01Müəllifdən

Kitaba başlamaq üçün üç fakt.

Birinci. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, 2022-ci ildə dünyada təxminən bir milyard insan müxtəlif psixi pozuntularla yaşayırdı. Bir milyard – Yerin hər səkkizinci sakinidir. Nə ürək-damar, nə onkoloji, nə də yoluxucu xəstəliklər belə geniş yayılma göstərmir. Və bu milyard azalmır. Artır.

İkincisi. Dünya Səhiyyə Təşkilatının (DST) mütəxəssislərinin hesablamalarına görə, ilk növbədə ixtisaslı psixiatrik və psixoterapevtik köməyə ehtiyacı olan insanların təxminən 70%-i bu yardımı ala bilmir. Aşağı və orta gəlirli ölkələrdə bu boşluq 85%-ə çatır. Keyfiyyətli xidmətlərdən məhrum qalan qlobal bazar isə istənilən şeylə - yalnız tibbi yardımla yox, doldurulur. *

Üçüncü. Bu boşluğa Hellinger tərəfindən tərtib olunmuş «ailə yerləşdirmələri» ilə məşğul olanlar, «teta-hiling» tətbiq edənlər, reqressiya mütəxəssisləri, «unikal metodologiyalar»ın müəllifləri, ekstrasenslər, nəsildən-nəslə keçən şəfalılar, «enerji məktəbləri» və «ruhi təcrübələr»in qurucuları axışır. Onların hər biri bir neçə seansda əsl psixoterapiyanın illərlə müalicə etdiyi və əsl psixiatriyanın idarə etdiyi, lakin həmişə müalicə etmədiyi şeydən şəfa vəd edir. Onların hər birinin sosial şəbəkələrdə yüz minlərlə abunəçisi və bu vəd axını üçün ödəniş edən minlərlə minnətdar müştərisi var.

Bu, cinnət pandemiyasıdır. Virus pandemiyalarından fərqli olaraq, elmin qarşı durmaq üçün peyvəndlər və antivirus dərmanlar hazırlaya bildiyi bu pandemiyaya qarşı indiyə qədər heç bir effektiv vasitə icad edilməmişdir. Üstəlik, cəmiyyətin böyük bir hissəsi, dövlət qurumları və qanunverici orqanlar da daxil olmaqla, onun yayılmasına səssiz razılıq verir.

Bu kitab bizim bunu necə yaşadığımız haqqındadır. Və əslində bu hekayədə kimin dəlilik vəziyyətində olduğu haqqındadır.

2000-ci illərin əvvəllərində Bakıdakı psixonevroloji dispanserdən bir otaqda, heç vaxt unuda bilməyəcəyim bir mənzərənə şahid oldum.

Xəstəyə sulfazin vermək hazırlığı gedirdi. Bu, birinin səhər dişlərini fırçalaması qədər adi bir iş idi. Dərmanı, dəridə kükürdün yağlı məhlulunun daha bərabər paylanması üçün qabnan suda qızdırdılar. İynəni dərinə, hər iki omba və hər iki çiyinə — sözdə “sulfazin xaçı” şəklində vurdular. İynədən sonra xəstənin qırx dərəcəyədək qızdırması, güclü ağrılar hiss etməsi və bir neçə gün hərəkət edə bilməməsi gözlənilirdi. Buna “müalicə” deyirdilər. Buna “piroterapiya” — orqanizmi qızdıraraq mərkəzi sinir sistemini “sarsıtmaq” adını vermişdilər.

Heç bir klinik tədqiqat heç vaşa şizofreniyada sulfazinin effektivliyini təsdiq etməyib. Üstəlik, 2000-ci ilə qədər bütün elm dünyasında bu metod artıq mənasız və qəddar bir üsul kimi rədd edilmişdi. Lakin Bakı, Sankt-Peterburq və digər postsovet məkanlarında onu tətbiq etməyə davam edirdilər — çünki belə olmaq adət idi, çünki belə öyrədilmişdilər, çünki personalda sanki “bir şeylər edirlər” hissi yaranırdı.

