Həkimə psixoanalitik müalicə üzrə məsləhətlər
Əvvəlcə «Zentralblatt für Psychoanalyse» jurnalında (II cild, 1912), sonra isə «Sammlung kleiner Schriften zur Neurosenlehre» toplusunun dördüncü hissəsində dərc olunub.
Burada irəli sürdüyüm texniki qaydalar uzun illər öz təcrübəmdən çıxıb — başqa yolların dalınca gedib öz zərərimlə geri qayıtdıqdan sonra. Asanlıqla qeyd ediləcək ki, onlar — ən azı bir çoxu — tək bir qaydaya yığılır. Ümid edirəm ki, onların nəzərə alınması analitik işləyən həkimlərə çox boş sərf qənaəti edəcək və bir çox dərketmədən qoruyacaq; amma açıq deməliyəm: bu texnika mənim fərdiyyətim üçün yeganə məqsədəuyğun kimi formalaşıb; tam başqa quruluşlu həkimlik şəxsiyyətinin xəstəyə və həll ediləcək vəzifəyə başqa bir səthə üstünlük verməyə çəkilə biləcəyini inkar etməyə cürət etmirəm.
a) Gündə birdən çox xəstə müalicə edən analitikin qarşısına qoyulan ən yaxın vəzifə ona ən çətin görünəcək. O, ondan ibarətdir ki, xəstənin aylar və illər ərzində verdiyi sayısız adları, tarixləri, xatirə detalını, ağla gələnləri və xəstəlik məhsullarını yaddaşda saxlayasan və onları oxşar materialla
qarışdırmayasan — hansı ki, eyni anda və ya əvvəl analiz edilən başqa xəstələrdən çıxıb. Əgər hər gün altı, səkkiz xəstə və ya daha çox analizi etmək məcburiyyətində olsan, belə bir yaddaş işini əldə edə bilən adam kənardan inamsızlıq, heyrət və ya hətta şəfqət oyadar. Hər halda belə bir bolluğun idarə edilməsinə imkan verən texnikaya maraq doğulacaq və gözləniləcək ki, o, xüsusi vasitələrdən istifadə etsin.
Amma bu texnika çox sadədir. O, bildirəcəyimiz kimi, bütün vasitələrdən — hətta yazıya almaqdan — imtina edir və sadəcə bundan ibarətdir: heç nəyi xüsusilə yadda saxlamaq istəməmək və eşitdiyin hər şeyə eyni «bərabər asılan diqqəti» — onsuz da bir dəfə belə adlandırmışdım — yönəltmək. Bu şəkildə hər gün saatlarla saxlanmayacaq diqqət gərginliyindən qənaət edir və məqsədli diqqətdən ayrılmaz təhlükədən qurtarırsan. Diqqəti məqsədli şəkildə müəyyən hündürlüyə qaldıran kimi, verilən materialdan seçməyə başlayırsan: bir parçanı xüsusilə iti tutursan, bunun əvəzinə başqasını çıxarırsan və bu seçimdə gözləntilərinə və ya meyllərinə tabe olursan. Amma tam bunu etməmək lazımdır; seçimdə gözləntilərinə tabe olarsan, onsuz da bildiklərindən başqa heç nə tapmaq təhlükəsindədirsən; meyllərinə tabe olarsan, mümkün qavrayışı mütləq təhrif edəcəksən. Unutmayacaqsan ki, əksərən belə şeylər eşidirsiniz, hansıların mənası yalnız sonra dərk edilir.
Göründüyü kimi, hər şeyi bərabər yadda saxlamaq qaydası, analiz olunana qoyulan tələbin — ağlına gələni kritik və seçimsiz danışmaq — zəruri qarşılığıdır. Həkim başqa cür davranarsa, xəstənin
«psixoanalitik əsas qayda»ya tabe olmaqdan gələn qazancı böyük hissədə pərən olur. Həkim üçün qayda belə ifadə olunur: şüurlu bütün təsirləri yaddaşa saxlamaq qabiliyyətindən uzaqlaşdırıb özünü tam «qeyri-şüurlu yaddaşa» buraxmaq; ya da tam texniki ifadə ilə: dinlə və yadda saxlayıb-saxlamadığına fikir vermə.
