Freydin psixoanalitik metodu

İlk dəfə Löwenfeldin «Psychische Zwangserscheinungen» kitabında dərc olunub (1904, müəllifin adı göstərilmədən), sonra isə «Sammlung kleiner Schriften zur Neurosenlehre» toplusunun birinci seriyasında.

«Freydin tətbiq etdiyi və psixoanaliz adlandırdığı psixoterapiyanın özünəməxsus metodu belə adlanan katartik prosedurdan yaranıb — onun haqqında o, öz vaxtında 1895-ci ildə J. Breuer ilə birlikdə «Studien über Hysterie» əsərində məlumat vermişdi. Katartik terapiya Breuerin ixtirası idi; o, bu üsul sayəsində özündən təxminən on il əvvəl histeriya xəstəsindən birini müalicə edib sağaltmış və eyni zamanda onun simptomlarının patogenezi haqqında dərketmə əldə etmişdi. Breuerin şəxsi təşəbbüsü nəticəsində Freud həmin proseduru yenidən ələ aldı və daha çox sayda xəstə üzərində sınadı.

Katartik prosedur xəstənin hipnoz edilə bilənməsini nəzərdə tuturdu və hipnozda baş verən şüurun genişlənməsinə söykənirdi. O, öz məqsədi kimi xəstəlik simptomlarının aradan qaldırılmasını qoyurdu və buna xəstəni özünü həmin ruhi vəziyyətə — simptomun ilk dəfə meydana çıxdığı vəziyyətə — qaytarmaqla nail olurdu. Bu zaman hipnoz edilmiş xəstədə indiyədək onun şüurundan kənar qalmış xatirələr, fikirlər və impulslar üzə çıxırdı, və əgər o, öz bu ruhi proseslərini

kəskin affekt təzahürləri ilə həkimə bildirib qurtarsa, simptom dəf edilmiş olur, onun təkrarı aradan qalxırdı. Müntəzəm təkrarlanan bu təcrübəni hər iki müəllif ortaq əsərlərində belə şərh edirdilər: simptom sıxışdırılmış və şüura çatmamış ruhi proseslərin yerini tutur, yəni onların dəyişilməsidir («konversiya»). Öz prosedurlarının müalicəvi təsirini onlar həmin vaxtadək guya «sıxılıb qalmış» affektin boşaldılmasından (abreaksiya) görürdülər — həmin affekt sıxışdırılmış ruhi aktlara yapışmışdı. Lakin müalicəvi müdaxilənin bu sadə sxemi demək olar hər dəfə mürəkkəbləşirdi, ona görə ki, simptomun yaranmasında tək bir («travmatik») təəssürat deyil, adətən gözəçatdırmaq çətin olan bütün bir sırası iştirak edirdi.

Katartik metodun onu psixoterapiyanın bütün digər üsulları ilə ziddiyyətə salan əsas xarakteri ondan ibarətdir ki, burada müalicəvi təsir həkimin təlqinə söykənən qadağanına həvalə olunmur. Bu metod əksinə, gözləyir ki, simptomlar öz-özünə yox olacaqlar — əgər müdaxiləyə, ruhi mexanizm haqqında müəyyən fərziyyələrə istinad edən müdaxiləyə, müyəssər olsa, ruhi prosesləri simptomtəşkilinə axıb çatan indiyədək mövcud axından başqa bir axına yönəltmək.

Freydin Breuerin katartik prosedurunda etdiyi dəyişikliklər əvvəlcə texnika dəyişiklikləri idi; lakin bunlar yeni nəticələr gətirdi və sonralar müalicə işinə əvvəlkinə zidd olmayan, fərqli bir baxış tələb etməyə məcbur etdi.

Katartik metod artıq təlqindən əl çəkmişdisə, Freud daha bir addım atdı — hipnozdan da imtina etdi. İndi o, öz xəstələrini belə müalicə edir:

onların heç bir başqa təsir göstərmədən rahat çarpayıda arxasıüstü vəziyyət götürmələrinə imkan verir; özü isə onların baxışından kənarda, arxalarındakı stulda oturur. O, həmçinin gözlərin qapanılmasını tələb etmir, hər hansı təmasdan, eləcə də hipnozu xatırlada biləcək hər başqa prosedurdan çəkinir. Beləliklə, belə seans iki eyni dərəcədə ayıq şəxs arasında söhbət kimi keçir; onlardan biri öz diqqətini öz ruhi fəaliyyətinə cəmləməsinə mane ola biləcək hər hansı əzələ səyindən və diqqəti yayındıran hissi təəssüratdan özünü saxlayır.

Məlumdur ki, həkimin bütün məharətinə baxmayaraq, hipnoz edililmə xəstənin öz iradasından asılıdır və çox sayda neyrotik şəxsi heç bir üsulla hipnoza salmaq mümkün deyil; ona görə də hipnozdan imtina sayəsində üsulun istənilən sayda xəstəyə tətbiqi təmin olundu. Digər tərəfdən, şüurun genişlənməsi itdi — məhz o, həkimə xatirələr və təsəvvürlərdən ibarət o ruhi materialı verirdi ki, onun köməyi ilə simptomların dəyişdirilməsi və affektlərin azadolunması həyata keçirilirdi. Əgər bu itkinin əvəzi yaradıla bilməyəndisə, müalicəvi təsirdən söhbət gedə bilməzdi.