Mən gənc həkim idim. Ordada dayanıb baxırdım. Anlayırdım ki, indi baş verəcək şey tibbin əhatəsinə daxil deyil. O anda özümə elə bir sual verdim ki, bu iyirmi ildən artıq vaxtdır məni tərk etmir: həqiqətən bu səhnədə cinnət içərisində olan kimdir?

Halüsinasiyadan əziyyət çəkən xəstə — heç kəs üçün təhlükə törətməyən, ancaq özünə zərər verən bədbəxt kimsədir, ona indi uydurma müalicə üçün bir neçə gün ərzində dözülməz ağrılar yaşadacaqlar? Yoxsa elmi əsası olmayan metodu illərlə tətbiq edən və onun faydalı olduğuna əmin olan tibb işçiləri?

İndi eyni sualı daha geniş kontekstdə verirəm.

O biri dəli kimdir ki, bağlı psixiatriya şöbəsində oturaraq yalnız özünə ziyan vuran səslər eşidir? Yoxsa dəli elə o kəsdir ki, sosial şəbəkədə yüz minlərlə izləyicisi olan hesabından gündəlik “karmanı təmizləmək” müqabilində 45 min rubl istəyir və hər gün onlarla müştəri tapır, bununla belə heç bir dövlət qurumu müdaxilə etməyi lazım bilmir?

Bu kitabla bu suala cavab verməyə çalışıram.

Bu kitabın əsas tezisi:

Psixiatriyada buraxılan səhvlərin tarixi — heç də psixiatriyanın bir elm kimi səhvi deyil.

Bu — elmin pərdəsi altında gizlədilən bəşəriyyətin səhvidir. Yalnız əsl insani cinnətdən sağaldıqdan sonra psixiatriya bəşəriyyətin əqli sağlamlığını qoruyan həqiqətən mühüm bir fənnə çevrilə bilər.

Psixiatriya klinik tədqiqatlara və yoxlanıla bilən üsullara əsaslanan sübut bazalı bir elm kimi yalnız indi, XXI əsrin ilk rübündə, həqiqi mənada formalaşmağa başlayır. Müalicəsiz hesab edilənlərin kəlləsinin deşilməsi, epilepsiya xəstələrindən cinlər qovulması, “isteriya” uğrunda qadınların kastrasiyası, insulin koması, lobotomiya, sulfazin, cəzalandırıcı psixiatriya — bütün bunlar ruhi pozuntular haqqında həqiqi elmin mövcud olmadığı dövrdə baş verib. Bütün bunlar pis niyyətin deyil, axtarışların tarixi idi. Bəşəriyyət anlamadan axtarırdı. Bəşəriyyət bilmədən təcrübə edirdi. Bəşəriyyət ən yaxşı və ən pis niyyətlə eyni vaxtda hərəkət edirdi və çox zaman birinin harada bitdiyini, digərinin harada başladığını fərqləndirmirdi.

Müasir elmi kəskinlikdən uzaq olan istiqamətlər — ailə quruluşları, ThetaHealing, keçmiş həyatlarına qayıdan terapiya, diametika, psixologiya maskası altında şaman praktikaları — keçmişdəki səhvləri öz əsas ritorik qalxanı kimi istifadə edir. Onlar deyirlər: «Baxın, “elmi psixiatriya” nə edirdi! Qadınları yandırırdı, lobotomiya aparırdı, insanları zəncirlərdə saxlayırdı! Biz isə sadəcə kömək edirik». Və bu arqument üzərində öz populyarlıqlarını qururlar.

Lakin bu məntiqi təhrifdir.

Lobotomiya, sulfazin və cəza psixiatriyası elmin səhvi deyildi. Onlar özlərini elm kimi göstərən, lakin sübutsuz fərziyyələrə əsaslanan praktikalar idi — eynən bugünkü ailə yerləşdirmələri və teta-hilinq kimi. Fərq yalnız bundadır ki, birinci halda həkim diplomu olan insanlar tətbiq edirdi, ikinci halda isə diplomu olmayanlar. Amma əsas eynidir: sınanmamış, lakin həqiqət elan edilmiş hipotetik fikir. “).

Buna görə də müasir elmi psixiatriya eyni vaxtda iki şey etməlidir.

