Müalicənin başlanğıcı haqqında

Kim kitablardan nəcib şahmat oyununu öyrənmək istəyirsə, tezliklə öyrənəcək ki, yalnız açılışlar və sonluqlar dolan-bolan sistematik təqdimata imkan verirlər; açılışdan sonra başlayan oyunların görünməz müxtəlifliyi belə bir təqdimatdan imtina edir. Ustaların bir-biri ilə mübarizə apardığı partiyaların şövhətli öyrənilməsi təkcə təlimdəki boşluğu doldura bilər. Psixoanalitik müalicənin icrası üçün verə biləcəyimiz qaydalar bənzər məhdudiyyətlərə tabe olurlar.

Aşağıda praktik analitikin istifadəsi üçün müalicənin başlanğıcı üzrə bu qaydalardan bir neçəsini yığmağa çalışacağam. Onların arasında kiçik görünə bilən — və onsuz da kiçik olan — müəyyənləşdirmələr var. Onları müdafiə etmək üçün desək: bunlar oyun qaydalarıdır, hansıların mənası oyun planının kontekstindən götürülməlidir. Amma yaxşı edərəm, bu qaydaları «məsləhətlər» kimi vermək və onlar üçün şərtsiz məcburiyyət iddia etməmək. Nəzərə alınan ruhi konstellasiyaların istisna müxtəlifliyi, bütün ruhi proseslərin plastikliyi və müəyyən edən faktorların bolluğu texnikanın

mexanikləşdirilməsinə də qarşı çıxırlar və imkan verirlər ki, əks halda haqlı olan yanaşma bəzən təsirsiz qalsın və adətən səhv olan bir dəfə məqsədə gətirsin. Bu münasibətlər amma həkimin orta hesabla məqsədəuyğun davranışını müəyyən etməyə mane olmurlar.

Xəstələrin seçimi üçün ən vacib göstərişləri onsuz da illər əvvəl başqa yerdə vermişdim.¹ Burada onları təkrar etməyəcəyəm; bu arada onlar digər psixoanalitiklərin razılığını qazanıblar. Amma əlavə edirəm ki, o andan etibarən vərdiş etmişəm: haqda az bildiyim xəstələri əvvəlcə yalnız şərti olaraq, bir-iki həftə müddətinə qəbul etmək. Bu müddət içində dayandırsaq, xəstəyə uğursuz sağalma cəhdinin ağrılı təəssüratından qənaət edirik. Biz onsuz da yalnız kəşfiyyat icra etmişik — halı tanımaq və psixoanaliz üçün yararlı olub-olmadığına qərar vermək üçün. Belə cəhddən başqa yoxlanışın başqa növü bizim ixtiyarımızda deyil; qəbuldakı daha uzun söhbətlər və sorğular əvəz verə bilməzdilər. Amma bu ilkin sınaq onsuz da psixoanalizin başlanğıcıdır və onun qaydalarına tabe olmalıdır. Onu təxminən belə ayrı saxlamaq olar: əsasən xəstəyə danışdırırsan və ona izahatlardan yalnız hekayətinin davamı üçün tam zəruri olanı bildirirsən.

Belə bir bir neçə həftəyə nəzərdə tutulmuş sınaq müddəti ilə müalicənin başlanğıcının üstəlik diaqnostik əsaslandırması da var. Çox vaxt — qarşımızda histeriya ya məcburiyyət simptomlu, həddindən artıq olmayan təzahürdə və daha qısa müddətli nevroz olanda — məhz elə formalar, hansıları müalicə üçün əlverişli saymaq istərdik — şübhəyə yer qoymaq lazımdır: hal daha əvvəlki mərhələyə — belə adlanan dementia praecox-a (Bleulerin dilində şizofreniya,

1) Psixoterapiya haqqında, 1905 [bu cildin s. 11 və sonrakı].

mənim təklifim ilə paraforeniya) — uyğun gəlmir və daha qısa ya daha uzun müddətdən sonra bu xəstəliyin açıq-aydın mənzərəsini göstərəcəkmi. Hər zaman bu fərqləndirməni etməyin bu qədər asan olduğuna etiraz edirəm. Bilirəm ki, differensial diaqnozda daha az tərəddüd edən psixiatrlar var, amma əmin olmuşam ki, onlar da eyni tezliklə səhv edirlər. Səhv yalnız psixoanalitik üçün belə adlanan kliniki psixiatr üçündən daha fəlakətlidir. Çünki sonuncu bir halda, digərində olduğu kimi, heç bir faydalı iş görmür; o, yalnız teoretik səhv təhlükəsi ilə qarşılaşır və onun diaqnozunun yalnız akademik marağı var. Psixoanalitik amma əlverişsiz halda praktik səhv edib: o, boşa sərfə səbəb olub və öz müalicə üsulunu nüfuzdan salıb. Xəstə histeriya ya məcburiyyət-nevrozundan yox, paraforeniyadan əziyyət çəkirsə, o, sağalma vədini yerinə yetirə bilməz və ona görə də diaqnostik səhvdən qaçmaq üçün xüsusilə güclü motivləri var. Bir neçə həftəlik sınaq müalicəsində o, çox vaxt şübhəli qavrayışlar edəcək, hansılar ona cəhdi davam etdirməməyə qərar verməyə imkan verə bilər. Nə yazıq ki, iddia edə bilmərəm ki, belə bir sınaq daim dəqiq qərar imkanı verir; bu, yalnız daha bir yaxşı ehtiyatdır.¹

Analitik müalicənin başlanğıcından əvvəlki uzun söhbətlər, onsuz da əvvəlki başqa terapiya, eləcə də həkimlə analiz ediləcək şəxs arasında daha əvvəlki tanışlıq müəyyən əlverişsiz nəticələrə səbəb olurlar, onlara hazırlıqlı olmalısan. Onlar o qədər səbəb olurlar: xəstə həkimə hazır

1) Bu diaqnostik qeyri-müəyyənlik mövzusu, paraforeniyanın yüngül formalarında analizin şansları və hər iki təsirin oxşarlığının əsaslandırılması haqqda çox şey demək olardı, hansını bu kontekstdə işləyə bilmərəm. Yungun nümunəsindən histeriya ilə məcburiyyət-nevrozlarını «transferans-nevrozları» kimi paraforenik təsirlərə «introversiya-nevrozları» kimi qarşı qoymaqa sevinərdim, əgər «introversiya»nın (libidonun) bu işlədilməsində bu anlayış yeganə haqlı mənasından uzaqlaşdırılmasaydı.

transferans səthinlə çıxış edir — hansını həkim yalnız get-gedə üzə çıxarmalıdır, əvəzində transferansın böyüməsini və formalaşmasını əvvəldən müşahidə etmək imkanı olur. Xəstə beləliklə bir müddət ön qazanır, hansını müalicədə ona sevməzdik.

