Fausse reconnaissance («déjà raconté») haqqında
Əvvəlcə «Internat. Zeitschr. für ärztl. Psychoanalyse» jurnalında (II cild, 1914), sonra isə «Sammlung kleiner Schriften zur Neurosenlehre» toplusunun dördüncü hissəsində dərc olunub.
Analizin işi boyu elə hallar az deyil: xəstə yadında saxladığı fakt haqqında bildirişi «amma bunu sizə onsuz da danışmışdım» qeydi ilə verir, halbuki özümüz bu hekayəni ondan daha əvvəl heç vaxt eşitmediyimizi təhlükəsiz bilirik sayırıq. Bu ziddiyyəti xəstəyə bildirsək, o, tez-tez enerjili şəkildə təsdiq edəcək: tam dəqiq bilir, and içməyə hazırdır və s.; bizim öz təəssüratımız — eşitdiyimizin yeniliyi haqqında inam — elə o qədər güclənəcək. Belə bir mübahisəni qışqırmaqla və ya andlarla onu əvəz etməklə həll etməyə çalışmaq tam psixologiyasız olardı. Bildiyimiz kimi, yaddaşın dürüstlüyü haqqında belə inam hissinin obyektiv dəyəri yoxdur və ikisindən biri mütləq yanılmalıdırsa, bu, həm həkim, həm də analiz olunan ola bilər — paramneziyaya düşən. Bunu xəstəyə etiraf edirik, mübahisəni dayandırırıq və onun həllini daha sonrakı imkana qoyuruq.
Fausse reconnaissance («déjà raconté») haqqında
Halların az hissəsində sonra özümüz o bildirişi daha əvvəl eşitdiyimizi xatırlayırıq və eyni zamanda onun müvəqqəti aradan qalxmasının subyektiv, çox vaxt çoxdan çəkilmiş motivini tapırıq. Böyük əksəriyyətdə isə yanılan analiz olunandır və onu bunu dərk etməyə çəkmək olar. Bu qədər tez-tez baş vermənin izahı görünür bundadır: o, həqiqətən artıq bu bildirişi vermək niyyətində olub, hazırlayıcı bir ifadəni həqiqətən bir və ya bir neçə dəfə edib, sonra müqavimət tərəfindən saxlanıb niyyətini həyata keçirə bilməyib və indi niyyət xatirəsini onun icrası xatirəsi ilə qarışdırır.
İndi bütün o halları kənara qoyuram ki, hansında vəziyyət bir şəkildə şübhəli qala bilər, və xüsusi teoretik marağı olan bir neçə başqa halı vurğulayıram. Beləliklə, tək-tük insanlarda — və təkrar-təkrar — elə olur ki, «bunu onsuz da danışmışdım» iddiasını xüsusilə israrlı şəkildə elə bildirişlərdə müdafiə edirlər ki, hansında vəziyyət onların haqlı ola bilmələrini tam qeyri-mümkün edir. Onların daha əvvəl bir dəfə danışdığını iddia etdiyi və indi köhnə bir şey kimi — həkimin də bilməli olduğu — yenidən tanıdığı şey, analiz üçün ən yüksək dəyərə malik xatirələrdir: uzun müddət gözlənilən təsdiqlər, işin bir parçasına son qoyan həllər ki, analiz edən həkim onlara mütləq ətraflı müzakirələr bağlayardı. Bu şərtlər qarşısında xəstə tezliklə etiraf edir ki, onu yaddaşı aldatmış olmalıdır, onun bu qədər dəqiq olmasını izah edə bilməsə də.
