Psixoanalitik terapiyanın yolları

Cənab kolleqlar!

Bilirsiniz ki, biz heç vaxt biliklərimizin və bacarıqlarımızın tamamlanması ilə öyünməmişik; əvvəlki kimi indi də həmişə hazırıq ki, biliklərimizin mükəmməlsizliyini etiraf edək, yeni şeylər öyrənək və yanaşmamızda daha yaxşısı ilə əvəz ediləbiləni dəyişək.

Uzun, ağır ayrılıq illərindən sonra yenidən bir araya gəldiyimiz üçün məni terapiyamızın vəziyyətini yoxlamaq — bizə insan cəmiyyətindəki yerimizi borclu olan terapiya — və hansı yeni istiqamətlərdə inkişaf edə biləcəyinə baxmaq cəlb edir.

Həkimlik vəzifəmizi belə formalaşdırmışıq: nevrozlu xəstəni onun içində olan qeyri-şüurlu, sıxışdırılmış hərəkətlərin biliksinə gətirmək və bu məqsədlə öz şəxsiyyətinə dair biliklərinin bu genişlənməsinə qarşı çıxan müqavimətləri

üzə çıxarmaq. Bu müqavimətlərin üzə çıxarılması onların da dəf edilməsini təmin edirmi? Əlbəttə ki, həmişə yox, amma umuruq bu məqsədə çatacağıq: xəstənin həkim şəxsiyyətinə transferansından istifadə edərək, uşaqlıqda baş verən sıxışdırma proseslərinin məqsədəuyğunsuzluğu və ləzzət prinsipinə uyğun yaşamanın icra edilməzliyi haqqında inamımızı onun öz inamına çevirməklə. Xəstəni apardığımız yeni konfliktin dinamik münasibətləri — əvvəlki xəstəlik konfliktinin yerinə qoyduğumuz — mən başqa yerdə aydınlaşdırmışam. Burada hazırda dəyişəcək heç nə bilmirəm.

Xəstəyə sıxışdırılmış ruhi olanı şüuruna çatdıran işi biz psixoanaliz adlandırmışıq. Niyə «analiz» — hansı parçalanma, ayrılma deməkdir və kimyanın təbiətdə tapıb laboratoriyasına gətirdiyi maddələr üzərindəki işi ilə analojiyyəti düşündürür? Çünki belə bir analojiyyət vacib bir nöqtədə həqiqətən mövcuddur. Xəstənin simptomları və xəstəlik ifadələri onun bütün ruhi fəaliyyətləri kimi yüksək qarışıq təbiətlidir; bu qarışıqlığın elementləri axırda motivlər, həvəs hərəkətləridir. Amma xəstə bu elementar motivlərdən heç nə bilmir ya çox az bilir. Biz ona bu yüksək qarışıq ruhi formaların quruluşunu başa düşməyi öyrədirik, simptomları onları motivləşdirən həvəs hərəkətlərinə qaytarırıq, bu qədər xəstəyə naməlum həvəs motivlərini simptomlarda göstəririk — kimyaçı duzdan kimyəvi elementi ayırdığı kimi, hansı digər elementlərlə əlaqədə tanınmaz olmuşdu. Eyni şəkildə xəstəyə onun xəstəlik sayılmayan ruhi ifadələrində göstəririk ki, onların motivliyi onun üçün tam bilməz idi, ki, orada başqa

həvəs motivləri də iştirak ediblər, hansılar ona tanınmamış qalıblar.

İnsanların cinsi səylərini də izah etmişik — onları komponentlərinə ayrılmaqla; və yuxu yozanda belə gedirik: yuxunu bütün kimi laqeyd edib onun ayrı-ayrı elementlərinə assosiasiyaları bağlayırıq.