Belə tam kifayət qədər əvəzedici həlldən sonra Freud xəstələrin fikirlərində tapdı — yəni istənilməyən, adətən narahatedici qəbul edilən və ona görə də normal şəraitdə aradan qaldırılan, qəsdən irəli sürülmüş şərhin axını pozan fikirlərdə. Bu fikirləri ələ keçirmək üçün o, xəstələrdən tələb edir ki, bildirmələrində özlərini axına buraxsınlar — «elə bir söhbət zamanı etdikləri kimi, hansında ki, adam yüz birdən min birə gəlib çıxır». O, onlara xəstəlik tarixçələrinin ətraflı danışılmasına başlamazdan əvvəl tapşırır ki, ağlarına gələn hər şeyi danışsınlar — hətta onlar bunu önəmsiz saydıqları, ya da bunun məsələyə aid olmadığı, ya da mənasız olduğu halda belə. Lakin onlardan xüsusilə qəti şəkildə tələb olunur ki, hansısa fikri və ya ağlara gələni buna görə bildirməkdən kənarda qoymasınlar ki, həmin bildiriş onlara utancverici və ya ağırdır. Əks halda laqeyd qoyulan bu ağlara gələnlər materialını toplamaq cəhdləri zamanı Freud o müşahidələri etdi — hansılar ki, onun bütün baxışını müəyyənləşdirdilər. Xəstəlik tarixçəsinin danışılması zamanı artıq xəstələrdə xatirə boşluqları üzə çıxır — ya real hadisələr unudulub, ya da zaman əlaqələri çaşdırılıb və ya səbəb əlaqələri kəsilib, nəticədə anlaşılmaz effektli hallar yaranır. Amneziya olmayan — hansısa bir növ olsa da — heç bir neyrotik xəstəlik tarixçəsi yoxdur. Natiqi bu yaddaş boşluqlarını diqqətin gərgin işi ilə doldurmağa məcbur etdikdə, görürsən ki, bunun üçün ağlına gələnlər o, tənqidin bütün vasitələri ilə geri sıxışdırılır — nəhayət, xatirə həqiqətən meydana çıxanda o, birbaşa narahatçılıq hiss edir. Bu təcrübədən Freud belə nəticəyə gəlir: amneziyalar sıxışdırma adlandırdığı bir prosesin nəticəsidir, onun motivi kimi isə həzzsizlik hisslərini tanıyır. Bu sıxışdırmanı həyata keçirmiş psixik qüvvələri o, bərpaya qarşı qalxan müqavimətdə hiss etir.

Müqavimət anı onun nəzəriyyəsinin təməllərindən birinə çevrildi. Əks halda müxtəlif bəhanələrlə (yuxarıdakı formulun sadaladığı bəhanələrlə) kənara qoyulan fikirləri o isə sıxışdırılmış ruhi təşəkküllərin (fikirlərin və hisslərin) törəmələri, onların öz təkrar-bərpasına qarşı mövcud müqavimət nəticəsində təhriflənmələri kimi dəyərləndirir.

Müqavimət nə qədər böyükdürsə, bu təhrif bir o qədər geniş miqyaslarda olur. Niyyətsiz ağlara gələnlərin sıxışdırılmış

ruhi materialla olan bu münasibətində onların müalicəvi texnika üçün dəyəri yatır. Əgər insanın əlində ağlara gələnlərdən sıxışdırılmışa, təhriflərdən təhrif edilənə aparan bir üsul varsa, o zaman hipnozsuz da əvvəllər qeyri-şüurlu olanı ruhi həyatda şüur üçün əlçatan etmək mümkündür.

Freyd bunun üzərinə bir yozum sənəti işləyib hazırladı — məhz ona bu iş düşür: guya niyyətsiz ağlara gələnlər filizindən sıxışdırılmış fikirlərin metal miqdarını çıxarıb göstərmək. Bu yozum işinin obyekti yalnız xəstənin fikirləri deyil, həm də onun yuxularıdır — onlar qeyri-şüurlunu tanımağa ən birbaşa yol açırlar; onun niyyətsiz, həmçinin məqsədsiz hərəkətləri (simptom hərəkətləri) və gündəlik həyatdakı fəaliyyət yanlışları (dil sürçmələri, səhv hərəkətlər və s.). Bu yozum və ya tərcümə texnikasının təfərrüatlarını Freud hələ dərc etməyib. Onun işarələrinə görə, bunlar təcrübə yolu ilə əldə olunmuş bir sıra qaydalardır — qeyri-şüurlu materialın ağlara gələnlərdən necə qurulacağı haqqında; göstərişlərdir — xəstənin fikirləri dözüşmədiyi halda bunun necə başa düşüləcəyi haqqında; və belə müalicə gedişində üzə çıxan ən mühüm tipik müqavimətlər haqqında təcrübələrdir. Freydin 1900-cü ildə nəşr etdirdiyi «Yuxuların yozumu» adlı həcmli kitab texnikaya belə bir giriş üçün öncül kimi qəbul edilməlidir.

Psixoanalitik metodun texnikası haqqında bu işarələrdən belə nəticə çıxarmaq olardı: onun yaradıcısı heç bir mürəkkəblik göstərməyən hipnotik üsuldan imtina etməklə özünə artıq zəhmət və haqsızlıq etdi. Lakin bir tərəfdən, bir dəfə öyrəniləndən sonra psixoanalizin texnikası təsvirdən göründüyündən qat-qat asan tətbiq olunur; digər tərəfdən, məqsədə aparan başqa yol yoxdur və ona görə də zəhmətli yol hələ ən qısa yoldur. Hipnoza şikayət edilməlidir ki, o, müqaviməti örtür və bununla həkimə psixik qüvvələrin oyununa nəzər salmağı

qadağan edirdi. Lakin o, müqaviməti aradan qaldırmır, ondan yalnız yan keçir və buna görə də yalnız natamam məlumatlar və yalnız keçici uğurlar verir.

Psixoanalitik metodun həllinə can atdığı vəzifəni müxtəlif formullarla ifadə etmək olar — lakin onlar mahiyyət etibarilə ekvivalentdirlər. Belə demək olar: müalicənin vəzifəsi amneziyaları aradan qaldırmaqdır. Bütün xatirə boşluqları doldurulduqda, ruhi həyatın bütün müəmmalı effektləri izah edildikdə, əziyyətin davamı, hətta yenidən yaranması da mümkünsüz olur. Şərti başqa cür də formalaşdırmaq olar: bütün sıxışdırmalar geri çevrilməlidir; o zaman ruhi vəziyyət bütün amneziyaların doldurulduğu vəziyyətlə eynidir. Daha genişmiqyaslı başqa bir formuluşka: söhbət qeyri-şüurlunu şüur üçün əlçatan etməkdən gedir, bu da müqavimətlərin üstəlınması ilə həyata keçir. Lakin bununla belə unutmaq olmaz ki, belə ideal vəziyyət normal insanda da mövcud deyil və müalicəni təxminən belə bir həddə çatdırmaq yalnız nadir hallarda müyəssər olur. Sağlamlıqla xəstəlik prinsip etibarilə ayrılmadığı, yalnız praktik olaraq müəyyən edilə bilən yığılma həddi ilə bölündüyü kimi, insan həmişə müalicənin məqsədini xəstənin praktik sağalmasından, onun fəaliyyət və həzz qabiliyyətinin bərpasından başqa bir şeyə qoymayacaq. Müalicənin natamamlığı və ya onun qüsurlu uğuru zamanı, ilk növbədə, ruhi ümumi vəziyyətin əhəmiyyətli dərəcədə yüksəldilməsinə nail olunur; simptomlar isə — amma xəstə üçün əhəmiyyəti azalmış halda — onu xəstə kimi damğalamadan davam edə bilərlər.