Müalicəni gecikdirməklə başlamaq istəyənlərin hamısına şübhə ilə yanaş. Təcrübə göstərir ki, onlar razılaşdırılmış müddət bitəndən sonra gəlmirlər — bu gecikmənin əsaslandırması, yəni niyyətin ratsionalizasiyası təcrübəsizə tam mükəmməl görünsə belə.

Xüsusi çətinliklər yaranır, əgər həkim ilə analiza girən xəstə və ya onların ailələri arasında dostluq ya cəmiyyət münasibətləri olub. Dostun arvadını ya uşağını müalicəyə götürməyi tələb edilən psixoanalitik hazırlaşmalıdır: bu müəssisə — necə bitsə bitsin — ona dostluğu dəyərə gələcək. O, bu qurbanı verməlidir, əgər etibarlı nümayəndə təqdim edə bilmirsə.

Psixoanalizi təlqin müalicəsi ilə qarışdırmağı hələ də sevən laymanlar da, həkimlər də xəstənin yeni müalicəyə göstərdiyi gözləntiyə yüksək dəyər verməyə vərdişdirlər. Onlar çox vaxt hesab edirlər: bir xəstə ilə çox zəhmət olmayacaq, çünki o, psixoanalizə böyük güvən göstərir və onun həqiqəti və fəaliyyət qabiliyyəti haqda tam inamlıdır. Digəri ilə isə daha çətin olacaq, çünki o, şübhəçi davranır və öz şəxsiyyətində nailiyyəti görənə qədər heç nəyə inanmaq istəmir. Reallıqda amma xəstələrin bu səthi kifayət qədər az əhəmiyyətə malikdir; onun müvəqqəti güvəni ya güvənsizliyi nevrozu saxlayan daxili müqavimətlərə qarşı heç nə demir. Xəstənin güvənliyi onunla ilk əlaqəni

həqiqətən xoş edir; biz ona bunun üçün təşəkkür edirik, amma hazırlayırıq ki, onun əlverişli əvvəl-mövqeyi müalicədə yaranan ilk çətinliyə dəyib sınacaq. Şübhəçiyə deyirlər ki, analiz güvənə ehtiyac duymur, o, istədiyi qədər kritik və şübhəli olsun, biz onun mövqeyini qərarının hesabına yazmayacağıq — çünki o, bu nöqtələr haqqında etibarlı qərar qurmaq vəziyyətində deyil; onun güvənsizliyi onsuz da simptomdur, digər simptomları kimi, və o, maneəli təzahür etməyəcək, əgər o, yalnız vicdanlı şəkildə müalicənin qaydasının tələb etdiyinə tabe olacaqsa.

Nevrozun təbiəti ilə tanış olan insan təəccüblənməyəcək, eşitsə: psixoanalizi başqalarda icra etməyə tam qadir olan şəxs də başqa ölümlü kimi davrana bilər və ən intensiv müqavimətləri yaratmağa qadirdir, özü psixoanalizin obyekti edildikdə. Onda bizə yenidən ruhi dərinlik ölçüsünün təəssüratı gəlir və görmürük ki, nevroz elə ruhi təbəqələrdə kök salıb, hansılarına analitik təhsil hələ dərin düşməyib.

Analitik müalicənin başlanğıcında vacib nöqtələr vaxt və pul haqqında müəyyənləşdirmələrdir.

Vaxt haqqında mən yalnız müəyyən saatin icarəsi prinsipinə tabe oluram. Hər xəstə mənim mümkün iş günümün müəyyən saatını alır; o, onundur və o, onun üçün məsuliyyət daşıyır, istifadə etməsə belə. Bu müəyyənləşdirmə — hansı bizim yaxşı cəmiyyətimizdə musiqi və ya dil müəllimi üçün özü-özlüyündə aydındır — həkimdə bəlkə də sərt ya hətta sinif-uyğunsuz görünür. İnsanlar xəstənin hər dəfə eyni

saatda həkimin yanında görünməsinə mane ola biləcək çoxsaylı təsadüflərə işarə etməyə meyillidirlər və tələb edəcəklər ki, daha uzun analitik müalicə boyu baş verə biləcək çoxsaylı ara xəstəlikləri nəzərə alınsın. Amma cavabım budur: başqa cür olmaz. Daha mülayim praktikada «təsadüfi» imtinalar o qədər yığılır ki, həkim öz maddi varlığını təhlükədə tapır. Bu müəyyənləşdirməyə sərt tabe olmaqda əksinə məlum olur ki, maneə edən təsadüflər umumiyyətlə baş vermir və ara xəstəliklər çox nadirdir. Əmək sahibi kimi utancaqlıq duya biləcəyi bir asudə vaxtdan zövq almaq vəziyyətinə demək olar ki, heç vaxt düşmürsən; işi maneəsiz davam etdirir və ağrılı, çaşdırıcı təcrübədən qurtarırsan: məhz elə o zaman işdə günahkar olmayan fasilə baş verməli olur, hansı xüsusilə vacib və məzmunlu olacaqdı. İnsanların gündəlik həyatında psixogenianın əhəmiyyətindən, «məktəb xəstəlikləri»nin tez-tezliyindən və təsadüfün kiçikliyindən düzgün inam yalnız o zaman qazanılır, bir neçə il boyu saat icarəsi prinsipinə sərt tabe olmaqla psixoanaliz işlətdikdən sonra. Psixik maraq onsuz da istisna edə bilmədiyi müəyyən orqanik təsirlərdə müalicəni kəsirəm, boşalan saati başqasına verməyə haqlı sayıram və xəstəni sağaldıqdan və mən başqa saat azad etdikdən sonra yenidən qəbul edirəm.

Xəstələrimlə hər gün, bazar günləri və böyük bayram günləri istisna olmaqla işləyirəm — yəni adətən həftədə altı dəfə. Yüngül hallar üçün ya uzaq gedilmiş müalicələrin davamları üçün həftədə üç saat da kifayətdir. Əks halda vaxtda məhdudiyyətlər nə həkimə, nə xəstəyə fayda verirlər; başlanğıc üçün onları tam rədd etmək lazımdır. Qısa kəsilmələrlə belə iş həmişə bir az örtülür; bazar günü rahatlığından sonra yenidən başlayanda

«bazar ertəsi qabığı» haqqında zarafatla danışardıq; nadir işdə təhlükə var ki, xəstənin real yaşadığı ilə addımda qala bilməzsən, müalicə hazırkı ilə kontaktını itirəcək və yan yollara itələnəcək. Bəzən elə xəstələrə də rast gəlinir, hansılarına bir saatın orta miqdarından daha çox vaxt ayırmaq lazımdır, çünki onlar saatin böyük hissəsini əriməyə, umumiyyətlə danışığa gəlməyə sərf edirlər.