Həkimlik psixoanalitik fəaliyyətinin kimya işi ilə bu haqlı müqayisəsindən terapiyamızın yeni istiqaməti üçün təkan yaranacaq. Xəstəni analiz etmişik, yəni onun ruhi fəaliyyətini elementar tərkib hissələrinə parçalamışıq, bu həvəs elementlərini onda ayrı-ayrı və təcrid göstərmişik; indi onun bu elementlərin yeni və daha yaxşı quruluşunda ona kömək etməməmizdən daha yaxın nə ola bilər? Bilirsiniz ki, bu tələb həqiqətən irəli sürülüb. Eşitmişik: xəstə ruhi həyatın analizindən sonra onun sintezi gəlməlidir! Tezliklə buna narahatlıq da bağlanıb — guya çox analiz və az sintez verilə bilər — və psixoterapevtik təsirin əsas ağırlığını həmin sintezin üzərinə qoymaq səyi yaranıb: viviseksiya ilə dağıdılmışın bir cür bərpası.

Amma inanmıram, cənablar, ki, bu psixosintezdə bizə yeni vəzifə düşür. Açıq və kobud olmağa cürət etsəydim, deyərdim ki, burada düşüncəsiz bir ifadə söz mövzusu var. Qeyd etməkdən qane qalıram: yalnız bir müqayisənin məzsuz genişləndirilməsi və ya — istəyirsinizsə — adlandırmanın haqsız istismarı mövcuddur. Amma ad yalnız etiketdir; oxşar digərindən fərqləndirmək üçün qoyulub, proqram deyil, məzmun göstəricisi ya tərif deyil. Müqayisə isə müqayisə edilənə yalnız

bir nöqtədə toxunmalıdır və bütün digərlərində ondan uzaqlaşa bilər. Ruhi olan o qədər unikaldır ki, tək bir müqayisə onun təbiətini qaytara bilməz. Psixoanalitik iş kimya analizi ilə analojiyyətlər təklif edir, amma eyni şəkildə cərrahın müdaxiləsi ilə, ortopedin təsiri ilə və tərbiyəçinin təsiri ilə də. Kimya analizi ilə müqayisənin sərhədi bundadır: ruhi həyatda bizə birlikdələşmə və yığılma məcburiyyətinə tabe olan səylərlə iş düşür. Simptomu parçalamağa, həvəs hərəkətini bir əlaqədən azad etməyə nail olsaq, o, təcrid qalmır, dərhal yenisinə daxil olur.¹

Hə, əksinə! Nevrozlu xəstə bizə cırıq, müqavimətlərlə çatlıq ruhən həyat gətirir və biz ona analiz edərkən, müqavimətləri aradan qaldırarkən, bu ruhi həyat birləşir; bizim MəN dediyimiz böyük birlik özünə o qədərə qədər ondan ayrılmış və kənarda bağlanmış bütün həvəs hərəkətlərini qoşur. Beləliklə, analitik müalicə olunanda psixosintez bizim müdaxiləmiz olmadan, avtomatik və qaçılmaz həyata keçir. Simptomların parçalanması və müqavimətlərin ləğvi ilə biz onun üçün şərtləri yaratmışıq. Doğru deyil ki, xəstədə hansısa bir şey tərkib hissələrinə parçalanıb və indi sükutla gözləyir ki, biz onu bir şəkildə yığaq.

Terapiyamızın inkişafı deməli, görünür, başqa yollar atacaq; əvvəla həmin yolu, hansını yaxın zamanda Ferenczi «Histeriya analizinin texniki çətinlikləri» (Internat. Zschr. f. Psychoanalyse, V, 1919) işində analitikin «aktivliyi» kimi səciyyələndirib.

1) Kimya analizində də tam oxşar bir şey baş verir. Kimyaçının məcbur etdiyi təcridlərlə eyni anda, onun istəmədiyi sintezlər də həyata keçir — azad edilmiş affinitetlər və maddələrin seçmə qohumluğu sayəsində.