Analiz olunanın belə hallarda təqdim etdiyi hadisə «fausse reconnaissance» adlandırılmağa haqqı var və o, başqa hallarla tam analoqdur, hansında insanda öz-özlüyündə belə bir təəssürat yaranır: bu vəziyyətdə onsuz da bir dəfə olmuşdum, bunu onsuz da bir dəfə yaşamışdım (bu,
«déjà vu»dur), amma bu inamı həmin əvvəlki dəfənin yaddaşda yenidən tapılması ilə təsdiq etmək imkanı heç vaxt yaranmur. Məlumdur ki, bu hadisə izah cəhdlərinin bolluğunu doğurub; onlar ümumiyyətlə iki qrupa ayrılır.¹ Birinci qrupda hadisənin içindəki təəssürata inam verilir və qəbul olunur ki, söhbət həqiqətən hansısa şeyin xatırlanmasından gedir; yalnız sual qalır: hansı şeyin. Daha çoxsaylı ikinci qrupa o izahlar toplanır ki, hanslarında iddia edilir: burada yaddaşın aldatması var; onların vəzifəsi izləməkdir, necə belə paramnestik səhv yaranır. Bundan əlavə, bu cəhdlər motivlərin geniş dairəsini əhatə edir: Pifaqora aid edilən qədim baxışdan — déjà vu hadisəsinin daha əvvəlki fərdi mövcudluğun dəlili olmasını iddia edən — anatomiyaya söykənən fərziyyəyə qədər — beyin yarımkürələrinin fəaliyyətindəki vaxt ayrılığı hadisəni əsaslandırır (Wigan, 1860) — və ən yeni müəlliflərin təmiz psixoloji təlimlərinə qədər, hanslarında déjà vu səthinin zəifliyinin təzahürü sayılır və yorğunluq, tükənmə, diqqətsizlik onun səbəbi göstərilir.
Grasset² 1904-cü ildə déjà vu-nun o izahını verdi ki, onu «inanclı»lara aid etmək lazımdır. Onun fikrincə, hadisə göstərir ki, əvvəllər bir dəfə qeyri-şüurlu qavrayış edilmişdi; o, yalnız indi yeni və oxşar təəssüratın təsiri ilə şüura çatır. Bir neçə başqa müəllif ona qoşulub unudulmuş
1) Mötərizə ədəbiyyatının son tərtibatlarından biri H. Ellisin «World of Dreams» (1911) kitabındadır.
2) La Sensation du «déjà vu». (Journal de psychologie norm. et pathol., I, 1904.)
yuxuların xatirəsini hadisənin əsası qoyublar. Hər iki halda söhbət qeyri-şüurlu təəssüratın canlanmasından gedir.
1907-ci ildə «Həyatın Psixopatologiyası»mın ikinci nəşrində guya edilən paramneziyanın tam oxşar izahını irəli sürmüşdüm, Grassetin işini tanımadan və qeyd etmədən. Özümü müdafiə etmək üçün deyə bilərəm: nəzəriyimi psixoanalitik tədqiqatın nəticəsi kimi qazanmışdım; onu xəstə qadında déjà vu-nun çox aydın, amma təxminən 28 il əvvəlki halı üzərində apara bilmişdim. Bu kiçik analizi burada təkrar etməyəcəyəm. O, göstərdi ki, déjà vu-nun yaranma vəziyyəti həqiqətən analiz olunanın əvvəlki yaşadığı hadisənin xatirəsini oyaq salmağa yararlı idi. Həmin dövrdə 12 yaşlı uşağın qonaq getdiyi ailədə ağır xəstə, ölümə yaxın bir qardaş var idi; öz qardaşı isə bir neçə ay əvvəl eyni təhlükədə olmuşdu. Amma birinci hadisə ilə bağlı bu ümumi cəhətə şüura keçməyən bir fantaziya bağlanmışdı — qardaşın ölməsini istəmək — və ona görə iki halın analojiyyəti şüurlu ola bilməzdi. Onun təəssüratı «onsuz da bir dəfə yaşamışam» hadisəsi ilə əvəz olundu; ümumi cəhətin eyniliksiyi məkana keçdi.