Bu yolla özündə əldə etdiyin müalicə boyu bütün tələblərə cavab verir. Materialın artıq əlaqəyə yığılan parçaları həkim üçün də şüurlu əlçatan olur; digər, hələ əlaqəsiz, xaotik düzülməmiş hissə əvvəlcə qərq olunmuş görünür, amma analiz olunan onunla əlaqə yaratmağa və onunla davam etməyə yararlı yeni bir şey verdikdə, həvəslə yaddaşdan üzə çıxır. Onda il və gün keçəndən sonra bir detallı yenidən verdiyində, analiz olunanın «xüsusilə yaxşı yaddaş»a görə layiq olmadığı komplimentini təbəssümlə qəbul edirsən — hansını şüurlu niyyətlə yadda saxlamaq, bəlkə də, qaçmış olardı.
Bu xatırlamadakı səhvlər yalnız o zaman və o yerlərdə baş verir ki, orada bizdə özünə-münasibət maneə olur (aşağıya bax) — yəni analitikin idealından ağır şəkildə geridə qalır. Digər xəstələrin materialı ilə qarışdırmaq nisbətən nadir baş verir. Analiz olunanla — bir şeyi danışmış ya danışmadığı və necə demişi — mübahisədə həkim əksərən haqlıdır.¹
b) Analiz olunanla seanslar boyu geniş miqyasda yazı aparmağı və
1) Xəstə çox vaxt iddia edir ki, müəyyən bildirişi onsuz da əvvəl verib, halbuki biz ona sakit üstünlüklə təsdiq edə bilirik: o, indi ilk dəfə verilir. Sonra məlum olur ki, analiz olunan daha əvvəl bu bildirişə niyyət etmişdi, amma onun icrasına hələ qalan müqavimət mane olub. Bu niyyətin xatirəsi onun üçün icrasının xatirəsindən fərqlənməzdir.
protokol tutmağı tövsiyə edə bilmərəm. Bəzi xəstələrdə bu, əlverişsiz təəssürat yaradır; bundan əlavə, yadda saxlamaqda dəyərləndirdiyimiz eyni müddəalar keçərlidir. Yazarkən ya stenoqrafiya edərkən materialdan məcburi şəkildə zərərli bir seçim edirik və öz ruhi fəaliyyətimizin bir parçasını bağlayırıq — hansına eşitilənin yozumunda daha yaxşı istifadə tapılmalıdır. Bu qaydadan istisnaların buraxılması — tarixlər, yuxu mətnləri və ya əlaqədən asanlıqla ayrılıb müstəqil nümunə kimi işlənməyə yararlı ayrı-ayrı görkəmli nəticələr üçün — ittihamsız mümkündür. Amma mən bunu da etməyə vərdiş etməmişəm. Nümunələri axşam iş bitəndən sonra yaddaşdan yazırıq; maraqlandığım yuxu mətnlərini xəstələrə yuxunu danışdıqdan sonra qeyd etdirirəm.
c) Seans boyu yazı almaq elə bir niyyətlə əsaslandırıla bilər: müalicə edilən halı elmi nəşrin predmetinə çevirmək. Bunun prinsipcə qarşısını almaq çətindir. Amma yenə də yadda saxlamaq lazımdır ki, dəqiq protokollar analitik xəstəlik hekayəsində gözləniləndən az edirlər. Səhv deyilsə, onlar bizə «müasir» psihiatriyanın bəzən görməli nümunələr verdiyi o görünüş dəqiqliyinə aidirlər. Onlar oxuyan üçün əksərən yorğunluqdur və yenə də ona analizin iştirakçısı olmağı əvəz edə bilmirlər. Biz ümumiyyətlə belə təcrübə görmüşük: oxuyan analitikə inam edirsə, ona materialı üzərində apardığı o az işlənməyə də kredit verir; analizi və analiti ciddiyyətə götürmürsə, sadiq müalicə protokollarından da keçir. Görünür, psixoanalitik təqdimatlarda tapılan
dəlil çatışmazlığını aradan qaldırmaq yolu bu deyil.
