Yuxu təliminə metapsixoloji əlavə

Müxtəlif hallarda o təcrübəni əldə edəcəyik ki, xəstəlik təsirlərinin normal nümunələri sayıla bilən müəyyən halları və hadisələri müqayisəyə çəkmək tədqiqatımız üçün nə qədər faydalıdır. Onlara kədər və sevgi kimi affekt halları, eləcə də yuxu halı və yuxu hadisəsi daxildir.

Bizə vərdiş deyil düşünmək: insan hər gecə dərisinə geyindiyi örtükləri çıxarır və bəlkə də bədən orqanlarının əlavə parçalarını — hansıların nöqsanlarını əvəzlə örtməyə nail olub — deməli gözlükləri, saç-şpionları, dişləri və s. Əlavə etmək olar ki, o, yatmaq gedəndə öz ruhi olanının tam analoji soyunmasını icra edir; ruhi qazanıqlarının əksəriyyətindən imtina edir və beləliklə hər iki tərəfdən o vəziyyətə müstəsna yaxınlaşır, hansı onun həyat inkişafının çıxışı idi. Yatmaq somatik cəhətdən dölyanı vəziyyətin yenidən aktivləşməsidir — istirahət mövqeyi, isti və qıcıqlardan azadlıq şərtlərini yerinə yetirməklə; hətta bir çox insan yuxuda

1) Aşağıdakı hər iki əsər əvvəlkilərə əlavədir və mənim əvvəlcədən «Metapsixologiyaya hazırlıq» başlığı altında dərc etmək istədiyim topludan çıxıblar. Bu sıranın niyyəti psixoanalitik sistemin əsasında qoyula bilən teoretik əvvəllərin aydınlaşdırılması və dərinləşdirilməsidir. [S. 154-dəki biblioqrafik qeydə bax.]

dölyanı bədən mövqeyini yenidən götürür. Yatanın ruhi hali demək olar ki, tam ətraf dünyasından geri çəkilmə ilə və ona bütün marağın söndürülməsi ilə səciyyələnir.

Psixonevrotik halları tədqiq edəndə, hər birində belə adlanan vaxt reqressiyalarını — inkişafda özünəməxsus geri qayıdışın miqdarını — vurğulamağa sövq edilirsən. İki belə reqressiya ayrılır: MəN-in reqressiyası və libidonun inkişaf reqressiyası. Sonuncu yuxu halında primitiv narsissizmin qurulmasına qədər gedir; birincisi hallüsinator arzu-ödənilməsinin mərhələsinə qədər.

Yuxu halının ruhi xüsusiyyətləri haqqında bildiklərimizi təbii ki, yuxunun öyrənilməsindən alırıq. Yuxu bizə yatmayan insana görə səhnə qoyur, amma bizə eyni zamanda yuxunun öz xüsusiyyətlərini də açmaqdan qaça bilmir. Müşahidədən yuxunun bəzi xüsusiyyətlərini öyrənmişik, hansıları əvvəlcə başa düşə bilmirdik və indi asanlıqla yerlərinə qoyuruq. Bilirik ki, yuxu tam eqoistdir və onun səhnələrində baş rolu oynayan şəxs həmişə öz kimi tanınmalıdır. Bu asanlıqla anlaşılır şəkildə yuxu halının narsissizmindən çıxır. Narsissizm və eqoizm üst-üstə düşürlər; «narsissizm» sözü yalnız vurğulamaq istəyir ki, eqoizm həm də libido hadisəsidir, ya başqa cür desək, narsissizmi eqoizmin libido əlavəsi adlandırmaq olar. Eyni şəkildə anlaşılan olur yuxunun ümumi qəbul edilmiş və tapmacalı sayılan «diaqnostik» qabiliyyəti: yenicə başlayan bədən əzabları onda oyaq vaxtından daha əvvəl və daha aydın hiss edilir və tam aktual bədən hissləri nəhəng ölçüyə böyüyərək təzahür edirlər. Bu böyütmə ipoxondrik təbiətlidir; onun

əvvəli budur: bütün ruhi yükləmə xarici dünyadan öz MəN-inə geri çəkilib, və o indi bədən dəyişmələrinin əvvəlci tanınmasına imkan yaradır — oyaq həyatda onlar hələ bir müddət görülməz qalardı.