Müalicə üsulu — azsaylı modifikasiyalar çıxmaqla — rəngarəng histeriyanın bütün simptom mənzərələri üçün, eynilə məcburetmə nevrozunun bütün təzahür formaları üçün eynidir. Lakin onun məhdudsuz tətbiq olunmasından söhbət gedə bilməz. Psixoanalitik metodun təbiəti göstərişləri

və əks-göstərişləri yaradır — həm müalicə olunacaq şəxslər tərəfindən, həm də xəstəlik mənzərəsinə görə. Psixoanaliz üçün ən uyğun olanlar az fırtınalı və ya təhlükə işarəti verən simptomlarla psixonevrozların xroniki hallarıdır; başlıca olaraq, məcburetmə nevrozunun bütün növləri — məcburetmə düşüncəsi və məcburetmə hərəkətləri — və elə histeriya halları ki, orada fobiyalar və abuliyalar əsas rol oynayır; bundan əlavə, histeriyanın bütün somatik təzahür formaları da — nə qədər ki, anoreksiyada olduğu kimi, simptomların tez aradan qaldırılması həkimin başlıca vəzifəsinə çevrilmir. Histeriyanın kəskin hallarında sükunət mərhələsinin gəlməsini gözləmək lazım gələcək; nerv tükənməsinin başda durduğu bütün hallarda isə özü də səy tələb edən, yalnız yavaş irəliləyiş verən və simptomların davamına bir müddət əhəmiyyət verməyə bilən üsuldan çəkinmək lazımdır.

Psixoanalizə faydalı olaraq cəlb ediləcək şəxsə bir neçə tələb qoymaq lazımdır. Birincisi, o, ruhi normal vəziyyətə qadir olmalıdır; çaşqınlıq və ya melanxolik depressiya dövrlərində histeriyada belə heç nə görmək olmaz. Bundan əlavə, müəyyən ölçüdə doğma intellekt və etiki inkişaf tələb etmək olar; dəyərsiz şəxslərdə həkimi tezliklə o maraq tərk edir ki, məhz o, onu xəstənin ruhi həyatının dərinliklərinə getməyə qadir edir. İfade olunmuş xarakter təhrifləri, həqiqətən deqenerativ konstitusiya əlamətləri müalicə zamanı üstələnməsi çətin olan müqavimətlərin mənbəyi kimi meydana çıxır. Bu qədərlik konstitusiya hər halda psixoterapiya ilə sağalmağa hədd qoyur. Beşinci onilliyə yaxın yaş mərhələsi də psixoanaliz üçün əlverişsiz şərait yaradır. O zaman ruhi materialın kütləsi artıq ələ alınmır, bərpa üçün tələb olunan zaman çox uzanır və ruhi prosesləri geri çevirmək qabiliyyəti zəifləməyə başlayır.

Bütün bu məhdudiyyətlərə baxmayaraq, psixoanaliz üçün yararlı şəxslərin sayı son dərəcə böyükdür və Freydin iddialarına görə, bu üsul sayəsində bizim müalicə qabiliyyətimizin genişlənməsi çox əhəmiyyətlidir. Freud uzun müddətlər tələb edir — faydalı müalicə üçün yarım ildən üç ilədək; lakin o, bildirir ki, müxtəlif asan təxmin edilən hallara görə indiyədək adətən yalnız öz müalicəsini çox ağır hallarda — illərlə davam edən xəstəliyi və tam fəaliyyətsizliyi olan şəxslərdə sına bilib; onlar bütün müalicələrdən aldanmış halda, guya son sığınacağı onun yeni və çox şübhə doğuran üsulunda axtarıblar. Daha yüngül xəstəlik hallarında müalicə müddəti çox qısalacaq və gələcək üçün fövqəladə profilaktik qazanc əldə etmək mümkün olacaq.»

Mühazirə 1904-cü il dekabrın 12-də Vyana Tibbi Doktorlar Kollegiumunda oxunub; ilk dəfə «Wiener Medizinische Presse» jurnalında (1905, № 1), sonra «Sammlung kleiner Schriften zur Neurosenlehre» toplusunun birinci seriyasında dərc edilib.

Cənablar! Təxminən səkkiz il ötdü — o vaxtdan bəri, hansı ki, hüzn içində itirdiyiniz sədriniz professor von Rederin dəvəti ilə sizin dairənizdə histeriya mövzusunda danışmaq şərəfinə nail olmuşdum. Qısa müddət əvvəl (1895) doktor Josef Breuer ilə birlikdə «Studien über Hysterie»ni nəşr etdirmiş və bu tədqiqatçının bizi borclu bildiyi yeni bilik əsasında nevrozun müalicəsinin yeni növ yolunu tətbiq etməyə cəhd göstərmişdim. Xoşbəxtlikdən, demək olar ki, «Studien»ümüzün səyləri uğur qazandı; onlarda irəli sürülən — affektin saxlanması yolu ilə ruhi travmaların təsir mexanizmi haqqında və histerik simptomları ruhdan cisimə ötürülmüş oyanmanın nəticələri kimi qəbul edən ideyalar — bizim «abreaksiya» və «konversiya» terminlərini yaratdığımız ideyalar — bu gün geniş şəkildə məlumdur və başa düşülür. Və — heç olmasa alman torpaqlarında — histeriya haqqında elə bir təsvir yoxdur ki, onlara müəyyən dərəcədə hesab vermasın, və elə bir peşə həmkarı yoxdur ki, ən azından bir az bu təlimlə yola getsin. Halbuki bu cümlələr və bu terminlər təzə-təzə olduqları vaxt kifayət qədər qəribə səslənirdilər!

