«Vəhşi» psixoanaliz haqqında
Əvvəlcə «Zentralblatt für Psychoanalyse» jurnalında (I cild, 1910), sonra isə «Sammlung kleiner Schriften zur Neurosenlehre» toplusunun üçüncü hissəsində dərc olunub.
Bir neçə gün əvvəl qəbul vaxtımda qoruyucu rəfiqəsi ilə birlikdə yaşlı bir xanım gəldi; o, təlaş hallarından şikayət edirdi. Qırx yaşlıların ikinci yarısındaydı, qədər möhkəm saxlanmışdı və açıq-aydın öz qadınlığı ilə hələ hesablaşmamışdı. Halların patlamasının səbəbi sonuncu ərindən boşanma idi; amma onun sözlərinə görə, təlaş əhəmiyyətli dərəcədə artıb o vaxtdan ki, şəhərətrafasında cavan bir həkimə müraciət edib; çünki o, ona izah edib ki, təlaşının səbəbi onun cinsi ehtiyacıdır. Kişiyə olan yaxınlıqdan imtina edə bilməz, ona görə də sağalması üçün yalnız üç yol var: ya ərinə qayıdır, ya sevgili tutur, ya da özünü ödənilmə yolu ilə sakitləşdirir. Bu andan etibarən o, sağalmaz olduğuna inanıb, çünki ərinə qayıtmaq istəmir, digər iki vasitə isə onun əxlaqına və dininə ziddir. Amma mənə ona gəlib, çünki həkim ona demişdi ki, bu, mənə məxsus yeni bir dərkədir və onun yalnız məndən təsdiq almalıdır ki, həqiqətən belədir və başqa cür deyil. Rəfiqəsi — daha yaşlı, zəifləmiş və sağlamsız görən bir qadın — sonra mənə yalvarır ki, xəstəyə təsdiq edim, həkim yanılmışdır. Bu
belə olamaz, çünki o özü uzun illər dul qalıb və yenə də nəcib qalıb, təlaşdan əziyyət çəkmədən.
Bu ziyarətin mənə saldığı çətin vəziyyətdə dayanmayacağam; əvəzində bu xəstəni mənə göndərmiş kollequn davranışına baxacağam. Əvvəlcə o qeydinə varacağam ki, bəlkə — ya da umaram ki, lazımsız deyil. Uzun illər təcrübəsi mənə öyrədib — başqasına da öyrədə bilərdi — xəstələrin, xüsusən nervli insanların həkimləri haqqında danışdığına asanlıqla inanmaq olmaz. Sinir həkimi yalnız hər cür müalicədə asanlıqla hədəfə çevrilir, xəstənin müxtəlif düşmənçilik hərəkətləri ona yönəlir; bəzən ona layiq görmək lazımdır ki, bir layihə yolu ilə nervli insanların gizli sıxışdırılmış istəkləri üçün məsuliyyəti öz üzərinə götürsün. Onda bu qədər ittihamların başqa heç yerdə, həkimlər arasında bu qədər asanlıqla inanca səbəb olmaması kədərli, amma səciyyəvi bir faktdır.
Deməli, qəbuldakı xanıma həkiminin sözləri haqqında tendensiyalı təhrif edilmiş hesabat verdiyi və mən ona — şəxsən tanımadığım insana — «vəhşi» psixoanaliz haqqında şərhlərimi tam məhz bu halla bağlamaqla haqsızlıq etdiyim haqda ümid etməyə haqqım var. Amma bununla bəlkə digərlərini xəstələrinə haqsızlıq etməkdən saxlayıram.
Deməli, fərz edək ki, həkim xəstənin mənə danışdığı kimi danışib.
Onda hər kəs tənqidini asanlıqla irəli sürəcək ki, həkim qadınla cinsellik mövzusunu müzakirə etməyi lazım bilirsə, bunu incitmedən və zərər vermədən etməlidir. Amma bu tələblər psixoanalizin müəyyən texniki qaydalarına tabe olmaqla üst-üstə düşür, üstəlik həkim psixoanalizin bir neçə
elmi təlimini tanımayıb ya yanlış başa düşüb və bununla göstərib ki, onun mənasına və niyyətlərinə nə qədər az dərindən gedib.