Yuxu bizə bildirir ki, yuxunu pozmaq istəyən bir şey baş verib və bizə bu pozunmanın necə dəf edilib görə imkan verir. Axırda yatan yuxu görüb və yuxusunu davam etdirə bilir; onu məşğul etmək istəyən daxili iddianın yerinə xarici bir hadisə keçib, hansının iddiası bitirilib. Deməli yuxu həm də layihələndirmədir, daxili prosesin xaricə çıxarılmasıdır. Xatırlayırıq ki, layihələndirmə ilə onsuz da başqa yerdə müdafiə vasitələri arasında qarşılaşmışıq. Histeriya fobiyasının mexanizmi də məhz bununla bitirdi: fərd daxili həvəs iddiasının yerinə keçən xarici təhlükədən qaçış cəhdləri ilə qoruna bilərdi. Amma layihələndirmənin ətraflı mülahizəsini saxlayırıq, o narsissik xəstəliyin təhlilinə çatanadək — hansında bu mexanizm ən görməli rolu oynayır.

Amma hansı yolla əldə edilə bilər ki, yatmaq niyyəti pozunmaya rast gəlsin? Pozunma daxili həyəcandan ya xarici qıcıqdan çıxa bilər. Daha az aydın və daha maraqlı daxildən pozunma halını əvvəlcə nəzərə alaq; təcrübə bizə yuxunun oyaq salıcısı kimi gün qalıqlarını göstərir — düşünmə yükləmələri, hansılar yükləmələrin ümumi geri çəkilməsinə tabe olmayıblar və ona baxmayaraq müəyyən miqdarda libido və ya başqa maraq saxlayıblar. Yuxunun narsissizmi burada əvvəldən istisna buraxmalı olub və bununla yuxu qurulması başlanır. Bu gün qalıqlarını analizdə gizli yuxu fikirləri kimi tanıyırıq və onları təbiətinə görə eləcə də bütün

vəziyyətə görə önşüurlu təsəvvürlər, Vbw sisteminin üzvləri kimi qəbul etməliyik.

Yuxu qurulmasının daha dərindən açılışı müəyyən çətinliklərin dəf edilməsi olmadan alınmır. Yuxu halının narsissizmi deməkdir ki, bütün obyekt-təsəvvürlərindən yükləmə geri çəkilib — həm onların qeyri-şüurlu, həm önşüurlu paylarından. Əgər bəzi «gün qalıqları» yüklənmiş qalıbsa, fərz etməkdə şübhələr var: onlar gecə vaxtı o qədər enerji qazanıblar ki, şüurun diqqətini məcburi çəkiblər; daha ehtimalolunandır ki, onlara qalan yükləmə gündüz özünə məxsus olandan qat-qat zəifdir. Analiz bizi burada başqa fərziyyələrdən azad edir, göstərərək ki, bu gün qalıqları yuxu qurucusu kimi çıxış etməli olsalar, qeyri-şüurlu həvəs hərəkətlərinin mənbələrindən güclənmə almalıdırlar. Bu fərziyyənin əvvəlcə çətinliyi yoxdur, çünki inanmalıyıq ki, yuxuda Vbw ilə Ubw arasındaki senzura çox azalıb, iki sistem arasındakı əlaqə əksinə asanlaşılıb.

Amma başqa bir şübhəni gizlətməmək lazımdır. Əgər narsissik yuxu hali Ubw və Vbw sistemlərinin bütün yükləmələrinin geri çağırılmasına səbəb olubsa, önşüurlu gün qalıqlarının qeyri-şüurlu həvəs hərəkətlərindən — hansılar öz yükləmələrini onsuz da MəN-inə veriblər — güclənmə almaq imkanı da düşür. Yuxu qurulması nəzəriyyəsi burada ziddiyyətə düşür, ya onu yuxu-narsissizmi haqqında fərziyyənin dəyişməsi ilə xilas etmək lazımdır.