Bu cür şeyi təlimimizlə eyni vaxtda peşə həmkarlarına təklif edilən müalicə üsulu haqqında demək olmaz. O, bu gün də öz tanınması uğrunda mübarizə aparır. Bunun üçün xüsusi səbəblər göstərmək olar. Üsulun texnikası o vaxt hələ qurulmamışdı; mən kitabın həkim oxucusuna belə göstərişlər verə bilmirdim ki, hansı onu belə müalicəni tam aparmağa qadir etsin. Lakin şübhəsiz, ümumi təbiətli səbəblər də işə qarışırdı. Bir çox həkimlər bu gün də psixoterapiyanı müasir mistisizmin məhsulu kimi görürlər və fiziki-kimyəvi müalicə vasitələrimizlə — tətbiqi fizioloji biliklərə söykənən — müqayisədə onu birbaşa elmsiz, təbiətşünasın marağına ləyaqətsiz sayırlar. İndi sizin qarşınızda psixoterapiyanın işini müdafiə etməyə və bu mühakimədə hansının haqsızlıq və ya səhv sayıla biləcəyini göstərməyə icazə verin.

Beləliklə, əvvəlcə bunu xatırlatmağıma icazə verin: psixoterapiya müasir müalicə üsulu deyil. Əksinə, o, tibbin istifadə etdiyi ən qədim terapiyadır. Löwenfeldin təlimatlı əsərində (Lehrbuch der gesamten Psychotherapie) ibtidai və antik tibbin metodlarının nələr olduğunu oxuya bilərsiniz. Onların çoxunu psixoterapiyaya aid etməli olacaqsınız; insanları müalicə məqsədilə «inanclı gözlənti» vəziyyətinə salırdılar — həmin vəziyyət bizə bu gün də eyni şeyi verir. Həkimlər başqa müalicə vasitələri tapdıqdan sonra belə, bir və ya başqa növ psixoterapiya səyləri tibbdə heç vaxt yox olmamışdır.

İkincisi, diqqətinizi bunun yönəldirəm: biz həkimlər psixoterapiyadan imtina edə bilmirik, ona görə ki, müalicə prosesində çox önəmli yeri tutan başqa bir tərəf — yəni xəstələr — ondan imtina etmək niyyətində deyil.

Bilirsiniz, biz bu barədə hansı aydınlaşdırmalara Nansi məktəbinə (Liebault, Bernheim) borcluyuq. Xəstələrin ruhi meyllərindən asılı olan amil — biz bunu qarşılamadığımız halda belə — həkimin başladığı hər müalicəvi prosesin təsirinə əlavə olunur; adətən müsbət, tez-tez isə maneə yaradan mənada. Bu fakt üçün biz «təlqin» sözünü işlətməyi öyrənmişik və Möbius bizə öyrətdi ki, müalicə üsullarımızın bir çoxunda narahat olduğumuz etibarsızlıq məhz bu üstələyici amilin maneəli təsirinə görədir. Biz həkimlər — sizin hamınız — beləliklə, daim psixoterapiya ilə məşğuluq, bunu bilmədiyiniz və qarşılamadığınız yerlərdə belə; yalnız bir çatışmazlıq var: siz xəstəyə təsirinizdəki ruhi amili tamamilə xəstənin özünə buraxırsınız. Beləliklə, o, idarəolunmaz, dozalanması mümkün olmayan, gücləndirilməyə qadir olmayan olur. Həkimin bu amili öz əlinə almaq, ondan məqsədlə istifadə etmək, yönəltmək və gücləndirmək səyini sonra haqlı saymamaq olarmı? Elmi psixoterapiyanın sizdən tələb etdiyi də məhz budur.

Üçüncüsü, cənab həmkarlar, sizin diqqətinizi köhnə, tanınan təcrübəyə yönəldirəm: müəyyən əziyyətlər — xüsusən də psixonevrozlar — ruhi təsirlərə hər hansı başqa dərman müalicəsindən qat-qat daha əlçatandır. Bu müasir danışıq deyil — köhnə həkimlərin sözləridir: bu xəstəlikləri dərman yox, həkim müalicə edir; yəni, güman ki, həkimin şəxsiyyəti — nə qədər ki, o, vasitəsilə ruhi təsir göstərir. Yaxşı bilirəm, cənab həmkarlar, sizin aranızda o baxış çox sevilir — hansı ki, estetikçi Vischer ona Faust-parodiyasında (Faust, der Tragödie III. Teil) klassik ifadə verməyi layiq görüb:

«Bilirəm: fiziki olan

çox vaxt mənəviyə də təsir edir»

Amma elə deyilmi ki, daha adekvat və daha tez-tez doğrudan ötən nümunə — insanın mənəvi aləminə mənəvi, yəni ruhi vasitələrlə təsir göstərməkdir?

Psixoterapiyanın çoxlu növləri və yolları var. Sağalma məqsədinə aparanların hamısı yaxşıdır. Bizim adəti təsəllimiz — «Hər şey yenə yaxşı olacaq!» — bizim xəstələr qarşısında bu qədər səxavətli olduğu təsəlli psixoterapiya üsullarından birinə uyğundur; yalnız nevrozların mahiyyətinə daha dərindən nüfuz etdikdən sonra özümüzü təsəllilə məhdudlaşdırmaq məcburiyyətində qalmamışıq. Biz hipnotik təlqinin, diqqətin yayındırılması, məşq, münasib affektlərin oyadılması yolu ilə psixoterapiya texnikasını işləyib hazırlamışıq. Mən onların heç birini dəyərsizləndirmirəm və müvafiq şəraitdə hamısını tətbiq edərdim. Əgər mən əslində təkcə bir müalicə üsulu ilə məhdudlaşmısam — Breuerin «katartik» adlandırdığı, mənim isə «analitik» adlandırmağı daha sevdiyim üsulla —, onda mənim üçün yalnız subyektiv motivlər həlledici olub. Bu terapiyanın qurulmasında payım olduğundan şəxsi vəzifə hissi hiss edirəm: onun tədqiqinə və texnikasının genişləndirilməsinə yönəlmək. Mən iddia edə bilərəm: psixoterapiyanın analitik metodu ən dərindən təsir edən, ən uzağa aparən, xəstədə ən geniş dəyişikliyə nail olan metoddur. Müalicə mövqeyini bir anlıq tərk etsəm, onun üçün bu barədə bildirmək olar: o, ən maraqlı metoddur, yeganə metoddur ki, xəstəlik təzahürlərinin yaranması və əlaqəsi haqqında bizə bir şey öyrədir. Ruhi xəstələnmə mexanizminə açdığı baxış sayəsində o, yeganə metoddur ki, özündən kənara çıxa bilsin və bizə başqa növ müalicəvi təsirlərə yol göstərsin.