Xəstənin hər başlanğıcda həkimə yönəltdiyi, həkim üçün xoşsəsad olmayan sual belə səslənir: Müalicə nə qədər davam edəcək? Məni əzabımdan azad etmək üçün hansı vaxta ehtiyacınız var? Əgər bir neçə həftəlik sınaq müalicəsini təklif etmişiksə, bu suala birbaşa cavab verməkdən qaçırsan — sınaq müddəti bitəndən sonra daha etibarlı bəyanat verə biləcəyimizi vəd etməklə. Sanki Əsopun nağılındakı kimi cavab verirsən yola çıxana — yolun uzunluğu haqda soruşana — göstəriş ilə: Get; və hökmü izahla əsaslandırmayla: əvvəlcə yola çıxanın addımını tanımalı, ta ki, onun səyahətinin müddətini hesablaya bilək. Bu çıxış ilə ilk çətinliklərdən keçirik, amma müqayisə yaxşı deyil, çünki nevrotik temposunu dəyişə və vaxtaşırı yalnız çox ləng irəliləyişlər edə bilər. Müalicənin gözlənilən müddəti haqqında sual həqiqətən az cavablandırılır.

Xəstələrin dərketməsizliyi və həkimlərin səmimiliyi o təsirə birləşirlər: analizə mümkün olan ən böyük iddiaları qoymaq və bununla ona ən dar vaxtı ayırmaq. Məsələn, bir neçə gün əvvəl mənə gəlmiş Rusiyalı xanımın məktubundan aşağıdakı məlumatları bəyan edirəm. Onun 55 yaşı var, 23 ildir əziyyət çəkir, on ildir daimi işə qadir deyil.

«Bir neçə sinir müalicə müəssisəsində müalicə» ona «aktiv həyat» imkanı verə bilməyib. O, oxuduğu psixoanaliz yolu ilə tam sağalmağa umur. Amma onun müalicəsi ailəsinə onsuz da o qədər dəyərə gəlib ki, Vyanada altı həftədən ya iki aydan daha uzun qala bilməz. Bundan əlavə, çətinləşmə var: o, əvvəldən yalnız yazılı «aydınlaşmaq» istəyir, çünki komplekslərinə toxunmaq onda patlamaq yarada ya onu «müvəqqəti dilsizləşdirər». — Heç kim əks halda gözləməzdi ki, ağır masanı iki barmaqla yüngül taburet kimi qaldırsınlar, ya da böyük evi eyni müddətdə taxta buda kimi qura bilsinlər; amma nevrozlara gəldikdə — hansılar bu gün insan düşüncəsinin kontekstinə hələ də daxil edilməmiş görünürlər — intellektli insanlar belə vaxt, iş və nailiyyət arasındakı lazımi nisbəti unudurlar. Üstəlik, nevrozların etiologiyası haqqındakı dərin bilgisizliyin anlaşılır nəticəsi. Bu bilgisizlik sayəsində nevroz onlara bir cür «yad qız»dır. Kimin gəldiyini bilmirdilər və ona görə gözləyirlər ki, o, bir gün yoxa çıxacaq.

Həkimlər bu güvənliyi dəstəkləyirlər; bilənlərindən belə bəziləri tez-tez nevroz xəstəliklərinin ağırlığını düzgün dəyərləndirmirlər. Dost kolleq — ona yüksək sayırım ki, o, digər əvvəllər üzərində bir neçə onillik elmi işdən sonra psixoanalizin dəyərləndirilməsinə döndü — mənə bir dəfə yazdı: Bizə lazım olan məcburiyyət-nevrozlarının qısa, rahat, ambulator müalicəsidir. Mən bununla xidmət edə bilmədim, utandım və o qeydlə özümü müdafiə etməyə çalışdım: ehtimal ki, internistlər də vərəmin ya karsinomanın elə bir terapiyasından çox razı olardılar, hansı bu üstünlükləri birləşdirərdi.

Daha birbaşa demək lazımdır: psixoanalizdə söhbət həmişə uzun dövrlərdən gedir — yarım ya tam illərdən, xəstənin gözləntisinə uyğun gələndən daha uzunlardan. Ona görə vəzifə var: xəstəyə bu vəziyyəti müalicəyə tam qərar vermədən əvvəl açmaq. Mən umumiyyətlə bunu daha layiqli, amma həm də daha məqsədəuyğun sayıram: onu — qorxutmaq üçün çalışmadan — analitik terapiyanın çətinlikləri və qurbanları haqda əvvəlcədən xəbərdar etsən və ona beləliklə sonradan iddia etməyin hər haqqını alsan, guya onu müalicəyə — hansının dairəsini və əhəmiyyətini bilmirdi — cəlb etmişlər. Belə bildirişlərlə saxlanılan insan sonra onsuz da yararsız çıxardı. Müalicənin başlanğıcından əvvəl belə seçimi etmək yaxşıdır. Xəstələr arasında açıqlama irəlilədikcə bu ilk sınaqdan keçənlərin sayı artır.

Xəstələri müalicədə müəyyən müddət dözümlü qalmağa bağlamaqdan imtina edirəm; hər birinə istədiyi anda müalicəni kəsməyə icazə verirəm, amma ona gizlətmərəm: qısa işdən sonra kəsmək nailiyyət verməyəcək və onu asanlıqla tamamlanmamış əməliyyat kimi ödənilməz hala sala bilər. Psixoanalitik fəaliyyətimin ilk illərində xəstələri qalmaya sövq etməkdə ən böyük çətinlik tapardım; bu çətinlik onsuz da yerdəyişib: indi onları dayanmağa məcbur etməyə çalışmalı oluram.

Analitik müalicənin qısaldılması haqlı arzu olaraq qalır — onun yerinə yetirilməsinə, eşidəcəyimiz kimi, müxtəlif yollarla can atırlar. Nə yazıq ki, ona çox əhəmiyyətli bir an qarşı çıxır: dərin ruhi dəyişmələrin gedişinin ləngliyi, axırda bəlkə də qeyri-şüurlu proseslərimizin «vaxtsızlığı». Əgər