Belə bir məhdudlaşdırıcı fərziyyə — sonra görəcəyik — dementia praecox nəzəriyyəsində də qaçılmazdır. O, yalnız belə səslənə bilər: Ubw sisteminin sıxışdırılmış payı MəN-dən çıxan yuxu arzusuna tabe olmur, öz yükləməsini tam və ya qismən saxlayır və

ümumiyyətlə sıxışdırma nəticəsində MəN-dən müəyyən müstəqillik yaratmışdır. Daha dərindən uyğunluqda, sıxışdırma sərfinin (əks-yükləmənin) müəyyən miqdarı da gecə boyu saxlanmalıdır — həvəs təhlükəsi ilə qarşılaşmaq üçün, hərçənd affekt boşalmasına və motilliyə gedən bütün yolların əlçatmazlığı lazımi əks-yükləmənin hündürlüyünü əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər. Deməli yuxu qurulmasına gətirən vəziyyəti belə təsəvvür edək: yuxu arzusu MəN-dən göndərilmiş bütün yükləmələri geri çağırmaq və mütləq narsissizm qurmaq istəyir. Bu, yalnız qismən alınır, çünki Ubw sisteminin sıxışdırılmışı yuxu arzusuna tabe olmur. Deməli əks-yükləmələrin bir hissəsi də saxlanmalı və Ubw ilə Vbw arasındaki senzura — tam gücdə olmasa da — qalır. MəN-in hökmranlığı çatdığı qədərdə bütün sistemlər yükləmələrdən boşaldılıb. Ubw həvəs yükləmələri nə qədər güclüdürsə, yuxu bir o qədər labildir. Biz ekstremal halı da tanıyırıq: MəN yuxu arzusundan əl çəkir, çünki özünü yuxu boyu azad edilmiş sıxışdırılmış hərəkətləri saxlamağa aciz hiss edir, başqa sözlə, öz yuxularından qorxduğu üçün yuxudan imtina edir.

Sonra sıxışdırılmış hərəkətlərin itaətsizliyi haqqında fərziyyəni təqiblərə səbəb olan kimi dəyərləndirəcəyik. İndi yuxu qurulması vəziyyətini daha dərindən izləyək.

Narsissizmə ikinci soxulma kimi onsuz da qeyd edilmiş imkanı dəyərləndirməliyik: önşüurlu gün fikirlərindən bəziləri də müqavimətli çıxa bilər və yükləmələrinin bir hissəsini saxlaya bilirlər. Hər iki hal mahiyyətcə üst-üstə düşə bilər; gün qalıqlarının müqaviməti oyaq həyatda onsuz da mövcud olan qeyri-şüurlu hərəkətlərlə bağlanışa qayıda bilər, ya da daha az sadə gedir: tam boşalmamış gün qalıqları yalnız

yuxu halında, Vbw ilə Ubw arasındakı asanlaşmış əlaqə sayəsində, sıxışdırılmışla əlaqəyə girirlər. Hər iki halda indi yuxu qurulmasının eyni qərar verici irəliləyişi baş verir: önşüurlu yuxu arzusu formalaşır, hansı önşüurlu gün qalıqları materialında qeyri-şüurlu hərəkətə ifadə verir. Bu yuxu arzusunu gün qalıqlarından kəskin ayırd etmək lazımdır; o, oyaq həyatda mövcud olmamalıdır; o, artıq irrasiol xarakteri göstərə bilər — hansını qeyri-şüurlu olan hər şey daşıyır, onu şüurluya tərcümə edəndə. Yuxu arzusunu həm də o arzu hərəkətləri ilə qarışdırmaq olmaz, hansılar bəlkə önşüurlu (gizli) yuxu fikirləri arasında yer alıblar, amma mütləq deyil. Amma belə önşüurlu arzular olubsa, yuxu arzusu onlara ən təsirli gücləndirici kimi qoşulur.

Sual bu arzu hərəkətinin sonrakı təqdiri haqqındadır — mahiyyətcə qeyri-şüurlu həvəs iddiasını təmsil edən, Vbw-də yuxu arzusu (arzu-ödən fantaziya) kimi formalaşan. Düşüncə bizə deyir: o, öz həllini üç fərqli yolda tapa bilər. Ya o yol ilə, hansı oyaq həyatda normal olardı: Vbw-dən şüura itələmək; ya Bw-ni dolanaraq birbaşa motorik boşalma qurmaq; ya da gözlənilməz yolu götürmək, hansını müşahidə həqiqətən bizə izləməyə imkan verir. Birinci halda o, arzu-ödənilmə məzmunlu xəyali ideyaya çevrilərdi, amma yuxu halında bu heç vaxt baş vermir. (Ruhi proseslərin metapsixoloji şərtlərinə bu qədər yaxından bələd olmadığımız üçün bu faktdan bəlkə də belə bir işarə çıxara bilərik: sistemin tam boşalması onu qıcıqlara az cavab verən edir.) İkinci hal — birbaşa motorik boşalma — eyni prinsip ilə istisna edilməlidir, çünki motilliyə giriş normalda hələ bir qədər uzaqdır