Psixoterapiyanın bu katartik və ya analitik metodu barədə indi sizə bir neçə səhvi düzəltməyə və bir neçə aydınlaşdırma verməyə icazə verin.

a) Görürəm ki, bu metod çox tez-tez hipnotik təlqin müalicəsi ilə qarışdırılır; bunu ona görə hiss edirəm ki, nisbətən tez-tez belə həmkarlar — hansıların etibar adamı mən əks halda deyiləm — mənə xəstələr göndərirlər, əlbəttə, müalicəyə uymayan xəstələri, tapşırıqla: guya mən onları hipnoz edim. Təxminən səkkiz ildir ki, mən müalicə məqsədilə (tək-tək cəhdlər çıxmaqla) hipnozdan istifadə etmirəm və belə göndərişləri adətən belə məsləhətlə geri qaytarıram: kim hipnoza söykənirsə, özü etsin. Əslində təlqin texnikası ilə analitik texnika arasında ən maksimal ziddiyyət var — o ziddiyyət, hansı ki, böyük Leonardo da Vinçi incəsənətlər üçün per via di porre və per via di levare formulları ilə ifadə edib. Rəssamlıq, deyir Leonardo, per via di porre ilə işləyir: o, əvvəllər rəngin olmadığı yerdə, rəngsiz kətan üzərində rəng yığımları qoyur; heykəltaraşlıq isə əksinə, per via di levare yolu ilə gedir: o, daşdan o qədər çıxardır — nə qədər ki, içində yerləşən heykəlin səthini hələ örtür. Tamamilə bənzər şəkildə, cənablar, təlqin texnikası per via di porre ilə təsir etməyə can atır: o, xəstəlik simptomlarının mənşəyi, qüvvəsi və mənası ilə məşğul olmur, əksinə, bir şey qoyur üstə — təlqini, məhz onu —, hansından güman edir ki, o, patogen ideyanın təzahürünə mane olmağa kifayət qədər güclü olacaq. Analitik terapiya isə əksinə, bir şey qoymaq, heç nə yeni gətirmək istəmir — almaq, çıxarıb atmaq istəyir; və bu məqsədlə o, xəstəlik simptomlarının genezisi ilə və patogen ideyanın ruhi əlaqəsi ilə məşğul olur — onun aradan qaldırılması onun məqsədidir. Tədqiqatın bu yolunda o, bizim başa düşməmizə çox əhəmiyyətli dərəcədə irəliləyiş gətirdi. Mən təlqin texnikasından və onunla birlikdə hipnozdan bu qədər erkən imtina etdim, ona görə ki, təlqini elə güclü və elə davamlı etməkdən ümidsizləşdim — nə qədər ki, daimi sağalma üçün lazımdır. Bütün ağır hallarda gördüm ki, üstünə qoyulan təlqin

yenidən çökməyə başlayır — və sonra xəstələnmə və ya onu əvəz edən bir şey yenidən meydana çıxır. Bundan əlavə, mən bu texnikaya elə bir şikayət edirəm: o, bizdən psixik qüvvələrin oyununa baxışı gizlədir; məsələn, bizdən o müqaviməti görməyi qadağan edir — hansı ilə xəstələr öz xəstəliklərində israr edirlər, hansı ilə deməli, sağalmaya da qarşı çıxırlar və məhz bu müqavimət onların həyatdakı davranışının başa düşülməsini mümkün edir.

b) Mənə elə gəlir ki, həmkarlar arasında geniş yayılmış səhv bundan ibarətdir: xəstəliyin səbəblərinin tədqiqi texnikası və bu tədqiqat yolu ilə təzahürlərin aradan qaldırılması asan və öz-özünə başa düşüləndir. Buna görə belə nəticəyə gəlirəm: mənim terapiyamla maraqlanan və haqqında qəti mühakimələr irəli sürən çoxsaylı insanların heç biri məndən hələ soruşmayıb ki, mən bunu əslində necə edirəm. Bunun yalnız bir səbəbi ola bilər: onlar hesab edirlər ki, soruşmaq üçün heç nə yoxdur, bu tamamilə öz-özünə başa düşülür. Həmçinin bəzən təəccüb ilə eşidirəm ki, xəstəxananın bu və ya o şöbəsində gənc həkimə öz rəisi tərəfindən tapşırıq verilib: histeriya xəstəsi ilə «psixoanaliz» həyata keçirsin. Əmindirəm, kimsə ona çıxarılmış şişi tədqiqata buraxmazdı, əvvəlcə əmin olmayan halda ki, o, histoloji texnikayla tanışdır. Eynilə mənə xəbər çatırır: bu və ya o həmkar xəstə ilə qəbul saatları təşkil edib, onunla ruhi müalicə etmək üçün — halbuki mən əminəm ki, o, belə müalicənin texnikasını bilmir. O, deməli, gözləməlidir ki, xəstə ona öz sirlərini özü gətirsin, ya da sağalmanı günah çıxarma və ya inam bildirmənin hansısa növündə axtarır. Belə müalicə edilən xəstənin bundan daha çox zərər, faydadan az görəcəyinə təəccüb etməzdim. Ruhi aləti çalmaq, bilin, o qədər də asan deyil. Belə hallarda mən bütün dünyada məşhur bir neyrotikin nitqini xatırlamalıyam — hansı ki, həqiqətən, heç vaxt həkimin

