Keçicilik

Ölümsüzlük

Bir müddət əvvəl səssiz bir dostla gəzintiyə çıxdım. O zamanlar artıq şöhrət qazanmış bir genç şair idi. Bir yaxşı yay mənzərəsində Gesellschaft ilə razılaşdıq. Şair ətrafımızdakı təbiətin gözəlliyini hayranlıqla müşahidə edirdi, amma ondan həzz almırdı. Onu narahat edən isə bütün bu gözəlliğin dağılmağa mahkum olması idi, qış gələndə onların itiriləcəyi kimi, həmçinin insanın yaratdığı və yarada biləcəyi hər bir gözəl və ali dəyərin də. Onun üçün bundan əvvəl sevdiyi və təriflə bildiyi hər şey, dağılmaq qədər olan bu qədərə uyğun düşdüyü üçün dəyərsizleşmişdi.

Bilirik ki, gözəl və mükəmməlin hər şeyin dağılmasında iki fərqli ruhi reaksiya doğula bilər. Birincisi, gənc şairin acı dolu dünyanı bezməsinə aparır, digəri isə bu iddia olunan faktla bağlı protestlə nəticələnir. Xeyr, mümkün deyil ki, təbiətin və incəsənətin bu qədər möhtəşəmliyi, bizim duyğu aləmimiz və xarici dünyanı həqiqətən heçliyə çevrilsin. Buna inanmaq çox axmaqdca və küfrə bənzəyərdi. Onlar hər hansı bir formada, bütün dağıdıcı təsirlərdən uzaq saxlanaraq davam etməlidirlər.

Yalnız bu daimilik tələbi bizim arzularımızın aydın bir uğuru olduğu üçün real obyektiv dəyərə malik ola bilər. Acılı olan da doğrudur. Mən nə ymumi dağılmanı inkar etməyə, nə də gözəl və mükəmməl olan üçün istisna tələb etməyə qərar verə bilmədim. Geri bildirmədiniz. Amma mən pesimistik şairə ona deməkdə səhv etdim ki, gözəlin dağılması onun dəyərsizliyinə səbəb olur.

Əksinə, dəyərinin artırılması! Zamanın nadirlik dəyəri – məhdudluq qiymətidir. Təsirlənmə ehtimalının məhdudlaşması onun dəyərini artırır. Gözəlliyin ölümlülüyü düşüncəsi var. Bu eyni şeydən zövq almağımızı necə bulanmış edə bilər? Mən bunu başa düşmədim. Təbiətin gözəlliyinə gəldikdə, onun hər bir qışda təkrar dağılmasından sonra növbəti ildə yenidən ortaya çıxdığını görürük və bu təkrarlanma bizim həyat müddətimizə nisbətdə əbədi adlandırılmalıdır. İnsan bədənin və üzün gözəlliyini həmişə zəifləyən kimi görürük. Bu qısaömürlülüyə onların cazibədarlığına yeni bir şey əlavə olunur. Əgər yalnız bir gecə açılan bir gül varsa, onun çiçəklənməsi bizə heç də az gözəl görünmür. İncəsənət əsərinin və intellektual nailiyyətin gözəlliyi və mükəmməlliyi var. Onların zamana bağlı məhdudiyyətləri var. Necə aşağı düşə bilər, bunu da başa düşmədim. Gələcəkdə bəlkə belə bir zaman gələr ki, indi hayranlıqla baxdığımız tablo və heykəllərimiz dağılsın, ya da bizdən sonra onlar bizim şairlərimizin və düşünürümüzün əsərlərini artıq başa düşməyən insan nəsli gəlsin, ya da hətta yer üzündəki bütün canlıların səssizləşdiyi geoloji bir dövr gəlsin, amma bu gözəl və mükəmməl olanların hamısının dəyəri yalnız bizim duyğu həyatımız üçün əhəmiyyətinə uyğun olaraq müəyyənləşir, ona ehtiyac duymadan mövcud qalır və buna görə də mütləq zaman müddətindən asılı deyil.

Bu nəzəriyyələri müdafiə ediləz olmadığını düşünürdüm, lakin şair və dostun heç bir təəssür qazanmadığını müşahidə etdim. Mən bu uğursuzluqdan qəti nəticə çıxarmaq üçün Einmengung-un affektiv anının daxil edilməsi ilə onun təhqiqatını bulanıklaşdırdığını düşünürdüm. Və bunu daha sonra da tapdığımı zənn etdim. Onları gözəlin zövqünü itirməyə səbəb olan şey — ruhun qəm üzərində qalxması olmuşdur. Bu gözəlin ölümlü olduğu təsəvvürü həssas olan hər iki şəxsdə onun məhvına dair qəmdən dad verdi və can hər cür acıdan instinktiv olaraq qaçdığı üçün onlar gözəldən aldıkları zövqü onun ölümlülüyinin düşüncəsi ilə pozulmuş hiss etdilər.