şüur senzurasından; amma istisna halda somnambulizm kimi müşahidə edilir. Hansı şərtlər bunu mümkün edir və niyə o daha tez-tez baş vermir, bilmirik. Yuxu qurulmasında həqiqətən baş verən çox qəribə və tam gözlənilməmiş qərardır. Vbw-də qurulmuş və Ubw tərəfindən gücləndirilmiş proses reqressiv yolu gedir Ubw-dən keçərək şüura özünü qoyan qavrayışa. Bu reqressiya yuxu qurulmasının üçüncü fazasıdır. Baxış üçün əvvəlkiləri təkrarlayırıq: vbw gün qalıqlarının Ubw ilə güclənməsi — yuxu arzusunun qurulması.

Belə reqressiyaya biz əvvəl qeyd edilən vaxt və ya inkişaf-tarixçi reqressiyadan fərqlənmək üçün topik deyirik. Hər ikisi daim üst-üstə düşməli deyil, amma tam məhz bizim nümunəmizdə düşürlər. Həyəcan axınının Vbw-dən Ubw-dən keçərək qavrayışa geri dönüşü eyni anda hallüsinator arzu-ödənilməsinin əvvəlki mərhələsinə qayıdışdır.

«Yuxuların yozumu»ndan məlumdur: yuxu qurulmasında önşüurlu gün qalıqlarının reqressiyası necə gedir. Fikirlər — əsasən vizual — obrazlara çevrilirlər, yəni söz-təsəvvürlər onlara uyğun predmet-təsəvvürlərinə qaytarılırlar; ümumiyyətlə elə, sanki prosesi təqdimetmə qabiliyyətinə rəğbət idarə edir. Reqressiya başa çatdıqdan sonra Ubw sisteminde yükləmələrin bir sırası qalır — predmet-xatirələrin yükləmələri, hansılarına ruhi ilkin-proses təsir edir, ta ki, yükləmələrin onlar arasında sıxlaşması və köçürülməsi ilə açıq yuxu məzmununu formalaşdırsın. Yalnız söz-təsəvvürləri gün qalıqlarında qavrayışların təzə, aktual qalıqları olanda, fikir ifadəsi deyil, onlar predmet-təsəvvürləri kimi dəyərləndirilirlər və öz

təbiətləri ilə sıxlaşmanın və köçürmənin təsirlərinə tabe olurlar. Ona görə də «Yuxuların yozumu»nda verilən və o andan etibarən dəlil kimi təsdiq edilən qayda: yuxu məzmununda sözlər və danışıqlar yenidən qurulmurlar, yuxu gününün (ya digər təzə təəssüratların, oxunuşdan da) danışıqları təkrarlanırlar. Çox görkəmlidir ki, yuxu işi söz-təsəvvürlərinə nə qədər az sarsılır; o, hər an hazırdr sözləri bir-biri ilə dəyişməyə, ta ki, o ifadəni tapır, hansı plastyik təqdimata ən əlverişli imkanı verir.¹

Bu nöqtədə indi yuxu işi ilə şizofreniya arasındakı qərar verici fərq görünür. Sonuncuda sıxışdırılmış önşüurlu fikir hansı sözlərlə ifadə edilib, məhz sözlər ilkin-prosesin işlənməsinin predmeti olurlar; yuxuda sözlər deyil, predmet-təsəvvürlərdir, hansılara sözlər qaytarılıblar. Yuxu topik reqressiyanı tanıyır, şizofreniya yox; yuxuda (vbw) söz-yükləmələri ilə (ubw) predmet-yükləmələri arasındaki əlaqə sərəstdir; şizofreniya üçün səciyyəvidir ki, o, kəsilib. Bu fərqi təəssüratı məhz o yuxu yozumları ilə yumşaldılır, hansıları psixoanalitik praktikada icra edirik. Yuxu yozumu yuxu işinin axınını izləyəndə,