müalicəsində olmayıb, yalnız şairin xəyalında yaşayıb. Mən Danimarka şahzadəsi Hamleti nəzərdə tuturam. Kral onun üstünə iki saray əyanını — Rosenkranz və Güldensterni göndərib, onu öyrənmək, köksülməsinin sirrini əlindən almaq üçün. O, onları dəf edir; onda səhnəyə flütlər gətirirlər. Hamlet bir flüt götürür və işkəncıverənlərindən birindən xahiş edir: çal onda — bunun söyləmək qədər asan olduğunu deyərək. Saray əyanı rədd edir, çünki o, bir də barmaq yerini bilmir; və onu flüt çalmağa cəhd etməyə məcbur etmək olmayanda Hamlet nəhayət partlayır: «Baxın, indi görürsünüz: sizinlə məndən necə layiqsız bir şey düzəltmək istəyirsiniz? Siz mənim üstümdə çalmaq istəyirsiniz; sirrimin köksünə nüfuz etmək istəyirsiniz; məni ən dərin notumdan səsimin zirvəsinə qədər sınamaq istəyirsiniz; və bu kiçik alətin içində çoxlu musiqi, əla bir səs var — buna baxmayaraq, onu danışdırmağa müyəssər deyilsiniz. Güman edirsiniz ki, mən flütdən daha asan çalınanam? Mənə istədiyiniz aləti adlandırın — məni, doğrudan da, sazımdan sala bilərsiniz, amma üstümdə çalmaq olmaz.» (III pərdə, 2.)

c) Mənim müəyyən qeydlərimdən siz artıq fəhmlisiniz ki, analitik müalicəyə onu terapiya idealından uzaq tutan bəzi xüsusiyyətlər yapışır. Tuto, cito, iucunde — tədqiq və axtarış uğurun tezliyinə elə də işarə etmir, və müqavimətin yada salınması sizi narahatçılıq gözləntisinə hazırlayır. Doğrudan da, psixoanalitik müalicə xəstədən də, həkimdən də yüksək tələblər irəli sürür; birincidən tam dürüstlük qurbanını istəyir, onun üçün zaman çəkən və ona görə də baha olur; həkim üçün də o, vaxt alır və öyrənilib tətbiq edilməli olan texnikasına görə kifayət qədər zəhmətlidir. Mən özüm də bunu tam haqlı hesab edirəm: insan rahat müalicə üsullarını tətbiqə verir — nə qədər ki,

axırıncılarla bir şeyə nail olmaq ümidi əlindədir. Burada yalnız bu məqam önəmlidir: əgər zəhmətli və uzunmüddətli üsulla qısa və asan üsulla olduğundan əhəmiyyətli dərəcədə çoxa nail olunursa, birinci üsul bütün bunlara baxmayaraq haqlıdır. Düşünün, cənablar, Finsen terapiyası lupus üçün əvvəllər işlədilən yandırma və qaşıma üsulundan nə qədər əlverişsiz və bahadır — və buna baxmayaraq, o, böyük irəliləyiş deməkdir, yalnız ona görə ki, daha çox verir: o, lupusu kökündən müalicə edir. İndi mən bu müqayisəni qəti surətdə irəli sürmək istəmirəm; lakin psixoanalitik metod üçün bənzər bir üstünlük hələ özü üçün tələb etməyə haqqı var. Əslində mən öz müalicə metodumu yalnız ağır və ən ağır hallarda işləyib hazırlaya və sına bilmişəm; materialım əvvəllər yalnız hər şeyi sınaqdan keçirmiş və illərlə müəssisələrdə qalmış xəstələr idi. Mən sizə demək üçün təcrübə az toplaya bildim ki, bizim onların müxtəlif təsirlər altında və həmçinin özbaşına sağalandığını gördüyümüz yüngül, epizodik xəstəliklərdə mənim terapiyam necə davranır. Psixoanalitik terapiya daimi mövcudluğa qadir olmayan xəstələr üçün və belələri üçün işlənilib və onun zəfəri budur: belələrinin ödəməli saydağını daimi mövcudluğa çatdırır. Bu uğur yanında bütün xərclər önəmsiz görünür. Biz özümüzü gizlədə bilmirik: biz xəstə qarşısında bunu danmağı vərdiş etmişik ki, ağır nevroz — ona düçar olan fərd üçün əhəmiyyətinə görə — heç bir kaxeksiyadan, qorxulan ümumi əziyyətlərdən heç birinə geri qalmır.

d) Bu müalicənin göstərişləri və əks-göstərişləri — mənim fəaliyyətimi bürüyən çoxsaylı praktik məhdudiyyətlərə görə — çətinliklə son olaraq göstərilə bilər. Bununla belə, bir neçə məqamı sizinlə müzakirə etməyə cəhd edəcəyəm:

1) Xəstəliyin arxasında insanın başqa dəyərini itirməyin və elə xəstələri geri qaytarmayın — hansıların müəyyən

təhsil dərəcəsi və nisbətən etibarlı xarakteri yoxdur. Unutmaq olmaz ki, heç bir şeyə yaramayan sağlam insanlar da var və elə belə aşağıdəyərli şəxslərdə hər şey — onları mövcudluğa qadir etməyən hər şey — xəstəliyə atanılır, nə vaxt ki, onlarda nevrozun hansısa damlası görünür. Mən o mövqedəyəm: nevroz öz daşıyıcısını heç vaxt deqener kimi damğalamır, lakin o, kifayət qədər tez-tez deqenerasiya təzahürləri ilə birlikdə eyni fərddə tapılır. Analitik psixoterapiya isə neyropatik deqenerasiyanın müalicə üsulu deyil — əksinə, o, orada öz həddini tapır. O, həmçinin elə şəxslərə də tətbiq olunmur — hansıların öz əziyyətləri onları müalicəyə itələmir, hansılar ki, belə müalicəyə yalnız yaxınlarının hakimiyyət tələbi nəticəsində altında dururlar. Psixoanalitik müalicəyə yararlılıq üçün həlledici olan xüsusiyyət — tərbiyəolunma qabiliyyəti — bizə daha bir baxış nöqtəsindən də qiymətləndirilməlidir.

