arasındakı məsafə bizim qiymətləndirməmizdə azalır. Bəlkə də, ümumiyyətlə, uşaqlıqdan şüurlu xatirələrimizin olub-olmadığı, yoxsa sadəcə uşaqlığı xatırladığımız şübhə doğurur. Uşaqlıq xatirələrimiz bizə ilk həyat illərini olduğu kimi deyil, sonrakı oyanma dövrlərində göründüyü kimi göstərir. Bu oyanma dövrlərində uşaqlıq xatirələri, adətən deyildiyi kimi, üzə çıxmamış, o zaman formalaşmışdır və məqsədi tarixi dəqiqlik olmayan bir sıra motivlər bu formalaşmaya, eləcə də xatirələrin seçiminə təsir etmişdir.