1) Təqdimetmə qabiliyyətinə rəğbətə mən həm də Silbererin vurğuladığı və bəlkə də onun şişirdə bildiyi faktı aid edirəm: bəzi yuxular iki eyni anda doğru, amma təbiətcə fərqli yozuma imkan verirlər, hansıların birini Silberer analitik, digərini anaqoji adlandırır. Söhbət həmişə çox abstrakt təbiətli fikirlərdən gedir, hansıların yuxuda təqdimatı böyük çətinliklər yaratmalıydı. Müqayisə üçün belə bir vəzifəni təsəvvür edin: siyasi qəzetin baş məqaləsini illüstrasiyalarla əvəz etmək! Belə hallarda yuxu işi abstrakt fikir mətnini əvvəlcə daha konkret ilə əvəz etməlidir — hansı ilə müqayisə, simvolika, alleqorik işarə ilə, ən yaxşısı isə genetik bağlanıb — və indi onun yerində yuxu işinin materialı olur. Abstrakt fikirlər belə adlanan anaqoji yozumu verirlər, hansını yozum işində əsl analitikdən daha asan təxmin edirik. O. Rankın düzgün qeydinə görə, analitik müalicə edilən xəstələrin müəyyən müalicə-yuxuları belə çoxlu yozumlu yuxuların dərkəsi üçün ən yaxşı nümunələrdir.

gizli fikirlərdən yuxu elementlərinə gələn yolları izləyəndə, söz ikiüzlülüyünün istifadəsini üzə çıxaranda və müxtəlif material dairələri arasındakı söz körpülərini göstərəndə, o, bir az zarafatlı, bir az şizofren təəssürat edir və bizə unutdurur ki, sözlər üzərində bütün əməliyyatlar yuxu üçün yalnız predmet-reqressiyasına hazırlıqdır.

Yuxu prosesinin tamamlanması bundadır: reqressiv dəyişilmiş, arzu-fantaziyasına çevrilmiş fikir məzmunu hissi qavrayış kimi şüurlu olur, onsuz da hər qavrayış məzmununun tabe olduğu ikincil işlənməni alaraq. Deyirik: yuxu arzusu hallüsinə edilir və hallüsinasiya kimi onun icrasının reallığına inam tapır. Tam məhz yuxu qurulmasının bu yekun parçasına ən güclü qeyri-müəyyənliklər bağlanır; onların aydınlaşdırılması üçün yuxunu ona qohum patoloji hallarla müqayisəyə salmaq istəyirik.

Arzu-fantaziyasının qurulması və onun hallüsinasiyaya reqressiyası yuxu işinin əsas parçalarıdır, amma onlar ona yalnız ona məxsus deyillər. Əksinə, onlar həm də iki xəstəlik halında tapılırlar: akut hallüsinator çaşqınlığında — Amentia (Meynert) — və şizofreniyanın hallüsinator fazasında. Amentianın hallüsinator dəliliyi açıq-aşkar tanınan arzu-fantaziyasıdır, çox vaxt gözəl gündüz yuxusu kimi tam düzülmüş. Tam ümumi şəkildə hallüsinator arzu-psixozundan danışmaq və onu yuxuya da, Amentiyaya da eyni dərəcədə aid etmək olar. Elə yuxular da olur ki, onlar tam başqa heç nədən ibarət deyil: çox bol, təhrif edilməmiş arzu-fantaziyalarından. Şizofreniyanın hallüsinator fazası daha az öyrənilib; o, əksərən qarışıq təbiətli görünür, amma mahiyyətcə yeni bir bərpa cəhdinə uyğun gəlir — hansı libido

yükləməsini obyekt-təsəvvürlərinə qaytarmaq istəyir.¹ Müxtəlif patoloji təsirlərin digər hallüsinator hallarını müqayisəyə çəkə bilmirəm, çünki burada nə öz təcrübəm var, nə də başqalarının istifadə edə bilərəm.