2) Əgər təhlükəsiz olmaq istəyirsən, seçimini normal vəziyyəti olan şəxslərlə məhdudlaşdır — ona görə ki, psixoanalitik prosedurda məhz oradan xəstəliyə əl atılır. Beləliklə, psixozlar, çaşqınlıq vəziyyətləri və dərin (demək istərdim: toksik) kədər vəziyyətləri psixoanaliz üçün — heç olmasa indiyədək tətbiq edildiyi qədər — yararsızdır. Mən bunu tamamilə istisna etmirəm: üsulun müvafiq dəyişdirilməsi ilə bu əks-göstərişin üstündən keçib psixozların psixoterapiyasına başlamaq mümkün olacaq.

3) Xəstələrin yaşı psixoanalitik müalicəyə seçimdə o qədər rol oynayır ki, əlli yaşına yaxın və ya üstü şəxslərdə bir tərəfdən ruhi proseslərin plastikliyi çatışmır — hansına müalicə hesab edir; köhnə insanlar artıq tərbiyəolunmaz — və digər tərəfdən,

işlənilməli olan material

müalicə müddətini qeyri-müəyyən uzunluğa uzadır. Aşağı yaş həddi yalnız fərdi olaraq müəyyən edilir; pubertət dövründən əvvəlki gənc şəxslər çox vaxt təsir etmək baxımından mükəmməl uyğun gəlirlər.

4) Psixoanalizə əl atmayacaqlar, nə vaxt ki, söhbət təhlükə doğuran təzahürlərin tez aradan qaldırılmasından gedir — məsələn, histerik anoreksiyada.

Artıq o təəssüratı əldə etmiş olacaqsınız ki,

analitik psixoterapiyanın tətbiq sahəsi çox məhduddur — nəticədə, siz məndən əslində heç nə başqa — yalnız əks-

göstərişlər eşitmisiniz. Buna baxmayaraq, hələ də kifayət qədər hallar və xəstəlik formaları qalır ki, bu terapiya onlarda özünü sına bilir: qalıq təzahürləri olan histeriyanın bütün xroniki formaları, məcburetmə hallarının və abuliyaların geniş sahəsi və s.

Sevindirici odur ki, elə ən dəyərli və özgə halda ən yüksək inkişaf etmiş şəxslərə belə yolla ən tez kömək etmək mümkündür. Amma analitik psixoterapiya ilə çox az həll edilə bilən yerdə, ora təmənnasız demək olar, hansısa başqa müalicə əminliklə heç nə əmələ gətirə bilməzdi.

e) Siz məndən əminliklə soruşacaqsınız: psixoanalizin tətbiqində zərər yetirmək imkanı necə vəziyyətdədir. Cavab verə bilərəm: əgər siz yalnız ədalətli mühakimə etmək istəyirsinizsə, bu üsula bizim digər müalicə metodlarına saxladığınız eyni kritik müsbət münasibəti yönəldəcəksinizsə, mənim fikirlə razılaşmalı olacaqsınız: dərk ilə idarə olunan analitik müalicədə xəstəyə zərər vurma ehtimalı yoxdur. Bəlkə də başqa mühakimə edəcək elə kəs — hansı ki, layman kimi xəstəlik halında baş verən hər şeyi müalicənin boynuna atmağa vərdiş edib. Deyil, qısa müddət ötdü — o vaxtdan, hansı ki, bizim su

müalicəxanalarına benzer bir qərəz qarşı dururdu. Belə kimsəyə — ona belə müəssisəyə müraciət etməyi məsləhət görürdülər — şübhə yaranırdı, çünki bir tanışı vardı: neyrotik olaraq müəssisəyə gəlib və orada dəli olub. Söhbət, sizin təxmin edəcəyiniz kimi, başlayan ümumi paraliş hallarından gedirdi — onları başlanğıc mərhələdə hələ su müalicəxanasına yerləşdirmək olardı və onlar orada öz dayanılmaz gedişini açıq ruhi xəstəliyə qədər götürdülər; laymenlər üçün su həmin kədərli dəyişikliyin günahkarı və yaradıcısı idi. Yeni növ təsirlər söhbət gəldikdə, həkimlər də belə mühakimə səhvlərindən həmişə azad qalmırlar. Yada salıram: bir qadında psixoterapiya cəhdi etmişəm — hansı ki, onun varlığına məxsus yaxşı bir hissəsi maniyanın və melanxoliyanın növbələşməsində keçib. Mən onu melanxoliyanın sonunda qəbul etdim; iki həftə göründü ki, hər şey yaxşı gedir; üçüncü həftədə biz artıq yeni maniyanın başlanğıcında idik. Bu, əlbəttə, xəstəlik mənzərəsinin özbaşına dəyişməsi idi, çünki iki həftə elə bir zamandır ki, hansında analitik psixoterapiya heç nə görməyə cəhd göstərə bilməz, amma görkəmli — artıq vəfat etmiş — həkim, hansı ilə birlikdə xəstəyə baxmaq müyəssər oldu, yenə də özündə qeydi saxlaya bilmədi: bu «pisləşmədə» psixoterapiya günahkar ola bilər. Mən tamamilə əmindirəm ki, o, başqa şəraitdə daha kritik olardı.

