Psixoanalizdə yuxuların yozumu texnikası

Əvvəlcə «Zentralblatt für Psychoanalyse» jurnalında (II cild, 1912), sonra isə «Sammlung kleiner Schriften zur Neurosenlehre» toplusunun dördüncü hissəsində dərc olunub.

«Zentralblatt für Psychoanalyse» jurnalı öz qarşısına təkcə psixoanalizin nailiyyətlərindən xəbər verməyi və daha kiçik yazıları dərc etməyi məqsəd qoymayıb; o, başqa vəzifələri də yerinə yetirmək istəyir: artıq kəsb edilmiş bilikləri aydın təqdimatla öyrənənə çatdırmaq və analitik müalicədə başlayana müvafiq göstərişlərlə vaxt və zəhmət qənaəti bəxş etmək. Ona görə bu jurnalda bundan sonra didaktik xarakterli, texnikadan bəhs edən yazılar da işıq üzü görəcək; onların üçün əsas deyil, yeni bir şey də bildirirlər ya yox.

Bu gün işləmək niyyətində olduğum sual yuxuların yozumu texnikası sualı deyil. Burada yuxuların necə yozulacağı və onların yozumundan necə istifadə olunacağı müzakirə olunmayacaq; yalnız psixoanalitik müalicədə xəstələr üzərində işləyərkən yuxuların yozumu sənətindən necə istifadə edilməli olduğundan söz açılacaq. Bu yerdə əlbəttə ki, müxtəlif yollarla hərəkət etmək olar, lakin texniki suallara cavab psixoanalizdə heç vaxt özündən aydın deyil. Bəlkə yalnız bir deyil, bir neçə yaxşı yol var; amma pis yollar çoxdur və müxtəlif

texnikaların müqayisəsi konkret bir üsula qərar verməyə gətirib çıxarmasa belə, yalnız aydınlaşdırıcı təsir göstərə bilər.

Yuxuların yozumundan gəlib analitik müalicəyə keçən adam yuxuların məzmununa olan marağını saxlayacaq və ona görə də xəstənin danışdığı hər yuxunu mümkün qədər tam yozmağa can atacaq. Lakin tezliklə görəcək ki, indi bütünlüklə başqa şəraitdədir və əvvəlki niyyətini həyata keçirmək istəsə, terapiyanın ən yaxın vəzifələri ilə toqquşur. Tutaq ki, xəstənin ilk yuxusu xəstəyə ilk izahatların verilməsi üçün gözəl dəyərə malik oldu; o zaman tezliklə elə yuxular yaranır ki, bir günün məhdud iş saatında onların yozumu bitirmək mümkün olmur. Həkim yozum işini sonrakı günlər də davam etdirsə, bu arada ona əvvəlkiləri gözləməyə qoyulacaq yeni yuxular danışılır. Ola bilsin ki, yuxu bolluğu elə bol və xəstənin yuxuları anlamaqda irəliləyişi elə tərəddüdli olsun ki, analitik özündən belə bir fikri sala bilmir: materialın belə təqdim edilməsi yalnız müqavimətin bir ifadəsidir; müqavimət ondan istifadə edir ki, müalicə ona verilən bu materialı idarə edə bilmir. Bu arada müalicə isə indiyə qədər bir kəsr şəkildə geridə qalıb aktual müddəalarla kontaktını itirib. Belə bir texnikaya qarşı qaydanı qoyacağıq: müalicə üçün ən böyük əhəmiyyət xəstənin hər anki psixik səthini bilməkdir; onun hansı komplekslər və hansı müqavimətlər hal-hazırda aktivləşdirdiyi və davranışına hansı şüurlu reaksiyanın rəhbərlik edəcəyi haqda məlumatlı olmaq lazımdır. Bu terapevtik məqsəd yuxuların yozumuna olan maraq xeyrinə praktiki olaraq heç vaxt

fədə olunmamalıdır.

Yuxuların yozumundan analizin içində necə istifadə

edəcəyik ki, o qaydanı yadda saxlayaq? Məsələn

belə: hər dəfə bir saatda qazanılan yozum nəticəsi ilə kifayətlənmək lazımdır və yuxunun məzmununu tam

tanımadığımızı itki hesab etməmək lazımdır. Sonrakı gün yozum işini özü-özlüyündə davam etdirməmək, yalnız bundan əvvəl xəstədə başqa heç nə önə çıxmadığını gördükdən sonra davam etdirmək lazımdır. Deməli, xəstənin ağına əvvəl gələni almaq qaydasına kəsilən yuxu yozumu xeyrinə heç bir

istisna buraxmamalı. Əvvəlki yuxuları bitirməmiş yeni yuxular yaranıbsa, bu sonrakı məhsullara dönüb köhnələrə laqeydlik etməkdən özünə günah qoymamalı. Yuxular həddindən artıq həcmli və uzun olduqda, əvvəldən tam həllinə can atmamalı. Ümumiyyətlə, yuxuların yozumuna xüsusi bir maraq göstərməkdən və ya xəstədə «yuxu gətirmirsə, iş dayanmalıdır» təəssüratını yaratmaqdan çəkinmək lazımdır. Əks halda müqaviməti yuxu istehsalına yönəltmək və yuxuların qurumasına səbəb olmaq təhlükəsi var. Analiz olunan əksinə, analizin hər halda material tapacağına öz davamı üçün, yuxuları gətirsə də, gətirməsə də, onlarla hansı dərəcədə məşğul olsaq da, inandırılmalıdır.