Tez razılaşıq ki, bu aktivlik altında nə başa düşülür. Terapevtik vəzifəmizi iki məzmun ilə təsvir etmişik: sıxışdırılmışın şüurlu edilməsi və müqavimətlərin üzə çıxarılması. Burada biz əlbəttə kifayət qədər aktivik. Amma xəstəni ona göstərilən müqavimətlərlə tək özü mübarizə aparmağa buraxmalıyıqmı? Biz ona burada transferansın sövqündən başqa yardım edə bilməzsəyikmi? Əksinə, çox yaxın gəlmir ki, ona elə də kömək edək: onu həmin ruhi vəziyyətə salaq, hansı konfliktin arzuolunan həlli üçün ən əlverişlidir. Onun fəaliyyəti çox vaxt xarici qurulan şərtlərin sayından da asılıdır. Bu konstellasiyanı bizim müdaxiləmizlə məqsədəuyğun şəkildə dəyişməkdən çekinməliyikmi? Mənim fikrimcə, analitik müalicə edən həkimin belə aktivliyi ittihamsız və tam haqlıdır.

Qeyd edirsiniz ki, burada bizim üçün analitik texnikanın yeni bir sahəsi açılır, hansının işlənməsi ətraflı səy tələb edəcək və tam dəqiq qaydalar verəcək. Bu gün sizə hələ inkişafda olan bu texnikaya giriş etməyə çalışmayacağam; yalnız bir prinsipi vurğulamaqla kifayətlənəcəyəm, hansına bu sahədə hökmranlıq düşəcək, böyük ehtimalla. O belə səslənir: Analitik müalicə mümkün qədər məhrumiyyətdə — abstinensiyada — aparılmalıdır.

Bunun nə qədər mümkün olduğunu müəyyən etmək detallı müzakirəyə qalsın. Amma abstinensiya altında hər hansı ödənilmədən məhrumiyyət başa düşülməməlidir — bu, təbii ki, icra edilməz olardı — məşhur mənada başa düşüləndən də yox, cinsi yaxınlıqdan imtina — amma başqa bir şey: xəstəliyin dinamikası və bərpası ilə daha çox bağlı olan.

Xatırlayırsınız ki, xəstəni xəstələndirən məhz bir ödənilməməzlik idi, simptomları ona əvəzedici ödənilmələrin xidmətini verir. Müalicə boyu müşahidə edə bilərsiniz ki, onun əzab halının hər yaxşılaşması bərpanın temposunu ləngidir və sağalmaya can atan həvəs qüvvəsini azaldır. Amma biz bu həvəs qüvvəsindən imtina edə bilmərik; onun azalması bizim sağalma niyyətimiz üçün təhlükəlidir. Deməli bizə hansı nəticə qaçınılmaz olaraq irəli çəkilir? Biz, nə qədər qəddar səslənirsə səslənsin, təmin etməliyik ki, xəstənin əzabı hər hansı effektiv dərəcədə vaxtından əvvəl bitməsin. Əgər simptomların parçalanması və dəyərsizləşməsi ilə azaldılıbsa, onu bir yerdə — həssas məhrumiyyət kimi — yenidən qaldırmalıyıq; əks halda heç vaxt mülayim və saxlanılmayan yaxşılaşmalardan artıq əldə etmə təhlükəsindəyik.

Təhlükə, görə bildiyim qədər ilə, xüsusilə iki tərəfdən gəlir. Bir tərəfdən, xəstəliyi analiz ilə sarsıldılmış xəstə simptomlarının yerinə yeni əvəzedici ödənilmələr yaratmağa ən şövhətlidir, hansılarda artıq əzab xarakteri yoxdur. O, qismən azad edilmiş libidonun nəhəng köçürmə qabiliyyətindən istifadə edir ki, müxtəlif fəaliyyətləri, meylləri, vərdişləri — onsuz da əvvəl mövcud olanları da — libidoya yükləsin və onları əvəzedici ödənilmələrə qaldırsın. O, daim belə yeni yayındırıcılar tapır, hansılarla müalicənin aparılması üçün lazım olan enerji yuyulur və bir müddət gizlətməyi bacarır. Vəzifə bütün bu yollara göz qoymaq və hər dəfə ondan imtinanı tələb etməkdir — ödənilməyə gətirən fəaliyyət özü nə qədər zərərsiz görünsə də. Yarım sağalmış daha az zərərli yollara da keçə bilər; məsələn, kişi olsa, qadına qısa bağlanış axtarır. Qeyd edək ki, bədbəxt nikah və bədən xəstəliyi nevrozun ən

