29Fəsil 24. Klinikanın divarlarından kənarda: sərhədsiz formula

Oxucu bu səhifəyə qədər dəliçiliyin pandemiyasının yalnız bir ərazidə yayıldığını düşünmək haqqına malik idi. Onun yalnız psixiatriya ilə “psixologiyaya bənzər” şeylər arasında yaşadığını zənn edirdi: aranjimanlar, teta-hiling, reqressiyalar, dianetika. Ruh bazarına yaxınlaşmamağın kifayət olduğunu, beləliklə, təhlükəsiz olduğunu düşünürdü.

Bu, elə deyil. Və bu fəsil - kitabın adının niyə pandemiyadan bəhs etdiyi barədədir.

Dəliliyin formulasi intizam sərhədlərini tanımır. Bu, hər yerdə işləyir, harada üç şərt bir araya gəlir: əzab çəkən insan, bir qəpik həqiqət və bu qəpiki panaseyaya çevirməyə hazır olan satıcı. Onkologiya. Qastroenterologiya. Dietologiya. Pediatriya. Din. Nümunələrlə göstərəcəyəm — və görəcəksiniz ki, hər birinə artıq rast gəlmisiniz. Bəlkə də öz qohumlarınızın mətbəxində.

Köpək balığı qığırdağı məsələsi.

Bir az həqiqət: qığırdaq demək olar ki qan damarlarından məhrum olan bir toxumadır və laboratoriyada qığırdağın komponentləri həqiqətən də damarların böyüməsini əngəlləyə bilər. Bəs şişlərin böyüməsi üçün isə damarlara ehtiyac var.

1990-cı illərin əvvəli. Kitab dükanlara hücum edir. Onun adı bir hökm kimi təng səslənir: “Aközlər xərçəng xəstəliyinə tutulmur”. Satıcının məntiqi uşaqlar kimi aydın, amanməxrəcdir. Aközlərin çox qığırdağı var. Aközlər xərçəng xəstəliyinə tutulmur. Aközlərin qığırdağını yeyin, xərçəngdən qorunun. Hiyləni hiss edirsiniz? Şırıməgəl məntiq işə düşdü. Düstur milyonların beynini sarsıtdı. Metod: toz halına gətirilmiş qığırdaq kapsulları. Sənaye: yüz milyonlarla dollarlıq qlobal əlavə bazarı. Nəticə: milyonlarla aközlərin məhv edilməsi. Və boş əmək...

Və indi - faktlar. Yalnız faktlar. Birincisi. Köpəkbalıqları xəstələnir. Xərçəng xəstəliyinə. Sənədləşdirilib. Təsdiq edilib. Protokollaşdırılıb. Və burada - taleyin amansız istehzası ilə vurduğu zərbə. Köpəkbalıqlarında xərçəng xəstəliyi qığırdağın özünə hücum edir. Minlərlə insanın şifa ümidi ilə udduğu elə qığırdaq. Düşünün. İnsanlar xərçəngin köpəkbalığında məhv etdiyini udurlar. İkincisi. Fərziyyə quralım. Bir anlıq fərz edək ki, köpəkbalıqları xərçəngə tutulmur. Bəs onda? Heç nə. Mətləb elə heç nə. Çünki udulan qığırdaq mədənin turşu hovuzuna gedər. Fermentlər onu aminturşulara parçalayar. Hər hansı bir zülal kimi. Bir parça ət kimi. Xərçəngə heç bir effektiv molekul çatmaz. Üçüncüsü. Əsas zərbə. Nəhayət, hipotez lazımınca yoxlanıldı - xərçəng xəstələrində nəzarətli klinik təcrübələrlə. Həqiqətən yoxlanıldı. Nəzarət qrupu ilə. Protokol ilə. Rəqəmlərlə. Və nə oldu? Köpəkbalığı qığırdağının heç bir təsiri olmadı. Nə şişə. Nə də sağ qalmağa. Sıfır.

Bu işin qurbanları təkcə köpəkbalıqları deyil. Bunlar həm də “təbii vasitə işlədiyi müddətdə” kimyaterapiyanı təxirə salan xəstələrdir. Onkologiyada gecikmə həyatla ölçülür.