Sonuncularla — elmi səhvlərlə — başlayaq. Həkimin məsləhətləri aydın göstərir ki, «cinsi həyat»ı hansı mənada anlayır. Məhz məşhur mənada, hansında cinsi ehtiyaclar altında koitusdan və ya orqazmı və cinsi maddələrin boşalmasını əmələ gətirən oxşar hərəkətlərə olan ehtiyaçdan başqa heç nə başa düşülmür. Amma həkimə naməlum qalmış ola bilməz ki, psixoanalizə daim elə bir ittiham qoyurlar: o, cinsəllik anlayışını işlədilən dairədən çox genişləndirir. Fakt doğrudur; onu ittiham kimi işlətməyin mümkünlüyü burada müzakirə olunmayacaq. Cinsəllik anlayışı psixoanalizdə xeyli genişdir; o, aşağıda da, yuxarıda da məşhur mənadan kənara çıxır. Bu genişlənmə genetik cəhətdən əsaslandırılır; biz «cinsi həyat»a primitiv cinsi hərəkətlərin mənbəyindən çıxan zərif duyğuların bütün təzahürlərini də aid edirik, hətta bu hərəkətlər əvvəlki cinsi məqsədinə maneə aldıqda ya o məqsədi artıq cinsəllik olmayan başqası ilə dəyişdikdə də. Biz ona görə də daha çox psixoseksuallıqdan danışırıq və beləliklə qeyd edirik ki, cinsi həyatın ruhi faktorunu görməməli və dəyərsizləndirməməli. Cinsəllik sözünü alman dilinin «sevmək» («lieben») sözünün işlədildiyi geniş mənada işlədirik. Biz uzun müddətdir bilirik ki, ruhi məmnunsuzluq bütün nəticələri ilə normal cinsi yaxınlıq çatmadıqda deyil, o var ikən də ola bilər; və terapevtlər kimi daim özümüzə saxlayırıq ki, nervli simptomlar formasında əvəzedici ödənilmələrini bizim dəf etdiyimiz ödənilməmiş cinsi səylərdən çox vaxt yalnız kiçik bir hissəsi koitus və ya başqa cinsi aktlarla
çıxarılır.
Psixoseksuallığın bu baxışını bölüşməyən insan psixoanalizin cinsəlliyin etioloji əhəmiyyətindən danışan təlimlərinə istinad etməyə haqqı yoxdur. O, cinsəllikdə somatik faktoru yeganə vurğulamaqla problemi özü üçün çox asanlaşdırıb; amma yanaşmasının bütün məsuliyyətini öz üzərinə götürsün.
Həkimin məsləhətlərindən daha bir, o qədər də ağır səhv görünür.
Doğrudur, psixoanaliz bildirir ki, cinsi ödənilməməzlik nervü xəstəliklərin səbəbidir. Amma o daha çox şey demir? Onun öyrətdiyini — nervli simptomların iki qüvvə arasındaki konfliktdən çıxdığını, birinin (əksərən artıq böyümüş) libidonun və digərinin — cinsəlliyə çox ciddi rəddi və ya sıxışdırması — çox mürəkkəb sayıb kənara qoymaq istəyirsiniz? Bu ikinci faktoru — hansına həqiqətən ikinci dərəcə verilməyib — unutmayan insan cinsi ödənilmənin özü-özlüyündə nervlilərin şikayətlərinə qarşı hamı üçün etibarlı müalicə olacağına heç vaxt inana bilməz. Bu insanların yaxşı bir hissəsi verilmiş şərtlər altında ödənilməyə qadir deyil və ya umumiyyətlə qadir deyil. Əgər qadir olsaydılar, daxili müqavimətləri olmasaydı, həvəsin gücü onlara ödənilmə yolunu göstərərdi, həkim məsləhət görməsə də. Deməli həkimin guya o xanıma verdiyi belə bir məsləhətin mənası nədir?
Elmi cəhətdən müdafiə olunsa belə, onun üçün icra olunmazdır. Əgər onaniyaya və ya sevgi münasibətinə qarşı daxili müqavimətləri olmasaydı, o, artıq bu vasitələrdən birinə müraciət edərdi. Ya da həkim hesab edir ki, 40 yaşdan yuxarı qadın bilmir
ki, sevgili tutmaq olar, ya da təsirini o qədər şişirdir ki, hesab edir, həkimin rəyi olmadan belə addım atmağa cürət etməyəcək?