adi əvəzlərindəndir. Onlar xüsusilə günah şüurunu (cəza ehtiyacını) ödənirlər, hansı bir çox xəstəni nevrozuna bu qədər israrlı bağlayır. Uğursuz nikah seçimi ilə onlar özlərini cəzalandırırlar; uzun orqanik xəstəliyi təqdirin cəzası kimi qəbul edir və sonra çox vaxt nevrozun davamından əl çəkirlər.

Bütün belə vəziyyətlərdə həkimin aktivliyi vəhşi əvəzedici ödənilmələrə qarşı enerjili müdaxilə kimi təzahür etməlidir. Amma ona analizin həvəs qüvvəsini təhdid edən ikinci — kiçiltməməli olan — təhlükəyə qarşı qorunmaq daha asandır. Xəstə əvəzedici ödənilməni əvvəla müalicənin özündə həkimlə transferans münasibətində axtarır və hətta can ata bilər ki, bu yolla ona qoyulmuş bütün imtinalar üçün ödəniş alsın. Bir şeyi ona vermək lazımdır, daha çox-az, halın təbiətindən və xəstənin özünəməxsusluğundan asılı olaraq. Amma çox olarsa, yaxşı deyil. Kim analitik kimi köməkçi qəlbinin bolluğundan bir insana başqasından ümid edə biləcəyi hər şeyi xəstəyə bağışlayırsa, o, analitik olmayan sinir müalicə müəssisələrimizin düşdüyü eyni iqtisadi səhvi edir. Onlar başqa heç nəyə can atmırlar: xəstəyə mümkün qədər rahatlıq yaratsınlar ki, özünü orada yaxşı hiss edərək həyatın çətinliklərindən yenidən oraya qaçsın. Bununla onlar onu həyat üçün daha güclü, əsl vəzifələri üçün daha fəaliyyətli etməkdən imtina edirlər. Analitik müalicədə belə mütərəqqiləşmədən imtina etmək lazımdır. Xəstənin həkimlə münasibətinə aid arzularından bol qalacaq qədər ödənilməmiş qalması lazımdır. Məqsədəuyğundur ki, ona məhz o ödənilmələr rədd edilsin, hansıları ən intensiv istəyir və ən təkidli ifadə edir.

Hesab etmirəm ki, həkimin arzuolunan aktivliyinin dairəsini bu cümlə ilə tükəndirmişəm: müalicədə

məhrumiyyət saxlanmalıdır. Analitik aktivliyin başqa istiqaməti — xatırlayacaqsınız — bir dəfə bizimlə İsveçrə məktəbi arasındaki mübahisə nöqtəsi olub. Biz qəti şəkildə rədd etmişik ki, yardım axtararaq əlimizə düşən xəstəni öz mülkümüzə çevirək, təqdirini onun üçün formalaşdıraq, öz ideallarımızı ona qoyub, yaradıcının öyündə onu özümüzlə bərabər edək — hansından razı qalacağıq. Bu rəddinə bu gün də sarsılırıq və hesab edirəm ki, burada həkimlik gizliliyinin yeri var — hansıdigər münasibətlərdə üstündən keçməliyik — və görmüşəm ki, xəstəyə qarşı belə geniş aktivlik terapevtik niyyət üçün tam lazım deyil. Çünki mən məni irqi, tərbiyəsi, sosial mövqeyi və dünya baxışı ilə heç bir ortaq bağlamayan insanlara kömək edə bilmişəm, onların özünəməxsusluğunu pozmadan. O dövrdə, mübahisələr zamanı, məndə o təəssürat olub ki, nümayəndələrimizin etirazı — hesab edirəm, əvvəla E. Jonesun — həddindən artıq kəskən və şərtsiz çıxıb. Onun qarşısını almaq olmaz: həm də elə xəstələr qəbul etməliyik ki, onlar o qədər sarsılmaz və var olmağa acizdirlər ki, onlarda analitik təsiri tərbiyə ilə birləşdirmək lazımdır; digər əksəriyyətində də burada-orada bir imkan yaranacaq ki, həkim tərbiyəçi və müşavir kimi çıxış etməyə məcburdur. Amma bu hər dəfə böyük zəriflik ilə edilməlidir və xəstə bizimlə oxşarlığa deyil, öz təbiətinin azadlığına və tamamlanmasına tərbiyə edilməlidir.