Birincisi, keçmişin xətalarını bütün bəşəriyyətin səhvləri kimi qəbul etmək, onları gizlətmədən, bəhanə gətirmədən, eyni zamanda bu səhvlərin də sübuta əsaslanan tibb ideyasına qarşı istifadəsinə icazə verməmək.

İkincisi, elmi olmayan praktikaların “şəfa” və ya “müəllif metodu” kimi müğlak terminlərdən istifadə edərək, sosial şəbəkələrin köməyi və dövlətlərin susqun razılığı ilə insanlara zərər verməsinin qarşısını almaqdır.

Bu kitab psixiatriyaya qarşı deyil. Bu kitab elmi psixiatriya üçündür. Keçmişin səhvlərinə və bugünkünün saxta surətlərinə qarşıdır.

Metod və quruluş haqqında

Kitab altı hissədən ibarət araşdırma kimi qurulmuşdur.

Birinci hissə oxucunu elmi dövrə qədər aparır — insanlığın ilk dəfə dəliliklə üzləşdiyi və ona bir şəkildə cavab verməyə çalışdığı dövrə. Daş dövrünün trepanasiyası, ekzorsizm kimi yaşayan praktika, “gəzən rahim” və Betty-nin sağlam yumurtalıqlar üzərindəki əməliyyatı. Bu hissə kitabın yazıldığı məqsədlə bitir: dəliliyin tərifi və onun əsr boyu necə təkrarlandığını göstərən düstur. Bu düstur oxucu tərəfindən hər bir fəsildə, hər bir əsrdə özünü göstərəcək.

İkinci hissə ən ağırdır. Burada cinnət formulu ağ geyimini geyinir. Krepelin və Bleyler xəstəliyə ad verir, lakin müalicəsi yoxdur. Bu boşluğa müxtəlif üsullar axın edir: Vaqner-Yaureqqin piroterapiyası, Zakelin insulin komaları, Moniş və Friemanın lobotomiyası, sovet cəzalandırıcı psixiatriyası, elektrokonvulsiv terapiyanın qaranlıq və işıqlı tarixçəsi. Burada düsturun diplomları, kafedraları və dünyanın peşman olacağı bir Nobel mükafatı var.

Üçüncü hissə — elmin öz kölgəsindən necə fərqlənməyi öyrəndiyi haqqında. Freyd, Yung, fenomenoloji məktəb, bioloji nəzəriyyələr, Beytson, antipisxiatriya, biopsixososial model, peşəkar etikanın doğuluşu. Bu, səhv də daxil olmaqla, fikirlərin tarixidir. Lakin burada ilk dəfə olaraq sərhəd aydın görünür: bəziləri elmin qaydalarına uyğun səhv edirdi — və elm onları düzəltdi; digərləri isə qaydaları ümumiyyətlə tanımırdı.

Dördüncü hissə — bugünkü psixoloji bazar haqqındadır. Bu hissə “bunların necə işlədiyi” ilə bağlı fəsillə açılır — hər bir “möcüzə satıcısı”nın istifadə etdiyi psixikanın yeddi dürük mexanizmi haqqında. Sonra isə özü də bu satıcılar: Hellingerin ailə yerləşdirmələri, ThetaHealing, reqressologiya, dianetika. Və peşə daxilində keyfiyyət nəzarəti uğursuz olduqda nələr baş verdiyi haqqında fəsil — çünki tibb tərəfindən aldatılmış hər bir xəstə onun dublörlərinin müştərisinə çevrilir.

Beşinci hissə pandemiyanı klinika divarlarından kənara çıxarır. Akula qığırdağı “xərçəngə qarşı”, bağırsaq serotoninı “depressiyadan”, “psixosomatik yeddiliyi”, ayinlər və muskalar — həyatın bütün sahələrində cinnət düsturudur, o cümlədən Bakıdakı öz kabinetimdən müşahidə etdiyim sahələr də. Daha sonra — informasiyanın ötürülmə vasitəsi kimi sosial şəbəkələr və dövlətlərin səssiz razılığı kimi qanuni asimmetriya. Kitabın adı: “Cinnət pandemiyası. Faktlar, adlar, rəqəmlər”

Altıncı hissə — qayıdış. Həqiqi bir sağalma hekayəsi — möcüzəsiz, səhvlərlə, amma nəticə ilə. Və kitabın adına yerləşdirilən sualın cavabı ilə yekun.