d) Analitik işin şöhrət adlarından biri budur ki, onda tədqiqat və müalicə üst-üstə düşür; amma birinə xidmət edən texnika müəyyən nöqtədən digərinə qarşı çıxır. Müalicəsi hələ tamamlanmamış halı elmi işləmək, onun quruluşunu yığmaq, onun gedişini təxmin etmək istəmək, vaxtaşırı hazırkı halın yazılarını çıxarmaq — elmi maraq tələb edəndən kimi — yaxşı deyil. Elmi istifadə üçün əvvəldən nəzərdə tutulmuş və onun tələblərinə uyğun müalicə edilən hallarda nailiyyət əziyyət çəkir; əksinə, o hallar ən yaxşı alınır, hanslarında sanki niyyətsiz hərəkət edirik, hər dönüşdən özümüzü təəccübləndirməyə buraxırıq və onlara dəfələrlə qərarsız və əvvəl-şərtsiz çıxırıq. Analitik üçün düzgün davranış bundan ibarətdir olacaq: ehtiyaca görə bir psixik səthdən digərinə keçmək, analiz etdiyi müddətdə fəlsəfə etməmək və düşüncəyə dalmaq, və yalnız analiz bitdikdən sonra əldə edilən materialı sintetik düşüncə işinə tabe etmək. Bu iki səthin fərqi əhəmiyyətsiz olardı, əgər artıq qeyri-şüurlu psixologiyası və nevrozların strukturu haqqında bütün və ya ən azı əsas biliklərə sahib olsaydıq, hansıları psixoanalitik işdən əldə edə bilərik. Hal-hazırda biz bu məqsəddən hələ uzağıq və bu qədər kəsb edilmişin yoxlanması və onun yanında yeninin tapılması yollarını özümüzdən qapamalıyıq.
e) Kolleqlara o qədər təkidli tövsiyə edə bilmərəm: psixoanalitik müalicə boyu cərrahı nümunə götürsünlər — o, bütün affektlərini və hətta insan şəfqətini kənara atır və ruhi
qüvvələrinə yeganə məqsəd qoyur: əməliyyatı mümkün qədər mütəxəssiscə icra etmək. Bu günkü şərtlər altında psixoanalitik üçün affekt səyindən ən təhlükəlisi terapevtik ehtirasdır — yeni və çox mübahisəli vasitə ilə başqalarını inandırıcı təsir edən bir şey etmək. Bununla o, yalnız özünü iş üçün əlverişsiz hala salmır; o, özünü xəstənin müəyyən müqavimətləri qarşısında müdafiəsiz qoyur — hanslarının qüvvə oyunundan, bilirik ki, sağalma əvvəla asılıdır. Analitiktən tələb edilən bu duyğu soyuqluğunun əsaslandırılması bundadır: o, hər iki tərəf üçün ən əlverişli şərtləri yaradır — həkim üçün öz affekt həyatının arzuolunan qorunmasını, xəstə üçün bu gün bizə mümkün olan ən böyük yardım dairəsini. Qoca cərrahın devizi belə sözlər olub: «Je le panse, Dieu le guérit» (Mən bəndləyirəm, Allah sağaldır). Analitik ona oxşar bir şeylə kifayətlənməli.
f) Bu ayrı-ayrı irəli sürülən qaydaların hansı məqsəddə üst-üstə düşdüyünü təxmin etmək asandır. Onların hamısı həkimdə analiz olunan üçün qoyulmuş «psixoanalitik əsas qayda»nın qarşılığını yaratmaq istəyirlər. Analiz olunan öz özünə-baxışında tutduğu hər şeyi — onu seçim etməyə sövq edən bütün məntiqi və affekt etirazlarını kənara qoymaqla — bildirməli olduğu kimi, həkim də ona bildirilən hər şeyi yozum məqsədləri üçün, gizli qeyri-şüurlunun tanınması üçün istifadə etməyi bacarmalıdır; xəstənin buraxdığı seçimi öz senzurası ilə əvəz etmədən. Düsturla desək: o, xəstənin verən qeyri-şüurlusuna öz qeyri-şüurlusunu qəbuledici orqan kimi yönəltməli, analiz olunana o qədər tənzimlənməlidir ki, telefonun qəbuledicisi ötürücüyə necə tənzimlənir. Qəbuledici səs dalğalarının oyaq saldığı elektrik rəqslərini yenidən səs dalğalarına çevirdiyi kimi, həkimin qeyri-şüurlusu ona bildirilən qeyri-şüurlu törəmələrindən
xəstənin ağla gələnlərini müəyyən etmiş həmin qeyri-şüurlunu yenidən qurmağa qadirdir.