Aydınlaşdıraq: hallüsinator arzu-psixozu — yuxuda ya başqa yerdə — iki heç də üst-üstə düşməyən iş görür. O, yalnız gizli ya sıxışdırılmış arzuları şüura çatdırmır; o, həm də onları tam inam altında icra edilmiş kimi təqdim edir. Bu üst-üstə düşməni başa düşmək lazımdır. İddia etmək qətiyyən olmaz ki, qeyri-şüurlu arzular şüurlu olduran kimi reallıqlar kimi qəbul edilməlidirlər, çünki bizim qərarımızın reallıqları nə qədər intensiv təsəvvür və arzulardan ayırd etməyə qadir olduğu məlumdur. Əksinə, əsaslandırılmış görünür fərz etmək: qavrayışa reallıq inamı hisslə bağlıdır. Əgər bir fikir reqressiya yolunu qeyri-şüurlu obyekt-xatirə izlərinə və oradan qavrayışa qədər keçibsə, biz onun qavrayışını real qəbul edirik. Deməli hallüsinasiya reallıq inamını özü ilə gətirir. Sual yaranır: hallüsinasiyanın yaranmasının şərti nədir? Birinci cavab belə olardı: reqressiya — və beləliklə hallüsinasiyanın yaranması sualını reqressiya mexanizmi ilə əvəz etmək. Ona cavabı yuxu üçün uzun gözləməli olmayacağıq. Vbw yuxu fikirlərinin predmet-xatirə obrazlarına reqressiyası açıq-aydın o cəlbediciliyin nəticəsidir, hansını bu ubw həvəs nümayəndələri — məsələn, sıxışdırılmış hadisə xatirələri — sözlə ifadə edilmiş fikirlərə göstərirlər. Amma tez qeyd edirik ki, bizə səhv

1) İlk belə cəhd kimi biz «Qeyri-şüurlu» haqda əsərdə söz-təsəvvürlərinin artıq yüklənməsi ilə tanış olmuşuq.

izə düşmüşük. Hallüsinasiyanın sirri reqressiya sirri olsaydı, hər kifayət qədər intensiv reqressiya reallıq inamı ilə hallüsinasiya verərdi. Amma biz elə halları çox yaxşı tanıyırıq: reqressiv düşünmə çox aydın vizual xatirə obrazlarını şüura çatdırır, hansıları biz heç bir an real qavrayış saymırıq. Biz həm də asanlıqla təsəvvür edə bilərik ki, yuxu işi belə xatirə obrazlarına dərin gedib, onsuz da qeyri-şüurlunu bizə şüurlu edir və bizə arzu-fantaziyası göstərir, hansını biz səmimi hiss edirik, amma arzunun real icrası kimi qəbul etməzdik. Deməli hallüsinasiya özü ubw xatirə obrazlarının reqressiv canlanmasından daha çox bir şey olmalıdır.

Həm də saxlayaq: qavrayışları hansı qədər intensiv xatırlanan təsəvvürlərdən ayırd etmək böyük praktik əhəmiyyətə malikdir. Xarici dünyaya — reallığa — bütün münasibətimiz bu qabiliyyətə söykənir. Biz o fikri qoymuşuq: bu qabiliyyətə həmişə sahib olmamışıq və ruhi həyatımızın əvvəlində həqiqətən ödənici obyekti hallüsinə edirdik, ona ehtiyac hiss etdikdə. Amma belə halda ödənilmə alınmırdı və uğursuzluq bizə çox tezliklə o quruluşu yaratmağa sövq etmiş olmalıdır, hansının köməyi ilə belə arzu-qavrayışı real ödənilmədən ayırd etmək və daha dərindən ondan qaçmaq mümkün olardı. Başqa sözlə, biz çox əvvəldən hallüsinator arzu-ödənilmədən əl çəkmiş və reallıq yoxlamasının bir növünü qurmuşuq. Sual yaranır: bu reallıq yoxlaması nədən ibarət idi və yuxunun və Amentianın və s. hallüsinator arzu-psixozu necə ona özü-özlüyündə imkan verir ki, onu ləğv edib ödənilmənin köhnə modunu yenidən qursun?