xəstələri analizin böyük vaxt sərfi çətinliyi qarşısında qoysaq, onlar tez-tez müəyyən çıxış vasitəsini təklif edə bilirlər. Onlar şikayətlərini dözülməz sayılanlara və yan saya bilənlərə ayırırlar və deyirlər: Yalnız birindən (məsələn, baş ağrısından, müəyyən təlaşdan) məni azad edin, digəri ilə mən həyatda özüm başa çıxaracağam. Amma burada onlar analizin seçici gücünü şişirdirlər. Əlbəttə, analitik həkim çox şey edə bilər, amma o, tam müəyyən edə bilməz ki, nəyə nail olacaq. O, prosesi başladır — mövcud sıxışdırmaların həlli; onu müşahidə edə, dəstəkləyə, maneələri yoldan çıxara bilər, mütləq çox şeyi də korlaya bilər. Amma ümumiyyətlə bir dəfə başlanmış proses öz yolunu gedir və ne onun istiqamətini, ne də vurduğu nöqtələrin ardıcıllığını özünə təyin etməyə qoymur. Analitikin xəstəlik təzahürləri üzərindəki gücü təxminən kişilik gücü kimi durur. Ən güclü kişi tam uşaq doğura bilər, amma qadın orqanizmində təkcə baş, bir qol ya bir ayaq yaratmağa qadir deyil; uşağın cinsinə belə qərar verə bilmir. O, onsuz da yalnız çox dolan-bolan və köhnə hadisələrlə müəyyən edilmiş prosesi başladır — hansı uşağın anadan ayrılması ilə bitir. İnsanın nevrozu da orqanizmin xüsusiyyətlərinə sahibdir; onun qismən təzahürləri bir-birindən asılı deyillər, onlar bir-birini şərtləndirirlər, bir-birini dəstəkləməyə vərdişdirlər; insan həmişə yalnız bir nevrozdan əziyyət çəkir, yox bir fərdin içində təsadüfi toplaşmış bir neçəsindən. İstəyinə görə bir dözülməz simptomdan azad edilən xəstə asanlıqla o təcrübəni alacaq ki, indi əvvəllər mülayim olan simptom dözülməzliyə qalxır. Kim nailiyyəti suggestiv (yəni transferans) şərtlərindən mümkün qədər

ayırmaq istəyir, o, yaxşı edər ki, həkimə düşə bilən seçici təsirin izlərindən də imtina etsin. Psixoanalitikə o xəstələr daha sevimlidir, hansılar ondan tam sağamlığı — nə qədər əlçatandırsa — tələb edirlər və ona bərpa prosesinin xərcləyəcəyi qədər vaxt ayırırlar. Əlbəttə, belə əlverişli şərtlər az hallarda gözlənilə bilər.

Müalicənin başlanğıcında qərar verilməli olan növbəti nöqtə puldur — həkimin haqq-hesabı. Analitik inkar etmir ki, pul əvvəla özünü-saxlama və güc qazanma vasitəsi kimi dəyərləndirilir, amma iddia edir ki, pulun qiymətləndirilməsində güclü cinsel faktorlar da iştirak edirlər. O, ona istinad edə bilər: pul məsələləri mədəni insanlar tərəfindən cinsel şeylər kimi tam oxşar şəkildə işlənilirlər — eyni ikiüzlülük, pruderiya və ikiüzlülük ilə. Ona görə də o, əvvəlcədən qərara gəlib bunlarda iştirak etməməyə və pul münasibətlərini xəstə qarşısında eyni özü-özlüyündə aydın səmimiliklə işləməyə — hansına onu cinsəllik məsələlərində tərbiyə etmək istəyir. O, ona göstərir ki, özü yalançı utancaqlığı atmışdır: soruşmadan bildirir, vaxtını necə dəyərləndirir. İnsan ağıllılığı sonra əmr edir: böyük məbləğlərin yığılmasına icazə verməmək, daha qısa daimi dövrlərlə (təxminən aylıq) ödəniş götürmək. (Məlumdur ki, müalicəni çox ucuz verdikdə xəstədə onun qiymətləndirilməsini artırmırsan.) Bu, bilindiyi kimi, bizim Avropa cəmiyyətimizdə sinir həkiminin ya internistin adətən işlədiyi praktika deyil. Amma psixoanalitik cərrahın vəziyyətinə düşə bilər — səmimi və bahalı olanın, çünki kömək edə bilən müalicələrə sahibdir. Mənim fikrimcə, öz real iddialarını və ehtiyaclarını etiraf etmək daha layiqli və etik baxımdan ittihamsızdır, necə ki, indi hələ də

həkimlər arasında vərdişdir: yararsız xeyirxah çıxış etmək — hansının mövqeyi onsuz da ona qadağandır — və bunun əvəzinə gizlində xəstələrin mərhəmətsizliyi və istismar həvəsi üzündən kədərlənmək ya səsli şikayət etmək. Analitik ödəniş iddiasını daha bir arqumentlə müdafiə edəcək: ağır işdə o, heç vaxt digər tibb mütəxəssisləri qədər qazana bilmir.

Eyni səbəblərdən o, haqq-hesabsız müalicə etməkdən də imtina edə bilər və kolleqlara ya onların yaxınlarına xeyrinə istisna etməməlidir. Sonuncu tələb həkimlik kollegiallığına zidd görünür; amma özünü saxla: pulsuz müalicə psixoanalitik üçün başqa hər kəsdən daha çox şey deməkdir — qazanc üçün mümkün iş vaxtının (səkkizinci, yeddinci hissə və s.) böyük payının bir çox ay boyu geri alınması. Eyni anda ikinci pulsuz müalicə onsuz da onun qazanma qabiliyyətinin dörddə birini ya üçdə birini oğurlayır — hansını ağır travmatik bədbəxt halın təsirinə bərabər tutmaq lazımdır.

Sual yaranır: xəstə üçün fayda həkimin qurbanını az-çox tarazlayırmı? Mən buna qərar verməyə cürətim var, çünki təxminən on il boyu hər gün bir saatı, bəzən ikisini də, pulsuz müalicələrə ayırmışam — nevrozda oriyentasiya almaq üçün mümkün qədər müqavimətsiz işləmək istəyirdim. Amma axtardığım üstünlükləri tapmadım. Nevrotikin müqavimətlərindən bəziləri pulsuz müalicə ilə nəhəng artırlar: cavan qadında transferans münasibətində olan meyvə, cavan kişidə ata-kompleksindən çıxan minnətdarlıq vəzifəsinə qarşı çıxma — həkimlik yardımının ən ağır çətinləşmələrinə aid olan. Ödənişlə həkimə verilən tənzimləmənin düşməsi çox ağrılı hiss olunur; bütün

münasibət reallıq dünyasından çıxır; müalicənin bitməsinə can atmaq üçün yaxşı bir motiv xəstədən alınır.