Amma həkim analizin içində öz qeyri-şüurlusunu belə vasitə kimi işlədə bilməli olsa, o, özü geniş dairədə bir psixoloji şərti yerinə yetirməlidir. O, özündə elə müqavimətlərə icazə verməməlidir ki, hansılar qeyri-şüurlusunun tanıdığını şüurundan saxlayırlar; əks halda analizə yeni bir seçim və təhrif növü daxil edəcək — hansı ki, şüurlu diqqətin gərginliyindən yaranandan qat-qat zərərlidir. Bunun üçün o, təxminən normal bir insan olsun, kifayət etmir; əksinə, belə bir tələb qoymaq olar: o, psixoanalitik təmizliyə məruz qalıb özünə aid elə kompleksləri tanımalıdır ki, hansılar analiz olunanın təqdim etdiyini dərk etməkdə ona maneə ola bilər. Belə öz nöqsanlarının keyfiyyətsizləşdirici təsirindən şübhə etmək haqsızdır; həkimdəki hər həll olunmamış sıxışdırma W. Stekelin dəqiq sözü ilə analitik qavrayışında «kor nöqtə»yə uyğun gəlir.
İllər əvvəl «analitik necə olmaq olar» sualına cavab vermişdim: öz yuxularının analizi ilə. Əlbəttə, bu hazırlıq bir çox insan üçün kifayətdir, amma analizi öyrənmək istəyənlərin hamısı üçün yox. Öz yuxularını kənar yardımsız yozmaq hər kəsə də alınmır. Zürix analitik məktəbinin çox xidmətlərindən birini buraya sayıram: onlar şərti sərtləşdirib tələbdə saxladılar ki, başqalarda analiz aparmaq istəyən hər kəs əvvəlcə mütəxəssisdə öz analizi keçsin. Vəzifəni ciddiyyətlə götürən insan bu yolu seçməlidir — hansı birdən çox üstünlük vəd edir: xəstəlik məcburiyyəti olmadan yad bir şəxs
qarşısında özünü açmanın qurbanı bol ödənilir. O, yalnız öz niyyətini — öz şəxsiyyətinin gizlisini tanımaq — daha qısa müddətdə və daha az affekt sərfi ilə gerçəkləşdirmir, o, həm də öz dərisində təəssüratlar və inamlar qazanır, hansıları kitab öyrənməsi və mühazirələr dinləməklə əbəs axtarırlar. Nəhayət, analiz olunan ilə onu analitikə gətirən şəxs arasında qurulan daimi ruhi münasibətdən gələn qazancı da az qiymətləndirməmək lazımdır.
Praktik sağlam insanın belə bir analizi anlaşılır şəkildə tamamlanmamış qalacaq. Bununla qazanılmış özünü-tanımanın və özünü-idarənin yüksəlişinin yüksək dəyərini qiymətləndirə bilən insan analitik öz şəxsiyyətinin tədqiqatını sonra özünə-analiz kimi davam etdirəcək və ondan razı qalacaq ki, içində də, xaricində də həmişə yeni tapmağa hazırlıqlı olmalıdır. Amma analitik kimi özünə-analizin ehtiyatını rədd edən insan yalnız müəyyən həddən artıq xəstələrindən öyrənmək acizliyi ilə cəzalanmır; o, daha ağır bir təhlükəyə düşür, hansı başqalar üçün təhlükəyə çevrilə bilər. O, asanlıqla o meyə düşür ki, qaranlıq özünə-qavrayışda öz şəxsiyyətinin xüsusiyyətlərindən tanıdığını ümumi qüvvəyə malik nəzəriyyə kimi elmə layihələndirsin; o, psixoanalitik metodu nüfuzdan salacaq və təcrübəsizləri səhv yollara çəkəcək.
g) Analitikin səthinin xəstənin müalicəsinə keçirildiyi daha bir neçə qayda əlavə edirəm.