Bu hamısı çox aydın görünür, amma həm də etiraf etmək lazımdır ki, elə bir an var ki, qərarı çox vaxt çətinləşdirir. Nervli halların bəziləri — belə adlanan aktual-nevrozlar, məsələn tipik nevrasteniya və saf təlaş-nevrozu — açıq-aydın cinsi həyatın somatik faktorundan asılıdır, amma biz onlarda ruhi faktorun və sıxışdırmanın rolu haqqında hələ də təməlli təsəvvürə sahib deyilik. Belə hallarda həkimə aktual terapiyani — somatik cinsi fəaliyyətin dəyişməsini — əvvəlcə nəzərə almaq tövsiyə olunur və diaqnozu doğrudursa, bunu tam haqlı olaraq edir. Cavan həkimə müraciət edən xanım əvvəla təlaş hallarından şikayət edirdi və o, böyük ehtimalla, təlaş-nevrozundan əziyyət çəkdiyini düşünüp somatik terapiyani tövsiyə etməyə haqlı olduğunu hesab etdi. Yenə asanlıqla səhv! Təlaşdan əziyyət çəkən hər kəs təlaş-nevrozu xəstəsi olmalı deyil; bu diaqnoz adından çıxarıla bilməz; hansı hadisələrin təlaş-nevrozunu təşkil etdiyini bilmək və onu başqa — da təlaşla təzahür edən — xəstəlik hallarından fərqləndirmək lazımdır. Mənim təəssüratıma görə söhbətdəki xanım təlaş-histeryasından əziyyət çəkirdi və belə nosoqrafik fərqləndirmələrin bütün — amma tam kifayət edən — dəyəri ondan ibarətdir ki, onlar başqa etiologiyaya və başqa terapiyaya işarə edirlər. Belə bir təlaş-histeryasının imkanını nəzərə alan həkim həkimin alternativ məsləhətlərində özünü göstərən ruhi faktorların laqeydliyinə düşməzdi.
Kifayət qədər qəribədir: guya psixoanalitikin bu terapevtik alternativində — psixo-
analiz üçün yer qalmır. Bu qadın təlaşından yalnız o zaman sağala bilər ki, ya ərinə qayıtsın, ya onaniya yolu ilə, ya sevgilidə ödənilsin. Amma analitik müalicə harada düşməli idi — hansını biz təlaş hallarında əsas vasitə sayırıq?
Beləliklə, bizə texniki səhvlərə gəlib çatdıq; onları həkimin fərziyyə edilən halda davranışında tanıyırıq. Uzun müddətdir keçilmiş, səthi görünüşə yapışan baxış: xəstə bir cür bilgisizlik nəticəsində əziyyət çəkir və bu bilgisizlik xəbərdarlıq yolu ilə (xəstəliyinin həyatı ilə səbəb əlaqələri, uşaqlıq hadisələri və s. haqqında) aradan qalxarsa, sağlam olmalıdır. Patogen an məhz bu bilməməzliyin özü deyil, bilməməzliyin daxili müqavimətlər tərəfindən əsaslandırılmasıdır; həmin müqavimətlər əvvəlcə bilməməzliyi yaratmış və indi də saxlayırlar. Bu müqavimətlərin dəf edilməsində terapiyanın vəzifəsi yer alır. Xəstənin bilmədiyini — çünki sıxışdırmışdır — bildirmək yalnız terapiya üçün zəruri hazırlıqlardan biridir. Əgər qeyri-şüurlunun bilinməsi xəstə üçün psixoanalizdə təcrübəsiz olanın hesab etdiyi kimi vacib olsaydı, xəstənin mühazirələr dinləməsi və ya kitablar oxuması sağalmağa kifayət edərdi. Amma bu tədbirlər nervü xəstəlik simptomlarına aclıq dövründə menyu kartlarının paylanmasının aclığa təsiri qədər təsir edirlər. Müqayisə hətta ilk istifadəsindən kənarda da yararlıdır: qeyri-şüurlunun xəstəyə bildirilməsi daim elə nəticə verir ki, onun içindəki konflikt kəskinləşir və şikayətlər artır.