Məlumdur ki, «déjà vu» adı analoji hadisələrin bütün bir sırası üçün işlədilir: «déjà entendu», «déjà éprouvé», «déjà senti» üçün. İndi bir çox oxşarların əvəzinə bildirəcəyim halda «déjà raconté» yer alır; o, deməli, icra edilməmiş qeyri-şüurlu niyyətdən çıxarıla bilər.
Bir xəstə assosiasiyaları axınında danışır: «O vaxt beş yaşında bağçada bıçaqla oynayanda kiçik barmağımı kəsmişdim
— yox, sadəcə hesab edirdim ki, kəsilib — amma bunu sizə onsuz da danışmışdım».
Təsdiq edirəm: ona oxşar heç nəyi xatırlayacağımı bilmirəm. O, get-gedə daha inamla təsdiq edir ki, burada yanıla bilməz. Nəhayət, mübahisəyə əvvəl göstərdiyim şəkildə son qoyub, ondan hər halda bu hekayəni təkrar etməsini xahiş edirəm. Görərik.
«Beş yaşımdaydım, dayəm yanında bağçada oynayır və cib bıçağım ilə o qoz ağaclarından birinin qabığını oyuşdururdum, hansı ki, yuxumda¹ da yer alır.² Birdən fəthsiz qorxu ilə görürəm ki, (sağ ya sol?) əlimin kiçik barmağını elə kəsmişəm ki, o, artıq yalnız dəri ilə asılıb. Ağrı hiss etmirdim, amma böyük qorxu yaşayırdım. Bir neçə addım uzaqda dayanan dayəmə heç nə deməyə cürətim çatmadı; yaxın stula çökdüm və orada oturdum, barmağa daha bir baxış atmağa aciz. Nəhayət sakitləşdim, barmağa baxdım — və bax, o tam sağlamdır».
Tezliklə razılığa gəldik ki, o, mənə bu vizyonu ya hallüsinasiyanı danışmış ola bilməz. O, çox yaxşı başa düşdü ki, beşinci yaşında kastrasiya qorxusunun mövcudluğu üçün belə bir dəlilə sahib olmuş olsaydım, onu istifadəsiz qoymazdım. Kastrasiya kompleksinin qəbuluna qarşı müqaviməti bununla sınıldı, amma sual qoydu: Nə üçün o qədər dəqiq hesab edirdi ki, bu xatirəni onsuz da danışmışdır?
Sonra hər ikimizə gəldi ki, o, dəfələrlə, müxtəlif hallarda, amma hər dəfə faydasız, aşağıdakı kiçik xatirəni söyləmişdi:
1) Yuxularda nağıl mövzuları ilə müqayisə edin [Ges. Schriften, Bd. III].
2) Sonrakı hekayədə düzəliş: Görünür, ağaca kəsməmişdim. Bu, başqa bir xatirə ilə qaynamaqdır — hansının da hansısa hallüsinatorik saxtalaşdırma olması lazımdır — ağaca bıçaqla kəsik atdım və bununla ağacdan qan axdı.
«Əmisi bir dəfə səfərə çıxarkən mənə və bacıma soruşdu: sizə nə gətirim? Bacı kitab istədi, mən cib bıçağı istədim». İndi bu, aylar əvvəl yaranan ağla gələni anlayırıq: sıxışdırılmış xatirə üçün örtük-xatirə kimi və kiçik barmağın (aşkar penis ekvivalentinin) guya itirilməsi haqqında, müqavimət səbəbindən edilməmiş hekayənin başlanğıcı kimi. Amisinin həqiqətən gətirdiyi bıçaq onun dəqiq yaddaşına görə uzun müddət basdırılmış bildirişdə yer alan eyni bıçaq idi.
Bu kiçik təcrübənin — «fausse reconnaissance» hadisəsinə işıq saldığı qədər — yozumuna əlavə etməyin lazımsız olduğunu hesab edirəm. Xəstənin vizyonunun məzmununa qeyd edim: belə hallüsinatorik aldatmalar tam kastrasiya kompleksinin quruluşunda tək-tük deyillər və istənilməyən qavrayışların düzəlişi üçün də işləyə bilirlər.