Cavan və şövhətli psixoanalitik üçün əlbəttə cazibədardır ki, öz fərdiyyətindən çox şey qoyaraq xəstəni özü ilə aparıb onu həvəslə dar şəxsiyyətinin sərhədləri üstündən qaldırsın. Düşünərdin ki, xəstədə qalan müqavimətlərin dəf edilməsi üçün tam mümkündür, hətta məqsədəuyğundur ki,
həkim ona öz ruhi nöqsanlarını və konfliktlərini görməyə imkan versin, həyatından səmimi bildirişlərlə bərabərliyi mümkün etsin. Güvən güvənə dəyir, və kim başqasından yaxınlıq tələb edirsə, özü də belə bir şey göstərməlidir.
Amma psixoanalitik münasibətdə bir çox şey şüur psixologiyasının əvvəllərinə görə gözlədiyimizdən başqa cür gedir. Təcrübə belə affekt texnikasının üstünlüyü uğrunda şahidlik etmir. Onunla psixoanalitik zəmini tərk edib təlqin müalicələrinə yaxınlaşdığın görmək də çətin deyil. Beləliklə, nəyisə nail olursan: xəstə daha tez və daha asan bildirir ki, hansı özünə məlumdur və hansını konvensiya müqavimətlərindən daha bir müddət saxlayardı. Xəstəyə qeyri-şüurlu olanın üzə çıxarılması üçün bu texnika heç nə vermir; o, onu daha dərin müqavimətlərin üstündən gəlməyə daha aciz edir və ağır hallarda daim xəstənin oyaq salınmış toxolmazlığı qarşısında aciz qalır — xəstə sonra münasibəti dəyişmək istəyir və həkimin analizini öz analizi ilə daha maraqlı tapır. Transferansın həlli — müalicənin əsas vəzifələrindən biri — həkimin yaxın səthi ilə də çətinləşir, ona görə də başlanğıcdakı bəlkə edilən qazanc axırda daha çox ödənilir. Ona görə də bu texnika növünü yanlış kimi rədd etməkdən çekinmərəm. Həkim analiz olunanlar üçün keçilməz olmalı və güzgü lövhəsi kimi başqa heç nə göstərməməlidir, yalnız ona göstəriləni. Əlbəttə, praktikada psixoterapevt qısa müddətdə görünən nailiyyətlər əldə etmək üçün analizin bir parçasını təlqin təsirinin hissəsi ilə qarışdırsa, buna demək olar ki, heç nə demək olmaz — məsələn, müəssisələrdə bu lazım olur — amma tələb etmək olar ki, o, özü nə etdiyinə şübhə etməsin və bilsin ki, onun metodu düzgün psixoanalizin metodu deyil.