f) Yekunda, cənab həmkarlar, mən özümə deməliyəm: belə olmaz — sizin diqqətinizi analitik psixoterapiyanın xeyrinə bu qədər uzun müddət saxlamaq, sizə demədən ki, bu müalicə nədən ibarətdir və nəyə söykənir. Qısa olmalı olduğuma görə bunu yalnız bir işarə ilə edə bilərəm. Deməli, bu terapiya o bilik üzərində qurulub: qeyri-şüurlu təsəvvürlər — daha dəqiq: müəyyən ruhi proseslərin qeyri-şüurluluğu — xəstəlik

simptomlarının birbaşa səbəbidir. Belə inamı biz fransız məktəbi ilə (Janet) birlikdə bölüşürük — hansı ki, əks halda ağır sxemləşdirmə ilə histerik simptomu qeyri-şüurlu idee fixe-yə qaytarır. İndi qorxmayın ki, biz bununla ən qaranlıq fəlsəfənin içərisinə çox dərinə gedəcəyik. Bizim qeyri-şüurlumuz filosofların qeyri-şüurluğu ilə tamamilə eyni deyil və başlıca olaraq, əksər filosoflar «qeyri-şüurlu ruhi» haqqında heç nə bilmək istəmirlər. Lakin bizim mövqeyimizdə durun — o zaman görəcəksiniz ki, xəstələrin ruhi həyatında bu qeyri-şüurlunun tərcüməsinin şüurluya uğuru olmalıdır: onun normaldakı sapmasının düzəldilməsi və ruhi həyatının altında duran məcburiyyətin aradan qalxması. Çünki şüurlu iradə şüurlu ruhi proseslər qədər uzanır və hər ruhi məcburiyyət qeyri-şüurlu ilə əsaslandırılır. Siz həmçinin heç vaxt qorxmamalısınız ki, qeyri-şüurlunun onun şüuruna daxil olması gətirdiyi sarsıntıdan xəstə zərər görər — çünki siz bunu nəzəri olaraq əsaslandıra bilərsiniz: şüura çevrilmiş oyanmanın somatik və affektiv təsiri heç vaxt qeyri-şüurlunun təsiri qədər böyük ola bilməz. Biz öz oyanmalarımızı hər halda yalnız ona görə idarə edirik ki, ən yüksək, şüurla bağlı ruhi fəaliyyətlərimizi onların üstünə yönəldirik.

Lakin siz psixoanalitik müalicənin başa düşülməsi üçün başqa bir baxış nöqtəsi də seçə bilərsiniz. Qeyri-şüurlunun aşkarlanması və tərcüməsi xəstənin tərəfindən daimi müqavimət altında gedir. Bu qeyri-şüurlunun üzə çıxması həzzsizliklə bağlıdır və bu həzzsizlikə görə o, ondan daim geri itələnir. Xəstənin ruhi həyatındaki bu konfliktdə siz indi müdaxilə edirsiniz; sizə müyəssər olsa, xəstəni razı salmaq — daha yaxşı bilik motivlərindən avtomatik həzzsizlik tənzimlənməsi nəticəsində indiyədək geri itələdiyini (sıxışdırdığını) qəbul etsin,

Psixoterapiya haqqında 25

onda siz onunla tərbiyə işinin bir parçasını görmüş olursunuz. Deyək ki, artıq tərbiyədir, nə vaxt ki, insanı — səhər tezdən çarpayıdan çıxmağı sevməyən — hər halda buna sövq edirsiniz. Psixoanalitik müalicəni ümumiyyətlə belə daxili müqavimətlərin üstəlınması üçün yenidən tərbiyə kimi qəbul edə bilərsiniz. Lakin belə yenidən tərbiyə neyrotiklərdə heç bir yerdə cinsi həyatlarındakı ruhi elementlə bağlı olduğu qədər lazım deyil. Mədəniyyət və tərbiyə, bilin, heç yerdə məhz burada olduğu qədər böyük zərər verməyib; və məhz burada da — təcrübə sizə göstərəcək — nevrozların idarəoluna bilən etiologiyaları yerləşir; digər etiologik element, konstitusional pay, bizə dəyişməz bir şey kimi verilmişdir. Bununla belə buradan həkimə qarşı qoyulan önəmli tələb böyüyür. O, yalnız özü bütöv bir xarakter olmalıdır — «mənəvi olan öz-özünə başa düşülür», deyə Th. Vischerin «Auch Einer» əsərinin baş qəhrəmanı deməyi sevirdi — o, həmçinin öz şəxsi üçün şəhvət və pruderiya qarışığını üstələmiş olmalıdır — hansı ilə, heyif ki, çoxlu başqaları cinsi problemlərin qarşısına keçməyə vərdiş ediblər.

Bəlkə burada daha bir qeyd üçün yer vardır. Bilirəm ki, psixonevrozların yaranmasında seksualın rolu haqqında vurğulamalarım geniş dairələrdə məlum olub. Amma bilirəm də ki, şərtləndirmələr və daha dəqiq təyinatlar geniş auditoriyada az fayda verir; kütlənin yaddaşında az yer var və iddiadan o hələ yalnız kobud nüvəni saxlayır, asan yadda qalan bir ekstremal yaradır. Bəlkə bir çox həkimlərə də belə olub: onların qarşısında mənim təlimimin məzmunu canlanır — guya mən nevrozları son təhlildə seksual məhrumiyyətə qaytarıram. Bizim cəmiyyətimizin həyat şəraitində ondan çatışmazlıq yoxdur. Belə fərziyyə ilə nə qədər yaxındır — ruhi müalicə üzərindəki zəhmətli yan yolu

atmaq və birbaşa sağalmağa can atmaq — cinsi fəaliyyəti müalicə vasitəsi kimi tövsiyə etməklə! Bilirəm, indi məni nə sövq edə bilər bu nəticəni dəf etməyə, əgər o haqlı olsaydı. Amma iş başqa cürdür. Seksual tələbat və məhrumiyyət — bu, nevrozun mexanizmində oyuna girən yalnız bir amildir; o tək olsaydı, nəticə xəstəlik yox, azğınlıq olardı. Başqa, bərabər dərəcədə mütləq amil — hansını, heyif ki, çox asanlıqla unudurlar — neyrotiklərin cinsiyyətə əksiliyi, sevmək iqtidarsızlığıdır; məhz o ruhi əlamət ki, mən ona «sıxışdırma» adı vermişəm. Yalnız hər iki məqsəd arasında konfliktlərdən neyrotik xəstələnmə çıxır və ona görə də cinsi fəaliyyətin tövsiyəsi psixonevrozlarda, həqiqətən, yalnız nadir hallarda yaxşı məsləhət adlandırıla bilər.

Bu qoruyucu qeydlə bitirməyə icazə verin. Ümid edək ki, hər hansı düşmən qərəzindən təmizlənmiş psixoterapiya marağınız bizə bunda dəstək olacaq — psixonevrozların ağır hallarının müalicəsində də sevindirici nailiyyətlər göstərməkdə.