Amma psixoanaliz belə bir bildirişdən imtina edə bilmədiyi üçün göstərir ki, o, iki şərt yerinə yetirilənə qədər aparılmamalıdır. Birincisi, xəstə hazırlıq yolu ilə özü öz sıxışdırılmışına
yaxınlaşana qədər; ikincisi, həkimə o qədər bağlı olana qədər (transferans), ki, həkimə duyğu münasibəti yeni qaçışı qeyri-mümkün edir.
Yalnız bu şərtlərin yerinə yetirilməsi ilə mümkündür ki, sıxışdırmaya və bilməməzliyə gətirən müqavimətləri tanıyaq və onların hökmranlığını əlimizə alaq. Deməli, psixoanalitik müdaxilə xəstə ilə daha uzun kontaktdan söykənir; xəstəni ilk qəbulda həkimin təxmin etdiyi gizlətləri kobud bildirməklə üst-üstə salmaq cəhdləri texniki baxımdan yanlışdır və əksərən elə cəzalanır ki, həkimə xəstənin səmimi düşmənçiliyini çəkirlər və hər hansısonrakı təsiri kəsirlər.
Bəzən yanlış təxmin edirsiniz və heç vaxt hər şeyi təxmin edə bilməzsizniz. Bu dəqiq texniki qaydalarla psixoanaliz çatmaz «həkimlik incəliyi» tələbini əvəz edir, hansında xüsusi istedad axtarırlar.
Deməli, həkim üçün psixoanalizin bəzi nəticələrini bilmək kifayət etmir; həkimlik hərəkətini psixoanalitik baxışlara tabe etmək istəyirsə, texnikası ilə də tanış olmalıdır. Bu texnika bu gün kitablardan öyrənilmir və əlbəttə ki, vaxta, zəhmətə və öz nailiyyətinə böyük qurbanlarla tapılır. Onu digər həkimlik texnikaları kimi onsuz da mənimsəyənlərdən öyrənirlər. Ona görə də, şərhlərimi bağladığım halın qiymətləndirilməsi üçün heç də laqeyd deyil: belə məsləhətlər verdiyi guya edilən həkimi tanımıram və onun adını heç vaxt eşitmemişəm.
Nə mənə, nə də dostlarıma və iş yoldaşlarımıza xoş gəlmir ki, belə şəkildə həkimlik
texnikasının tətbiqinə monopoliya iddiası qoyaq. Amma «vəhşi» psixoanalizin gözlənilən tətbiqinin xəstələr üçün və psixoanaliz işi üçün yaratdığı təhlükələrin qarşısında bizə başqa bir yol qalmadı. Biz 1910-cu ilin baharında beynəlxalq psixoanalitik cəmiyyət qurduq; onun üzvləri adlarını dərc etməklə ona bağlılıqlarını bildirirlər — bizimlə olmayan və həkimlik yanaşmasını «psixoanaliz» adlandıranların hamısının işi üçün məsuliyyəti rədd edə bilmək üçün. Çünki həqiqətən belə vəhşi analitiklər xəstədən daha çox işə zərər verirlər. Tez-tez görmüşəm ki, belə istedadlı olmayan yanaşma əvvəlcə xəstənin halını pisləşdirsə də, axırda ona sağalma gətirir. Həmişə yox, amma tez-tez. Həkimə uzun müddət qışqırdıqdan və onun təsirindən kifayət qədər uzaq olduğunu bildikdən sonra, simptomları azalır ya da o, sağalma yolunda olan bir addıma qərar verir. Sonrakı yaxşılaşma onda «özü-özündən» baş verir ya da xəstənin sonradan müraciət etdiyi həkimin son dərəcə laqeyd müalicəsinə aid edilir. Həkimi ittiham edən xanımın halında mənim fikrimcə, vəhşi psixoanalitik xəstəsinə onun «vazomotor nevrozundan» əziyyət çəkdiyini danışan istənilən yüksək mövqeli avtoriteten daha çox şey edib. O, onun baxışını əziyyətinin real əsasına və ya onun yaxınlığına məcbur etdi və bu müdaxilə xəstənin bütün qarşı durmasına baxmayaraq əlverişsiz nəticələr verməyəcək. Amma o, özünü zədələdi və xəstələrdə psixoanalitikin fəaliyyətinə qarşı yaranan anlaşılabilən affekt müqavimətlərindən doğan qərəzlərin artmasına kömək etdi. Və bu, qarşısını almaq olar.