Pulun asketik lənətindən tam uzaq ola bilərsən və yenə də kədərlənmək olar ki, analitik terapiya xarici və daxili səbəblərlə kasıb üçün demək olar ki, əlçatmazdır. Bunlara qarşı az etmək olar. Bəlkə də geniş yayılmış iddia haqlıdır: həyatın kasıblığı hard işə məcbur edən insan nevroza daha az düşür. Amma tam mübahisəsiz digər təcrübə durur: nevroz yaratmış kasıbı ondan ayırmaq çox çətindir. O, ona özünü-saxlama mübarizəsində çox yaxşı xidmət edir; onun verdiyi ikincil xəstəlik qazancı həddindən artıq əhəmiyyətlidir. İnsanların maddi kasıblığına göstərmədiyi şəfqəti o, indi nevrozunun başlığı altında iddia edir və kasıblığı ilə işlə mübarizə etmək tələbindən özünü azad edə bilir. Kim kasıbın nevrozuna psixoterapiya vasitələri ilə hücum edir, o, adətən o təcrübəni alır: bu halda onsuz da tam başqa növ aktual terapiya tələb edilir — bizdə evli əfsanəyə görə imperator İosif İkincinin işlətdiyi terapiya. Əlbəttə, bəzən dəyərli və günahsız aciz insanlar tapılır, hansılarında pulsuz müalicə adlanan maneələrə rast gəlmir və gözəl nailiyyətlər verir.

Orta təbəqə üçün psixoanaliz üçün lazım olan pul sərfi yalnız görünüştə həddindən artıqdır. Sağamlıq və fəaliyyət qabiliyyəti bir tərəfdən, mülayim pul sərfi digər tərəfdən umumiyyətlə ölçülməzdirlər; sənatoriyalara və həkim müalicəsinə gedən sonsuz xərcləri yığsaq və onlara müvəffəqiyyətli bitən analitik müalicədən sonra fəaliyyət və qazanma qabiliyyətinin artmasını qarşı qoysaq, demək olar ki,

xəstələr yaxşı saziş etmişlər. Həyatda daha bahalı heç nə yoxdur, nevrozdan — və axmaqlıqdan.

Analitik müalicənin başlanğıcı haqqında bu qeydləri bitirmədən əvvəl müalicənin icra edildiyi vəziyyətin müəyyən seremonialı haqqında daha bir söz. Xəstəni istirahət çarpayısına qoymaqda və arxasında, onun görmədiyi yerdə yer tutmaqda qalıram. Bu tədbirin tarixi mənası var: o, psixoanalizin inkişaf etdiyi hipnotik müalicənin qalığıdır. Amma o, bir neçə səbəbə görə saxlanmağa layiqdir. Əvvəla şəxsi motivə görə, hansı digərləri ilə də bölüşə bilərəm. Mən gündə səkkiz saat (və daha uzun) başqalarının mənə baxmağına tabe edə bilmirəm. Dinlədiyim müddətdə özümü qeyri-şüurlu fikirlərimin axınına buraxdığımdan, mənim üz hərəkətlərim xəstəyə yozum materialı verməsin və ya onu bildirişlərində təsir etməsin istəmirəm. Xəstə ona qoyulan vəziyyəti adətən məhrumiyyət kimi dəyərləndirir və ona qarşı çıxır — xüsusilə nəzər həvəsi (voyürizm) onun nevrozunda əhəmiyyətli rol oynayanda. Amma bu tədbirdə sarsılırıq, hansının niyyəti və təsiri transferansın xəstənin ağla gələnləri ilə sezilməz qarışmasının qarşısını almaq, transferansı təcrid etmək və onu hal-hazırda müqavimət kimi kəskin dəyərlənmiş çıxarmaqdır. Bilirəm ki, bir çox analitik başqa cür edirlər, amma bilmirəm: başqa cür etmək həvəsinin ya onun burada tapdığı üstünlüyün onların bu dönməsində daha çox payı var.

İndi müalicənin şərtləri belə düzüldükdə, sual yaranır: hansı nöqtədən və hansı materialla müalicəyə başlamalı?

Ümumiyyətlə laqeyddir: hansı materialla müalicəyə başlayırsan — həyat hekayəsi ilə, xəstəlik

hekayəsi ilə ya xəstənin uşaqlıq xatirələri ilə. Amma hər halda belə ki, xəstəyə danışdırırsan və başlanğıc nöqtəsinin seçimini ona buraxırsan. Ona deməli: sizə bir şey deyə bilməmədən əvvəl sizin haqda çox şey öyrənmiş olmalıyam; xahiş edirəm, özünüz haqda nə bilirsinizsə, bildirin.

1) «§0 Əsas qayda» ilə olan təcrübələr haqqında çox şey demək olardı. Bəzən belə insanlara rast gəlinir ki, onlar davranırlar, sanki bu qaydanı özləri onsuz da

Xəstələr — hansılar xəstəliyini müəyyən andan hesab edirlər — adətən xəstəliyin səbəbinə tənzimlənirlər; digərləri — hansılar nevrozlarının uşaqlıqla əlaqəsini özləri də inkar etmirlər — çox vaxt bütün həyat hekayətlərinin təqdimatı ilə başlayırlar. Sistematik hekayəti heç bir halda gözləməməli və onun inkişafı üçün heç nə etməməli. Hekayətin hər parçası sonra yenidən danışılmalı olacaq və yalnız bu təkrarlarda o əlavələr təzahür edəcəklər, hansılar vacib, xəstəyə naməlum

əlaqələri çatdırırlar.

Elə xəstələr var ki, onlar ilk saatlardan hekayətlərinə diqqətlə hazırlaşırlar — guya müalicə vaxtının daha yaxşı istifadəsini təmin etmək üçün. Sanki

qoyublar. Digərləri onsuz da əvvəldən onlara qarşı günah edirlər. Onların bildirişi müalicənin ilk fazalarında əvəzsizdir, hətta faydalıdır; sonra müqavimətlərin hökmranlığı altında ona tabe olmaq aciz qalır və hər kəs üçün bir vaxt gəlir ki, onu aşmaq lazımdır. Öz özünə-analizdən xatırlamalı: ağla gələnləri rədd edən o kritik əvvəl-götürümlərə güzəşt etmək meyli nə qədər müqavimətsiz çıxır. Xəstə ilə «§0 əsas qayda»nın qurulması ilə bağlanan belə sazişlərin az təsirliliyindən daim inandırılır: ilk dəfə başqa insanlar haqqında intim bir şeyin bildirilməsinə gəldikdə. Xəstə bilir ki, hər şeyi deməli, amma digərlərə qarşı gizlilikdən yeni bir saxlanma yaradır. «Həqiqətən hər şeyi deməli? Yalnız mənim özümə aid olan şeylərə aid olduğunu hesab etmişdim». Analitik müalicəni icra etmək təbii ki, mümkünsüzdür, əgər xəstənin digər insanlarla münasibətləri və onlar haqqında fikirləri bildirişdən istisna edilirlərsə. Omlet hazırlamaq üçün yumurtaları sındırmaq lazımdır (Pour faire une Omelette il faut casser des oeufs). Nəcib insan onsuz da başqa insanların belə gizlətlərindən bilməyə layiq görünməyəni asanlıqla unudur. Adların bildirilməsindən də imtina etmək olmaz; əks halda xəstənin hekayələri Yotenin «doğma qızı»nın səhnələri kimi müəyyən kölgəli alırlar, hansılar həkimin yaddaşında saxlanmaq istəmirlər; saxlanılan adlar əlavə olaraq bütün vacib münasibətlərə girişi örtürlər. Adları saxlamaq olar ta ki, analiz olunan həkim və prosedur ilə daha tanış olub. Çox qəribədir: bütün vəzifə həll olunmaz olur, rezervi bir yerdə buraxan kimi. Amma düşün: əgər bizdə sığınacaq hüququ olsaydı — məsələn, şəhərdə yalnız tək bir meydan üçün — şəhərin bütün haramılarının o bir meydanda toplanmasına nə qədər vaxt lazım olardı. Bir dəfə yüksək rütbəli funksioner müalicə etmişdim — hansını xidmət andı müəyyən şeyləri dövlət gizləti kimi bildirişdən saxlamağa məcbur edirdi — və onda məhz bu məhdudiyyət üzündən çökdüm. Psixoanalitik müalicə bütün rəğbətlərdən üstün getməlidir, çünki nevroz və onun müqavimətləri rəhm etmirlər.