Bağırsaqdan gələn serotonin məsələsi.

Bu iş – ən ibrətamizdir, çünki burada həqiqətin bir çimdiyi xüsusilə böyükdür. Bəli, bədəndəki serotoninin təxminən doxsan beş faizi həqiqətən də beyində deyil, bağırsaqda – enteroxromafin hüceyrələrində sintez olunur. Bu fizioloji dərslikdən götürülmüş həqiqətdir.

Görün bu həqiqətlə formul nə edir. “Serotonin — xoşbəxtlik hormonudur. Onun doxsan beş faizi bağırsaqdadır. Deməli, depressiya bağırsaqdan gəlir. Deməli, bağırsağı təmizlə — depressiya keçəcək.” Və ardınca — detokslar, “şlaklardan” təmizləmələr, “depressiya və narahatlıqdan” qurtulmaq üçün müəllif protokolları, dördüncü həftəyə antidepressantları ləğv etmək vədi ilə “sağlam bağırsaq” marafonları.

Bu zəncirdəki qırılma ikinci addımdadır. Və bu qırılma təməl xarakter daşıyır. Bağırsaq serotonini beyinə keçmir. Heç vaxt. Onun yolunu qan-beyin baryeri kəsir — kar bir divar. Bağırsaq serotonini aşağıda qıfıllıdır. O öz qaralama işi ilə məşğuldur: bağırsaq hərəkətini tənzimləyir, damarların tonusunu saxlayır, qanın laxtalanmasını işə salır. Bəs beyin? Beyin öz serotonini özü sintez edir. Yerindəcə. Triptofandan. Satıcının yellədiyi o doxsan beş faizin əhvalınıza aidiyyəti təqribən istilik radiatorundakı suyun fincandakı çaya aidiyyəti qədərdir. Maye oxşardır. Sistemlər — fərqli.

Bağırsaq beyinə pıçıldayır. Bu şeir deyil. Bu anatomiyadır. Azan sinir — canlı naqildir. İmmun mexanizmlər — gizli dişli çarxlar. Mikrobiom — trilyonlarla bakteriya, həqiqətən də davranış iplərini dartıb oynadan. Canlı, nəbz vuran, yarımçıq qalmış elm. Burada hər şey dürüstdür. İndi isə baxın. “Ox var və öyrənilir” faktından satıcı tək bir nəticə çıxarır. Tək bir addım. “Klizma depressiyanı müalicə edir.” Hamısı bu. Fikirləşin, indi nə baş verdi. Müşahidə hökmə çevrildi. Aralarında — uçurum. Və onu bir tullanışla keçdilər. Bu artıq olub. Yada salın: “qızdırma spiroxeti öldürdü.” Müşahidə? Bəli. Buyurun, sulfazinin xaçı — qızdırma silah kimi, xəstə yandırılmış döyüş meydanı kimi. Eyni kobud tikiş. Eyni məntiq. Görülənlə hökm verilən arasında eyni uçurum. Depressiya sınaqdan keçmiş üsullarla müalicə olunur. Psixoterapiya ilə. İlk növbədə — koqnitiv-davranış terapiyası ilə. Antidepressantlarla. Göstərişlərə uyğun. Nöqtə. Heç bir “təmizləmə” protokolu bu sınaqdan keçməyib. Heç biri.

Sidik məsələsi.