Bizim ehtiram etdiyimiz dostumuz J. Putnam — indi bizə belə düşmən olan Amerikada — bizə bağışlamalıdır ki, onun tələbini də qəbul edə bilmirik: psixoanaliz müəyyən fəlsəfi

dünya baxışının xidmətinə keçsin və onu xəstəyə onun nəcibləşməsi məqsədi ilə qoysun. Deyərdim ki, bu, yenə zorakılıqdır, hərçənd ən nəcib niyyətlərlə örtülüdür.

Yekun, tam başqa təbiətli aktivlik bizə get-gedə böyüyən dərkə tərəfindən qoyulur: müalicə etdiyimiz müxtəlif xəstəlik formaları eyni texnika ilə həll edilə bilməz. Burada ətraflı danışmaq qısamüddətli olardı, amma iki nümunədə göstərə bilərəm ki, burada hansı yeni aktivlik nəzərə çatdırılır. Texnikamız histeriyanın müalicəsində böyüyüb və hələ də bu xəstəliyə uyğunlaşdırılıb. Amma artıq fobiyalar bizə indiyə qədərki davranışımızdan keçməyi məcbur edir. Fobiyanın sahibinə çatmaq az deyil, əgər gözləyirsən ki, xəstə analiz ilə onu buraxmağa sövq olsun. O, sonra analizə həmin materialı heç vaxt gətirmir ki, fobiyanın inandırıcı həlli üçün əvəzsizdir. Başqa şəkildə hərəkət etmək lazımdır. Aqorafobun nümunəsini götürün; onların iki sinfi var — yüngül və ağır. Birincilər hər dəfə tək küçəyə çıxanda təlaşdan əziyyət çəkirlər, amma tək gəzməyi onsuz da buraxmayıblar; digərləri tək gəzməkdən imtina etməklə təlaşdan qorunurlar. Sonuncularda nailiyyət yalnız o halda mümkündür ki, analizin təsiri ilə onları yenidən birinci dərəcəli fobiklər kimi davranmağa sövq edə biləsən — yəni küçəyə çıxsınlar və bu cəhd boyu təlaşla mübarizə aparsınlar. Deməli, əvvəlcə fobiyanı o qədər azaltmağa çatmalı, və yalnız bunu həkimin tələbi ilə nail olanda xəstə o ağla gələnlərə və xatirələrə çatır ki, hansılar fobiyanın həllini mümkün edirlər.

Ağır məcburiyyət hərəkətləri hallarında passiv gözləmə daha az göstərilir — onlar umumiyyətlə

«asimptomatik» sağalma prosesinə, sonsuz müalicə müddətinə meyl edirlər; onların analizi daim təhlükədədir ki, çox şey üzə çıxarıb heç nə dəyişməsin. Mənə az şübhə doğurur ki, düzgün texnika burada yalnız bundan ibarət ola bilər: gözləmək ta ki, müalicənin özü məcburiyyətə çevrilir, və sonra bu əks-məcburiyyət ilə xəstəlik məcburiyyətini qüvvətlə boğmaq. Amma başa düşürsünüz ki, mən bu iki halda sizə terapiyamızın qarşılandığı yeni inkişafların yalnız nümunələrini təqdim etmişəm.