şövhət kimi örtülən, məhz müqavimətdir. Belə hazırlığı rədd etməyi tövsiyə edirlər — hansı yalnız istənilməyən ağla gələnlərin təzahüründən qorunmaq üçün icra edilir.¹ Xəstə öz nəcib niyyətinə nə qədər şövhətlə inansın, müqavimət qəsdən hazırlıq üslubunda öz payını tələb edəcək və bildirişin ən qiymətli materialının qaçmasını həyata keçirəcək. Tezliklə görəcəksən ki, xəstə müalicədən istəniləni çıxarmaq üçün başqa üsullar da uydurur. O, bəlkə də hər gün intim dost ilə müalicəni müzakirə edəcək və bu söhbətdə bütün o fikirləri yerləşdirəcək, hansıların ona həkimin yanında çatması lazım idi. Müalicədə onda dəlik var, hansından tam məhz ən yaxşısı axır. Tezliklə o vaxt gələcək ki, xəstəyə tövsiyə etsən: analitik müalicəsini həkimi ilə özü arasındaki məsələ kimi işləsin və bütün digər insanları — nə qədər yaxın olsalar da, nə qədər maraqlı olsalar da — bilikdən istisna etsin. Müalicənin sonrakı fazalarında xəstə adətən belə meyllərə tabe edilmir.

Müalicəsini gizli saxlamaq istəyən xəstələrə — çox vaxt onsuz da nevrozlarını gizlətdikləri üçün — maneələr qoymuram. Əlbəttə, nəzərə gəlmir, əgər bu rezervasiya nəticəsində ən gözəl sağalma nailiyyətlərindən bəziləri müasirlər üzərində təsir göstərmir. Xəstələrin gizli üçün qərarı onsuz da özü onların gizli hekayəsinin bir xüsusiyyətini işıq üzünə çıxarır.

Xəstələrə müalicələrinin başlanğıcında mümkün qədər az insana bilikli olmağı təlqin etsək, bununla onları eyni zamanda o çoxsaylı düşmənçilik təsirlərindən bir az qoruyuruq, hansılar onları analizdən ayırmağa çalışacaqlar. Belə təsirlər müalicənin əvvəlində

1) İstisnalara yalnız belə məlumatlar üçün icazə verin: ailə cədvəli, qalma yerləri, əməliyyatlar və s.

zərərli ola bilərlər. Sonra onlar əksərən laqeyddirlər ya hətta faydalıdırlar — gizlənmək istəyən müqavimətləri üzə çıxarmaq üçün.

Əgər xəstə analitik müalicə boyu müvəqqəti digər — daxili ya mütəxəssis — terapiyaya ehtiyac duysa, bu digər yardımı özü icra etməkdən daha məqsədəuyğundur analitik olmayan kolleqa müraciət etmək. Güclü orqanik söykənməli nevroz əzablarından qarışıq müalicələr əksərən icra edilməzdirlər. Xəstələr maraqlarını analizdən döndərirlər, sağalmaya gətirəcək birdən artıq yol göstərsən. Ən yaxşısı orqanik müalicəni ruhi bitəndən sonra qoymaqdır; birincini əvvəl göndərsəydik, o, əksər hallarda nailiyyətsiz qalardı.

Müalicənin başlanğıcına qayıdaq. Bəzən elə xəstələrlə qarşılaşacaqsan ki, onlar müalicələrini rəddedici təsdiq ilə başlayırlar: ağılarına danışacaq heç nə gəlmir, hərçənd həyat və xəstəlik hekayəsinin bütün sahəsi qarşılarında toxunulmamış dayanıb. Onlardan hansıdan danışmaq lazım olduğunu bildirmək xahişinə girməməli — bu ilk dəfə o qədər, sonrakı dəfələr də. Özünü saxla: belə hallarda nə ilə işin var. Güclü müqavimət ön cəbhəyə çıxıb — nevrozu müdafiə etmək üçün; çağırışı dərhal qəbul edib ona yaxınlaş. Bütün ağla gələnlərin bu gəlməməsinin başlanğıcda olmadığını və analiza qarşı müqavimət söz mövzusu olduğunu o qədər enerjili təkrarlanan təsdiq xəstəni tezliklə gözlənilən etiraflara məcbur edir ya onun komplekslərinin ilk parçasını üzə çıxarır. Yaman olur, əgər o, etiraf etməli olmalıdır ki, əsas qaydanı dinlədiyi müddətdə özünə rezerv qurub — bu və ya başqa bir şeyi onsuz da özü üçün saxlayacaq. Daha az ağır olar, əgər yalnız bilməli olmalıdır: analiza hansı güvənsizlik göstərir, ya analizin haqqında hansı

qorxuducu şeyləri eşidib. O, bizim ona təqdim etdiyimiz bu və oxşar imkanları rədd edirsə, onu itələməklə etiraf etməyə məcbur etmək olar: onsuz da özünü məşğul edən müəyyən fikirləri laqeyd edib. O, müalicənin özü haqqında düşünüp, amma müəyyən heç nə haqqında deyil, ya onun olduğu otağın mənzərəsi onu məşğul edib, ya müalicə otağındakı predmetləri düşünməlidir və burada divanda uzandığını — hansının hamısını «Heç nə» çıxışı ilə əvəz edib. Bu işarələr əlbəttə anlaşılırdırlar: hazırkı vəziyyətə bağlanan hər şey həkimə transferansə uyğun gəlir — hansı müqavimət üçün yararlı çıxır. Biz deməli bu transferansın üzə çıxarılması ilə başlamağa məcburuq; ondan xəstənin patogen materialına girişə yol tezliklə tapılır. Həyat hekayələrinin məzmununa görə cinsel aqressiyaya hazırlaşmış qadınlar, həddindən artıq güclü sıxışdırılmış homoseksuallıqlı kişilər analiza belə ağla gələnlərin rəddini ən əvvəl göndərəcəklər.