h) Başqa bir meyvə həkimin psixoanalitik müalicədə xüsusi niyyət olmadan düşdüyü tərbiyə fəaliyyətindən yaranır. İnkişaf maneələrinin həllində özü-özlüyündə belə olur: həkim azad edilmiş səylərə yeni məqsədlər təyin etməli olan vəziyyətə düşür. Onda anlaşılan ehtirasdır ki, o, nevrozdan azadlığına bu qədər zəhmət sərf etdiyi insana xüsusilə görkəmli bir şey olmaq istəyir və onun arzularına yüksək məqsədlər təyin edir. Amma burada da həkim özünü saxlamalı, öz arzularından daha çox analiz olunanın uyğunluğunu ölcü götürməlidir. Bütün nevrotiklər sublimasiya üçün çox istedad gətirmirlər; onların bir çoxu haqda fərz etmək olar ki, həvəslərini sublimasiya etmək sənətini sahib olsaydılar, umumiyyətlə xəstələnməzdilə. Onları həddindən artıq sublimasiyaya itələsən və ən yaxın və ən rahat həvəs ödənilmələrini kəssən, onların həyatını onsuz da hiss etdiklərindən daha çətin edirsən. Həkim kimi, əvvəla, xəstənin zəifliyinə tolerant olmalı, razı qalmalısan ki, tam qiymətli olmayan insana belə bir iş qabiliyyəti və ləzzət qabiliyyəti parçasını geri qazandırmısan. Tərbiyə ehtirası terapevtik ehtiras qədər məqsədəuyğunsuzdur. Bundan əlavə, nəzərə almaq lazımdır ki, bir çox insan tam məhz o cəhdə görə xəstələnib — həvəslərini təşkilatlarının icazə verdiyindən daha yüksək sublimasiya etməyə çalışanda — və sublimasiyaya qadir olanlarda bu proses özü-özlüyündə gedir, onsuz da maneələri analiz ilə dəf edildikdən sonra. Deməli, mənim fikrimcə, analitik müalicəni daimi olaraq həvəs sublimasiyası üçün işlətmək səyi həmişə tərifəlayiqdir, amma bütün hallarda tövsiyə olunan deyil.
i) Müalicə boyu analiz olunanın intellektual əməkdaşlığından hansı sərhədlərdə istifadə etmək lazımdır?
Burada ümumi qüvvəyə malik heç nə demək çətindir. Əvvəla, xəstənin şəxsiyyəti qərar verir. Amma yenə də ehtiyat və məhdudlaşdırma gözlənilməlidir. Analiz olunana vəzifə qoymaq səhvdir: xatirələrini toplayasın, həyatının müəyyən dövrü haqqında düşünəsən və s. O, əvvəla, heç kimin asan qəbul etmədiyini öyrənməlidir: düşünmək tipli ruhi fəaliyyətlə, iradə və diqqət gərginliyi ilə nevrozun tapmacalarından heç biri həll olunmur, yalnız psixoanalitik qaydaya səbirli tabe olmaqla — hansı qeyri-şüurluya və onun törəmələrinə qarşı kritiki çıxarmağı əmr edir. Xüsusilə amansız olmalısan bu qaydaya tabe olmaqda o xəstələrdə, hansılar müalicədə intellektuala qaçmaq sənətini işlədir, sonra halı haqqında çox və çox vaxt həddindən artıq ağıllı mülahizələr aparırlar və beləliklə onunla mübarizə üçün heç nə etməkdən qurtarırlar. Ona görə də xəstələrimdə analitik yazıların oxunmasından istifadə etməyi sevmirəm; tələb edirəm ki, onlar öz şəxsiyyətlərindən öyrəsinlər və təsdiq edirəm ki, bununla onlar daha çox və daha qiymətli şeylər öyrənəcəklər, onlara bütün psixoanalitik ədəbiyyatın deyə biləcəyindən. Amma başa düşürəm ki, müəssisədə qalma şərtlərində oxunuşdan analiz olunanların hazırlanması və təsir atmosferinin qurulması üçün istifadə etmək çox faydalı ola bilər.
Ən təkidli şəkildə bundan qorxmaq istəyirəm: valideynlərin və ya yaxınların razılığını və dəstəyini qazanmaq üçün onlara ədəbiyyatımızın — giriş ya dərindən gedən — əsərini oxumağa verməklə. Əksərən məhz bu yaxşı niyyətli addım kifayətdir ki, yaxınların öz qohumlarının psixoanalitik müalicəsinə qarşı təbii, bir vaxtda qaçılmaz müxalifliyi vaxtından əvvəl pərən düşsün — beləliklə, müalicənin başlanğıcına ümumiyyətlə gəlmir.
Ümid edirəm ki, psixoanalitiklərin irəliləyən təcrübəsi texnika suallarında tezliklə birliyə gətirəcək: nevrotikləri necə ən məqsədəuyğun müalicə etməli. «Yaxınların» müalicəsi haqqında danışarkən, tam acizliyimi etiraf edirəm və onların fərdi müalicəsinə umumiyyətlə az güvən qoyuram.