London. 1944. Pəncərənin arxasında müharibə ulayır, Con Armstronq isə dünyaya bomba kimi bir kitab buraxır — partlayışı planeti yalnız yarım əsr sonra bürüyəcək. “Həyat suyu” — bütün xəstəliklərdən qurtuluş təlimatına belə ad qoyur. Vasitə? Öz sidiyi. Amma bu absurdun əsl zəfəri hələ qabaqda idi. 1990-cı illər. Postsovet məkanı. Kitab mağazalarının rəfləri “urinoterapiya” haqqında bestsellerlərin ağırlığı altında çatıldayır. Milyonluq tirajlar. Ən adi dərmanların belə çatışmadığı poliklinikalarda insanlar yavaş səslə “qəbul sxemlərini” müzakirə edirlər. Dağılma yaşayan ölkə bu saman çöpündən var gücü ilə yapışır. Özgə qoxusunu içinə çəkir. İçir. Ümid edir. Fakt: sidik həqiqətən sterildir... amma yalnız sağlam insanın sidik kisəsində qıfıllı olduğu müddətcə. Hamısı bu. Burada elm bitir. Ondan sonrası — aldatmadır. Dəqiq hesablanmış sxem: metod, sənaye, milyonlarla aldadılmış insan. Bu orta əsrlər cəhaləti deyil. Bu — sizin 90-cı illərinizdir. Sizin qonşularınızdır. Bəlkə də — sizin valideynlərinizdir. Şeytan tarixlərdə deyil, unutduğumuz bir şeydə gizlənir: dəlilik keçmişdən gəlmir. O həmişə yanımızdadır.

«Psixosomatik yeddilik» işi.

1950-ci ildə psixoanalitik Frans Aleksander yeddi xəstəliyin siyahısını dərc etdi və onları boğulmuş emosional konfliktlərin törətdiyini hesab edirdi: bronxial astma, mədə xorası, hipertoniya, tireotoksikoz, revmatoid artrit, xoralı kolit, neyrodermit. “Çikaqo yeddiliyi”, “psixosomatikanın müqəddəs yeddiliyi” — bu adlarla siyahı günümüzə qədər gəlib çıxdı və bütöv bir sənayenin müqəddəs kitabına çevrildi.

Burada həqiqət dənəsi var, həm də az deyil: stress həqiqətən də bu xəstəliklərin gedişinə təsir edir. Narahatlıq fonunda astmanın kəskinləşməsi — klinik reallıqdır. Hipertoniya ilə xroniki stress bağlıdır. Hamısı belədir.

Amma formula həmişəki kimi “gedişinə təsir edir”i “səbəbdir”ə çevirir, “səbəbdir”i isə “emosionu götür, xəstəlik də çıxıb gedəcək”ə. Və artıq müasir “psixosomatoloq” cədvəllərlə qəbul aparır — hər xəstəliyə bir emosiya yazılıb: astma — “boğulmuş ağlama”, xora — “yeyib-dağıdan narahatlıq”, onkologiya — “içəridə gizlədilmiş kin”. Meditasiya et, bağışla, rahatla — xora sağalacaq.

Budur iyirminci əsrin tibbində ən gözəl hekayələrdən biri saydığım sonluq. Mədə xorası. Psixosomatikanın əsas nömrəsi. “Narahat və iddialıların” xəstəliyi. İnfeksiya olduğu ortaya çıxdı. 1980-ci illər. Avstraliya. İki nəfər — Barri Marşall və Robin Uorren — xora xəstələrinin mədələrini açır və orada bir bakteriya tapırlar. Helicobacter pylori. Xlorid turşusunun içində. Bütün dərsliklərə görə həyatın mümkün olmadığı yerdə. Onlara inanmırlar. Hansı bakteriya mədə şirəsində sağ qalacaq? Axı hamı bilir: xora — sinirdən. Stressdən. Xarakterdən. Bu psixosomatikadır, mikrobioloqiya deyil. Onda Marşall hər kəsin cürət edə bilməyəcəyi bir şey edir. Bakteriya kültürünü içir. Öz bədəni — son arqument. Və qastrit alır. Canlı. Əsl. Sınaq şüşəsindən çıxmış iltihablı mədə. Sonra onu antibiotiklərlə müalicə edir — qastrit keçib gedir. 2005-ci il. Hər ikisi — Nobel mükafatı. Bu gün xoranı bir neçə həftəyə antibiotik kursu ilə müalicə edirlər.