İlk müqavimət kimi xəstələrin ilk simptomları və təsadüfi hərəkətləri də xüsusi maraq iddia edə və nevrozlarını hökmran edən kompleksi açmaq olar. İncə estetik səthləri olan zəkalı cavan filosof ilk müalicəyə düşməzdən əvvəl şalvar zolağını düzəltməyə tələsir; sonradan məlum olur: o, ən yüksək incəlikləri olan keçmiş koprofil idi — hansını sonrakı estet üçün gözləmək lazım idi. Cavan qız eyni vəziyyətdə qabağa çıxan baldırını ətəyi ilə tez örtür; o, bununla sonrakı analizin açacağı ən yaxşını — bədən gözəlliyinə narsissik qürurunu və ekzibisiyon meyllərini — açmışdır.

Xüsusilə çox xəstə onlara təklif edilən uzanma mövqeyinə qarşı çıxırlar — həkim onların görmədiyi arxasında

oturanda — və müalicəni başqa mövqedə keçirmək icazəsini xahiş edirlər, əksərən onsuz da həkimin görünüşündən imtina etmək istəmədikləri üçün. Onlara daim rədd edilir; amma onları ondan saxlamaq olmaz ki, özləri üçün belə qururlar: «seans»dan əvvəl bir neçə cümlə danışsınlar ya onun bildirilmiş bitməsindən sonra — çarpayıdan qalxanda. Onlar beləliklə müalicəni rəsmi hissəyə ayırırlar — hansı boyu əksərən çox maneəli davranırlar — və «səmimi» hissəyə, hansında həqiqətən sərbəst danışırlar və müxtəlif şeylər bildirirlər, hansıları özləri müalicəyə saymırlar. Həkim bu ayrılıqla uzun razılaşmır; o, seansdan əvvəl ya sonra deyilənə qulaq asır və növbəti imkanda onu istifadə edərək xəstənin qurmaq istədiyi sərhədi dağıdır. Eyni sərhəd yenidən transferans müqavimətinin materialından tikiləcək.

Xəstənin bildirişləri və ağla gələnləri dayanmadan gəldikdə, transferans mövzusuna toxunmayın. Bu bütün prosedurların ən incisini gözləyin, ta ki, transferans müqavimətə çevrilir.

Bizim qarşımızda duran növbəti sual prinsipialdır. O belə səslənir: Nə vaxt analiz olunana bildirişlərə başlamalı? Nə vaxt vaxtıdır ki, ona ağla gələnlərinin gizli mənasını açaq, onu analizin əvvəllərinə və texniki prosedurlarına daxil edək?

Buna cavab yalnız belə ola bilər: effektiv transferans, düzgün əlaqə (rapport) xəstədə qurulanadək yox. Müalicənin ilk məqsədi qalır: onu müalicəyə və həkimin şəxsiyyətinə bağlamaq. Bunun üçün başqa heç nə etmək lazım deyil: ona vaxt buraxmaq. Əgər ona ciddi maraq göstərsən, əvvəldə yaranan

müqavimətləri diqqətlə aradan qaldırsan və müəyyən səhvlərdən qaçsan, xəstə belə bir bağlanmanı özü-özlüyündə qurur və həkimi o imagolar sırasına qoşur, hansılardan sevgi qəbul etməyə vərdiş etmişdir. Bu ilk nailiyyəti onsuz da korlaya bilərsən, əgər əvvəldən empatiya mövqeyindən başqa bir mövqe tutasan — məsələn, əxlaqi — və ya bir partiyanın nümayəndəsi ya nümayəndəsi kimi davransan — məsələn, digər nikah tərəfinin, və s.

Bu cavab təbii ki, o yanaşmanın lənətini də özündə saxlayır, hansı xəstəyə simptomlarının yozumlarını onsuz da özü təxmin etdiyi kimi bildirmək istəyir, ya hətta xüsusi zəfər görür onları bu «həllər» ilk görüşdə üzünə atmaqda. Daha təcrübəli analitik üçün xəstənin şikayətlərindən və xəstəlik hesabatından onsuz da gizli arzuları açıq-aydın eşitmək çətin olmayacaq; amma hansı dərəcə özünə-məmnunluq və fikirsizlik lazımdır ki, yad insana — analitik əvvəllərə tam yadamsı — ən qısa tanışlıqdan sonra açasan: o, anasına insest bağlanmışdır, guya sevilən arvadına qarşı ölüm arzularını saxlayır, rəisini aldatmaq niyyətindədir və s.! Eşitmişəm ki, elə analitiklər var ki, belə anlıq diaqnozlarla və sürətli müalicələrlə öyünürlər, amma hər kəsi belə nümunələrə tabe olmaqdan xəbərdar edirəm. Bununla özünü və işini hər hansı krediteden məhrum edəcək və ən şiddətli etirazları oyadacaqsan — düzgün təxmin etsən də, etməsən də; həqiqətən, daha şiddətli müqavimət — nə qədər daha tez düzgün təxmin etsən. Terapevtik təsir adətən əvvəlcə sıfıra bərabər olacaq, analizin qorxusu isə yekun. Müalicənin daha sonrakı fazalarında da ehtiyatlı olmalısan: simptomun həlli və arzu-

yozumunu xəstə tam yaxında olana qədər bildirməmək — ona görə ki, o, artıq yalnız qısa addım atmalıdır ki, bu həllə özü sahib olsun. Əvvəlki illərdə tez-tez təcrübə göstərirdim ki, həllin vaxtından əvvəl bildirilməsi müalicəyə vaxtından əvvəl son qoyurdu — belə qəflətən oyaq salınmış müqavimətlər nəticəsində də, həll ilə verilən asanlıq hesabına da.

Burada etiraz edəcəklər: məhz bizim vəzifəmiz müalicəni uzatmaqdır, onu mümkün qədər tez bitirmək deyilmi? Xəstə öz bilməməzliyi və başa düşməməzi nəticəsində əziyyət çəkmir və onu mümkün qədər tez bilikli etmək vəzifə deyilmi — onsuz da həkimin özü bilikli olan kimi?

Bu sualın cavabı kiçik ekskursa sövq edir: biliklərin əhəmiyyəti haqqında və psixoanalizdə sağalma mexanizmi haqqında.