Cavab verə bilərik, indi üçüncü ruhi sistemimizə — Bw sisteminə, hansını bu qədər Vbw-dən kəskin

ayırmamışdıq — daha yaxından gəsək. Biz onsuz da «Yuxuların yozumu»nda qərar verməli olmuşuq: şüurlu qavrayışı xüsusi sistemin işi kimi iddia edək, hansına müəyyən qəribə xüsusiyyətlər qoymuşuq və yaxşı əsaslarla daha başqa xarakterlər də qoşacağıq. Orada W adlandırdığımız bu sistemi Bw sistemi ilə üst-üstə salırıq — hansının işindən adətən şüurlu olmaq asılıdır. Amma yenə də şüurlu olmaq faktı sistem mənsubiyyəti ilə tam üst-üstə düşmür, çünki görmüşük ki, hissi xatirə obrazları qeyd edilə bilirlər — hansılara Bw ya W sisteminde ruhi yer qoymaq mümkün deyil.

Amma bu çətinliyin işlənməsini yenidən saxlamaq olar, Bw sistemini özü maraq mərkəzimiz kimi qoya bilənə qədər. Bizim hazırkı kontekst üçün bizə o fərziyyə icazə verilə bilər: hallüsinasiya Bw (W) sisteminin yüklənməsindədir, amma normalda xaricdən yox, içdən gedir, və ona şərt budur: reqressiya o qədər gedib çatmalıdır ki, bu sistemin özünə çatsın və bununla reallıq yoxlamasından üstün gələ bilsin.¹

Biz əvvəlki kontekstdə («Həvəslər və həvəs təqdirələri») hələ aciz orqanizm üçün qavrayışları vasitəsi ilə dünyada ilk oriyentasiya qurmaq qabiliyyətini iddia etmişdik: o, «xaric»i və «iç»i əzələ aksiyasına münasibətə görə ayırd edir. Aksiyaya görə yox olan qavrayış xarici, reallıq kimi tanınır; belə aksiya heç nə dəyişmirsə, qavrayış öz bədəninin içindən çıxır, o real deyil. Bunun fərd üçün

1) Əlavə edirəm: hallüsinasiyanı izah etmək cəhdi müsbət hallüsinasiyada yox, əksinə mənfi hallüsinasiyada vurulmalıdır.

dəyəri var ki, reallığın belə bir əlamətinə sahibdir — hansı eyni anda ona qarşı çıxarışı deməkdir — və o istərdi ki, oxşar güc ilə öz çox vaxt amansız həvəs iddialarına qarşı təchiz edilsin. Ona görə də o, elə zəhmət qoyur ki, ona daxildən ağır gələni xaricə köçürsün — layihələndirsin.

Bu oriyentasiya işini — iç və xaricin ayrılması ilə dünyada — indi ruhi aparatın ətraflı təhlilindən sonra yalnız Bw (W) sisteminə aid etməliyik. Bw motorik innervasiyaya sahib olmalıdır, hansı müəyyən edir: qavrayışı yox etmək olar ya o müqavimətli davranır. Reallıq yoxlaması məhz bu quruluşdan başqa heç nə olmalıdır.¹ Onun haqqında daha dəqiq demək olmaz, çünki Bw sisteminin təbiəti və iş üslubu hələ az bilinir. Reallıq yoxlamasını MəN-in böyük müəssisələrindən biri kimi qoyacağıq ruhi sistemlər arasındaki bizə məlum olan senzuraların yanına və umacağıq ki, narsissik təsirlərin analizi bizə belə başqa müəssisələri üzə çıxarmağa kömək edəcək.

Amma patologiyadan onsuz da indi öyrənmək olar: reallıq yoxlaması hansı yolla ləğv edilə bilər ya fəaliyyətdən çıxarıla bilər; və biz bunu arzu-psixozunda, Amentiyada yuxuda olduğundan daha açıq-aydın görəcəyik: Amentia reaksiyadır o itkiyə, hansını reallıq tələb edir, amma MəN onu dözülməz sayıb inkar etməlidir. Bunun üzərinə MəN reallıqla münasibəti kəsir; o, qavrayışların Bw sistemindən yüklənməni geri alır, ya da daha düzgün desək — hansının xüsusi təbiəti hələ tədqiqat predmeti ola bilər — bir yüklənməni geri alır. Reallıqdan bu dönmə ilə reallıq yoxlaması

1) Hazırlıq yoxlamasından reallıq yoxlamasının ayrılması haqqında daha sonrakı yerdə bax.