İndi soruşacaqlar: yuxuların yozumunu yalnız belə metodik məhdudiyyətlərlə tətbiq edəndə, qeyri-şüurlunu üzə çıxarmaq üçün qiymətli materialdan artıq fədə olunmuruq? Bunun əvəzinə belə cavab vermək olar: itki

məsələnin dərinliyinə yüngülcə dalmaq kimi görünəcək qədər böyük deyil. Bir tərəfdən başa düşmək lazımdır ki, nevrozların ağır hallarında hər hansı geniş yuxu istehsalı bütün əvvəlki müddəalara görə əsasən prinsipcə tam həll olunmaz sayılmalıdır. Belə bir yuxu çox vaxt halların bütün patogen materialı üzərində qurulur; həkimlə xəstə hələ o materialı tanıyırlar (soyadı «proqram-yuxuları», «bioqrafik yuxular»); o, bəzən nevrozun bütün məzmununun yuxu dilinə tərcüməsi ilə tutuşdurula bilər. Belə bir yuxunu yozmağa cəhd etdikdə, hələ də toxunulmamış bütün müqavimətlər işə düşəcək və dərketməyə tezliklə sərhəd qoyacaq. Belə bir yuxunun tam yozumu bütün analizin aparılması ilə üst-üstə düşür. Əgər onu analizin əvvəlində qeyd ediblərsə, onu təxminən analizin sonunda, çox aydan sonra başa düşmək olar. Bu, tək bir simptomun (məsələn, əsas simptomun) başa düşülməsi kimi eyni hallardır. Bütün analiz onun açılışına xidmət edir; müalicə boyu növbə ilə simptom mənasının bu və ya digər parçasını anlamağa çalışmaq lazımdır, ta ki, bütün bu parçaları bir yerdə yığa bilsin. Ona görə analizin əvvəlində baş verən yuxudan daha çoxunu tələb etmək olmaz; yozum cəhdindən əvvəlcə tək bir patogen arzu hərəkətini təxmin edə bilsək, razı qalmalıyıq.

Deməli, tam yuxu yozumu niyyətindən əl çəkəndə əlçatan heç nədən fədə olunmur. Lakin adətən daha köhnə bir yuxunun yozumunu yarımçıq qoyub daha sonrakıya dönəndə də heç nə itirmirik. Tam yozulmuş yuxuların gözəl nümunələrindən öyrənmişik ki, eyni yuxunun bir-birini izləyən bir neçə səhnəsi eyni məzmunu daşıya bilər; bu məzmun onlarda bəlkə də get-gedə daha aydın formada özünü göstərir. Bunu da

öyrənmişik: eyni gecədə baş verən bir neçə yuxunun heç bir şey başqa deyil, eyni məzmunu müxtəlif ifadə formaları ilə təqdim etmə cəhdləri olmalıdır deməyi. Biz tam ümumi şəkildə əmin ola bilərik ki, bu gün özünə yuxu quran hər bir arzu hərəkəti, anlanıb qeyri-şüurlunun hökmranlığından alınmadığı müddətdə, başqa bir yuxuda təkrar olunacaq. Ona görə də, yuxunun yozumunu tamamlamaq üçün ən yaxşı yol çox vaxt oradan əl çəkib həmin materialı bəlkə də əlçatan formada yenidən alan yeni yuxuya dönməkdir. Bilirəm ki, müalicədə şüurlu məqsəd təsəvvürlərindən əl çəkmək və özünü bütövlükdə hər dəfə «təsadüfi» görünən bir rəhbərliyə buraxmaq təkcə analiz olunan üçün yox, həkim üçün də ağır bir tələbdir. Amma təsdiq edə bilərəm: öz nəzəri iddialarına inam etməyə qərar verib qeyri-şüurlunun rəhbərliyindən əlaqələrin yaradılmasını mübahisəyə salmamağa üstünlük verəndə, bu, hər dəfə dəyər.

Deməli, mən bunun uğrunda mübarizə aparıram ki, yuxuların yozumu analitik müalicədə özü üçün sənət kimi aparılmamalı, onun tətbiqi ümumiyyətlə müalicənin icrasını idarə edən texniki qaydalara tabe edilməlidir. Əlbəttə, bəzən başqa cür də edib nəzəri marağımızın dalınca müəyyən qədər gedə bilərik. Amma hər dəfə nə etdiyimizi bilməliyik. Digər bir hal da nəzərə alınmalıdır: yuxu simvolikasına daha çox güvənməyə başladığımız və xəstələrin ağla gələnlərindən daha çox asılı olmadığımız andan etibarən yaranır. Xüsusilə mahir bir yuxu yozan adam elə vəziyyətə düşə bilər ki, xəstəni yuxunun zəhmətli və vaxt aparan işlənməsinə sərmaya qoymadan, onun hər yuxusunu dərindən anlayır.