1911-ci ildə mənə alman universitet şəhərindən akademik təhsilli bir insana — mən onu tanımıram, yaşı mənə naməlumdur — uşaqlığından aşağıdakı bildiriş serbest istifadə üçün təqdim olundu:
«Sizin "Leonardonun uşaqlıq xatirəsi"nizi oxuyarkən 29–51-ci səhifələrdəki mülahizələr məndə daxili ziddiyyət doğurdu. Kiçik uşağın öz cinsiyyət orqanına olan maraqdan hökmranlıq altında olduğu haqqında qeydiniz məndə belə əks-qeyd oyatdı: "Əgər bu, ümumi qanundursa, mən hər halda istisnaayam". Bundan sonra gələn sətirləri (51-ci səhifədən 52-cinin üstünə qədər) tam heyrətlə oxudum — tam yeni bir fakt öyrənəndə insana yatan heyrətlə. Heyrətimin ortasında mənə bir xatirə gəlir ki, məni — öz heyrətimə görə — öyrədir: həmin fakt mənim üçün əsla belə yeni olmamalıydı. O dövrdə, mən
"uşaqlıq cinselliyi tədqiqatı"nın ortasında ikən, xoşbəxt təsadüf ilə öz yaşıtı bir qızda qadın cinsiyyət orqanını baxmaq imkanı qazandım və burada tam aydın özümünkül tipli bir penisi qeyd etdim. Qısa müddət sonra amma qadın heykəllərinin və aktlarının görünüşü məni yeni çaşqınlığa saldı və bu "elmi" ziddiyyətdən xilas olmaq üçün aşağıdakı təcrübəni uydurdum: Budları bir-birinə basmaqla cinsiyyət orqanımı onların arasında yox etdim və ödənilmə ilə qeyd etdim ki, bununla qadın aktına qarşı hər fərq aradan qalxıb. Açıq-aydın, düşündüm, qadın akında da cinsiyyət orqanı eyni şəkildə yox edilib».
«Bura mənə başqa bir xatirə gəlir, hansı ki, onsuz da həmişə ən böyük əhəmiyyətə malik olub: o, erkən ölmüş anama aid ümumi xatirəmi təşkil edən üç xatirədən biridir. Anam yuyunma stolu önündə dayanıb stəkanları və yuyunma çəlləklərini təmizləyir, mən isə eyni otaqda oynayır və hansısa axmaqlıq edirəm. Cəza kimi əlimi döyürlər: burada görürəm tam dəhşətim ilə ki, kiçik barmağım düşür və məhz su çəlləyinə düşür. Anamın qəzəbli olduğunu bildiyim üçün heç nə deməyə cürətim çatmır və daha artmış dəhşət ilə görürəm ki, qısa müddət sonra xidmətçi qız su çəlləyini xaricə daşıyır. Uzun müddət inanmışdım ki, bir barmağımı itirmişəm — böyük ehtimalla, saymağı öyrəndiyim dövrə qədər».
«Bu xatirə — yuxarıda qeyd edildiyi kimi — anamla münasibətinə görə həmişə ən böyük əhəmiyyətə malik olub; onu dəfələrlə yozmağa çalışmışam, amma bu yozumlardan heç biri mənə ödənilmə verməyib. Yalnız indi — sizin yazınızı oxuduqdan sonra — tapmacanın sadə, ödənilən həllini hiss edirəm».
Fausse reconnaissance-nin başqa bir növü terapevti ödənilmə ilə təmin edir, müalicənin yekunu zamanı tez-tez baş verir. Sıxışdırılmış hadisəni — real ya ruhi təbiətli — bütün müqavimətlərə baxmayaraq qəbul olunmağa çatdırıb, onu bir cür bərpa etdikdən sonra, xəstə deyir: İndi məndə o təəssürat var, bunu onsuz da həmişə bilirdim. Bununla analitik vəzifə həll olunub.