Analitik texnikanın öncəki tarixi haqqında
Əvvəlcə (müəllifin adı göstərilmədən, yalnız «F.» imzası ilə) «Internationale Zeitschrift für Psychoanalyse» jurnalının VI cildində (1920), sonra isə «Sammlung kleiner Schriften zur Neurosenlehre» toplusunun beşinci hissəsində dərc olunub.
Havelock Ellisin — xidmətləri əvəzsiz seksoloq və psixoanalizin nəcib tənqidçisinin — yeni kitabında («The Philosophy of Conflict and other essays in war-time, second series», London, 1919) «Psycho-Analysis in relation to sex» adlı esse yer alır; müəllif bu essedə analizin banisinin əsərinin elmi əmək parçası kimi yox, bədii yaradıcılıq nümayişi kimi qiymətləndirilməli olduğunu isbat etməyə çalışır. Biz üçün bu baxışda müqavimətin yeni bir formasını və analizin rədd edilməsini görmək yaxındır, hərçənd o mehriban, hətta həddindən artıq tərifli bir pərdəyə bürunub. Biz ona ən qəti şəkildə etiraz etməyə meyilliyik.
Lakin Ellisin essəsinə bu cür məşğuliyyətimizin səbəbi belə bir etiraz deyil: onun geniş oxu təcrübəsi sayəsində azad assosiasiyası texnika kimi işləyib tövsiyə etmiş bir müəllifə — fərqli məqsədlər üçün olsa da — istinad edə bilməsidir; bu cəhətdən o, psixoanalitiklərin öncülü adlandırılmağa haqq qazanır.
«1857-ci ildə», yazır Havelock Ellis, «Dr. J. J. Garth Wilkinson — həkim kimi yox, daha çox Svedenborq yönümlü şair və mistik kimi tanınan — özünün «impression» adlandırdığı, guya yeni bir üsulla yaradılmış misra bəndlərindən ibarət mistik şeirlər kitabı nəşr etdirdi». «Bir mövzu seçilir», deyir o, «və ya yazılıb; bu başa çatdıqdan sonra başlığın yazılması ilə yaranan ilk təsəvvür (impression upon the mind) mövzunun işlənməsinin başlanğıcı kimi qəbul edilir, həmin söz və ya cümlə nə qədər qəribə və ya mövzuya aid görünməsə də». «Ruhun ilk hərəkəti, yaranan ilk söz, verilmiş mövzuya dərinləşmək cəhdinin bəhrəsidir». Prosedur eyni ardıcıllıqla davam etdirilir, və Garth Wilkinson deyir: «Mən həmişə görmüşəm ki, bu, dözülməz instinkt nəticəsində olduğu kimi, işin dərininə aparıb çıxarır». Wilkinsonin fikrincə, bu texnika son dərəcə yüksəldilmiş özünü buraxmağa, dərində yerləşən qeyri-şüurlu hərəkətlərə üzə çıxmaq üçün çağırışa uyğun gəlirdi. O, iradə və mülahizəni kənara qoymağı məsləhət görürdü; ilhama (influx) güvənilir və bununla ruh qabiliyyətlərinin naməlum məqsədlərə yönəldiyini görmək olar.
«Qeyd etmək lazımdır ki, Wilkinson həkim olmasına baxmayaraq bu texnikanı dini və ədəbi məqsədlər üçün işlədirdi, heç vaxt həkimlik və ya elmi məqsədlər üçün deyil; lakin görmək asandır ki, burada mahiyyət etibarilə öz şəxsiyyətini obyekt qoyan psixoanalitik texnikadır — bu, Freydin üsulunun rəssam (artist) üsulu olması haqqında daha bir sübutdur».
Psixoanalitik ədəbiyyatı yaxından tanıyanlar burada Şillerin Körnerlə yazışmasındakı o gözəl səhifəni xatırlayacaqlar:
böyük şair və mütəfəkkir orada (1788) yaradıcı olmaq istəyən şəxsə ağla ilk gələnlərə diqqət yetirməyi tövsiyə edir. Ehtimal ki, Wilkinsonun guya yeni olan texnikası bundan əvvəl bir çoxlarının ağlına gəlmişdi; onun psixoanalizdə sistemli tətbiqi bizə Freydin rəssam təbiətinin sübutu kimi yox, bütün ruhi hadisələrin keçilməz şəkildə müəyyənləşdirilməsinə dair qərarsızlıq kimi möhkəm saxladığı inamının nəticəsi kimi görünəcək. Azad ağla gələnin sabit mövzuya aid olması ən yaxın və ən ehtimalolunan imkan kimi meydana çıxır; bunu analizdə təcrübə də təsdiqləyir — həddindən artıq güclü müqavimətlər güman olunan əlaqəni tanınmaz etsəydi, bəlkə də belə olmazdı.