Analitik texnikanın ən əvvəlki dövrlərində intellektualist düşünmə səthində xəstənin unutdukları haqqında biliksini yüksək dəyərləndirmişdik və demək olar ki, bizim biliklərimiz ilə onunkunu fərqləndirmirdik. Unudulmuş uşaqlıq travması haqqında başqa tərəfdən — məsələn, valideynlərdən, baxıcılardan ya öz cəlbedicidən — xəbər almaq alındıqda, elə hallarda mümkün olduğu kimi, biz bunu xüsusi xoşbəxt hal sayırdıq və tələsirdik xəstəyə xəbəri və onun doğruluğunun dəlillərini bildirməyə — o dəqiq gözlənti ilə ki, beləliklə nevrozu və müalicəni tez bitirməyə gətirəcəyik. Gözlənilən nailiyyət alınmayanda ağır məyusluq oldu. Necə baş verə bildi ki, indi travmatik hadisəsini bilən xəstə yenə də əvvəlkindən daha çox bilmirmiş kimi davranır? Sıxışdırılmış travmanın xatirəsi belə

bildiriş və təsviri nəticəsində çıxmaq istəmirdi.

Müəyyən halda histeriya qızın anası mənə homoseksual hadisəni açdı — qızın tutmalarının fiksasiyasına böyük təsir edən. Ana səhnəni özü tuta bilib; xəstə isə onu tam unudub — hərçənd o, artıq əvvəlpübertet dövrünə aid idi. İndi öyrədici təcrübə edə bildim. Hər dəfə ananın hekayəsini qızın qarşısında təkrar edəndə, o, histeriya tutması ilə cavab verirdi və ondan sonra bildiriş yenidən unudulurdu. Şübhə yoxdur: xəstə ona qoyulan bilikə qarşı ən şiddətli müqavimət göstərirdi; o, sonda axmaqlığı və tam yaddaş itkisini simulyasiya etdi — mənim bildirişlərimdən qorunmaq üçün. Beləliklə, qərara gəlmək lazım oldu: bilikdən özü ona təyin edilmiş mənanı almaq və vurğunu o müqavimətlərə keçirmək, hansılar o zaman bilməməzliyi yaratmışdılar və indi də onu müdafiə etməyə hazırdırlar. Şüurlu bilik amma bu müqavimətlərə qarşı — yenidən itələnməsə belə — aciz idi.

Xəstələrin bu təəccüblü davranışı — şüurlu biliklə bilməməzliyi birləşdirməyi bacaran — belə adlanan normal psixologiya üçün izahsız qalır. Psixoanaliz üçün o, qeyri-şüurlunun tanınması əsasında çətinlik yaratmır; təsvir edilən hadisə amma o baxışın ən yaxşı dəstəklərindən biridir, hansı ruhi prosesləri topik ayrı-ayrılıqla yaxından tanıdır. Xəstələr sıxışdırılmış hadisəni düşüncələrində bilirlər, amma bu düşüncədə həmin yerdən əlaqə yoxdur, hansında sıxışdırılmış xatirə bir şəkildə saxlanılır. Dəyişmə yalnız o zaman baş verə bilər ki, şüurlu düşünmə prosesi həmin yerə qədər gedib çatmış və orada sıxışdırma müqavimətlərini

dəf etmişdir. Tam elədir, sanki ədliyyə nazirliyində fərman elan edilib: yeniyetmə xataları müəyyən mülayim şəkildə həll etmək lazımdır. Bu fərman ayrı-ayrı rayon məhkəmələrinin biliksinə çatmayana qədər, ya rayon hakimlərinin bu fərmana tabe olmaq niyyəti olmadıqda — əksinə öz başına məhkəmə etdikdə — ayrı-ayrı yeniyetmə xatalarının işlənməsində heç nə dəyişmək olmaz. Düzəliş olaraq əlavə edək: sıxışdırılmışın şüurlu bildirişi amma xəstəyə təsirsiz qalmır. O, arzuolunan təsiri — simptomlara son qoymaq — göstərməyəcək, amma başqa nəticələr verəcək. O, əvvəlcə müqavimətləri, sonra — onların dəf edilməsi baş verəndən sonra — düşünmə prosesini oyaq salacaq, hansının axınında axırda gözlənilən qeyri-şüurlu xatirənin təsiri qurulacaq.

İndi vaxtıdır ki, müalicə ilə hərəkətə gətirdiyimiz qüvvə oyununun baxışını quraq. Terapiyanın ən yaxın motoru xəstənin əzabı və ondan çıxan sağalma arzusudur. Bu həvəs qüvvəsinin böyüklüyündən çox şey çıxılır, hansını yalnız analizin gedişində üzə çıxaracağıq — əvvəla ikincil xəstəlik qazancı; amma həvəs qüvvəsinin özü müalicənin sonunadək saxlanılmalıdır; hər yaxşılaşma onun azalmasını çağırır. Amma o, özü-özlüyündə xəstəliyi aradan qaldırmağa acizdir; ona iki şey çatmır: o, bu məqsəd üçün atılmalı olan yolları bilmir və o, müqavimətlərə qarşı lazımi enerji miqdarını qoymur. Hər iki çatışmazlığa analitik müalicə yardım edir. Müqavimətlərin dəf edilməsi üçün lazım olan affekt miqdarlarını o, transferans üçün hazır olan enerjilərin mobilizasiyası ilə təmin edir; vaxtında bildirişlərlə o, xəstəyə göstərir ki, hansı yollara bu enerjiləri yönəltməli. Transferans tez-tez əzab-

simptomları tək aradan qaldıra bilir, amma onda yalnız müvəqqəti — tam məhz o mövcud olduğu müddətdə. Bu, təlqin müalicəsidir, psixoanaliz deyil. Psixoanaliz adını müalicə yalnız o halda layiqdir, əgər transferans öz intensivliyini müqavimətlərin dəf edilməsinə işlədib. Onda yalnız xəstəlik mümkünsüz olur, hətta transferans yenidən həll edilib — necə ki, onun təyinatı tələb edir.

Müalicə boyu daha bir dəstəkləyici an oyaq salınır: xəstənin intellektual marağı və dərkəsi. Amma o, bir-biri ilə mübarizə aparan digər qüvvələrə qarşı az nəzərə çatdırılır; ona daim müqavimətlərdən çıxan qərar bulanmasından dəyər itirmə təhlükəsi asılıdır. Beləliklə, transferans və təlim (bildiriş yolu ilə) yeni qüvvə mənbələri kimi qalır, hansıları xəstə analitikə borcludur. Təlimdən o, amma yalnız o qədər istifadə edir, nə qədər transferans onu buna sövq edir; ona görə də ilk bildiriş gözləməlidir, ta ki, güclü transferans qurulub, və əlavə edək: hər sonrakı da — transferansın növbə ilə çıxan transferans müqavimətləri ilə pozunması aradan qalxanadək.