Baş verənləri bir düşünün. Elm onillərlə xoranın psixosomatik hipotezinə bağlı qaldı — öz hipotezinə, hörmətli, kafedralarda tədris olunan. Məlumatlar ortaya çıxdı — elm onu kənara atdı. Səhvini qəbul etdi, yenidən öyrəndi, dərslikləri yenidən yazdı, onu təkzib edənləri mükafatlandırdı. Düzəliş mexanizmi iş başında belə görünür.

İndi isə 2026-cı ildə “psixosomatika” sənayesinə baxın. Xora qırx ildir infeksiyadır — amma “psixosomatoloqların” cədvəllərində hələ də “yeyib-dağıdan narahatlıq”dır. Məlumatlar gəldi — və heç nəyi dəyişmədi. Çünki cədvəl düzgün olmaq üçün tərtib edilməyib. O, satılmaq üçün tərtib edilib.

Budur xətt. İncə. Amma mən onu həkim kimi çəkəcəyəm — skalpel dəqiqliyi ilə. Bir tərəfdə — faktlar. Somatik xəstələrə psixoloji yardım sadəcə lazım deyil. O, sübut edilib. Stresslə iş keyfiyyəti yaxşılaşdırır, müalicəyə sadiqliyi artırır. Bəzən — xəstəliyin gedişinə təsir edir. Relaksasiya, şüurluluq — hamısı sınaqlardan keçib. Klinik. Nəzarətli. Kor. Amma — yalnız müalicəyə əlavə kimi. Yalnız belə. Digər tərəfdə — inhalyator əvəzinə tənəffüs gimnastikası, antibiotik əvəzinə meditasiya, kimyaterapiya əvəzinə kinləri bağışlamağı təklif edənlər. Onlar qaydaları dəlilik tərəfindən yazılmış oyunu oynayırlar. Xüsusilə onkologiyada. Orada bu formula öldürür. Hərfi mənada. “Xərçəng — kindir. Bağışla — və o, yox olacaq”. Bu sözlər “şəfaçıların” kabinetlərində hər gün səslənir. Hər gün. Belə “kinlə iş”dən bir il sonra onkoloqa gələn xəstələrdən nə qaldığını görmüşəm. İnsan deyil. KöLGƏ. Və çox gec.

Pəncərədən gördüyüm iş.

İndiyə qədər verdiyimiz nümunələr ümumdünya miqyasında idi. İndi isə yaşayıb işlədiyim yerdə müşahidə etdiklərimdən bəhs edəcəyəm.

Azərbaycanda və ümumilikdə regionda pandemiyanın qədim, kökləşmiş bir kanalı var - xalq-dini şəfaçılıq. Ailələr xəstələri müqəddəs yerlərə - pir və ocagahlara aparırlar ki, nəsildən-nəsilə deyilir: burda naxış çıxardırlar, burda cinlər qovarlar, burda “qorxu” müalicə edirlər. Psixozu olan insanın üzərində dualar oxuyurlar. Ona naxışlar bağlayırlar. Tüstüləyir, müxtəlif şərbətlər içirir, müqəddəs yerdə gecələtməyə məcbur edirlər. Bunu deyərkən inanca istehza etmək məqsədi güdmürəm: inac xəstəlik deyil, din də özü-özlüyündə bu kitabda mənim qarşımda duran deyil. Qarşı çıxdığım şey əvəzedicilikdir: müalicə yerinə mərasim təklif edildiyində, diaqnoz yerinə “cin çarpması” deyildiyində.

İşdə bu əvəzediciliyin qiyməti. Mən onu zamanla ölçürəm. Psixozun ilk epizodu olan xəstə mənə səsləri eşitməyə başladıqdan bir həftə sonra deyil, aylar sonra çatır. Bu ayları ailə pirlərə, molla və şəfaçılara verib. Səslər hələ diaqnoz deyil. Səslər işləyən saatdır. Psixiatriyanın bu saatlar üçün sayğacı var: müalicəsiz keçən psixozun müddəti. Bu müddət nə qədər uzun olsa, uzunmüddətli proqnoz bir o qədər pisdir. Bu fikir deyil - göstəricidir. Şəfaçı yanında keçirilən hər ay neytral “sınadıq, kömək etmədi” deyil. Bu, irəliyə uzanan illər üçün pisləşən proqnozdur.