Sevdiyimiz və ya hayranlıqla baxdığımız bir şeyin itkisi üzərindəki qəm layçiya o qədər təbii görünür ki, onu öz-özünə aydın hesab edir. Psixoloq üçün isə qəm böyük sirrdır, onu izah etmədiyimiz halda digər sirrləri ona aid etdiyimiz fenomenlərdən biridir. Biz özümüzü sevgi qabiliyyətinin müəyyən miqdara malik olduğunu təsəvvür edirik, hansı ki, inkişafın əvvəlində özümüzə – İxtimaya yönəlmişdi. Sonradan isə, əslində çox erkən yaşlarda İxtimadan özünü ayıraraq biz onları növünə görə öz İxtimamıza daxil etdiyimiz obyektlərə yönəldirik. Obyektlər məhv olunarsa və ya bizə itkin düşərsə, sevgi qabiliyyətimiz (libido) yenidən azad olur. O, özünə əvəz obyektlər götürə bilər. Və ya müvəqqəti olaraq İxtimaya qayıda bilər. Lakin bu libido-nun öz obyektlərindən ayrılması prosesinin niyə bu qədər acılı olması bizə aydın deyil və hazırkı biliklərimizə əsasən heç bir fərziyyədən çıxara bilmirik. Biz yalnızca libidonun obyektlərinə yapışdığını və əvəzi hazırdırsa belə itirilmişləri heç vaxt tərk etmək istəmədiyini görürük. Demək ki, bu – qəm-dir.

Müharibədən əvvəl yaz mövsümündə yazıçı ilə söhbət keçirildi. Bir il sonra Krieg dünyaya gəldi və onun gözəlliklərini qaçırtdı. O, öz yolu boyunca toxunub keçdiyi mənzərələrin gözəlliyini və incəsənlərin mənəviyyatını dağıtmadı, eləcə də bizim mədəniyyətimizin nailiyyətlərimizə olan iftixarımızı, düşünür və incəsən sahələrindəki çoxlu heyranlıqlarımızı, sonunda xalqlar və irq arasında fərqlərin aradan qaldırılması yönündəki ümidlərimizi dağladı. O, bizim ən yüksək nəsillərin tərbiyəsi ilə əldə etdiyimiz Wissenschaft, şərəfini lekələdi, təbii arzularımızı açıq-aşkar ortaya qoydu, içimizdəki pis ruhlara yol verdi, onları ən qədim nəsillərdən sonra ən yüksək cəmiyyətin tərbiyesi ilə daim mənəvi cəhətdən bastığımızı düşünürdük. O, Erde! Sən doğma əraziləri yenidən kiçiltməyə başladı. Digər yerləri uzaq və geniş etməyə başladı. O, sevdiyimiz bir çox şeyi bizdən aldı. Sabit olduğunu düşündüyümüz bir çox şey var. O, necə zəif və dayanıqsız olduğunu göstərdi.

Bizim qorumaq istəyi doğdu. Bu da bizə daha da fəal olmağa səbəb oldu. Bizim anavatanımıza olan sevgimiz, yaxınlarımıza olan hörmətimiz və ümumi bənzərliyimizə olan hayranlığımız kəskin şəkildə artıb. Lakin indi itirdiyimiz digər dəyərlər var. Onların bu qədər zəif və müdafiəsiz olması səbəbindən. Bizə həqiqətən də qiymətsiz mi görünür? Çoxumuz bunu belə düşünürük, amma mən yenə də bunun haqsız olduğunu iddia edirəm. Mənə görə, belə düşünenlər var. Bahalı olanın davamlı olmadığını gördükten sonra. Daimi imtina etməyə razı görünənlər sadəcə itkisi üzərində qəm içində olanlardır. Bildiyimiz kimi, qəm ne qədər acılı olsa da, öz-özünə bitən prosesdir. Əgər qəm itirilən hər şeydən imtina edərsə, o zaman özünü də yeyib bitirəcəkdir və bundan sonra bizim libidomuz, əgər hələ də gənc və həyat dolu olsaq, itirdiyimiz obyektləri eyni dərəcədə bahalı ya da daha da bahalı olan yeni obyektlərlə əvəz edə bilər. Bu müharibənin itkiləri ilə bağlı olaraq da eyni şeyin olacağına ümidvarıq. Əgər qəmdən sonra sağ qalarsa, mədəniyyətimizin dəyərlərinə olan hörmətimizin bu dəfəlik zəifliyin təsiri altında qalmadığı göstəriləcəkdir. Müharibənin dağıtdığı hər şeyi yenidən tikəcəyik, bəlkə də əvvəlkindən daha möhkəm və davamlı bir şəkildə.

=Vyana=, noyabr 1915-ci il.