Belə bir analitik üçün yuxuların yozumunun tələbləri ilə terapiyanın tələbləri arasında bütün toqquşmalar ləğv olunur. Onu həm də hər dəfə yuxu yozumundan tam istifadə edib xəstəyə yuxularından nə təxmin etdiyinin hamısını çatdırmaq istəyi alacaq. Amma bu halda o, mən başqa kontekstdə göstərəcəyim kimi, adi müalicədən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənən bir metodologiya seçir. Psixoanalitik müalicədə başlayana ən azından bundan imtina etməyi məsləhət görmək lazımdır ki, bu istisna halı nümunə götürsün.

Xəstənin analitik müalicədə danışdığı ən ilkin yuxulara, yəni yuxu tərcüməsi texnikasından özü hələ heç nə öyrənməmiş olduğu müddətdə, hər analitik bizim düşünülmüş o üstün yuxu yozan kimi yanaşır. Bu ilkin yuxular özü-özlüyündə naivdir; onlar dinləyicilərə çox şey bildirir, xəstələrin yuxularına bənzər. Yaranan sual budur: həkim yuxudan özü nə oxuyubsa, hamısını dərhal xəstəyə tərcümə etməlidirmi? Bu suala burada cavab verilməyəcək, çünki o, daha geniş bir sualın altında yer alır: müalicənin hansı fazalarında və hansı tempi ilə xəstəni həkim ruhi cəhətdən gizlətdiyindən xəbərdar etməlidir. Xəstə yuxuların yozumu təcrübəsindən nə qədər çox öyrənsə, sonrakı yuxuları bir qayda olaraq o qədər qaranlıq olacaq. Yuxu haqqında qazanılmış bütün bilik yuxunun qurulmasına da xəbərdarlıq kimi xidmət edir.

Yuxuların yozumundan imtina etsələr də, psixoanalizdən yeni təkan almış yuxuların «elmi» əsərlərində yuxu mətninin düzgün saxlanmasına elə lazımsız bir qayğı sərf edilir ki, guya bu mətn günün

ən yaxın saatlarının təhriflərindən və yeyintilərindən qorunmalıdır. Bəzi psixoanalitiklər də görünür, müalicə olunana hər yuxunu oyanan kimi yazıya almaq göstərişi verdikdə, yuxunun qurulması şərtlərinə dair biliklərindən kifayət qədər ardıcıl istifadə etmirlər. Bu tədbir terapiyada lazımsızdır; xəstələr də bu qaydadan sevinclə istifadə edərək yuxunu özlərinə mane edirlər və heç bir fayda verə bilməyən yerdə böyük şövqlə məşğul olurlar. Beləliklə, ağır-zəhmətlə yuxu mətnini xilas etmisənsə, unutmaq təhlükəsi keçibsə də, xəstə üçün bununla heç nəyə nail olunmadığına asanlıqla özünü inandırmaq olar. Mətnə ağla gələnlər gəlmir və nəticə elədir ki, sanki yuxu saxlanmamışdır. Həkim isə əlbəttə ki, birinci halda ikincidə qaçan bir şey öyrənir. Amma həkimin bir şeyi bilib-xəstənin bilməməsi ilə xəstənin bilməyi fərqli şeylərdir; bu fərqin psixoanaliz texnikası üçün əhəmiyyətini başqa bir vaxt qiymətləndirəcəyik.

Sonda xüsusi bir yuxu tipini də xatırlatmaq istəyirəm ki, şərtlərinə görə yalnız psixoanalitik müalicədə baş verə bilər və başlayanı təəccübləndirə bilər və ya istiqamət verə bilər. Bunlar belə adlanan arxaya qalan və ya təsdiq edən yuxulardır; onlar yozuma asanlıqla əlçatandır və tərcümə kimi müalicənin son günlərində gündəlik ağla gələnlər materialından nə çıxarıbsa, ondan başqa heç nə vermirlər. Sonra elə görünür ki, xəstə ona dərhal əvvəl «təlqin etdiklərinizi» yuxu formasına salmaq üçün göstərdiyi mehribanlıqla fərqlənib. Daha təcrübəli analitik isə belə mehribanlıqları xəstəsinə aid etməkdə çətinlik çəkir; o, belə yuxuları arzuolunan təsdiqlər kimi qeyd edir və müəyyən edir ki, onlar yalnız müalicənin təsirinin

müəyyən şərtləri altında müşahidə olunur. Yuxuların mütləq əksəriyyəti müalicədən əvvəl gedir, ona görə də onlardan artıq tanınan və başa düşülən hər şey çıxıldıqda, indiyə qədər gizli qalan hansısa şeyə daha az-çox aydın bir işarə yaranır.