Ailələr niyə belə edir? Axmaqlıqdan deyil. Stigmadan. Ənənəvi ailədə psixiatrik diaqnoz damğadır. Nəsil üçün utanc. Arxadan pıçıldaşma: “bu evdə dəli var”. Belə adama qız verməzlər. Beləsi ilə qohumluq etməzlər. Cin - utanc deyil. Cin xarici gəlib. Cini qovmaq olar. Ailə təmiz qalar. Şəfaçı müalicə satmır. O, ailəyə xəstəliyi tanımamaq imkanını satır. Və bu baxımdan Moskvalı reqressoloqdan fərqi yoxdur - o da müştərisinə depressiyanı tanımamaq imkanını təklif edir, axı onun depressiyası yoxdur, “yaşanmamış keçmiş həyatı” var.

Düstur eynidir. Yalnız geyim dəyişir: təsbeh, ağ gödəkçə, lavanta rəngli kardigan.

Son mexanizm: niyə daşıyıcı əmindir.

Bir şeyi izah etmək qalır - intonasiyanı. Niyə həqiqi onkoloq deyir: “Biz bu şişin mexanizmlərini tam başa düşmürük, terapinin üç variantı var, hər birinin öz şansı var”, yemək qabı satan isə deyir: “Xərçəngin səbəbi aşkar edilib, al bu banka”? Niyə əminlik biliksizliklə bu qədər əks mütənasibdir?

1999-cu ildə psixoloqlar Deyvid Danning və Castin Kruqer indi onların adını daşıyan effekti təsvir etdilər: müəyyən sahədə ən az səriştəli insanlar sistemli şəkildə öz qabiliyyətlərini olduğundan çox qiymətləndirirlər - çünki öz çatışmazlıqlarını anlamaq üçün elə biliklər lazımdır ki, onların özündə yoxdur. Cahillik sadəcə cavablardan məhrum etmir. O, cavab olmadığını görmək imkanından da məhrum edir.

Zoolog, kökürək toxumasının hər bir xeyrə qədər öyrənmiş olsa belə, heç vaxt “Köpek balıqları xərçəng xəstəliyinə yoluxmur” yazmazdı. Bunu ancaq tək bir fəsli oxuyan yaza bilər. Gastroenteroloq, ömrünü serotonin fiziologiyasına həsr etmiş həkim heç vaxt depressiyanın düzgün qəbzləşmə ilə müalicə olunacağını vəd etməz. Bunu yalnız serotonin haqqında bir abzas udan vəd edə bilər. Satıcının əminliyi - bilik əlaməti deyil. Tibbdə bu, demək olar ki, həmişə insanın həqiqi sualların başladığı həddə çatmayıb deməkdir.

Bu tonu yadda saxlayın. “Bütün xəstəliklərin səbəbini bilirəm” — düstur belə səslənir. “Biz bunu bilirik, bunu bilmirik və bundan sizin üçün nə çıxır” — elm belə səslənir. Onları məzmunundan əvvəl tonundan fərqləndirmək olar.

İndi bütün mənzərə aydındır. Dəliçilik pandemiyası tək bir bazarın epidemiya deyil. Bu, insanlığın anlamadığı hər bir əziyyətlə ünsiyyət üsuludur və bu kitabda psixiatriya yalnız bir prizma rolunu oynayıb – ən açıq şəkildə görünən formulun sahəsini, çünki burada satıcının üzünə vurula biləcək ən az sübut və onun qidalandığı ən çox ümidsizlik var.

Hər bir pandemiyada patogen var – biz onu təsvir etdik: formula. Həssas qruplar var – biz onları gördük: əziyyət çəkənlər və sevənlər. Yoluxma mexanizmləri var – sayı on səkkizinci fəsildə izah edilmiş yeddi növə bərabərdir.

Keçid yolu qaldı. O haqda — növbəti fəsildə. Çünki son on beş ildə bəşəriyyət bu pandemiya üçün ideal ventilyasiya sistemi qurdu — və onu cibində daşıyır.