İndi sona yekunda o vəziyyətə baxmaq istəyirəm, hansı gələcəyə aiddir, sizin çoxunuzun fantastik görəcəyi, amma yenə də layiqlidir — mənim fikrincə — ki, düşünərək ona hazırlaşasınız. Bilirsiniz ki, bizim terapevtik fəaliyyətimiz çox intensiv deyil. Biz yalnız ovuc dolusu insanıq və hər birimiz gərgin işlə belə bir ildə yalnız az sayda xəstəyə vaxt ayıra bilər. Dünyada olan və bəlkə də olmasa da olan nevroz əzabının artığına bizim çıxara bildiyimiz miqdarca umumiyyətlə əhəmiyyət vermir. Bundan əlavə, biz varoluş şərtlərimizlə cəmiyyətin varlı yuxarı təbəqələrinə məhdudlaşıb — onlar həkimlərini özləri seçirlər və bu seçimdə bütün qərəzlərlə psixoanalizdən döndərilirlər. Nevrozlardan nəhəng ağır əziyyət çəkən geniş xalq təbəqələri üçün biz hazırda heç nə edə bilmirik.

İndi fərz edək: hansısa bir təşkilat yolu ilə bizə sayımızı o qədər artırmaq alınacaq ki, daha böyük insan kütlələrinin müalicəsinə bəs edək. Digər tərəfdən qabaqcadan görmək olar: bir vaxt cəmiyyətin vicdanı oyanacaq və ona xatırladacaq ki, kasıb da ruhi yardıma o qədər haqqı var, hansı onsuz da həyatı xilas edən cərrahiyyəyə var. Və nevrozlar

xalq sağlamlığına vərəm qədər təhdid edir və onlar da vərəm kimi xalqdan olan tək bir insanın aciz qayğısına buraxıla bilməz. Onda xidmətlər ya ordinasiya müəssisələri qurulacaq, hansılarda psixoanalitik təhsil almış həkimlər işləyəcəklər — kişi saxlamaqdadır ki, spirtə qapılacaqlar; qadın saxlamaqdadır ki, imtinaların yükü altında dağılmaqdadırlar; uşaqlar saxlamaqdadır ki, vəhşilik və nevroz arasında seçimlərdir — analizin yolu ilə müqavimətsiz və fəaliyyətli saxlamaq. Bu müalicələr pulsuz olacaq. Dövlət bu vəzifələri təcili hiss etməyənə qədər uzun müddət keçəcək. Hazırkı şərtlər müraciəti daha uzun ləngidə bilər; ehtimal ki, özəl xeyriyyə belə müəssisələrlə başlanğıc edəcək; amma bir vaxt buna çatmaq lazımdır.

Onda bizim üçün vəzifə yaranacaq: texnikamızı yeni şərtlərə uyğunlaşdırmaq. Şübhə etmirəm ki, psixoloji əvvəllərimizin dəlil gücü təhsilsizdə də təəssürat edəcək, amma teoretik təlimlərimizin ən sadə və ən tutarlı ifadəsini axtarmalı olacağıq. Ehtimal ki, belə təcrübə göstərəcəyik ki, kasıb nevrozundan imtinaya varlıdan daha az hazırdır, çünki onu gözləyən ağır həyat onu cəlb etmir və xəstəlik ona sosial yardıma daha bir iddia deməkdir. Mümkündür ki, çox vaxt yalnız o halda bir şey edə biləcəyik ki, ruhi yardımı imperator İosif tərzi ilə maddi dəstəklə birləşdirə bilək. Ehtimal ki, həm də məcbur olacağıq terapiyamızın kütləvi tətbiqində analizin təmiz qızını birbaşa təlqinin misdinə bol legirək; hətta hipnotik təsir də orada — müharibə nevrotiklərinin müalicəsində olduğu kimi — yenidən yer tapa bilər. Amma bu psixo-

terapiya xalq üçün necə qurulsa qurulsun, hansı elementlərdən yığılsa yığılsın, onun ən effektiv və ən vacib tərkib hissələri mütləq qalacaq o elementlər, hansıları sərt, tendensiyalı psxoanalizdən alınmışdır.