Kitabın sonunda oxucunu “Həqiqi mütəxəssisi necə fərqləndirmək olar” praktik çek-list və qırmızı bayraqların siyahısı gözləyir. Əgər dərhal cavaba ehtiyacınız varsa və hekayəyə keçmədən öncə bunu bilmək istəyirsinizsə, bu siyahını ilk növbədə açın: məhz bunun üçün yazılıb.

Kitabın bölmələri arasında xəstələrin və yaxınlarının monoloqlarından ibarət interlyudiyalar səslənir. Onlar mənim təcrübəm əsasında real hekayələr üzərində qurulub; adlar və detallar dəyişdirilib, mahiyyət və intonasiya saxlanılıb. Ruhun ağrısından bəhs edən kitabda yalnız həkimlərin səsi deyil, həm də onların qayğısına qalanların səsləri əks olunmalıdır.

Bəzi xəbərdarlıqlar haqqında

Mən praktik həkim-psixiatr və psixoterapevtəm. Bu kitabda yazdıqlarımın hamısı klinik təcrübəyə və beynəlxalq elmi ədəbiyyatın məlumatlarına əsaslanır. Öz təcrübəmdən nümunələr gətirdiyim hallarda — Bakıdakı 2 nömrəli Klinik Xəstəxanada keçirdiyim internaturadan, Sankt-Peterburqdakı V.M.Bexterev adına İnstitutun klinik ordinaturasından və indiki Bakı praktikamızdan — tibbi ədəbiyyatda qəbul edilmiş anonimləşdirmə üsulundan istifadə edirəm: adlar dəyişdirilib, detallar uyğunlaşdırılıb, iş yeri ümumi şəkildə göstərilib. Lakin hər bir verilmiş hadisənin mahiyyəti — həqiqidir. Bunlar mənim öz gözlərimlə gördüyüm hadisələrdir.

Bu kitabda xüsusi şəxslər — həkimlər, sözde müalicəçilər, “metodlar”ın müəllifləri haqqında danışılır, onların adları ictimaiyyətə məlumdur və onların ifadələri açıq mənbələrdə sənədləşdirilmişdir. Mən yalnız onların ictimai bəyanatlarına əsaslanıram. Heç bir yerdə şəxsi tənqid sərhədini keçməyə icazə vermirəm; mən metodları, təlimləri və praktikaları tənqid edirəm, insanları özləri kimi deyil. Əgər bu insanlardan hər hansı biri metodunu dəyişdirmək və ya ondan ictimai şəkildə imtina etmək qərarına gəlsə, mən ilk olaraq bunu başa düşəcək və qarşılayacağam.

Mətndə klinik psixiatriyada vacib və dəqiq hesab edilən, lakin gündəlik danışıqda qaba görünə bilən terminlər istifadə olunub: “şizofreniya”, “psixoz”, “maniya”, “demenciya”. Bunlar tibbi terminlərdir, heç bir yozum və ya nəzərdə tutma mənası daşımır. Mən onları elmi ədəbiyyatda olduğu kimi — nə yumşaldaraq, nə də nəzərəsalma etmədən işlədirəm.

Və son olaraq. Əgər bu kitabı oxuyursunuzsa və təsvir olunan klinik ssenarilərdən birində özünüzü və ya yaxınlarınızdan birini tanıyırsınızsa, xahiş edirəm yalnız bir şey edin: ixtisaslı mütəxəssisə müraciət edin. Nə “yer qoyucu”ya, nə reqressoloqa, nə də teta-hilerə. Psixiatr və ya klinik psixoloqa. Əgər yaşadığınız şəhərdə ixtisaslı həkim yoxdursa, qonşu şəhərdə, paytaxtda və ya onlayn konsultasiyalar almaq mümkündür. Bu kitab özünü müalicə üçün təlimat deyil. O, saxta müalicəçilərə müraciət etməyin nəyə gətirib çıxara biləcəyini anlatmaq cəhdidir.

Kenan Rəhimov - psixiatr-psixoterapevt Bakı, 2026