Buna baxmayaraq, ya Şillerin, ya da Garth Wilkinsonun psixoanalitik texnikanın seçiminə təsir göstərməsini ehtimal etmək olmaz. Daha şəxsi əlaqə başqa tərəfdən meydana çıxır.
Yaxın zamanda Budapeştdə doktor Hugo Dubovits doktor Ferençinin diqqətini Lyudviq Börnenin kiçik, cəmi 4½ səhifəlik esseinə yönəltdi; bu esse 1823-cü ildə yazılıb və onun Əsərlərinin birinci cildində (1862-ci il nəşri) çap olunub. O, «Üç gün içində orijinal yazar olmaq sənəti» adlanır və Börnenin o dövrdə pərəstiş etdiyi Jan Pol üslubunun tanınan xüsusiyyətlərini daşıyır. Esse bu sözlərlə bitir: «Və burada vəd edilmiş faydalı nəsihət gəlir. Bir neçə vərəq götürün və üç gün ardıcıl olaraq, yalan və ikiüzlülük olmadan ağınıza gələn hər şeyi yazın: özünüz haqqında, arvadlarınız haqqında, türk müharibəsi haqqında, Göte haqqında, Fonkin cinayət məhkəməsi haqqında, Kiyamət»
1) O. Rank tərəfindən aşkarlanmış və «Yuxuların yozumu»nun yeddinci nəşrində sitat gətirilmişdir (1922, s. 72). [Ges. Schriften, Bd. II.]
günü haqqında, rəisləriniz haqqında yazın — üç gün keçəndən sonra, nə yeni, nə də eşidilməmiş fikirlərə sahib olduğunuzdan təəccüblənib özünüzü itirəcəksiniz. Budur, üç gün içində orijinal yazar olmaq sənəti!»
Prof. Freyd bu Börne essəsini oxumaq göstərişi aldığı zaman, burada toxunulan psixoanalitik ideyaların istifadəsinin əvvəlki tarixi sualına işıq sala biləcək bir sıra məlumatlar verdi. O danışdı ki, Börnenin əsərlərini on dördüncü yaşında hədiyyə almış və əlli il sonra həmin kitab bugün də gənclik dövründən qalan yeganə kitab kimi kitabxanasındadır. Bu yazar onun yazılarına dərinləşdiyi ilk yazar olmuşdur. Söhbət olunan essəni xatırlaya bilmir, lakin eyni cilddə yer alan başqaları — Jan Pala həsr olunmuş yas nitqi, «Yemək istedad ustası» (Der Eßkünstler), «Ağ qudakı axmaq» (Der Narr im weißen Schwan) — uzun illər boyu, görünən heç bir səbəb olmadan, onun yadına yol-yolla salınırdı. O, orijinal yazar olmaq haqqında nəsihətdə özünün daim irəli sürüb müdafiə etdiyi bəzi fikirləri tapmaqla xüsusilə təəccübləndi, məsələn: «Düşünməkdəki şərəfsiz qorxaqlıq hamımızı saxlayır. Hökumətlərin senzurasından da ağır olan, ictimai rəyin bizim əsərlərimizə tətbiq etdiyi senzuradır». (Bu yerdə öz-özünə, psixoanalizdə yuxu senzurası kimi geri dönmüş «senzura» xatırlanır…) «Yaxşı yazıçılarda özündən yaxşı olmaq üçün intellekt deyil, mənəviyyat çatmır… Səmimilik bütün istedadın mənbəyidir; insanlar daha mənəvi olsaydılar, daha ağıllı olardılar…». Deməli, bu göstərişin bəlkə də görünən orijinallığın arxasında duran kryptomnesiya parçasını aşkar etdiyi istisna edilməz.