aradan qalxır — sıxışdırılmamış, tam şüurlu — arzu-fantaziyaları Vbw sistemine daxil ola bilirlər və oradan daha yaxşı reallıq kimi qəbul edilirlər. Belə geri çəkilməni sıxışdırma proseslərinə yanaşı qoymaq olar; Amentia bizə MəN-in öz orqanlarından biri ilə — bəlkə də ona ən sadiq xidmət edən və ən dərin bağlı olan — ayrılığının maraqlı tamaşasını təqdim edir.¹

Amentiyada «sıxışdırmanın» gördüyünü yuxuda könüllü imtina edir. Yuxu hali xarici dünyadan heç nə bilmək istəmir, reallıqla maraqlanmır, ya yalnız o qədər, hansıq yuxu halının tərkibində, oyanmaqda nəzərə gəlir. O, beləliklə, Bw sistemindən də yüklənməni geri çəkir, digər sistemlərdən — Vbw və Ubw-dən — olduğu kimi, onlarda olan mövqelər yuxu arzusuna tabe olduqda. Bw sisteminin bu yüklənməməsi ilə reallıq yoxlamasının imkanı ələ keçirilir və yuxu halından asılı olmayaraq reqressiya yolunu tutan həyəcanlar onu azad tapacaqlar — Bw sisteminə qədər, hansında onlara mübahisəsiz reallıq dəyəri veriləcək. Dementia praecoxun hallüsinator psixozu üçün bizə mülahizələrimizdən çıxaracağıq: o, bu xəstəliyin giriş simptomlarına aid ola bilməz. O, yalnız o zaman mümkün olur ki, xəstənin MəN-i o qədər dağılıb ki, reallıq yoxlaması artıq hallüsinasiyanı saxlaya bilmir.

1) Buradan belə bir fərziyyəyə cürət etmək olar: toksik hallüsinozlar da — məsələn, alkoqol dəliliyi — analoji şəkildə başa düşülməlidirlər. Reallıq tərəfindən qoyulan dözülməz itki məhz alkoqolun itkiyidir; onun verilməsi hallüsinasiyaları aradan qaldırır.

2) Yüklənməmiş sistemlərin qıcıqlanma olmazlığı prinsipi burada Bw (W) üçün qüvvədən düşmüş görünür. Amma yüklənmənin yalnız qismən ləğvi söz mövzusu ola bilər və tam məhz qavrayış sistemi üçün bizə bir sıra qıcıqlanma şərtləri fərz etməli olacaq, hansılar digər sistemlərin şərtlərindən geniş fərqlənirlər. — Bu metapsixoloji mülahizələrin qeyri-müəyyən axtaran xarakteri təbii ki, heç bir şəkildə gizlədilməməli və yumşaldılmamalıdır. Yalnız daha dərindən gedən iş müəyyən dərəcədə ehtimala gətirə bilər.

Yuxu proseslərinin psixologiyası haqqında bizə nəticə qalır: yuxunun bütün əsas xüsusiyyətləri yuxu halının şərti ilə müəyyən edilir. Qoca Aristotel öz qeyri-görsən ifadəsi ilə — yuxu yatanın ruhi fəaliyyətidir — hər cəhətdən haqlı qalır. Biz edə bildik: ruhi fəaliyyətin bir qalığı — hansı o imkan edilib ki, narsissik yuxu hali istisnasız qurulmadı. Bu, psixoaloqların və filosofların onsuz da dediklərindən çox fərqli səslənmir, amma ruhi aparatın quruluşu və fəaliyyəti haqqında tam fərqli baxışlara söykənir; onların əvvəlkilər qarşısında üstünlüyü bundadır ki, onlar yuxunun bütün detallarını da bizə anlamaq üçün yaxınlaşdırıblar.

Axırda hələ bir baxış ataq: sıxışdırma prosesinin topikası ruhi pozğunluqların mexanizmi haqqında dərkəmizdə hansı mənanı qazanır. Yuxuda yüklənmənin (libido, maraq) geri çəkilməsi bütün sistemlərə bərabər toxunur; transferans-nevrozlarında Vbw yüklənməsi geri çəkilir, şizofreniyada Ubw-nunki, Amentiyada Bw-nunki.